Plutarkhos
Sürgün Üzerine
Περὶ φυγῆς
1Plutarkhos bu teselli yazısını, memleketi Sardis'ten sürülmüş bir dostuna yazar. Temel savı şudur: sürgünün acısı işin tabiatından değil, boş kanaatten gelir; insanın gerçek vatanı bütün kozmostur, dolayısıyla aklı başında olan için her yer bir yuvadır.
Dostların en iyisi gibi sözlerin de en iyisi ve en sağlamı, derler, felaket anında yanında bulunup gerçekten işe yarayan, yardım edendir. Başına felaket gelenin yanına gelip onunla konuşan çok kişi vardır, ama bunların faydası yoktur, hatta zararı dokunur; yüzme bilmeyen birinin boğulana yardım etmeye kalkıp ona sarılması ve onunla birlikte dibe batması gibi. Dostların ve yardıma gelenlerin sözü ise teselli olmalı, kederin avukatlığı değil. Çünkü istemediğimiz bir şey başımıza geldiğinde, trajedi korosu gibi bizimle ağlayıp bizimle ağıt yakanlara değil, açık açık konuşup şunu öğretenlere ihtiyacımız vardır: üzülmek ve kendini küçük düşürmek her durumda faydasızdır, boş ve akılsızca bir şeydir. Hele iş, akılla yoklanıp üzeri açıldığında insana kendi kendine "Başına kötü bir şey gelmedi, sen kendin öyle göstermedikçe" dedirtiyorsa, etine neye uğradığını, psykhē'ne de bu olay yüzünden daha kötü bir hâle gelip gelmediğini sormak yerine, dışarıdan gelip seninle birlikte kederlenen ve öfkelenenleri kendine keder öğretmeni yapmak düpedüz gülünçtür.
τῶν λόγων ἀρίστους καὶ βεβαιοτάτους ὥσπερ τῶν φίλων φασὶν εἶναι τοὺς ἐν ταῖς συμφοραῖς παρόντας ὠφελίμως καὶ βοηθοῦντας· ἐπεὶ πάρεισί γε πολλοὶ καὶ προσδιαλέγονται τοῖς ἐπταικόσιν, ἀλλʼ ἀχρήστως μᾶλλον δὲ βλαβερῶς, καθάπερ ἀκόλυμβοι πνιγομένοις ἐπιχειροῦντες βοηθεῖν περιπλεκόμενοι καὶ συγκαταδύνοντες· δεῖ δὲ τὸν παρὰ τῶν φίλων καὶ τῶν βοηθούντων λόγον παρηγορίαν εἶναι μὴ συνηγορίαν τοῦ λυποῦντος. οὐ γὰρ συνδακρυόντων καὶ συνεπιθρηνούντων ὥσπερ χορῶν τραγικῶν ἐν τοῖς ἀβουλήτοις χρείαν ἔχομεν, ἀλλὰ παρρησιαζομένων καὶ διδασκόντων ὅτι τὸ λυπεῖσθαι καὶ τὸ ταπεινοῦν ἑαυτὸν ἐπὶ παντὶ μὲν ἄχρηστόν ἐστι καὶ γιγνόμενον κενῶς καὶ ἀνοήτως· ὅπου δʼ αὐτὰ τὰ πράγματα δίδωσιν ὑπὸ τοῦ λόγου ψηλαφηθέντα καὶ ἀνακαλυφθέντα πρὸς ἑαυτὸν εἰπεῖν οὐδὲν πέπονθας δεινόν, ἂν μὴ προσποιῇ· κομιδῇ γελοῖόν ἐστι, μὴ τῆς σαρκὸς πυνθάνεσθαι τί πέπονθε, μηδὲ τῆς ψυχῆς εἰ διὰ τὸ σύμπτωμα τοῦτο χείρων γέγονεν, ἀλλὰ τοῖς ἔξωθεν συναχθομένοις καὶ συναγανακτοῦσι διδασκάλοις χρῆσθαι τῆς λύπης.
2Bu yüzden kendi başımıza kalıp başımıza gelenlerin her birini, yükleri tartar gibi tartalım. Beden kendisine binen yükün ağırlığıyla ezilir, oysa psykhē işlere çoğu kez kendinden ağırlık katar. Taş tabiatça serttir, buz tabiatça soğuktur; bu direnci ve bu donukluğu onlara biz gelişigüzel, dışarıdan yüklemiyoruz. Ama sürgün, itibarsızlık, makamını yitirme ve bunların zıtları olan taçlar, yönetim görevleri, ön sıralarda oturma ayrıcalığı için böyle değildir: bunların üzme ya da sevindirme ölçüsü kendi tabiatları değil, bizim yargımızdır. Herkes onları kendisi için hafif ve ağır, kolay taşınır ya da zor taşınır kılar. [Sürgün kötü müdür] sorusuna hem Polyneikes'in cevabını dinleyebiliriz, hem de epigramı yazan şairin söylettiği Alkman'ın cevabını:
Sardis, atalarımın kadim yurdu, sende büyüseydim, kutsal kâse taşıyan biri ya da altın takılı bir hadım olurdum, güzel davulları döverdim. Ama şimdi adım Alkman, Spartalıyım, üçayaklarla dolu Sparta'dan, Helikon Musalarını öğrendim; onlar beni tiran Daskylos'tan ve Gyges'ten üstün kıldı.
Görülüyor ki aynı şeyi, geçer akçe gibi, birine faydalı, ötekine kullanışsız ve zararlı kılan kanaattir.
ὅθεν αὐτοὶ καθʼ αὑτοὺς γιγνόμενοι τῶν συμπτωμάτων ὥσπερ φορτίων ἑκάστου τὸν σταθμὸν ἐξετάζωμεν, τὸ μὲν γὰρ· σῶμα πιέζεται τῷ τοῦ βαρύνοντος ἄχθει, δὲ ψυχὴ τοῖς πράγμασι πολλάκις τὸ βάρος ἐξ αὑτῆς προστίθησιν. ὁ λίθος φύσει σκληρός, ὁ κρύσταλλος φύσει ψυχρός ἐστιν, οὐκ ἔξωθεν εἰκῆ ταύτας τὰς ἀντιτυπίας ἐπιφέροντες καὶ τὰς πήξεις· φυγὰς δὲ καὶ ἀδοξίας καὶ τιμῶν ἀποβολάς, ὥσπερ αὖ τἀναντία, στεφάνους καὶ ἀρχὰς καὶ προεδρίας, οὐ τὴν αὑτῶν φύσιν ἀλλὰ τὴν ἡμετέραν κρίσιν μέτρον ἔχοντα τοῦ λυπεῖν καὶ εὐφραίνειν, ἕκαστος· ἑαυτῷ κοῦφα καὶ βαρέακαὶ ῥᾴδια φέρειν ποιεῖ, καὶ τοὐναντίον. ἔξεστι δʼ ἀκούειν τοῦ μὲν Πολυνείκους ἀποκρινομένου πρὸς τὸ ἐρώτημα τοῦτο τοῦ δʼ Ἀλκμᾶνος, ὡς ὁ γράψας τοὐπιγραμμάτιον πεποίηκε, Σάρδιες, ἀρχαῖος πατέρων νομός, εἰ μὲν ἐν ὑμῖν ἐτρεφόμην, κερνᾶς· ἦν τις ἂν ἢ βακέλας χρυσοφόρος, ῥήσσων καλὰ τύμπανα· νῦν δέ μοι Ἀλκμὰν οὔνομα, καὶ Σπάρτας εἰμὶ πολυτρίποδος, καὶ Μούσας ἐδάην Ἑλικωνίδας, αἵ με τυράννων θῆκαν Δασκύλεω κρείσσονα καὶ Γύγεω. τὸ γὰρ αὐτὸ πρᾶγμα τῷ μὲν εὔχρηστον ἡ δόξα καθάπερ νόμισμα δόκιμον, τῷ δὲ δύσχρηστον καὶ βλαβερὸν ἐποίησεν.
3Çokları söyleyip şarkılarda dile getirdiği gibi, sürgün kötü bir şey olsun. Yiyeceklerin de pek çoğu acıdır, keskindir, dili yakar; ama bunlara tatlı ve yumuşak şeyler karıştırıp o nahoş tadı gideririz. Göze rahatsızlık veren renkler de vardır; sertlikleri ve çaresiz şiddetleri yüzünden bunlara bakınca göz bulanır, kamaşır. Bu sıkıntıya çare olarak onlara gölge karıştırıyor ya da gözümüzü yeşil ve yumuşak bir şeye çeviriyorsak, aynısını başımıza gelenlere karşı da yapabiliriz: onlara şu an sahip olduğun yararlı ve hoş şeyleri katarız, yani bolluğu, dostları, kamu işlerinden uzak huzurlu yaşamayı, hayatın gerekli hiçbir şeyinden yoksun olmamayı. Çünkü sanmıyorum ki Sardis'te pek çok insan senin durumunu, sürgünüyle birlikte bile olsa, kendi durumuna yeğlemesin; kabuğuna yapışık olup başka hiçbir nimeti bulunmayan salyangozlar gibi evinde sıkıntısız oturmaktansa böyle gurbette yaşamaya razı olmasın.
ἔστω δὲ δεινόν, ὥσπερ οἱ πολλοὶ λέγουσι καὶ ᾄδουσιν, ἡ φυγή. καὶ γὰρ τῶν βρωμάτων πικρὰ πολλὰ καὶ δριμέα καὶ δάκνοντα τὴν αἴσθησίν ἐστιν· ἀλλὰ μιγνύντες αὐτοῖς ἔνια τῶν γλυκέων καὶ προσηνῶν τὴν ἀηδίαν ἀφαιροῦμεν. ἔστι δὲ καὶ χρώματα λυπηρὰ τῇ ὄψει, πρὸς ἃ γίγνεται τὸ συγχεῖσθαι καὶ μαραυγεῖν διὰ σκληρότητα καὶ βίαν ἀνίατον. εἰ τοίνυν ἴαμα τῆς δυσχρηστίας ἐκείνης ἐμίξαμεν τὴν σκιὰν αὐτοῖς, ἢ τὴν ὄψιν ἀπεστρέψαμεν ἐπί τι τῶν χλοερῶν καὶ προσηνῶν, τοῦτʼ ἔξεστι ποιεῖν καὶ πρὸς τὰ συμπτώματα, κεραννύντας αὐτοῖς τὰ χρήσιμα καὶ φιλάνθρωπα τῶν νυνί σοι παρόντων, εὐπορίαν φίλους ἀπραγμοσύνην τὸ μηδὲν ἐνδεῖν τῶν ἀναγκαίων πρὸς τὸν βίον. οὐ γὰρ οἶμαι πολλοὺς εἶναι Σαρδιανῶν, οἳ μὴ τὰ σὰ πράγματα καὶ μετὰ φυγῆς μᾶλλον ἐθελήσουσιν αὑτοῖς ὑπάρχειν καὶ ἀγαπήσουσιν ἐπὶ ξένης οὕτω διάγοντες, ἤ, καθάπερ οἱ κοχλίαι τοῖς ὀστράκοις συμφυεῖς ὄντες ἄλλο δὲ μηδὲν ἀγαθὸν ἔχοντες, τῶν, οἴκοι μετέχειν ἀλύπως.
4Bir komedide biri, talihsizliğe uğramış dostunu cesaret bulmaya ve talihe karşı koymaya çağırır; öteki "Nasıl?" diye sorunca "Filozofça" der. Biz de talihe karşı, felsefeye yaraşır biçimde felsefe yaparak koyalım. Peki Zeus yağmur yağdırınca ona karşı nasıl koyarız? Ya poyrazdan nasıl korunuruz? Ateş, hamam, giysi, çatı ararız; yağmurun altında oturup ağlamayız. Sen de hayatının donup kalmış bu kısmını, başka hiçbir yardıma ihtiyaç duymadan, yalnız elindekileri akıllıca kullanarak herkesten iyi canlandırıp ısıtabilirsin. Hekimlerin hacamat şişeleri bedenden en kötü olanı çekip alarak hafifletir ve geri kalanını kurtarır; oysa kedere ve yakınmaya düşkün olanlar, durumlarının en kötü yanlarını sürekli toplayıp hesaplayarak ve sıkıntı veren şeylere yapışıp kalarak, en çok yardım edecekleri anda işe yarayan şeyleri bile kendileri için yararsız hale getirirler. Dostum, Homeros'un gökte durduğunu söylediği, biri iyi biri kötü kaderlerle dolu o iki küpün başında Zeus oturup paylaştırmaz; birine yumuşak ve karışık, ötekine saf kötülük akıtmaz. İçimizden aklı başında olanlar iyilerden alıp kötülere katarak hayatlarını daha hoş ve içilir kılar; çoğunluğun ise süzgeç gibi en kötüsü üstünde kalır, en iyisi akıp gider.
ὥσπερ οὖν ἐν κωμῳδίᾳ τις ἠτυχηκότα φίλον θαρρεῖν καὶ τὴν τύχην ἀμύνεσθαι παρακαλῶν, ἐρομένου τίνα τρόπον, ἀποκρίνεται φιλοσόφως· οὕτω καὶ ἡμεῖς αὐτὴν ἀμυνώμεθα φιλοσοφοῦντες ἀξίως· τὸν Δία δὲ πῶς ὕοντα; τὸν βορέαν δὲ πῶς;ʼ πῦρ ζητοῦμεν βαλανεῖον ἱμάτιον στέγην· καὶ γὰρ οὐχ ὑόμενοι καθήμεθʼ οὐδὲ κλαίομεν καὶ σοὶ τοίνυν παρʼ ὁντιναοῦν ἔστι τὸ κατεψυγμένον τοῦτο τοῦ βίου μέρος ἀναζωπυρεῖν καὶ ἀναθάλπειν, ἑτέρων βοηθημάτων μὴ δεόμενον ἀλλὰ χρώμενον εὐλογίστως τοῖς παροῦσιν. αἱ μὲν γὰρ ἰατρικαὶ σικύαι τὸ φαυλότατον ἐκ τοῦ σώματος ἀναλαμβάνουσαι κουφίζουσι καὶ σῴζουσι τὸ λοιπόν, οἱ δὲ φιλόλυποι καὶ φιλαίτιοι τῷ τὰ χείριστα τῶν ἰδίων συνάγειν ἀεὶ καὶ διαλογίζεσθαι καὶ προστετηκέναι τοῖς ἀνιαροῖς ἄχρηστα καὶ τὰ χρήσιμα ποιοῦσιν ἑαυτοῖς, ἐν ᾧ μάλιστα καιρῷ βοηθεῖν πέφυκε. τοὺς γὰρ δοιοὺς πίθους, ὦ φίλε, οὓς Ὅμηρος ἔφη κηρῶν ἐμπλείους ἐν οὐρανῷ κεῖσθαι, τὸν μὲν ἀγαθῶν τὸν δὲ φαύλων, οὐχ ὁ Ζεὺς ταμιεύων κάθηται, καὶ μεθιεὶς τοῖς μὲν ἤπια καὶ μεμιγμένα τοῖς δʼ ἄκρατα ῥεύματα τῶν κακῶν· ἀλλʼ ἡμῶν αὐτῶν οἱ μὲν νοῦν ἔχοντες ἐκ τῶν ἀγαθῶν τοῖς κακοῖς ἐπαρυτόμενοι τὸν βίον ποιοῦσιν ἡδίω καὶ ποτιμώτερον, τοῖς δὲ πολλοῖς ὥσπερ ἠθμοῖς ἐμμένει καὶ προσίσχεται τὰ φαυλότατα, τῶν βελτιόνων ὑπεκρεόντων.
5Bu yüzden gerçekten kötü ve üzücü bir şeyle karşılaşsak bile, elimizde kalan iyilerden neşe ve huzur devşirmeli, yabancı olanı kendimize ait olanla yumuşatmalıyız. Tabiatında hiçbir kötülük bulunmayan, üzüntüsünün tamamı boş kanaatin uydurması olan şeylere gelince, maskelerden korkan çocuklara onları yakınlarına getirip ellerine verir, ters düz ederek küçümsemeyi öğretiriz ya, tıpkı öyle, biz de bu şeylere yaklaşıp dokunmalı, aklımızı onlara dayamalı ve içlerinin çürük, boş, abartılı olduğunu açığa çıkarmalıyız. Şu anda yaşadığın, vatan sayılan yerden ayrılış da böyledir. Çünkü, Ariston'un dediği gibi, tabiatça ev, tarla, demirci dükkânı ya da hekim muayenehanesi olmadığı gibi, tabiatça vatan da yoktur; bunların her biri ancak orada oturana, onu kullanana göre öyle olur, daha doğrusu öyle adlandırılır. Çünkü insan, Platon'un dediği gibi, toprağa bağlı, hareketsiz bir bitki değil, göğe ait bir bitkidir: başı kök gibi bedeni dimdik tutar ve göğe döndürür. Bu yüzden Herakles güzel söylemiştir:
Argos'lu ya da Thebai'li, tek bir şehirle övünmem: Yunanların her kalesi vatanımdır.
Sokrates daha da güzel söylemiş: Atinalı da Yunan da olmadığını, birinin "Rodoslu" ya da "Korinthoslu" demesi gibi "kozmoslu" olduğunu söylemişti; çünkü kendini ne Sounion'a ne Tainaron'a ne de Keraunia dağlarına kapatmıştı.
Görüyor musun yukarıda şu sınırsız esiri, yeryüzünü nemli kollarıyla kuşatan?
İşte vatanımızın sınırları bunlardır. Bu sınırlar içinde kimse sürgün, yabancı ya da gurbetçi değildir; çünkü her yerde aynı ateş, aynı su, aynı hava vardır; aynı yöneticiler, aynı idareciler, aynı başkanlar vardır: güneş, ay, sabah yıldızı. Herkes için aynı kanunlar vardır; tek bir buyruk ve tek bir yönetim altında kuzey ve güney gündönümleri, ekinokslar, Ülker, Arktouros, ekim ve dikim mevsimleri ilerler. Tek bir kral ve yönetici vardır: evrenin başlangıcını, ortasını ve sonunu elinde tutan tanrı, tabiata uygun yolunda dosdoğru ilerler. Onun ardından, ilahi kanundan geri kalanları cezalandıran Adalet gelir. Ve biz bütün insanlar tabiatça bütün insanlara vatandaş gibi davranırız.
διὸ κἂν ἀληθῶς κακῷ τινι καὶ λυπηρῷ περιπέσωμεν, ἐπάγεσθαι δεῖ τὸ ἱλαρὸν καὶ τὸ εὔθυμον ἐκ τῶν ὑπαρχόντων καὶ ὑπολειπομένων ἀγαθῶν, τῷ οἰκείῳ τἀλλότριον ἐκλεαίνοντας· ὧν δʼ ἡ φύσις οὐδὲν ἔχει κακὸν ἀλλʼ ὅλον καὶ πᾶν τὸ λυποῦν ἐκ κενῆς δόξης ἀναπέπλασται, ταῦτα δεῖ, καθάπερ τοῖς δεδοικόσι τὰ προσωπεῖα παιδίοις ἐγγὺς καὶ ὑπὸ χεῖρα ποιοῦντες καὶ ἀναστρέφοντες ἐθίζομεν καταφρονεῖν, οὕτως ἐγγὺς ἁπτομένους καὶ συνερείδοντας τὸν λογισμὸν τὸ σαθρὸν καὶ τὸ κενὸν καὶ τετραγῳδημένον ἀποκαλύπτειν. οἷόν ἐστιν ἡ νῦν σοι παροῦσα μετάστασις ἐκ τῆς νομιζομένης; πατρίδος. φύσει γὰρ οὐκ ἔστι πατρίς, ὥσπερ οὐδʼ οἶκος οὐδʼ ἀγρὸς οὐδὲ χαλκεῖον, ὡς Ἀρίστων ἔλεγεν, οὐδʼ ἰατρεῖον· ἀλλὰ γίγνεται μᾶλλον δʼ ὀνομάζεται καὶ καλεῖται τούτων ἕκαστον ἀεὶ πρὸς τὸν οἰκοῦντα καὶ χρώμενον. ὁ γὰρ ἄνθρωπος, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων, φυτὸν οὐκ ἔγγειον οὐδʼ ἀκίνητον ἀλλʼ οὐράνιόν ἐστιν, ὥσπερ ῥίζης τὸ σῶμα τῆς κεφαλῆς ὀρθὸν ἱστάσης, πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀνεστραμμένον. ὅθεν εὖ μὲν ὁ Ἡρακλῆς εἶπεν Ἀργεῖος ἢ Θηβαῖος· οὐ γὰρ εὔχομαι μιᾶς· ἅπας μοι πύργος Ἑλλήνων πατρίς. ὁ δὲ Σωκράτης βέλτιον, οὐκ Ἀθηναῖος οὐδʼ Ἕλλην ἀλλὰ κόσμιος εἶναι φήσας, ὡς ἄν τις Ῥόδιος εἶπεν ἢ Κορίνθιος· ὅτι μηδὲ Σουνίῳ, μηδὲ Ταινάρῳ μηδὲ τοῖς Κεραυνίοις ἐνέκλεισεν ἑαυτόν. ὁρᾷς τὸν ὑψοῦ τόνδʼ ἄπειρον αἰθέρα, καὶ γῆν πέριξ ἔχονθʼ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις; οὗτοι τῆς πατρίδος ἡμῶν ὅροι εἰσί, καὶ οὐδεὶς οὔτε φυγὰς ἐν τούτοις οὔτε ξένος οὔτʼ ἀλλοδαπός, ὅπου ταὐτὸ πῦρ ὕδωρ ἀήρ, ἄρχοντες οἱ αὐτοὶ καὶ διοικηταὶ καὶ πρυτάνεις, ἥλιος σελήνη φωσφόρος· οἱ αὐτοὶ νόμοι πᾶσι, ὑφʼ ἑνὸς προστάγματος καὶ μιᾶς ἡγεμονίας τροπαὶ βόρειοι τροπαὶ νότιοι ἰσημερίαι Πλειὰς Ἀρκτοῦρος, ὧραι σπόρων ὧραι φυτειῶν· εἷς δὲ βασιλεὺς; καὶ ἄρχων θεὸς ἀρχήν τε καὶ μέσα καὶ τελευτὴν ἔχων τοῦ παντός, εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν περιπορευόμενος· τῷ δʼ ἕπεται Δίκη τῶν ἀπολειπομένων τοῦ θείου νόμου τιμωρός, χρώμεθα πάντες ἄνθρωποι φύσει πρὸς πάντας ἀνθρώπους ὥσπερ πολίτας.
6Sardis'te oturmaman da önemli değildir; çünkü bütün Atinalılar Kollytos'ta, bütün Korinthoslular Kraneion'da, bütün Lakonlar Pitane'de oturmaz. Melite'den Diomeia'ya göçen Atinalılar yabancı ve vatansız mı oldular? Onlar orada yeni komşuluğu seve seve, gönül ferahlığıyla karşılayarak Metageitnion ayını ve göçlerinden adını alan Metageitnia kurbanını kutlarlar. Hayır diyeceksin. Öyleyse dünyanın ya da yeryüzünün hangi parçası diğerinden uzaktır? Matematikçiler göğe oranla onun boyutsuz bir nokta kadar olduğunu gösteriyor. Ama biz, tek bir yuvadan ya da kovandan düşmüş karıncalar ve arılar gibi telaşa kapılıp kendimizi yabancı hissederiz, çünkü her şeyi olduğu gibi kendimize ait saymayı bilmiyor, öğrenmemişizdir. Oysa Atina'daki ayın Korinthos'takinden daha iyi olduğunu söyleyen adamın ahmaklığına güleriz; yabancı bir yere gidip toprağı, denizi, havayı, göğü, sanki bildiklerimizden başka ve farklı imiş gibi tuhaf bulduğumuzda biz de bir bakıma aynı durumdayız. Tabiat bizi özgür ve bağımsız bırakır, biz ise kendimizi bağlar, sıkıştırır, duvarlar içine kapatır, küçücük, dar yerlere tıkarız. Sonra da Pers krallarına güleriz, eğer doğruysa, yalnız Khoaspes'in suyunu içerek dünyanın geri kalanını kendilerine susuz kıldıkları için. Ama biz başka yerlere taşındığımızda Kephisos için yanıp tutuşur, Eurotas'ı, Taygetos'u, Parnassos'u özleyerek dünyayı kendimize şehirsiz, yaşanmaz kılarız.
τὸ δέ σε μὴ κατοικεῖν Σάρδεις οὐδέν ἐστιν· οὐδὲ γὰρ Ἀθηναῖοι πάντες κατοικοῦσι Κολλυτὸν οὐδὲ Κορίνθιοι Κράνειον οὐδὲ Πιτάνην Λάκωνες. ἆρʼ οὖν ξένοι καὶ ἀπόλιδὲς εἰσιν Ἀθηναίων οἱ μεταστάντες ἐκ Μελίτης εἰς Διωμίδα, ὅπου καὶ μῆνα Μεταγειτνιῶνα καὶ θυσίαν ἐπώνυμον ἄγουσι τοῦ μετοικισμοῦ τὰ Μεταγείτνια, τὴν πρὸς ἑτέρους γειτνίασιν εὐκόλως καὶ ἱλαρῶς ἐκδεχόμενοι καὶ στέργοντες·; οὐκ ἂν εἴποις. τί οὖν τῆς οἰκουμένης μέρος ἢ τῆς γῆς ἁπάσης ἕτερον ἑτέρου μακράν ἐστιν, ἣν ἀποδεικνύουσιν οἱ μαθηματικοὶ σημείου λόγον ἔχουσαν ἀδιαστάτου πρὸς τὸν οὐρανόν; ἀλλʼ ἡμεῖς ὥσπερ μύρμηκες ἢ μέλιτται μυρμηκιᾶς μιᾶς ἢ κυψέλης ἐκπεσόντες ἀδημονοῦμεν καὶ ξενοπαθοῦμεν, οὐκ εἰδότες οὐδὲ μεμαθηκότες οἰκεῖα τὰ πάντα ποιεῖσθαι καὶ νομίζειν ὥσπερ ἐστί. καίτοι γελῶμεν τὴν ἀβελτερίαν τοῦ φάσκοντος ἐν Ἀθήναις βελτίονα σελήνην εἶναι τῆς ἐν Κορίνθῳ· τρόπον τινὰ ταὐτὸ πάσχοντες, ὅταν ἀμφιγνοῶμεν ἐπὶ ξένης γενόμενοι τὴν γῆν τὴν θάλατταν τὸν ἀέρα τὸν οὐρανὸν, ὡς ἕτερα καὶ διαφέροντα τῶν συνήθων. ἡ μὲν γὰρ φύσις ἐλευθέρους ἡμᾶς καὶ λελυμένους ἀφίησιν, ἡμεῖς δʼ αὐτοὶ συνδέομεν ἑαυτοὺς συστενοχωροῦμεν ἐγκατοικοδομοῦμεν, εἰς μικρὰ καὶ γλίσχρα συνελαύνομεν. εἶτα τῶν μὲν Περσῶν βασιλέων καταγελῶμεν, εἴ γε δὴ ἀληθὲς ὅτι τὸ τοῦ Χοάσπου μόνον ὕδωρ πίνοντες ἄνυδρον αὑτοῖς τὴν ἄλλην ποιοῦσιν οἰκουμένην· ὅταν δὲ μεταστῶμεν εἰς ἕτερα χωρία, τοῦ Κηφισοῦ γλιχόμενοι καὶ τὸν Εὐρώταν ἢ τὸν Ταΰγετον ἢ τὸν Παρνασὸν ἐπιποθοῦντες, ἄπολιν καὶ ἀοίκητον αὑτοῖς τὴν οἰκουμένην ποιοῦμεν.
7Kimi Mısırlılar, kralın öfkesi ve sertliği yüzünden Etiyopya'ya göçerken, çocuklarına ve karılarına dönmeleri için yalvaranlara Kinikçe bir tavırla mahrem yerlerini gösterip bunlar yanlarında oldukça ne evliliğe ne çocuğa muhtaç kalacaklarını söylemişler. Aynı şeyi söylemenin daha uygun ve ağırbaşlı yolu şudur: Kim nerede geçimine yetecek kadarını bulabiliyorsa, orada ne şehirsizdir ne ocaksız ne de yabancı. Yalnız buna ek olarak, gemiye çapa ve kaptan gerektiği gibi, nous ve muhakeme de gerekir ki insan her limana yanaşabilsin. Serveti yitiren kolayca ve çabucak başka servet toplayamaz; ama her şehirden yararlanmayı öğrenmiş ve her yerde yaşayıp beslenebilen, her toprağa tutunabilen köklere sahip insan için her şehir hemen vatan olur. Themistokles'in de, Phaleronlu Demetrios'un da kökleri böyleydi. Demetrios sürgünden sonra İskenderiye'de Ptolemaios'un dostlarının başında yer aldı; kendisi bolluk içinde yaşamakla kalmadı, Atinalılara da hediyeler gönderdi. Kral bütçesiyle geçinen Themistokles'in ise karısına ve çocuklarına "Mahvolmasaydık mahvolmuştuk" dediği anlatılır. Bu yüzden Köpek Diogenes de "Sinoplular seni Pontos'tan sürgüne mahkûm etti" diyene "Ben de onları Pontos'ta kalmaya" diye cevap vermişti,
konuksuz denizin uçtaki kıyılarında.
Stratonikos Seriphos'ta ev sahibine hangi suça ceza olarak sürgün verildiğini sormuş; sahtekârların sürüldüğünü duyunca "Öyleyse sen neden sahtekârlık etmedin, bu sıkışık yerden kurtulmak için?" demiş. Komedi şairi bu adada incirlerin sapanla toplandığını, adanın ihtiyaç duyulan her şeye sahip olduğunu söylüyor.
Αἰγυπτίων μὲν οὖν οἱ διʼ ὀργήν τινα καὶ χαλεπότητα τοῦ βασιλέως εἰς Αἰθιοπίαν μετοικιζόμενοι, πρὸς τοὺς δεομένους ἐπανελθεῖν ἐπὶ τέκνα καὶ, γυναῖκας ἐπιδεικνύντες τὰ αἰδοῖα κυνικώτερον οὔτε γάμων ἔφασαν οὔτε παίδων ἀπορήσειν, ἄχρι οὗ ταῦτα μεθʼ ἑαυτῶν ἔχωσιν εὐπρεπέστερον δʼ ἐστὶ καὶ σεμνότερον εἰπεῖν ὡς, ὅπου καὶ ὅτῳ μετρίων πρὸς τὸν βίον εὐπορεῖν συμβέβηκεν, ἐνταῦθʼ οὗτος οὔτʼ ἄπολις οὔτʼ ἀνέστιος οὔτε ξένος ἐστί· μόνον ἔχειν δεῖ πρὸς τούτοις νοῦν καὶ λογισμὸν ὥσπερ ἄγκυραν κυβερνήτην, ἵνα παντὶ χρῆσθαι λιμένι προσορμισθεὶς δύνηται. πλοῦτον μὲν γὰρ ἀποβαλόντα ῥᾳδίως οὐκ ἔστι καὶ ταχέως· ἄλλον συναγαγεῖν· πατρὶς δὲ γίγνεται πᾶσα πόλις εὐθὺς ἀνθρώπῳ χρῆσθαι μεμαθηκότι καὶ ῥίζας ἔχοντι πανταχοῦ ζῆν τε καὶ τρέφεσθαι καὶ παντὶ τόπῳ προσφύεσθαι δυναμένας· οἵας εἶχε Θεμιστοκλῆς οἵας Δημήτριος ὁ Φαληρεύς. οὗτος μὲν γὰρ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ μετὰ τὴν φυγὴν πρῶτος ὢν τῶν Πτολεμαίου φίλων, οὐ μόνον αὐτὸς ἐν ἀφθόνοις διῆγεν ἀλλὰ καὶ τοῖς Ἀθηναίοις δωρεὰς ἔπεμπε. Θεμιστοκλῆς δὲ χορηγίᾳ βασιλικῇ πρυτανευόμενος εἰπεῖν λέγεται πρὸς τὴν γυναῖκα καὶ τοὺς παῖδας ἀπωλόμεθʼ ἄν, εἰ μὴ ἀπωλόμεθα διὸ καὶ Διογένης ὁ κύων πρὸς τὸν εἰπόντα, Σινωπεῖς σου φυγὴν ἐκ Πόντου κατέγνωσαν· ἐγὼ δʼ εἶπεν ἐκείνων ἐν Πόντῳ μονήν, ἄκραις ἐπὶ ῥηγμῖσιν ἀξένου πόρου. Στρατόνικος δὲ τὸν ἐν Σερίφῳ ξένον ἠρώτησεν, ἐφʼ ὅτῳ τῶν ἀδικημάτων φυγὴ τέτακται παρʼ αὐτοῖς ἐπιτίμιον· ἀκούσας δʼ ὅτι τοὺς ῥᾳδιουργοὺς φυγαδεύουσι, τί οὖν εἶπεν οὐκ ἐρρᾳδιούργησας, ὅπως ἐκ τῆς στενοχωρίας ταύτης μεταστῇς; ὅπου φησὶν ὁ κωμικὸς τὰ σῦκα ταῖς σφενδόναις τρυγᾶσθαι, καὶ πάντʼ ἔχειν ὅσων δεῖ τὴν νῆσον.
8Boş kanaati bırakıp gerçeğe bakarsan, tek bir şehri olan öteki bütün şehirlerin yabancısıdır. Çünkü insanın kendi şehrini bırakıp başka bir şehri yönetmesi ne güzel ne de adil sayılır. "Payına Sparta düştü, ona çekidüzen ver": itibarsız da olsa, hasta da olsa, iç kavgalarla ve bozuk işlerle çalkalansa da. Oysa talihin kendi şehrini elinden aldığı kimseye dilediği şehri seçme imkânı verir. Pythagorasçıların "En iyi hayatı seç, alışkanlık onu hoş kılar" diyen güzel öğüdü burada da bilgece ve yararlıdır: En iyi ve en hoş şehri seç, zaman onu vatanın yapacak; hem de seni oradan oraya sürüklemeyen, rahatsız etmeyen, buyruk vermeyen bir vatan: "Vergini öde, Roma'ya elçi git, valiyi ağırla, kamu hizmetini üstlen." Bunları hatırlayan, aklı başında ve kibirle büsbütün körleşmemiş biri, sürgün olduğunda Gyaros ya da Kinaros gibi çorak, kıraç, fidana elverişsiz bir adada oturmayı bile seçecektir; umutsuzluğa kapılmadan, yakınmadan, Simonides'in kadınlarının şu sözlerini söylemeden:
mor denizin her yandan çalkalanan uğultusu beni kuşatıyor.
Bunun yerine Philippos'un sözünü düşünür: Philippos güreş alanında düşmüş, dönünce bedeninin izini görmüş ve "Ey Herakles" demiş, "tabiatça yeryüzünün şu küçücük parçasına sahipken, bütün dünyayı istiyoruz!"
ἂν γὰρ σκοπῇς ἄνευ κενῆς δόξης τὴν ἀλήθειαν, ὁ μίαν πόλιν ἔχων ξένος ἐστὶ τῶν ἄλλων ἁπασῶν καὶ ἀλλότριος. οὐ γὰρ δοκεῖ καλὸν οὐδὲ δίκαιον εἶναι καταλιπόντα τὴν ἑαυτοῦ νέμειν ἑτέραν. Σπάρταν ἔλαχες, ταύταν κόσμει, κἂν ἄδοξος ᾖ κἂν νοσώδης κἂν ταράττηται στάσεσιν ὑφʼ ἑαυτῆς καὶ πράγμασι μὴ ὑγιαίνουσιν. οὗ δʼ ἡ τύχη τὴν ἰδίαν ἀφῄρηται, τούτῳ δίδωσιν ἔχειν τὴν ἀρέσασαν. τὸ γὰρ καλὸν ἐκεῖνο παράγγελμα τῶν Πυθαγορείων ἑλοῦ βίον ἄριστον, ἡδὺν δʼ αὐτὸν ἡ συνήθεια ποιήσει, κἀνταῦθα σοφόν ἐστι καὶ χρήσιμον· ἑλοῦ πόλιν τὴν ἀρίστην καὶ ἡδίστην, πατρίδα δʼ αὐτὴν ὁ χρόνος ποιήσει, καὶ πατρίδα μὴ περισπῶσαν μὴ ἐνοχλοῦσαν μὴ προστάττουσαν· εἰσένεγκε, πρέσβευσον εἰς Ῥώμην, ὑπόδεξαι τὸν ἡγεμόνα, λειτούργησον ἂν γὰρ τούτων τις μνημονεύῃ φρένας ἔχων καὶ μὴ παντάπασι τετυφωμένος, αἱρήσεται καὶ νῆσον οἰκεῖν φυγὰς γενόμενος, Γύαρον ἢ Κίναρον σκληρὰν ἄκαρπον καὶ φυτεύεσθαι κακήν, οὐκ ἀθυμῶν οὐδʼ ὀδυρόμενος οὐδὲ λέγων ἐκεῖνα τὰ τῶν παρὰ Σιμωνίδῃ γυναικῶν, ἴσχει δέ με πορφυρέας ἁλὸς, ἀμφιταρασσομένας ὀρυμαγδός· ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τοῦ Φιλίππου λογιζόμενος· πεσὼν γὰρ ἐν παλαίστρᾳ καὶ μεταστραφείς, ὡς εἶδε τοῦ σώματος τὸν τύπον, ὧ Ἡράκλεις εἶπεν ὡς μικροῦ μέρους τῆς γῆς φύσει μετέχοντες, ὅλης ἐφιέμεθα τῆς οἰκουμένης.
9Naxos'u görmüşsündür sanırım; görmediysen buraya yakın olan Hyria'yı. Oysa Naxos, Ephialtes ve Otos'u içine sığdırmıştı, Hyria da Orion'un yuvasıydı. Şairlerin anlattığına göre Alkmeon, Eumenidlerden kaçarak Akheloos'un yığdığı yeni oluşmuş alüviyona yerleşmişti; bana kalırsa o da siyasi karışıklıklardan, iç çekişmelerden, Erinysleri andıran iftiralardan kaçıyordu ve işlerden uzak, sessizce oturmak için küçücük bir yeri seçmişti. Tiberius Caesar ölene dek yedi yıl Capri'de yaşadı; dünyanın kutsal yönetim merkezi, adeta kalbe toplanmış gibi, o kadar süre hiçbir yere kımıldamadı. Ama her yandan üzerine dökülen, ona getirilen yönetim kaygıları, ada huzurunu onun için saf ve dalgasız kılmıyordu. Küçük bir adaya çıkarak küçük olmayan kötülüklerden kurtulabilen kimseye gelince, Pindaros'un şu sözlerini kendi kendine söylemez, tekrar tekrar içinden geçirmezse zavallının biridir:
Hafif selviyi sevmek, Girit'in çevresindeki otlakları bırakmak; bana az toprak verildi, meşenin bulunduğu, ama acılardan payıma düşmedi,
ne iç çekişmelerden, ne yöneticilerin buyruklarından, ne siyasi işlerdeki hizmetlerden, ne de kaçınılmaz kamu yükümlülüklerinden.
οἶμαί σε τῆς Νάξου· γεγονέναι θεατήν· εἰ δὲ μὴ, τῆς γʼ Ὑρίας ἐνταῦθα πλησίον οὔσης· ἀλλʼ ἐκείνη μὲν ἐχώρει τὸν Ἐφιάλτην καὶ τὸν Ὦτον, αὕτη δὲ τοῦ Ὠρίωνος , ἦν οἰκητήριον ὁ δʼ Ἀλκμέων ἰλὺν νεοπαγῆ τοῦ Ἀχελῴου προσχωννύντος ἐπῴκησεν ὑποφεύγων τὰς Εὐμενίδας, ὡς οἱ ποιηταὶ λέγουσι· ἐγὼ δὲ κἀκεῖνον εἰκάζω φεύγοντα πολιτικὰς· ταραχὰς καὶ στάσεις καὶ συκοφαντίας ἐρινυώδεις ἑλέσθαι βραχὺ χωρίον ἀπραγμόνως ἐν ἡσυχίᾳ κατοικεῖν. Τιβέριος δὲ Καῖσαρ, ἐν Καπρέαις ἑπτὰ ἔτη διῃτήθη μέχρι τῆς τελευτῆς· καὶ τὸ τῆς οἰκουμένης ἡγεμονικὸν ἱερὸν ὥσπερ εἰς καρδίαν συνηγμένον οὐδαμοῦ μετέστη τοσοῦτον χρόνον. ἀλλʼ ἐκείνῳ μὲν αἱ τῆς ἡγεμονίας φροντίδες ἐπιχεόμεναι καὶ προσφερόμεναι πανταχόθεν, οὐ καθαρὰν παρεῖχον οὐδʼ ἀκύμονα τὴν νησιῶτιν ἡσυχίαν ᾧ δʼ ἔξεστιν εἰς μικρὰν ἀποβάντι νῆσον οὐ μικρῶν ἀπηλλάχθαι κακῶν, οὗτος ἄθλιός ἐστι μὴ προσλαλῶν ἑαυτῷ τὰ Πινδαρικὰ μηδʼ ἐπᾴδων πολλάκις ἐλαφρὰν κυπάρισσον φιλέειν, ἐᾶν δὲ νομὸν Κρήτας περιδαῖον· ἐμοὶ δʼ ὀλίγον μὲν γᾶς δέδοται, ὅθεν ἄδρυς, πενθέων δʼ οὐκ ἔλαχον οὐδὲ στασίων οὐδὲ προσταγμάτων ἡγεμονικῶν οὐδʼ ὑπουργιῶν ἐν πολιτικαῖς χρείαις καὶ λειτουργιῶν δυσπαραιτήτων.
10Kallimakhos'un "Bilgeliği Pers şoinosuyla ölçmeyin" demesi yerindeyse, biz saadeti şoinos ve parasang ile ölçüp, Sicilya gibi dört günlük bir kıyı yoluna sahip olmayan, iki yüz stadionluk bir adada oturduğumuz için kendimizi talihsiz sayarak acı çekip ağıt mı yakacağız? Geniş toprağın kedersiz hayata ne faydası var? Tragedyada Tantalos'un şöyle dediğini duymuyor musun:
Berekyntos topraklarında on iki günlük yol ekerim.
Sonra biraz ileride de şöyle der:
Göğe erişen talihim yere düşüyor ve bana diyor ki: insani şeylere fazla değer vermemeyi öğren.
Nausithoos, Kykloplar komşu olduğu için geniş Hypereia'yı bırakıp "ekmek yiyen insanlardan uzak" bir adaya taşındı ve "dalgalı denizin ortasında, insanlardan ayrı" oturarak kendi vatandaşlarına en tatlı hayatı sağladı. Şimdi akılsız sürgünlerin ceza çektiklerini sandıkları Kyklad adalarına önce Minos'un, sonra Kodros ile Neleus'un oğulları yerleşmişti. Hem hangi sürgün adası, Ksenophon'un seferden sonra rahat yaşlılığına kavuştuğu Skillous toprağından daha geniş değildir? Akademeia da üç bin drahmiye satın alınmış küçücük bir araziydi; Platon, Ksenokrates ve Polemon'un yuvası oldu. Burada kalıp bütün ömürlerini geçirdiler; Ksenokrates yalnız yeni tragedyaların oynandığı Dionysia'da bayramı şereflendirmek için, anlatıldığına göre yılda bir gün şehre inerdi. Khioslu Theokritos ise Aristoteles'e, Philippos ve İskender'in yanındaki hayatı sevdiği için onunla alay etmişti: "Akademeia yerine Borboros'un ağzında oturmayı seçti" diye. Çünkü Pella yakınlarında Makedonların Borboros, yani Çamur dediği bir nehir vardır. Adalara gelince, şair sanki bilerek övüp bize tavsiye ediyor:
Lemnos'a vardı, tanrısal Thoas'ın şehrine;
ve
yukarıda tanrıların yurdu Lesbos'un içine aldığı kadar;
ve
Enyeus'un şehri, sarp Skyros'u aldı;
ve
Dulikhion'dan ve kutsal Ekhinai adalarından gelenler, denizin ötesinde, Elis'in karşısında oturan.
Ünlü adamlar arasında ise en çok tanrı sevgisine mazhar olan Aiolos'un, en bilge Odysseus'un, en cesur Aias'ın ve en konuksever Alkinoos'un adalarda oturduğunu söyler.
ὅπου γὰρ οὐ φαύλως δοκεῖ λέγειν ὁ Καλλίμαχος τό μὴ μετρεῖν σχοίνῳ Περσίδι τὴν σοφίην; ἦπου τὴν εὐδαιμονίαν σχοίνοις καὶ παρασάγγαις μετροῦντες, ἐὰν νῆσον οἰκῶμεν διακοσίων σταδίων, ἀλλὰ μὴ τεσσάρων ἡμερῶν ὥσπερ ἡ Σικελία περίπλουν ἔχουσαν, ὀδυνᾶν ἑαυτοὺς καὶ θρηνεῖν ὀφείλομεν ὡς κακοδαιμονοῦντες; τί γὰρ ἡ πλατεῖα χώρα πρὸς τὸν ἄλυπον βίον; οὐκ ἀκούεις τοῦ Ταντάλου λέγοντος ἐν τῇ τραγῳδίᾳ σπείρω δʼ ἄρουραν δώδεχʼ ἡμερῶν ὁδόν, Βερέκυντα χῶρον εἶτα μετʼ ὀλίγον λέγοντος οὑμὸς δὲ πότμος οὐρανῷ κυρῶν ἄνω, ἔραζε πίπτει, καί με προσφωνεῖ τάδε· γίγνωσκε τἀνθρώπεια μὴ σέβειν ἄγαν; ὁ δὲ Ναυσίθοος τὴν εὐρύχωρον Ὑπέρειαν καταλιπὼν διὰ τὸ γειτνιᾶν τοὺς Κύκλωπας αὐτῇ, καὶ μεταστὰς εἰς νῆσον ἑκὰς ἀνδρῶν ἀλφηστάων καὶ κατοικῶν ἀνεπίμικτος ἀνθρώπων ἀπάνευθε, πολυκλύστῳ ἐνὶ πόντῳ, τὸν ἥδιστον παρεσκεύασε βίον τοῖς ἑαυτοῦ πολίταις. τὰς δὲ Κυκλάδας πρότερον μὲν οἱ Μίνω παῖδες, ὕστερον δʼ οἱ Κόδρου καὶ Νείλεω κατῴκησαν, ἐν αἷς τὰ νῦν οἱ ἀνόητοι φυγάδες οἴονται κολάζεσθαι. καίτοι ποία φυγαδικὴ νῆσος οὐκ ἔστι πλατυτέρα τῆς Σκιλλουντίας χώρας, ἐν ᾗ Ξενοφῶν μετὰ τὴν στρατείαν τὸ λιπαρὸν εἶδε γῆρας; ἡ δʼ Ἀκαδήμεια, τρισχιλίων χωρίδιον ἐωνημένον, οἰκητήριον ἦν Πλάτωνος καὶ Ξενοκράτους καὶ Πολέμωνος αὐτόθι σχολαζόντων καὶ καταβιούντων τὸν ἅπαντα χρόνον, πλὴν μίαν ἡμέραν, ἐν Ξενοκράτης καθʼ ἕκαστον ἔτος εἰς ἄστυ κατῄει Διονυσίων καινοῖς τραγῳδοῖς, ὡς ἔφασαν, τὴν ἑορτήν. Ἀριστοτέλην δὲ καὶ λελοιδόρηκε Θεόκριτος ὁ Χῖος, ὅτι τὴν παρὰ Φιλίππῳ καὶ Ἀλεξάνδρῳ δίαιταν ἀγαπήσας εἵλετο ναίειν ἀντʼ Ἀκαδημείας Βορβόρου ἐν προχοαῖς. ἔστι γὰρ ποταμὸς περὶ Πέλλην, ὃν Μακεδόνες Βόρβορον καλοῦσι. τὰς δὲ νήσους ὥσπερ ἐπίτηδες ὑμνῶν καὶ συνιστὰς ἡμῖν ὁ ποιητής, Λῆμνον δʼ εἰσαφίκανε, πόλιν θείοιο Θόαντος· καὶ ὅσσον Λέσβος ἄνω, μακάρων ἕδος, ἐντὸς ἐέργει· καί Σκῦρον ἑλὼν αἰπεῖαν, Ἐνυῆος πτολίεθρον· καὶ οἳ δʼ ἐκ Δουλιχίοιο Ἐχινάων θʼ ἱεράων νήσων, αἳ ναίουσι πέρην ἁλὸς, Ἤλιδος ἄντα. καὶ τῶν ἐπιφανῶν ἀνδρῶν νῆσον οἰκεῖν φησι τὸν θεοφιλέστατον Αἴολον, τὸν σοφώτατον Ὀδυσσέα, τὸν ἀνδρειότατον Αἴαντα, τὸν φιλοξενώτατον Ἀλκίνουν.
11Zenon, elinde kalan son geminin yüküyle birlikte denize battığını öğrenince "Aferin sana, talih" demiş, "bizi filozof abasına ve filozof hayatına sürüklüyorsun!" Büsbütün kibre kapılmamış, kalabalık hastalığına tutulmamış bir adam da, bana kalırsa, bir adaya sürüldüğü için talihi kınamaz, aksine över: çünkü talih onun bitmek bilmez telaşını, avareliğini, yolculuklardaki dolaşmalarını, denizdeki tehlikeleri, çarşıdaki gürültüyü alıp götürmüş; ona yerleşik, boş zamanlı, dağılmayan, gerçekten kendine ait bir hayat vermiş, gerekli ihtiyaçlarını pergelle çizilmiş bir dairenin içine almıştır. Hangi adada ev, gezinti yolu, hamam yoktur; avlanmak ve eğlenmek isteyenler için balık ve tavşan yoktur? En önemlisi, başkalarının susadığı huzura sen çoğu zaman kavuşabilirsin. Evde saklanıp dama oynayan insanları bile iftiracılar ve işgüzarlar izini sürüp yakalar, varoşlardan ve bahçelerden çekip zorla çarşıya ve saraya götürür. Oysa adaya kimse rahatsız etmek, bir şey istemek, borç almak, kefil olmanı ya da seçimde kendisine destek vermeni rica etmek için gelmez. Yakınlarının ve akrabalarının yalnız en iyileri, sevgi ve özlemle gemiye binip gelir. Hayatın geri kalanı ise boş vakit geçirmek isteyen ve bunu öğrenmiş olan için dokunulmaz ve kutsal olarak bırakılmıştır. Dolaşıp duranları, ömürlerinin çoğunu hanlarda ve feribotlarda tüketenleri mesut sayan, gezegenlerin sabit yıldızlardan daha iyi durumda olduğunu sanan kimseye benzer. Oysa gezegenlerin her biri, bir adada dolaşır gibi tek bir küre içinde dönüp sırasını korur. Herakleitos'un dediği gibi, "Güneş ölçülerini aşmaz; aşarsa, Adalet'in yardımcıları Erinysler onu bulur."
ὁ μὲν οὖν Ζήνων, πυθόμενος ἣν ἔτι λοιπὴν εἶχε ναῦν μετὰ τῶν φορτίων καταπεπομένην ὑπὸ τῆς θαλάσσης, εὖγʼ εἶπεν ὦ τύχη, ποιεῖς, εἰς τρίβωνα καὶ βίον φιλόσοφον συνελαύνουσʼ ἡμᾶς. ἀνὴρ δὲ μὴ τετυφωμένος παντάπασι μηδʼ ὀχλομανῶν οὐκ ἂν οἶμαι τὴν τύχην μέμψαιτο συνελαυνόμενος εἰς νῆσον, ἀλλʼ ἐπαινέσειεν ὅτι τὸν πολὺν ἄλυν καὶ ῥέμβον ἑαυτοῦ καὶ πλάνας ἐν ἀποδημίαις καὶ κινδύνους ἐν θαλάσσῃ καὶ θορύβους ἐν ἀγορᾷ περιελοῦσα, μόνιμον καὶ σχολαῖον καὶ ἀπερίσπαστον καὶ ἴδιον βίον ὡς ἀληθῶς δίδωσι, κέντρῳ καὶ διαστήματι περιγράψασα τὴν τῶν ἀναγκαίων χρείαν. ποία γὰρ νῆσος οἰκίαν οὐκ ἔχει περίπατον λουτρὸν ἰχθῦς λαγωοὺς ἄγρᾳ καὶ παιδιᾷ χρῆσθαι βουλομένοις; τὸ μέγιστον, ἡσυχίας, ἧς διψῶσιν ἕτεροι, σοὶ πολλάκιςτυχεῖν ἔνεστιν ἀλλὰ πεττεύοντας καὶ ἀποκρυπτομένους οἴκοι συκοφάνται καὶ πολυπράγμονες ἐξιχνεύοντες καὶ διώκοντες ἐκ τῶν προαστείων καὶ τῶν κήπων εἰς ἀγορὰν καὶ εἰς αὐλὴν βίᾳ κατάγουσιν· εἰς δὲ νῆσον οὐκ ἐνοχλῶν τις οὐκ αἰτῶν οὐ δανειζόμενος οὐκ ἐγγυήσασθαι παρακαλῶν οὐ συναρχαιρεσιάσαι, διʼ εὔνοιαν δὲ καὶ πόθον οἱ βέλτιστοι τῶν ἀναγκαίων καὶ οἰκείων πλέουσιν· ὁ δʼ ἄλλος βίος ἄσυλος καὶ ἱερὸς ἀνεῖται τῷ βουλομένῳ καὶ μεμαθηκότι σχολάζειν. ὁ δὲ τοὺς περιτρέχοντας ἔξω καὶ τοῦ βίου τὸ πλεῖστον ἐν πανδοκείοις καὶ πορθμείοις ἀναλίσκοντας εὐδαιμονίζων, ὅμοιός ἐστι τῷ τοὺς πλάνητας οἰομένῳ τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων πράττειν ἄμεινον· καίτοι τῶν πλανήτων ἕκαστος ἐν μιᾷ σφαίρᾳ καθάπερ ἐν νήσῳ περιπολῶν διαφυλάττει τὴν τάξιν ἥλιος γὰρ οὐχ ὑπερβήσεται τὰ μέτρα φησὶν ὁ Ἡράκλειτος· εἰ δὲ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν.
12Ama dostum, bunları ve benzerlerini, adaya gönderilmiş ve "pek çoklarını istemeden tutan" denizin başka yerlerle ilişkisini kestiği kimselere söyleyelim, onların gönlünü bununla alalım. Sana ise tek bir yer verilmiş değil, tek bir yer yasaklanmıştır; bir şehirden men edilmek, bütün şehirlerde serbest olmaktır. "Yönetici değiliz, meclis üyesi değiliz, oyunları düzenlemiyoruz" diyeceğine şunları karşısına koy: "İç çekişmelere karışmıyoruz, para harcamıyoruz, valinin kapısında beklemiyoruz; eyaleti kurayla kazananın ne kadar öfkeli ya da can sıkıcı olduğu umurumuzda değil." Arkhilokhos, Thasos'un verimli topraklarını ve bağlarını görmezden gelip adayı dik ve engebeli olduğu için kötülemiş ve
şu ada, vahşi ormanla taçlanmış bir eşek sırtı gibi dikiliyor
demişti. Biz de sürgünün yalnız itibarsızlık yanına takılıp kamu işlerinden uzak kalmayı, boş vakti ve özgürlüğü görmezden geliyoruz. Oysa insanlar Pers krallarını kışı Babil'de, yazı Medya'da, baharın en güzel zamanını Susa'da geçirdikleri için mutlu sayardı. Göçmüş olan da, eğer bayramları seviyorsa, Mysterialarda Eleusis'te, Dionysia'da Atina'da bulunabilir, Olympia Oyunları için Pisa'ya, Nemea için Argos'a gidebilir, Pythia kutlanırken Delphoi'ye, İsthmia'da Korinthos'a geçebilir. Sevmiyorsa da boş vakti, gezintisi, okuması, gürültüsüz uykusu vardır. Diogenes'in dediği gibi: "Aristoteles Philippos'un canı istediğinde kahvaltı eder, Diogenes ise Diogenes'in canı istediğinde." Çünkü ne işler, ne yönetici, ne vali alışılmış yaşama düzenini bozar.
ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὦ φίλε, καὶ τὰ τοιαῦτα πρὸς ἐκείνους λέγωμεν κἀκείνοις ἐπᾴδωμεν, οἷς εἰς νῆσον ἀπῳκισμένοις ἀνεπίμικτα ποιεῖ τἄλλα; πόντος ἁλὸς, ὃ πολεῖς ἀέκοντας ἐρύκει· σοὶ δʼ οὐχ ἑνὸς δεδομένου μόνον, ἀλλʼ ἀπειρημένου τόπου, πασῶν ἐστιν ἐξουσία πόλεων ἡ μιᾶς κώλυσις. ἀλλὰ μὴν τῷ οὐκ ἄρχομεν οὐδὲ βουλεύομεν οὐδʼ ἀγωνοθετοῦμεν ἀντίθες τὸ οὐ στασιάζομεν οὐδʼ ἀναλίσκομεν οὐδὲ προσηρτήμεθα θύραις ἡγεμόνος· οὐδὲν οὖν μέλει ἡμῖν, ὅστις ὁ κεκληρωμένος τὴν ἐπαρχίαν ἐστίν, εἰ ἀκράχολος εἰ ἐπαχθής. ἀλλʼ ἡμεῖς, καθάπερ Ἀρχίλοχος τῆς Θάσου τὰ καρποφόρα καὶ οἰνόπεδα παρορῶν, διὰ τὸ τραχὺ καὶ ἀνώμαλον διέβαλε τὴν νῆσον εἰπών ἣδε δʼ ὥστʼ ὄνου ῥάχις ἕστηκεν ὕλης; ἀγρίας ἐπιστεφής, οὕτω τῆς φυγῆς πρὸς ἓν μέρος τὸ ἄδοξον ἐντεινόμενοι παρορῶμεν τὴν ἀπραγμοσύνην καὶ τὴν σχολὴν καὶ τὴν ἐλευθερίαν. καίτοι τούς γε Περσῶν βασιλέας ἐμακάριζον ἐν Βαβυλῶνι τὸν χειμῶνα διάγοντας, ἐν δὲ Μηδίᾳ τὸ θέρος, ἐν δὲ Σούσοις τὸ ἥδιστον τοῦ ἔαρος. ἔξεστι δήπου καὶ τῷ, μεθεστῶτι μυστηρίοις ἐν Ἐλευσῖνι διατρίβειν Διονυσίοις ἐν Ἀθήναις, Ὀλύμπιʼ ἐν Πίσῃ Νέμεʼ ἐν Ἄργει πανηγυρίζειν, Πυθίων ἀγομένων εἰς Δελφοὺς παρελθεῖν, Ἰσθμίων εἰς Κόρινθον, ἄνπερ ᾖ φιλοθέωρος· εἰ δὲ μή, σχολὴ περίπατος ἀνάγνωσις ὕπνος ἀθορύβητος· τὸ τοῦ Διογένους Ἀριστοτέλης ἀριστᾷ, ὅταν δοκῇ Φιλίππῳ, Διογένης, ὅταν Διογένει μήτε πραγματείας μήτʼ ἄρχοντος μήθʼ ἡγεμόνος τὴν συνήθη δίαιταν περισπῶντος.
13Bu yüzden en akıllı ve en bilge kimseler arasında kendi vatanında gömülü olan azdır; çoğu, kimse zorlamadığı halde kendi elleriyle demir alıp hayatlarını başka bir limana götürmüş, kimi Atina'ya, kimi Atina'dan başka yerlere göçmüştür. Kim kendi vatanını Euripides'in övdüğü gibi övmüştür?
Her şeyden önce halkımız dışarıdan getirilmiş değil, bu toprağın çocuklarıyız; öteki şehirler dama taşları gibi oraya buraya atılmış, birbirlerinden devşirilip gelmiştir. Övünmek gerekirse bir de, ey kadın, toprağımızın üstünde ılıman bir gök vardır; ne aşırı sıcak gelir, ne aşırı kış. Yunanistan'ın ve Asya'nın yetiştirdiği en güzel şeyleri bu toprağı yem yaparak avlarız.
Ama bunları yazan adam Makedonya'ya gitti ve hayatını Arkhelaos'un yanında bitirdi. Şu epigramı da duymuşsundur herhalde:
Euphorion oğlu Atinalı Aiskhylos'u buğday yüklü Gela'nın bu mezarı örter.
Çünkü o da Sicilya'ya gitmişti, Simonides de ondan önce. "Halikarnaslı Herodotos'un araştırmasının sergilenişi" sözünü de pek çok kişi "Thuriili Herodotos'un" diye değiştirir; çünkü Thurioi'ye göçmüş ve o koloniye katılmıştı. Musalar arasında kutsal ve tanrısal soluk olan, "Phrygia savaşlarının düzenleyicisi" Homeros'u birçok şehrin paylaşamamasının sebebi de, tek bir şehri övmemesi değil midir? Konukseverlik Zeus'unun onurları pek çok ve büyüktür.
διὰ τοῦτο τῶν φρονιμωτάτων καὶ σοφωτάτων ὀλίγους ἂν εὕροις ἐν ταῖς ἑαυτῶν πατρίσι κεκηδευμένους, οἱ δὲ πλεῖστοι μηδενὸς ἀναγκάζοντος αὐτοὶ τὸ ἀγκύριον ἀράμενοι μεθωρμίσαντο τοὺς βίους καὶ μετέστησαν οἱ μὲν εἰς Ἀθήνας οἱ δʼ ἐξ Ἀθηνῶν. τίς γὰρ εἴρηκε τῆς ἑαυτοῦ πατρίδος ἐγκώμιον τοιοῦτον, οἷον Εὐριπίδης; ᾗ πρῶτα μὲν λεὼς οὐκ ἐπακτὸς ἄλλοθεν, αὐτόχθονες δʼ ἔφυμεν· αἱ δʼ ἄλλαι πόλεις πεσσῶν ὁμοίως διαφορηθεῖσαι βολαῖς, ἄλλαι παρʼ ἄλλων εἰσὶν εἰσαγώγιμοι. εἰ δὲ πάρεργον χρή τι κομπάσαι, γύναι, οὐρανὸν ὑπὲρ γῆς ἔχομεν εὖ κεκραμένον ἵνʼ οὔτʼ ἄγαν πῦρ οὔτε χεῖμα συμπίτνει. ἃ δʼ Ἑλλὰς Ἀσία τʼ ἐκτρέφει κάλλιστα γῆς, δέλεαρ ἔχοντες τήνδε συνθηρεύομεν ἀλλʼ ὁ ταῦτα γράψας εἰς Μακεδονίαν ᾤχετο καὶ παρʼ Ἀρχελάῳ κατεβίωσεν. ἀκήκοας δὲ δήπου καὶ τουτὶ τοὐπιγραμμάτιον Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας καὶ γὰρ καὶ οὗτος εἰς Σικελίαν ἀπῆρε καὶ Σιμωνίδης πρότερον. τὸ δʼ Ἡροδότου Ἁλικαρνησέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε πολλοὶ μεταγράφουσιν ʽ Ἡροδότου Θουρίοὐ· μετῴκησε γὰρ εἰς Θουρίους καὶ τῆς ἀποικίας ἐκείνης μετέσχε. τὸ δʼ ἱερὸν καὶ δαιμόνιον ἐν μούσαις πνεῦμα, Φρυγίας κοσμήτορα μάχας Ὅμηρον, οὐ τοῦτο πεποίηκε πολλαῖς ἀμφισβητήσιμον πόλεσιν, ὅτι μὴ μιᾶς ἐστιν ἐγκωμιαστής; καὶ ξενίου Διὸς πολλαὶ τιμαὶ καὶ μεγάλαι.
14Bunların ün ve onur peşinde olduğunu söyleyen olursa, bilgelere yönel, Atina'daki bilge okulları ve sohbetleri say: Lykeion'dakileri, Akademeia'dakileri, Stoa'yı, Palladion'u, Odeion'u. En çok Peripatos okulunu sevip hayran oluyorsan, Aristoteles Stagira'dan, Theophrastos Eresos'tan, Straton Lampsakos'tan, Glykon Troas'tan, Ariston Keos'tan, Kritolaos Phaselis'tendi. Stoa'ysa, Zenon Kitionlu, Kleanthes Assoslu, Khrysippos Solili, Diogenes Babilli, Antipatros Tarsusluydu; Atinalı Arkhedemos da Part ülkesine göçüp Babil'de bir Stoa geleneği bıraktı. Peki bunları kim kovdu? Hiç kimse. Hangi ünü ya da gücü olursa olsun insana evinde pek nasip olmayan huzuru kendileri aradılar. Bize başka şeyleri sözle öğretirken bunu fiilleriyle öğretiyorlar. Bugün de en saygın ve en güçlü kimseler yabancı ülkelerde yaşıyor; sürülmüş değil, kendileri göçmüş; kovulmuş değil, vatanlarının getirdiği işlerden, oyalanmalardan, meşguliyetlerden kendileri kaçmış. Eskilerde de öyle görünüyor ki Musalar en güzel ve en saygın eserleri sürgünün yardımıyla tamamlamıştır. Atinalı Thukydides, Peloponnesosluların ve Atinalıların savaşını Trakya'da Skapte Hyle'de, Ksenophon Elis'te Skillous'ta, Philistos Epeiros'ta, Tauromenionlu Timaios Atina'da, Atinalı Androtion Megara'da, şair Bakkhylides Peloponnesos'ta yazdı. Hepsi ve daha pek çoğu vatanlarından kovulduklarında umutsuzluğa düşmediler, kendilerini bırakmadılar; yeteneklerini kullandılar ve sürgünü talihten bir azık olarak aldılar. Bu sayede ölmüş olsalar da her yerde anılırlar; onları kovan ve onlara karşı ayaklananlardan ise bir kişi hakkında bile tek söz kalmamıştır.
εἰ δὲ φήσει τις ὅτι δόξαν οὗτοι καὶ τιμὰς ἐθήρευον, ἐπὶ τοὺς σοφοὺς ἐλθὲ καὶ τὰς· σοφὰς Ἀθήνησι σχολὰς καὶ διατριβάς· ἀναπέμπασαι τὰς ἐν Λυκείῳ τὰς ἐν Ἀκαδημείᾳ, τὴν Στοὰν τὸ Παλλάδιον τὸ Ὠδεῖον. εἰ τὴν Περιπατητικὴν ἀσπάζῃ μάλιστα καὶ τεθαύμακας, Ἀριστοτέλης ἦν ἐκ Σταγείρων, Θεόφραστος ἐξ Ἐρέσου, Στράτων ἐκ Λαμψάκου, Γλύκων ἐκ Τρωάδος, Ἀρίστων ἐκ Κέω, Κριτόλαος Φασηλίτης· εἰ τὴν Στωικήν, Ζήνων Κιτιεύς, Κλεάνθης Ἄσσιος, Χρύσιππος Σολεύς, Διογένης Βαβυλώνιος, Ἀντίπατρος Ταρσεύς· ὁ δʼ Ἀθηναῖος Ἀρχέδημος εἰς τὴν Πάρθων μεταστὰς ἐν Βαβυλῶνι Στωικὴν διαδοχὴν ἀπέλιπε. τίς οὖν τούτους ἐδίωξεν; οὐδείς· ἀλλʼ αὐτοὶ διώκοντες ἡσυχίαν, ἧς οὐ πάνυ μέτεστιν οἴκοι τοῖς ἡντιναοῦν δόξαν ἢ δύναμιν ἔχουσι, τὰ μὲν ἄλλα λόγοις τοῦτο δʼ ἔργοις ἡμᾶς διδάσκουσι. καὶ γὰρ νῦν οἱ δοκιμώτατοι καὶ κράτιστοι ζῶσιν ἐπὶ ξένης, οὐ μετασταθέντες ἀλλὰ μεταστάντες, οὐδὲ φυγαδευθέντες ἀλλὰ φυγόντες αὐτοὶ πράγματα καὶ περισπασμοὺς καὶ ἀσχολίας, ἃς αἱ πατρίδες φέρουσι. καὶ γὰρ τοῖς παλαιοῖς; ὡς ἔοικεν αἱ Μοῦσαι τὰ κάλλιστα τῶν συνταγμάτων καὶ δοκιμώτατα φυγὴν λαβοῦσαι συνεργὸν ἐπετέλεσαν. Θουκυδίδης Ἀθηναῖος συνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων ἐν Θρᾴκῃ περὶ τὴν Σκαπτὴν ὕλην· Ξενοφῶν ἐν Σκιλλοῦντι τῆς Ἠλείας, Φίλιστος ἐν Ἠπείρῳ, Τίμαιος ὁ Ταυρομενίτης ἐν Ἀθήναις, Ἀνδροτίων Ἀθηναῖος ἐν Μεγάροις, Βακχυλίδης ὁ ποιητὴς ἐν Πελοποννήσῳ, πάντες οὗτοι καὶ πλείονες ἄλλοι τῶν πατρίδων ἐκπεσόντες οὐκ ἀπέγνωσαν οὐδʼ ἔρριψαν ἑαυτούς, ἀλλʼ ἐχρήσαντο ταῖς εὐφυΐαις ἐφόδιον παρὰ τῆς τύχης τὴν φυγὴν λαβόντες, διʼ ἣν πανταχοῦ καὶ τεθνηκότες μνημονεύονται· τῶν δʼ ἐκβαλόντων καὶ καταστασιασάντων οὐδὲ εἷς λόγος οὐδενὸς ἀπολέλειπται .
15Bu yüzden sürgünde itibarsızlık olduğunu sanan da gülünçtür. Ne diyorsun? Diogenes itibarsız mıdır? İskender onu güneşte otururken görmüş, başına dikilip bir şeye ihtiyacı olup olmadığını sormuştu. Diogenes hiçbir şey istemeyip yalnız biraz güneşinden çekilmesini söyleyince, onun yüce gönüllülüğüne hayran kalıp dostlarına "İskender olmasaydım Diogenes olurdum" demişti. Kamillus Roma'dan kovulduğunda itibarsız mıydı, ki bugün şehrin ikinci kurucusu diye anılıyor? Themistokles de sürgünde Yunanlar arasındaki ününü yitirmedi, barbarlar arasında ün kazandı. Kimse onur duygusundan bu kadar yoksun ya da bu kadar soysuz değildir ki, sürgün edilen Themistokles yerine onu suçlayan Leobates, kovulan Cicero yerine onu kovan Clodius, vatanından ayrılan Timotheos yerine onu suçlayan Aristophon olmayı dilesin.
διὸ καὶ γελοῖός ἐστιν ὁ νομίζων ἀδοξίαν τῇ φυγῇ προσεῖναι. τί λέγεις; ἄδοξός; ἐστι Διογένης ὃν ἰδὼν Ἀλέξανδρος ἐν ἡλίῳ καθήμενον ἐπιστὰς ἠρώτησεν, εἴ τινος δεῖται· τοῦ δὲ μηδὲν ἀλλʼ ἢ σμικρὸν ἀποσκοτίσαι κελεύσαντος, ἐκπλαγεὶς τὸ φρόνημα πρὸς τοὺς φίλους εἶπεν εἰ μὴ Ἀλέξανδρος ἤμην, Διογένης; ἂν ἤμην; ἠδόξει δὲ Κάμιλλος ἐκ τῆς Ῥώμης ἐλαυνόμενος, ἧς δεύτερος κτίστης νῦν ἀναγορεύεται; καὶ μὴν Θεμιστοκλῆς οὐ τὴν ἐν τοῖς Ἕλλησι δόξαν φυγὼν ἀπέβαλεν ἀλλὰ τὴν ἐν τοῖς βαρβάροις προσέλαβε· καὶ οὐδείς ἐστιν οὕτως ἀφιλότιμος οὐδʼ ἀγεννής, ὃς μᾶλλον ἂν ἐβούλετο Λεωβάτης ὁ γραψάμενος ἢ Θεμιστοκλῆς ὁ φυγαδευθεὶς εἶναι, καὶ Κλώδιος ὁ ἐκβαλὼν ἢ Κικέρων ὁ ἐκβληθείς, καὶ Ἀριστοφῶν ὁ κατηγορήσας ἢ Τιμόθεος ὁ μεταστὰς ἐκ τῆς πατρίδος.
16Ama Euripides sürgünü güçlü bir biçimde suçluyor göründüğünden ve bu sözler pek çok kişiyi etkilediğinden, bakalım soru cevap yoluyla tek tek ne diyor. [Phoinissai'de Polyneikes, sürgünün en büyük kötülüğü olarak düşündüğünü söyleyememeyi, bunun köleye özgü olduğunu ve yöneticilerin akılsızlığına katlanmayı sayar.] Bu iddialar en başta doğru da haklı da değildir. Birincisi, düşündüğünü söylememek köleye özgü değildir; ağzı sıkı olmayı ve susmayı gerektiren anlarda ve işlerde akıllı adamın işidir. Euripides'in kendisi de başka bir yerde daha iyi söylemiştir:
Gereken yerde susmak, güvenli olan yerde konuşmak.
İkincisi, yöneticilerin cehaletine sürgünler kadar yurtta kalanlar da katlanmak zorundadır; hatta yurtta kalanlar, şehirlerde haksız yere güç kazanmışların iftirasından ya da zorbalığından, ayrılanlardan çoğu kez daha çok korkarlar. En önemlisi ve en saçması da sürgünün söz özgürlüğünü elinden aldığını söylemektir. Theodoros'un söz özgürlüğü olmaması ne tuhaf olurdu! Kral Lysimakhos ona "Vatanın seni böyle biri olduğun için kovdu" dediğinde "Evet" demişti, "Semele'nin Dionysos'u taşıyamaması gibi, o da beni taşıyamadı." Lysimakhos kafes içinde, gözleri oyulmuş, burnu ve kulakları kesilmiş, dili koparılmış Telesphoros'u gösterip "Bana kötülük edenlere böyle yaparım" deyince, "Theodoros'a ne" demişti, "toprağın üstünde mi altında mı çürüdüğünden?" Peki Diogenes'in söz özgürlüğü yok muydu? Philippos Yunanlarla savaşmaya giderken onun ordugâhına girmiş, casus diye huzuruna çıkarılınca "Evet, casusum" demişti, "doymazlığını ve akılsızlığını gözetlemeye geldim, kısa bir an içinde hem yönetimini hem bedenini zara atmaya gelmişsin." Peki Kartacalı Hannibal, sürgün olduğu halde kral Antiokhos'a söz özgürlüğü kullanmamış mıydı? Fırsat doğduğunda ona düşmana saldırmasını söylemişti; Antiokhos kurban kesip bağırsakların buna engel olduğunu söyleyince onu azarlamıştı: "Sen bir et parçasının ne dediğine bakıyorsun, aklı başında bir adamın ne dediğine değil!" Sürgün geometricilerin ve çizim hocalarının bildikleri ve öğrendikleri şeyler hakkındaki söz özgürlüğünü bile elinden almaz; iyi ve erdemli insanlarınkini nasıl alsın? Ama soysuzluk her yerde sesi tıkar, dili büker, boğar, susturur. Euripides'in devamında söylediklerine gelince, [sürgünleri umutların beslediği sözüne] nasıl bakmalı? Bu da sürgünden çok ahmaklığın kusurudur. Çünkü eldekini kullanmayı öğrenmiş ve bilenler değil, her zaman gelecekten medet uman, olmayanın özlemini çekenler umut salının üstünde sürüklenir; surun dışına hiç çıkmasalar bile. Polyneikes'in, soyluluğun itibarsızlığa, sürgünün dostsuzluğa yol açtığı yolundaki yakınmaları da nankörlüktür. Oysa soyluluğu sayesinde sürgünken bir kral kızıyla evlendirildi; dostların ittifakı ve büyük bir güçle sefere çıktı, kendisi de biraz sonra bunu itiraf ediyor:
Danaoların ve Mykenelilerin önde gelenlerinden pek çoğu burada, acı ama zorunlu bir iyilik ediyorlar bana.
Annesinin ağıtı da aynı türdendir:
Ben sana ne düğün ateşi yaktım, ne de düğün suyunun şanı Ismenos'tan geldi.
Oysa oğlunun bu kadar büyük bir sarayda oturduğunu öğrenince sevinip memnun olması gerekirdi. O ise yanmayan meşaleye ve düğün suyunu sağlamayan Ismenos'a ağıt yakıyor, sanki Argos'ta evlenenlerin ne suyu vardı ne ateşi; böylece kibrin ve ahmaklığın kötülüklerini sürgüne yüklüyor.
ἀλλʼ ἐπεὶ πολλοὺς τὰ τοῦ Εὐριπίδου κινεῖ δυνατῶς τῆς φυγῆς κατηγορεῖν δοκοῦντος, ἴδωμεν ἃ λέγει καθʼ ἕκαστον ἐρωτῶν καὶ ἀποκρινόμενος· ταῦτα πρώτως οὐκ ὀρθῶς οὐδʼ ἀληθῶς ἀξιοῦται. πρῶτον μὲν γὰρ οὐ δούλου τὸ μὴ λέγειν ἅ τις φρονεῖ, ἀλλὰ νοῦν ἔχοντος ἀνδρὸς ἐν καιροῖς καὶ πράγμασιν ἐχεμυθίας; καὶ σιωπῆς δεομένοις, ὥσπερ αὐτὸς ἀλλαχόθι βέλτιον εἴρηκε σιγᾶν θʼ ὅπου δεῖ καὶ λέγειν ἵνʼ ἀσφαλές. ἔπειτα τὴν τῶν κρατούντων ἀμαθίαν οὐχ ἧττον οἴκοι μένοντας ἢ φεύγοντας ἀνάγκη φέρειν· ἀλλὰ καὶ μᾶλλον πολλάκις οἱ μένοντες τῶν ἀπαλλαγέντων τοὺς ἰσχύοντας ἐν πόλεσιν ἀδίκως τῷ συκοφαντεῖν ἢ βιάζεσθαι δεδίασι, τὸ δὲ μέγιστον καὶ ἀτοπώτατον, εἰ παρρησίαν τῶν φυγάδων ἀφαιρεῖται· θαυμαστὸν γάρ, εἰ Θεόδωρος ἀπαρρησίαστος ἦν, ὅς, Λυσιμάχου τοῦ βασιλέως εἰπόντος πρὸς αὐτὸν ἡ πατρίς σε τοιοῦτον ὄντʼ ἐξέβαλε, ναί εἶπε μὴ δυναμένη φέρειν ὥσπερ ἡ Σεμέλη τὸν Διόνυσον. ἐπιδείξαντος δʼ αὐτῷ Τελεσφόρον ἐν γαλεάγρᾳ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορωρυγμένον καὶ περικεκομμένον τὴν ῥῖνα καὶ τὰ ὦτα καὶ τὴν γλῶτταν ἐκτετμημένον, καὶ εἰπόντος οὕτως ἐγὼ διατίθημι τοὺς κακῶς με ποιοῦντας· τί δὲ Θεοδώρῳ μέλει, ἔφη, πότερον ὑπὲρ γῆς ἢ ὑπὸ γῆς σήπεται; τί δέ; Διογένης οὐκ εἶχε παρρησίαν, ὃς εἰς τὸ τοῦ Φιλίππου στρατόπεδον παρελθών, ὁπηνίκα μαχούμενος ἐχώρει τοῖς Ἕλλησι, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναχθεὶς ὡς; κατάσκοπος, ναί, κατάσκοπος ἔφη τῆς ἀπληστίας ἀφῖχθαι αὐτοῦ καὶ τῆς ἀφροσύνης, ἥκοντος ἐν βραχεῖ καιρῷ διακυβεῦσαι περὶ τῆς ἡγεμονίας ἅμα καὶ τοῦ σώματος; τί δέ; Ἀννίβας ὁ Καρχηδόνιος οὐκ ἐχρῆτο παρρησίᾳ πρὸς Ἀντίοχον βασιλέα ὄντα φυγὰς ὤν, ὁπηνίκα καιροῦ διδόντος ἐκέλευεν αὐτὸν ἐπιχειρεῖν τοῖς πολεμίοις τοῦ δὲ θυσαμένου καὶ τὰ σπλάγχνα κωλύειν φάσκοντος, ἐπετίμησεν εἰπών σὺ τί κρέας λέγει σκοπεῖς, οὐ τί νοῦν ἔχων ἄνθρωπος; ἀλλʼ οὐδὲ γεωμετρῶν φυγὴ παρρησίαν οὐδὲ γραμμικῶν ἀφαιρεῖται, περὶ ὧν ἴσασι καὶ μεμαθήκασι διαλεγομένων πόθεν γε δὴ καλῶν κἀγαθῶν ἀνθρώπων; ἀλλὰ τὸ ἀγεννὲς πανταχοῦ τὴν φωνὴν ἐμφράττει, τὴν γλῶσσαν ἀποστρέφει, ἄγχει, σιωπᾶν ποιεῖ. τὰ δʼ ἑξῆς τοῦ Εὐριπίδου ποῖὰ τινʼ ἐστίν; καὶ τοῦτο τῆς ἀβελτερίας ἔγκλημα μᾶλλον ἢ τῆς φυγῆς ἐστιν. οὐ γὰρ οἱ μαθόντες οὐδʼ ἐπιστάμενοι χρῆσθαι τοῖς παροῦσιν, ἀλλʼ οἱ ἀεὶ τοῦ μέλλοντος ἐκκρεμάμενοι καὶ γλιχόμενοι τῶν ἀπόντων ὡς ἐπὶ σχεδίας διαφέρονται τῆς ἐλπίδος, κἂν μηδέποτε τοῦ τείχους ἐκτὸς προέλθωσι. ταῦτʼ ἢδη καὶ ἀχάριστα τοῦ Πολυνείκους, ἀτιμίαν μὲν εὐγενείας ἀφιλίαν δὲ τῆς φυγῆς κατηγοροῦντος, ὃς διὰ τὴν εὐγένειαν ἠξιώθη μὲν φυγὰς ὢν γάμων βασιλικῶν, φίλων δὲ συμμαχίᾳ καὶ δυνάμει τοσαύτῃ πεφραγμένος ἐστράτευσεν, ὡς αὐτὸς μετὰ μικρὸν ὁμολογεῖ πολλοὶ δὲ Δαναῶν καὶ Μυκηναίων ἄκροι πάρεισι, λυπρὰν χάριν ἀναγκαίαν δʼ ἐμοὶ διδόντες. ὅμοια δὲ καὶ τὰ τῆς μητρὸς ὀλοφυρομένης· ἐγὼ δέ σοι οὔτε πῦρ ἀνῆψα γόνιμον ἐν γάμοις, ἀνυμέναια δʼ Ἰσμηνὸς ἐκηδεύθη λουτροφόρου χλιδᾶς·. ταύτην ἔδει χαίρειν καὶ ἀγαπᾶν πυνθανομένην ναίοντα βασίλεια τηλικαῦτα τὸν υἱόν· ἡ δὲ θρηνοῦσα τὴν οὐκ ἀναφθεῖσαν λαμπάδα καὶ τὸν οὐ παρασχόντα λουτρὸν Ἰσμηνόν, ὡς ἐν Ἄργει μήθʼ ὕδωρ τῶν γαμούντων μήτε πῦρ ἐχόντων, τὰ τοῦ τύφου κακὰ καὶ τῆς ἀβελτερίας τῇ φυγῇ περιτίθησιν.
17Peki sürgün ayıplanacak biri midir? Yalnız akılsızların gözünde; onlar dilenciyi, keli, kısa boyluyu, hatta yabancıyı ve göçmeni de hakaret konusu yapar. Bunlara kapılmayanlar ise, yoksul da olsalar, yabancı da, sürgün de, iyilere hayran olurlar. Parthenon ve Eleusis tapınağı gibi Theseion'a da herkesin saygıyla eğildiğini görmüyor muyuz? Oysa bugün insanların Atina'ya gelmesini sağlayan Theseus Atina'dan kaçmıştı; sahip olduğu değil, kendi kurduğu şehri yitirmişti. Trakya'dan göçüp Yunanları mysterialara kabul eden ve hâlâ kabul eden Eumolpos'tan utanırsak Eleusis'in güzel neyi kalır? Kral Kodros kimin oğluydu? Messene'den sürgün gelen Melanthos'un değil mi? Antisthenes'in "Annen Frigyalı" diyene verdiği cevabı övmez misin? "Tanrıların annesi de öyle" demişti. Peki sen de "sürgün" diye hakaret edilince neden aynı cevabı vermiyorsun? Zaferler kazanan Herakles'in babası da sürgündü; Dionysos'un dedesi de Europe'yi aramaya gönderilmiş, bir daha dönmemişti: Fenikeli doğmuştu,
soyu Thebai'ye vardığında sınır buldu,
ve çılgın törenlerle çiçek açan, kadınları coşturan Euios Dionysos'u dünyaya getirdi. Aiskhylos'un "kutsal Apollon, gökten sürgün tanrı" sözüyle ima edip üstü kapalı söylediği şeyler konusunda ise, Herodotos'un dediği gibi, dilimi tutayım. Empedokles felsefesinin başında şöyle der:
Zorunluluğun bir hükmü vardır, tanrıların eski bir kararı: uzun ömre nail olmuş daimōnlardan biri suçlarla ve cinayetle sevgili uzuvlarını lekelerse, otuz bin mevsim mutlulardan uzakta dolaşır. Ben de şimdi böyleyim, tanrılardan sürgün bir gezgin.
Burada yalnız kendini değil, kendinden başlayarak hepimizi, buradaki göçmenler, yabancılar ve sürgünler olarak gösterir. Ey insanlar, der, psykhē'nin ousia'sını ve ilkesini bize kan ya da karışmış soluk vermedi; beden bunlardan yapıldı, toprak doğumlu ve ölümlüdür. Psykhē ise başka yerden buraya gelmiştir; bu doğumu da en yumuşak adla "yolculuk" diye adlandırır. En doğrusu, psykhē tanrısal kararlarla ve kanunlarla kovularak sürgünde dolaşır. Sonra, Platon'un dediği gibi, çalkantısı bol bir adaya kapatılmış gibi, bedene istiridye gibi bağlanmıştır; çünkü "ne büyük bir onurdan ve ne kadar uzun bir mutluluktan" ayrıldığını hatırlamaz, aklına getirmez. Sardis'i Atina'yla ya da Korinthos'u Lemnos veya Skyros'la değil, göğü ve ayı yeryüzüyle ve dünyevi hayatla değişmişken, burada bir yerden başka bir yere biraz taşınırsa üzülür, kendini yabancı hisseder, zayıf bir bitki gibi solar. Oysa bitki için bir toprak bir diğerinden daha uygundur, kimi yerde daha iyi beslenip filizlenir; insanın ise saadetini hiçbir yer elinden alamaz, tıpkı aretē'sini ve phronēsis'ini alamayacağı gibi. Anaksagoras hapishanede dairenin kareleştirilmesini yazıyordu; Sokrates zehri içerken felsefe yapıyor, dostlarını felsefe yapmaya çağırıyor, onlar da onu mesut sayıyordu. Şairler ise Phaethon'un ve Tantalos'un göğe çıktıktan sonra akılsızlıkları yüzünden en büyük felaketlere düştüğünü söylerler.
ἀλλʼ ἐπονείδιστον ὁ φυγάς ἐστι; παρά γε τοῖς ἄφροσιν, οἳ καὶ τὸν πτωχὸν λοιδόρημα ποιοῦνται καὶ τὸν φαλακρὸν καὶ τὸν μικρόν, καὶ νὴ Δία τὸν ξένον καὶ τὸν μέτοικον. ἀλλὰ μὴν οἱ μὴ τούτοις ὑποφερόμενοι θαυμάζουσι τοὺς ἀγαθούς, κἂν πένητες ὦσι κἂν ξένοι κἂν φυγάδες. ἀλλʼ οὐχ ὁρῶμεν, ὥσπερ τὸν Παρθενῶνα καὶ τὸ Ἐλευσίνιον, οὕτω καὶ τὸ Θησεῖον ἅπαντας προσκυνοῦντας; καὶ μὴν ἔφυγε Θησεὺς ἐξ Ἀθηνῶν, διʼ ὃν ἥκουσι νῦν εἰς Ἀθήνας ἄνθρωποι, καὶ πόλιν ἀπέβαλεν ἣν οὐκ ἔσχεν ἀλλʼ αὐτὸς ἐποίησε. τῇ δʼ Ἐλευσῖνι τί λείπεται καλόν, ἂν αἰσχυνώμεθα τὸν Εὔμολπον, ὃς ἐκ Θρᾴκης μεταστὰς ἐμύησε καὶ μυεῖ τοὺς Ἕλληνας; Κόδρος δὲ τίνος ὢν ἐβασίλευσεν; οὐ Μελάνθου φυγάδος ἐκ Μεσσήνης; τὸ δὲ τοῦ Ἀντισθένους οὐκ ἐπαινεῖς πρὸς τὸν εἰπόντα ὅτι Φρυγία σού ἐστιν ἡ μήτηρ; καὶ γὰρ ἡ τῶν θεῶν τί οὖν οὐ καὶ σὺ λοιδορούμενος φυγὰς ἀποκρίνῃ καὶ γὰρ ὁ τοῦ Ἡρακλέους τοῦ καλλινίκου πατὴρ φυγὰς ἦν, καὶ ὁ τοῦ Διονύσου πάππος, ὡς ἐξεπέμφθη τὴν Εὐρώπην ἀνευρεῖν, οὐδʼ αὐτὸς ἐπανῆλθε Φοίνιξ πεφυκώς, ἐκ· δʼ ὁρίζεται γένος,ʼ εἰς τὰς Θήβας παραγενόμενος, εὔιον ὀρσιγύναικα Διόνυσον μαινομέναις ἀνθέοντα τιμαῖς; καὶ περὶ μὲν ὧν Αἰσχύλος ᾐνίξατο καὶ ὑπεδήλωσεν εἰπών ἁγνόν τʼ Ἀπόλλω φυγάδʼ ἀπʼ οὐρανοῦ θεόν εὔστομά μοι κείσθω καθʼ Ἡρόδοτον· ὁ δʼ Ἐμπεδοκλῆς ἐν ἀρχῇ τῆς φιλοσοφίας προαναφωνήσας ἔστιν ἀνάγκης χρῆμα, θεῶν ψήφισμα παλαιόν, εὖτὲ τις ἀμπλακίῃσι φόνῳ φίλα γυῖα μιήνῃ, δαίμονες οἵ τε μακραίωνος λελόγχασι βίοιο· τρίς μιν μυρίας ὥρας ἀπὸ μακάρων ἀλάλησθαι. τὴν καὶ ἐγὼ νῦν εἶμι φυγὰς θεόθεν καὶ ἀλήτης· οὐχ ἑαυτόν, ἀλλʼ ἀφʼ ἑαυτοῦ πάντας ἀποδείκνυσι μετανάστας ἐνταῦθα καὶ ξένους καὶ φυγάδας ἡμᾶς ὄντας. οὐ γὰρ αἷμα, φησίν, ἡμῖν οὐδὲ πνεῦμα συγκραθέν, ὦ ἄνθρωποι, ψυχῆς οὐσίαν καὶ ἀρχὴν παρέσχεν, ἀλλʼ ἐκ τούτων τὸ σῶμα συμπέπλασται γηγενὲς καὶ θνητόν· τῆς δὲ ψυχῆς ἀλλαχόθεν ἡκούσης δεῦρο, τὴν γένεσιν ἀποδημίαν ὑποκορίζεται τῷ πραοτάτῳ τῶν ὀνομάτων· τὸ δʼ ἀληθέστατον, φεύγει καὶ πλανᾶται θείοις ἐλαυνομένη δόγμασι καὶ νόμοις· εἶθʼ, ὥσπερ ἐν νήσῳ σάλον ἐχούσῃ πολύν, καθάπερ φησὶν ὁ Πλάτων, ὀστρέου τρόπον ἐνδεδεμένη τῷ σώματι διὰ τὸ μὴ ἀναφέρειν μηδὲ μνημονεύειν ἐξ οἵης τιμῆς τε καὶ ὅσσου μήκεος ὄλβου μεθέστηκεν, οὐ Σάρδεων Ἀθήνας οὐδὲ Κορίνθου Λῆμνον ἢ Σκῦρον ἀλλʼ οὐρανοῦ καὶ σελήνης γῆν ἀμειψαμένη καὶ τὸν ἐπὶ γῆς βίον, ἐὰν μικρὸν ἐνταῦθα τόπον ἐκ τόπου παραλλάξῃ, δυσανασχετεῖ καὶ ξενοπαθεῖ, καθάπερ φυτὸν ἀγεννὲς ἀπομαραινομένη. καίτοι φυτῷ μὲν ἔστι τις χώρα μᾶλλον ἑτέρας ἑτέρα πρόσφορος, ἐν ᾗ τρέφεται καὶ βλαστάνει βέλτιον· ἀνθρώπου δʼ οὐδεὶς ἀφαιρεῖται τόπος εὐδαιμονίαν, ὥσπερ οὐδʼ ἀρετὴν οὐδὲ φρόνησιν, ἀλλʼ Ἀναξαγόρας μὲν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ τὸν τοῦ κύκλου τετραγωνισμὸν ἔγραφε, Σωκράτης δὲ φάρμακον πίνων ἐφιλοσόφει καὶ παρεκάλει φιλοσοφεῖν τοὺς συνήθεις, εὐδαιμονιζόμενος ὑπʼ αὐτῶν· τὸν δὲ Φαέθοντα καὶ τὸν Τάνταλον εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβάντας οἱ ποιηταὶ λέγουσι ταῖς μεγίσταις συμφοραῖς περιπεσεῖν διὰ τὴν ἀφροσύνην.