Plutarkhos
Karısına Teselli
Παραμυθητικὸς εἰς τὴν γυναῖκα
1Plutarkhos bu mektubu, iki yaşındaki kızı Timoksena'nın ölüm haberini yolda aldıktan sonra karısı Timoksena'ya yazar. Yas ölçülü olmalıdır, sevgi ise hatıralarda sürer; mektup, Dionysos gizemlerine ve psykhē'nin ölümsüzlüğüne yapılan göndermelerle kapanır.
Bebeğimizin ölümünü haber vermek için gönderdiğin adam, görünüşe göre Atina yolunda beni kaçırmış; ben haberi Tanagra'ya varınca torunumdan aldım. Cenaze işlerinin artık yapılmış olduğunu sanıyorum. Yapıldıysa, senin için şimdi de ileride de en az acı verecek biçimde yapılmış olsun. Yapmak isteyip de benim görüşümü beklediğin bir şey varsa ve yapılırsa daha kolay katlanacağını düşünüyorsan, o da yapılsın; ama her türlü aşırılıktan ve batıl inançtan uzak olarak, ki bunlar sende hiç yoktur.
ὅν ἔπεμψας ἀπαγγελοῦντα περὶ τῆς τοῦ παιδίου τελευτῆς·, ἔοικε διημαρτηκέναι καθʼ ὁδὸν εἰς Ἀθήνας πορευόμενος· ἐγὼ δʼ εἰς Τάναγραν ἐλθὼν ἐπυθόμην παρὰ τῆς θυγατριδῆς. τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν ταφὴν ἤδη νομίζω γεγονέναι· γεγονότα δʼ ἐχέτω ὥς σοι μέλλει καὶ νῦν ἀλυπότατα καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν ἕξειν. εἰ δέ τι βουλομένη μὴ πεποίηκας ἀλλὰ μένεις τὴν ἐμὴν γνώμην, οἴει δὲ κουφότερον οἴσειν γενομένου· καὶ τοῦτʼ ἔσται δίχα πάσης περιεργίας καὶ δεισιδαιμονίας, ὧν ἥκιστά σοι μέτεστι.
2Yalnız, karıcığım, hem beni hem kendini bu acının içinde dengede tut. Çünkü başımıza gelenin ne büyüklükte olduğunu bilirim ve ölçerim; ama senin kederde aşırıya kaçtığını görürsem, bu beni olanın kendisinden daha çok sarsar. Yine de ben de meşeden ya da kayadan doğmadım. Bunu sen de bilirsin, bu kadar çocuğu birlikte büyüttük, hepsini evde kendi ellerimizle yetiştirdik. Bu kızımızı da bilirsin: dört oğuldan sonra özlemini çektiğin bir kız olarak doğdu ve bana da senin adını ona koyma imkânı verdi; bu yüzden benim için ayrıca sevgiliydi. Bu yaştaki çocuklara duyulan sevginin kendine özgü bir keskinliği de vardır: verdikleri sevinç saftır, öfke ve kınamadan hiç bulaşmamıştır. Kızımızın tabiatında da şaşılacak bir uysallık ve yumuşaklık vardı; karşılık olarak sevmesi, gönül almaya çalışması hem haz veriyor hem de insan sevgisinin ne olduğunu gösteriyordu. Sütannesine yalnız başka bebeklere değil, sevdiği eşyalara ve oyuncaklarına da meme vermesini söylerdi; insan sevgisiyle, sanki kendi sofrasına çağırır gibi onları davet eder, en sevdiği şeyleri kendisine sevinç verenlerle paylaşırdı.
μόνον, ὦ γύναι, τήρει κἀμὲ τῷ πάθει καὶ σεαυτὴν ἐπὶ τοῦ καθεστῶτος. ἐγὼ γὰρ αὐτὸς μὲν οἶδα καὶ ὁρίζω τὸ συμβεβηκὸς ἡλίκον ἐστίν· ἂν δὲ σε τῷ δυσφορεῖν ὑπερβάλλουσαν εὕρω, τοῦτό μοι μᾶλλον ἐνοχλήσει τοῦ γεγονότος. καίτοι οὐδʼ αὐτὸς ἀπὸ δρυὸς οὐδʼ ἀπὸ πέτρης ἐγενόμην οἶσθα δὲ καὶ αὐτή, τοσούτων μοι παιδίων ἀνατροφῆς κοινωνήσασα, πάντων ἐκτεθραμμένων οἴκοι διʼ αὐτῶν ἡμῶν· τούτου δέ, ὅτι καὶ σοὶ ποθούσῃ θυγάτηρ μετὰ τέσσαρας υἱοὺς ἐγεννήθη κἀμοὶ τὸ σὸν ὄνομα θέσθαι ποθούμενον ἑν αὐτῇ παρέσχεν, ἀγαπητοῦ διαφερόντως μοι γενομένου. πρόσεστι δὲ καὶ δριμύτης ἰδία τις τῷ πρὸς τὰ τηλικαῦτα φιλοστόργῳ, καὶ τὸ εὐφραῖνον αὐτῶν καθαρόν ἐστι καὶ πάσης ἀμιγὲς ὀργῆς καὶ μέμψεως. αὕτη δὲ καὶ φύσει θαυμαστὴν ἔσχεν εὐκολίαν καὶ πραότητα, καὶ τὸ ἀντιφιλοῦν καὶ χαριζόμενον αὐτῆς ἡδονὴν ἅμα καὶ κατανόησιν τοῦ φιλανθρώπου παρεῖχεν·, οὐ γὰρ μόνον βρέφεσιν ἄλλοις ἀλλὰ καὶ σκεύεσιν, οἷς ἐτέρπετο, καὶ παιγνίοις ἐκέλευε τὴν τίτθην διδόναι καὶ προσφέρειν τὸν μαστὸν καὶ προσεκαλεῖτο καθάπερ πρὸς τράπεζαν ἰδίαν ὑπὸ φιλανθρωπίας, ὧνπερ ἐγίγνωσκε καὶ εἶχε τὰ ἥδιστα κοινουμένη τοῖς εὐφραίνουσιν αὐτήν.
3Ama karıcığım, o yaşarken bizi sevindiren bu ve bunun gibi şeylerin, şimdi aklımıza gelince neden üzüp sarsması gerektiğini anlamıyorum. Öte yandan acı veren şeyle birlikte hatırayı da atıp kurtulmaktan korkarım; tıpkı
Kızılcık ağacının kavisli yayından nefret ediyorum, yok olsun bütün spor alanları
diyen Klymene gibi. O, acıyı yanında getirdiği için oğlunun hatırasından hep kaçıp ürkerdi; çünkü tabiat hoşa gitmeyen her şeyden kaçar. Ama kızımız bize en tatlı kucaklaşmayı, en tatlı görüntüyü ve sesi nasıl verdiyse, onu düşünmek de içimizde yaşamalı, hayatımızı bizimle paylaşmalı ve bize üzüntüden çok, hatta kat kat fazla sevinç vermelidir. Başkalarına sık sık söylediğimiz sözlerin zamanı gelince bize de faydası olmalıysa, oturup kendimizi kapatmamalı, o hazlara karşılık kat kat fazla acı vermemeliyiz.
ἀλλʼ οὐχ ὁρῶ, γύναι, διὰ τί ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ζώσης μὲν ἔτερπεν ἡμᾶς νυνὶ δʼ ἀνιάσει καὶ συνταράξει, λαμβάνοντας ἐπίνοιαν αὐτῶν. ἀλλὰ καὶ δέδια πάλιν, μὴ συνεκβάλωμεν τῷ λυποῦντι τὴν μνήμην, ὥσπερ ἡ Κλυμένη λέγουσα μισῶ δʼ εὐάγκαλον τόξον κρανείας, γυμνάσιά δʼ οἴχετ ἀεὶ φεύγουσα καὶ τρέμουσα τὴν ὑπόμνησιν τοῦ παιδός, ὅτι συμπαροῦσαν λύπην εἶχεν· πᾶν γὰρ ἡ φύσις φεύγει τὸ δυσχεραινόμενον. δεῖ γάρ, ὥσπερ αὐτὴ πάντων ἥδιστον ἡμῖν ἄσπασμα καὶ θέαμα καὶ ἄκουσμα παρεῖχεν ἑαυτήν, οὕτω καὶ τὴν ἐπίνοιαν αὐτῆς ἐνδιαιτᾶσθαι καὶ συμβιοῦν ἡμῖν πλέον ἔχουσαν, μᾶλλον δὲ πολλαπλάσιον, τὸ εὐφραῖνον ἢ τὸ λυποῦν· εἴπερ ἄρα τι τῶν λόγων, οὓς πολλάκις εἰρήκαμεν πρὸς ἑτέρους, εἰκός ἐστι καὶ ἡμῖν ὄφελος ἐν καιρῷ γενέσθαι, καὶ μὴ καθῆσθαι μηδʼ ἐγκεκλεῖσθαι πολλαπλασίας ταῖς ἡδοναῖς ἐκείναις λύπας ἀντιδιδόντας.
4Orada bulunanlar hayranlıkla anlatıyorlar: elbiseni değiştirmemişsin, ne kendine ne de hizmetçilere bir özensizlik yakıştırmışsın; cenazede bayram gibi gösterişli hazırlıklar da yapılmamış, her şey yalnız yakınların katılımıyla ölçülü ve sessizce yürütülmüş. Ben buna şaşmadım. Çünkü sen hiçbir zaman tiyatro ya da alay için süslenmedin, gösterişi hazlar için bile faydasız buldun; acılı anda da sadeliğini ve yalınlığını korudun. İtidalli kadın yalnız bakkhik coşkularda bozulmadan kalmakla yetinmemeli; yastaki çalkantının ve duygu sarsıntısının da kendine hâkim olmayı gerektirdiğini, bunun çoğunluğun sandığı gibi sevgiye karşı değil, psykhē'nin dizginsizliğine karşı bir mücadele olduğunu bilmelidir. Sevgiye özlemi, saygıyı, ölenleri anmayı borçluyuz; ama ağıta doymayan, feryada ve göğüs dövmeye sürükleyen arzu, hazlardaki nefsine hâkim olamama kadar çirkindir; yalnız çirkinliğine haz yerine acı ve keder eşlik ettiği için, görünüşte bağışlanır. Kahkahanın ve taşkın sevincin aşırılığını yasaklayıp aynı kaynaktan fışkıran gözyaşı ve ağıt seline tam serbestlik tanımaktan daha akıl dışı ne olabilir? Kimi erkekler kokular ve mor kumaşlar yüzünden karılarıyla kavga eder, ama yas için saç kesmeye, siyah elbise boyamaya, çirkin çirkin oturmaya, eziyet veren yatış biçimlerine izin verirler. En kötüsü de, kadınlar köleleri ya da hizmetçileri ölçüsüz ve haksız yere cezalandırırsa karşı çıkıp engel olurlar, ama rahatlığa ve şefkate muhtaç oldukları acılı anlarda kendilerini acımasızca, zalimce cezalandırmalarına göz yumarlar.
καὶ τοῦτο, λέγουσιν οἱ παραγενόμενοι καὶ θαυμάζοντες, ὡς οὐδʼ ἱμάτιον ἤλλαξας οὐδὲ σαυτῇ τινα προσήγαγες ἢ θεραπαινίσιν ἀτημέλειαν· οὐδʼ ἦν παρασκευὴ πολυτελείας πανηγυρικῆς περὶ τὴν ταφήν, ἀλλʼ ἐπράττετο κοσμίως πάντα καὶ σιωπῇ μετὰ τῶν ἀναγκαίων. ἐγὼ δὲ τοῦτο μὲν οὐκ ἐθαύμαζον, εἰ μηδέποτε καλλωπισαμένη περὶ θέατρον ἢ πομπὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς ἡδονὰς ἄχρηστον ἡγησαμένη τὴν πολυτέλειαν, ἐν τοῖς σκυθρωποῖς διεφύλαξας τὸ ἀφελὲς καὶ λιτόν. οὐ γάρ ἐν βακχεύμασι δεῖ μόνον τὴν σώφρονα μένειν ἀδιάφθορον, ἀλλὰ μηδὲν οἴεσθαι ἧττον τὸν ἐν πένθεσι σάλον καὶ τὸ κίνημα τοῦ πάθους ἐγκρατείας δεῖσθαι διαμαχομένης οὐ πρὸς τὸ φιλόστοργον, ὡς οἱ πολλοὶ νομίζουσιν, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἀκόλαστον τῆς ψυχῆς. τῷ μὲν γὰρ φιλοστόργῳ χαριζόμεθα τὸ ποθεῖν καὶ τὸ τιμᾶν καὶ τὸ μεμνῆσθαι τῶν ἀπογενομένων, ἡ δὲ θρήνων ἄπληστος ἐπιθυμία καὶ πρὸς ὀλοφύρσεις ἐξάγουσα καὶ κοπετοὺς αἰσχρὰ μὲν οὐχ ἧττον τῆς περὶ τὰς ἡδονὰς ἀκρασίας, λόγῳ δὲ συγγνώμης ἔτυχεν, ὅτι τὸ λυπηρὸν αὐτῆς καὶ πικρὸν ἀντὶ τοῦ τερπνοῦ τῷ αἰσχρῷ πρόσεστι. τί γὰρ ἀλογώτερον ἢ τὸ γέλωτος μὲν ὑπερβολὰς καὶ περιχαρείας ἀφαιρεῖν, τοῖς δὲ κλαυθμῶν καὶ ὀδυρμῶν ῥεύμασιν ἐκ μιᾶς πηγῆς φερομένων εἰς ἅπαν ἐφιέναι; καὶ περὶ μύρου μὲν ἐνίους καὶ πορφύρας διαμάχεσθαι ταῖς γυναιξί, κουρὰς δὲ συγχωρεῖν πενθίμους καὶ βαφὰς ἐσθῆτος μελαίνας καὶ καθίσεις ἀμόρφους καὶ κατακλίσεις ἐπιπόνους; καί, ὃ δὴ πάντων ἐστὶ χαλεπώτατον, ἂν οἰκέτας ἢ θεραπαινίδας κολάζωσιν ἀμέτρως καὶ ἀδίκως, ἐνίστασθαι καὶ κωλύειν αὐτάς, ὑφʼ ἑαυτῶν δʼ ὠμῶς κολαζομένας καὶ πικρῶς περιορᾶν ἐν πάθεσι καὶ τύχαις ῥᾳστώνης καὶ φιλανθρωπίας δεομέναις;
5Ama biz ikimiz, karıcığım, ne o kavgaya ihtiyaç duyduk, ne de sanıyorum bu kavgaya ihtiyaç duyacağız. Evimize gelip bizimle dost olan filozoflardan bedeninin sadeliğine ve yaşayışının gösterişsizliğine hayran kalmayan yoktur; vatandaşlardan da tapınaklarda, kurbanlarda, tiyatrolarda yalınlığına hayran bakmayan yoktur. Daha önce de böyle durumlarda büyük bir metanet gösterdin: en büyük çocuğumuzu yitirdiğinde ve o güzel Khairon bizi bırakıp gittiğinde. Hatırlıyorum, çocuğun ölüm haberi geldiğinde deniz yolunda bana eşlik eden yabancılar da ötekilerle birlikte eve gelmişti; evdeki büyük düzeni ve sessizliği görünce, sonradan başkalarına anlattıklarına göre, kötü bir şey olmadığını, haberin asılsız olduğunu sanmışlar. Düzensizliğe bolca imkân veren bir anda evi öyle itidalle düzenlemiştin. Oysa onu kendi göğsünde beslemiştin, memende yara açıldığında kesilmeye katlanmıştın; bunlar soylu ve sevgi dolu işlerdi.
ἀλλʼ ἡμῖν γε, γύναι, πρὸς ἀλλήλους οὔτʼ ἐκείνης ἐδέησε τῆς μάχης οὔτε ταύτης οἶμαι δεήσειν. εὐτελείᾳ μὲν γὰρ τῇ περὶ τὸ σῶμα καὶ ἀθρυψίᾳ τῇ περὶ δίαιταν οὐδείς ἐστι τῶν φιλοσόφων, ὃν οὐκ ἐξέπληξας; ἐν ὁμιλίᾳ καὶ συνηθείᾳ γενόμενον ἡμῖν· οὐδὲ τῶν πολιτῶν, ᾧ μὴ θέαμα παρέχεις ἐν ἱεροῖς καὶ θυσίαις καὶ θεάτροις τὴν· σεαυτῆς ἀφέλειαν. ἤδη δὲ καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα πολλὴν εὐστάθειαν ἐπεδείξω, τὸ πρεσβύτατον τῶν τέκνων ἀποβαλοῦσα· καὶ πάλιν, ἐκείνου τοῦ καλοῦ Χαίρωνος ἡμᾶς προλιπόντος. μέμνημαι γὰρ ἀπὸ θαλάσσης ξένους μοι συνοδεύσαντας, ἀπηγγελμένης τῆς τοῦ παιδίου τελευτῆς, καὶ συνελθόντας ἅμα τοῖς ἄλλοις ἐς τὴν οἰκίαν· ἐπεὶ δὲ πολλὴν κατάστασιν ἑώρων καὶ ἡσυχίαν, ὡς ὕστερον διηγοῦντο καὶ πρὸς ἑτέρους, ᾤοντο μηδὲν εἶναι δεινὸν ἀλλὰ κενὸν ἄλλως ἐξενηνέχθαι λόγον· οὕτω σωφρόνως κατεκόσμησας τὸν οἶκον ἐν καιρῷ πολλὴν ἀκοσμίας ἐξουσίαν διδόντι, καίτοι τῷ σεαυτῆς ἐκεῖνον μαστῷ ἐξέθρεψας καὶ τομῆς ἠνέσχου τῆς θηλῆς περίθλασιν λαβούσης· γενναῖα γὰρ ταῦτα καὶ φιλόστοργα.
6Birçok annenin ise çocukları başkalarınca yıkanıp süslendikten sonra onları oyuncak gibi eline aldığını, sonra da ölünce boş ve nankör bir yasa kapıldığını görüyoruz. Bu iyi niyetten gelmez, çünkü iyi niyet aklı başında ve güzel bir şeydir. Ama küçük tabii acıya katılan boş kanaatin büyük payı, yası vahşi, çılgın ve yatıştırılamaz kılar. Bu Aisopos'un da gözünden kaçmamış. Zeus tanrılara onurları paylaştırırken Yas'ın da pay istediğini anlatır; Zeus ona pay vermiş ama yalnız onu seçenlerin ve isteyenlerin yanında. Başta durum budur: herkes yası kendi üzerine kendisi çeker. Ama yas zamanla yerleşip insanın evinin bir parçası hâline gelince, kişi istese de gitmez. Bu yüzden ona daha kapıda karşı koymalı, içeri almamalı; elbise, saç kesme ya da benzeri şeyler yoluyla içimize garnizon gibi yerleşmesine izin vermemelidir. Her gün karşılaşılan bu şeyler zihni utandırır, onu küçültür, daraltır, çıkışsız, katı ve ürkek kılar; yas yüzünden böyle şeylere bürünmüş ve böyle şeylerle uğraşan zihin, sanki kahkahadan, ışıktan, dost sofrasından artık payı yokmuş gibi olur. Bu kötülüğün ardından beden ihmal edilir; yağlanmaya, banyoya ve öteki günlük bakıma karşı tiksinti duyulur. Oysa tam tersi gerekirdi: acı çeken psykhē'nin güçlü bir bedenden yardım görmesi. Çünkü durgun havada dalganın yatışması gibi, beden sükûnete erdiğinde acının büyük bir bölümü körelir ve gevşer. Kötü bakımdan kuruluk ve sertlik oluşursa, beden psykhē'ye iyi ve hoş hiçbir şey göndermez, yalnız ağrı ve keder gönderirse, ki bunlar acı ve iğrenç buharlar gibidir, artık insan istese de kolayca iyileşemez. Böyle yıpranmış psykhē'yi işte bu tür acılar sarar.
τὰς δὲ πολλὰς ὁρῶμεν μητέρας, ὅταν ὑπʼ ἄλλων τὰ παιδία καθαρθῇ καὶ γανωθῇ, καθάπερ παίγνια λαμβανούσας εἰς χεῖρας, εἶτʼ ἀποθανόντων ἐκχεομένας εἰς κενὸν καὶ ἀχάριστον πένθος, οὐχ ὑπʼ εὐνοίας ʽ εὐλόγιστον γὰρ εὔνοια καὶ καλόν̓· ἀλλὰ μικρῷ τῷ φυσικῷ πάθει πολὺ συγκεραννύμενον τὸ πρὸς κενὴν δόξαν ἄγρια ποιεῖ καὶ μανικὰ καὶ δυσεξίλαστα τὰ πένθη. καὶ τοῦτο φαίνεται μὴ λαθεῖν Αἴσωπον· ἔφη γὰρ οὗτος ὅτι, τοῦ Διὸς τὰς τιμὰς διανέμοντος τοῖς θεοῖς, ᾔτει καὶ τὸ πένθος. ἔδωκεν οὖν αὐτῷ, παρὰ τοῖς αἱρουμένοις δὲ μόνοις καὶ θέλουσιν. ἐν ἀρχῇ μὲν οὖν οὕτω τοῦτο γιγνόμενόν ἐστιν· αὐτὸς γὰρ ἕκαστος εἰσάγει τὸ πένθος ἐφʼ ἑαυτόν. ὅταν δʼ ἱδρυθῇ χρόνῳ καὶ γένηται σύντροφον καὶ σύνοικον, οὐδὲ πάνυ βουλομένων ἀπαλλάττεται. διὸ δεῖ μάχεσθαι περὶ θύρας αὐτῷ καὶ μὴ προσίεσθαι, φρουρὰν διʼ ἐσθῆτος ἢ κουρᾶς ἤ τινος ἄλλου τῶν τοιούτων, ἃ καθʼ ἡμέραν ἀπαντῶντα καὶ δυσωποῦντα μικρὰν καὶ στενὴν καὶ ἀνέξοδον καὶ ἀμείλικτον καὶ ψοφοδεῆ ποιεῖ τὴν διάνοιαν, ὡς οὔτε γέλωτος αὐτῇ μετὸν οὔτε φωτὸς οὔτε φιλανθρώπου τραπέζης, τοιαῦτα περικειμένῃ καὶ μεταχειριζομένῃ διὰ τὸ πένθος. ἀμέλειαι δὲ σώματος ἕπονται τῷ κακῷ τούτῳ καὶ διαβολαὶ πρὸς ἄλειμμα καὶ λουτρὸν καὶ τὴν ἄλλην δίαιταν ὧν πᾶν τοὐναντίον ἔδει, τὴν ψυχὴν πονοῦσαν αὐτὴν βοηθεῖσθαι διὰ τοῦ σώματος ἐρρωμένου. πολὺ γὰρ ἀμβλύνεται καὶ χαλᾶται τοῦ λυποῦντος, ὥσπερ ἐν εὐδίᾳ κῦμα, τῇ γαλήνῃ τοῦ σώματος διαχεομένου. ἐὰν δʼ αὐχμὸς ἐγγένηται καὶ τραχύτης ἐκ φαύλης διαίτης, καὶ μηδὲν εὐμενὲς μηδὲ χρηστὸν ἀναπέμπῃ τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ πλὴν ὀδύνας καὶ λύπας, ὥσπερ τινὰς πικρὰς καὶ δυσχερεῖς ἀναθυμιάσεις, οὐδὲ βουλομένοις ἔτι ῥᾳδίως ἀναλαβεῖν ἔστι. τοιαῦτα λαμβάνει πάθη τὴν ψυχὴν οὕτω κακωθεῖσαν.
7Bu işte en büyük ve en korkunç olan, kötü kadınların ziyaretleri, sözleri ve birlikte ağıt yakmalarıdır; acıyı kaşır, bileyip keskinleştirirler, onun ne başkaları ne de kendi kendine sönmesine izin verirler. Ama bundan korkmuyorum. Yakın zamanda ne mücadeleler verdiğini biliyorum: Theon'un kız kardeşine yardım ederken, dışarıdan feryat ve figanla gelip sanki ateşin üstüne ateş taşıyan kadınlarla savaştın. İnsanlar dostlarının evinin yandığını görünce herkes elinden geldiğince çabuk söndürmeye koşar, ama yanan psykhē'lere çıra taşırlar. Gözü ağrıyanın gözüne isteyen elini sürsün diye izin vermez, iltihaplı yere dokunmazlar; oysa yas tutan kişi oturup rastlayan herkesin acısını akıntı gibi kıpırdatmasına, azdırmasına göz yumar; acı da küçük bir gıdıklanma ve kıpırdanmadan büyük ve çetin bir yaraya dönüşür. Ama senin bundan sakınacağını biliyorum.
καὶ μήν, ὅ γε μέγιστον ἐν τούτῳ καὶ φοβερώτατόν ἐστιν, οὐκ ἂν φοβηθείην κακῶν γυναικῶν εἰσόδους καὶ φωνὰς καὶ συνεπιθρηνήσεις, αἳ ἐκτρίβουσι καὶ παραθήγουσι τὴν. λύπην, οὔθʼ ὑπʼ ἄλλων οὔτʼ αὐτὴν ἐφʼ ἑαυτῆς ἐῶσαι μαρανθῆναι. γιγνώσκω γὰρ ποίους ἔναγχος ἀγῶνας ἠγωνίσω, τῇ Θέωνος ἀδελφῇ βοηθοῦσα καὶ μαχομένη ταῖς μετʼ ὀλοφυρμῶν καὶ ἀλαλαγμῶν ἔξωθεν ἐπιούσαις, ὥσπερ ἀτεχνῶς πῦρ ἐπὶ πῦρ φερούσαις. τὰς μὲν γὰρ οἰκίας τῶν φίλων ὅταν καομένας ἴδωσι σβεννύουσιν ὡς ἔχει τάχους ἕκαστος ἢ δυνάμεως, ταῖς δὲ ψυχαῖς φλεγομέναις αὐτοὶ προσφέρουσιν ὑπεκκαύματα. καὶ τῷ μὲν ὀφθαλμιῶντι τὰς χεῖρας οὐκ ἐῶσι προσάγειν τὸν βουλόμενον οὐδʼ ἅπτονται τοῦ φλεγμαίνοντος· ὁ δὲ πενθῶν κάθηται παντὶ τῷ προστυχόντι παρέχων ὥσπερ ῥεῦμα κινεῖν καὶ διαγριαίνειν τὸ πάθος, ἐκ μικροῦ τοῦ γαργαλίζοντος καὶ κινοῦντος εἰς πολλὴν καὶ δυσχερῆ κάκωσιν ἀναξαινόμενον. ταῦτα μὲν οὖν οἶδʼ ὅτι φυλάξῃ.
8Sen düşünce yoluyla kendini sık sık bu bebeğin henüz doğmadığı, talihe karşı hiçbir şikâyetimizin olmadığı o zamana götürmeye çalış; sonra şimdiki anı o zamana bağla, sanki durumumuz yeniden aynıymış gibi. Çünkü karıcığım, çocuk doğmadan önceki günleri daha kusursuz bulursak, çocuğun doğumuna içerlemiş gibi oluruz. Aradaki iki yılı hatıradan silmemeli, bize sevinç ve lezzet verdiği için haz olarak saymalıyız. Küçük bir iyiliği büyük bir kötülük saymamalı, talih umduğumuzu eklemedi diye verilene de nankörlük etmemeliyiz. Tanrısal olana karşı ağzını temiz tutmak, talihe karşı güler yüzlü ve şikâyetsiz olmak her zaman güzel ve tatlı meyveler verir. Böyle durumlarda, iyi şeylerin hatırasından en çok pay alan, zihnini hayatın karanlık ve sarsıcı yanlarından aydınlık ve parlak yanlarına çevirip taşıyan kimse, acıyı ya büsbütün söndürür ya da zıddıyla karıştırarak küçültür ve soldurur. Güzel koku burnu her zaman sevindirir, kötü kokulara karşı da ilaçtır; iyi şeyleri düşünmek de, iyiliklerin hatırasından kaçmayan, talihi her konuda ve her şekilde kınamayan kimseler için kötü zamanlarda aynı şekilde zorunlu bir yardımdır. Hayatlarında bir yerde lekeye rastlayan, kitabın baştan sona temiz ve kusursuz sayfalarında bir silinti var diye bütün hayatına iftira eden insanların durumuna düşmek bize yakışmaz.
πειρῶ δὲ τῇ ἐπινοίᾳ μεταφέρουσα σεαυτὴν ἀποκαθιστάναι πολλάκις εἰς ἐκεῖνον τὸν χρόνον, ἐν ᾧ, μηδέπω τοῦ παιδίου τούτου γεγονότος, μηδὲν ἔγκλημα πρὸς τὴν τύχην εἴχομεν· εἶτα τὸν νῦν καιρὸν τοῦτον ἐκείνῳ συνάπτειν, ὡς ὁμοίων πάλιν τῶν περὶ ἡμᾶς γεγονότων. ἐπεὶ τὴν γένεσιν, ὦ γύναι, τοῦ τέκνου δυσχεραίνειν δόξομεν, ἀμεμπτότερα ποιοῦντες αὑτοῖς τὰ πρὶν ἐκείνην γενέσθαι πράγματα. τὴν δʼ ἐν μέσῳ διετίαν ἐξαιρεῖν μὲν οὐ δεῖ τῆς μνήμης, ὡς δὲ χάριν καὶ ἀπόλαυσιν παρασχοῦσαν ἐν ἡδονῇ τίθεσθαι· καὶ μὴ τὸ μικρὸν ἀγαθὸν μέγα νομίζειν κακόν· μηδʼ ὅτι τὸ ἐλπιζόμενον οὐ προσέθηκεν ἡ τύχη, καὶ περὶ τοῦ δοθέντος ἀχαριστεῖν. ἀεὶ μὲν γὰρ ἡ περὶ τὸ θεῖον εὐφημία καὶ τὸ πρὸς τὴν τύχην ἵλεων καὶ ἀμεμφὲς καλὸν καὶ ἡδὺν ἀποδίδωσι καρπόν· ἐν δὲ τοῖς τοιούτοις ὁ· μάλιστα τῆς μνήμης τῶν ἀγαθῶν ἀπαρυτόμενος καὶ τοῦ βίου πρὸς τὰ φωτεινὰ καὶ λαμπρὰ μεταστρέφων καὶ μεταφέρων ἐκ τῶν σκοτεινῶν καὶ ταρακτικῶν τὴν διάνοιαν, ἢ παντάπασιν ἔσβεσε τὸ λυποῦν ἢ τῇ πρὸς τοὐναντίον μίξει μικρὸν καὶ ἀμαυρὸν ἐποίησεν. ὥσπερ γὰρ τὸ μύρον ἀεὶ μὲν εὐφραίνει τὴν ὄσφρησιν πρὸς δὲ τὰ δυσώδη φάρμακόν ἐστιν, οὕτως ἡ ἐπίνοια τῶν ἀγαθῶν ἐν τοῖς κακοῖς καὶ βοηθήματος ἀναγκαίου παρέχεται χρείαν τοῖς μὴ φεύγουσι τὸ μεμνῆσθαι τῶν χρηστῶν μηδὲ πάντα καὶ πάντως μεμφομένοις τὴν τύχην. ὅπερ ἡμῖν παθεῖν οὐ προσήκει συκοφαντοῦσι τὸν ἑαυτῶν βίον, εἰ μίαν ἔσχηκεν ὥσπερ βιβλίον ἀλοιφὴν ἐν πᾶσι καθαροῖς καὶ ἀκεραίοις τοῖς ἄλλοις.
9Mutluluğun doğru hesaplarla sağlam bir ruh haline ulaşmaya bağlı olduğunu, talih değişikliklerinin hayatta büyük sapmalar yapmadığını ve karıştırıcı düşüşler getirmediğini sık sık duymuşsundur. Ama çoğunluk gibi biz de dış şeylerin yönetimine girmeli, talihin bize verdiklerini saymalı ve saadet konusunda rastgele insanları hakem yapmalıysak, şimdi gelenlerin gözyaşlarına ve ağıtlarına bakma; bunlar kötü bir alışkanlıkla herkese karşı yapılır. Düşün ki onların gözünde çocuklarınla, evinle ve hayatınla kıskanılan bir insan olarak yaşıyorsun. Başkaları şimdi bizi üzen şeyle birlikte bile senin talihini seve seve seçerken, senin bugünün talihinden yakınıp sıkıntı duyman korkunç olur. Hele bizi yakan bu şeyin kendisinden, kalanların bize ne büyük iyilikler sunduğunu fark etmemek! Homeros'un başsız ve kuyruksuz dizelerini seçip, şiirinin büyük ve çok sayıda güzelliklerini gözden kaçıranlar gibi, sen de hayatının kötü yanlarını didik didik inceleyip onlara iftira ederken iyi yanlarına baştan savma, karmakarışık bakmamalısın; yoksa birçok şey biriktirip elindekini kullanmayan, sonra yitirince ağlayıp sızlayan cimri ve bayağı insanların durumuna düşersin. O evlenmeden ve çocuksuz gittiği için ona acıyorsan, bunlardan hiçbirini eksik bırakmamış ve hiçbirinden mahrum kalmamış olduğun için kendini başka şeylerle tekrar sevindirebilirsin. Çünkü bunlar yoksun kalana büyük, sahip olana küçük görünen iyiler değildir. Kızımız artık acının olmadığı yere vardı, bizi üzmesi gerekmez. Ondan bize ne kötülük gelebilir ki, ona şimdi hiçbir şey acı vermiyorsa? Hatta büyük kayıplar bile, ihtiyaç duymamaya varıldığında acısını yitirir. Senin Timoksena'n ise küçük şeylerden yoksun kaldı; küçük şeyler bildi, küçük şeylerle sevindi. Hissini duymadığı, aklına bile gelmeyen şeylerden yoksun kaldığı nasıl söylenebilir?
ὅτι μὲν γὰρ ἐξ ὀρθῶν ἐπιλογισμῶν εἰς εὐσταθῆ διάθεσιν τελευτώντων ἢρτηται τὸ μακάριον, αἱ δʼ ἀπὸ τῆς τύχης τροπαὶ μεγάλας ἀποκλίσεις οὐ ποιοῦσιν οὐδʼ ἐπιφέρουσι συγχυτικὰς ὀλισθήσεις τοῦ βίου, πολλάκις ἀκήκοας. εἰ δὲ δεῖ καὶ ἡμᾶς, καθάπερ οἱ πολλοί, τοῖς ἔξωθεν κυβερνᾶσθαι πράγμασι καὶ τὰ παρὰ τῆς τύχης ἀπαριθμεῖν καὶ κριταῖς χρῆσθαι πρὸς εὐδαιμονίαν τοῖς ἐπιτυχοῦσιν ἀνθρώποις, μὴ σκόπει τὰ νῦν δάκρυα καὶ τὰς ἐπιθρηνήσεις τῶν εἰσιόντων, ἔθει τινὶ φαύλῳ περαινομένας πρὸς ἕκαστον, ἀλλʼ ἐννόει μᾶλλον ὡς ζηλουμένη διατελεῖς; ὑπὸ τούτων ἐπὶ τέκνοις καὶ οἴκῳ καὶ βίῳ. καὶ δεινόν ἐστιν ἑτέρους μὲν ἡδέως ἂν ἑλέσθαι τὴν σὴν τύχην καὶ τούτου προσόντος ἐφʼ ᾧ νῦν ἀνιώμεθα, σὲ δʼ ἐγκαλεῖν καὶ δυσφορεῖν παρούσης, καὶ μηδʼ ἀπʼ αὐτοῦ τοῦ δάκνοντος αἰσθάνεσθαι πηλίκας ἔχει τὰ σῳζόμενα χάριτας ἡμῖν· ἀλλʼ ὥσπερ οἱ τοὺς ἀκεφάλους καὶ μειούρους Ὁμήρου στίχους ἐκλέγοντες τὰ δὲ πολλὰ καὶ μεγάλα τῶν πεποιημένων ὑπέρευ παρορῶντες, οὕτως ἐξακριβοῦν καὶ συκοφαντεῖν τοῦ βίου τὰ φαῦλα, τοῖς δὲ χρηστοῖς ἀνάρθρως καὶ συγκεχυμένως ἐπιβάλλουσαν ὅμοιόν τι τοῖς ἀνελευθέροις καὶ φιλαργύροις πάσχειν, οἳ πολλὰ συνάγοντες οὐ χρῶνται παροῦσιν ἀλλὰ θρηνοῦσι καὶ δυσφοροῦσιν ἀπολομένων. εἰ δʼ ἐκείνης ἔχεις οἶκτον ἀγάμου καὶ ἄπαιδος οἰχομένης, αὖθις ἔχεις ἐπʼ ἄλλοις ἡδίω σεαυτὴν ποιεῖν, μηδενὸς τούτων ἀτελῆ μηδʼ ἄμοιρον γενομένην οὐ γάρ· ἐστι ταῦτα μεγάλα μὲν τοῖς στερομένοις ἀγαθὰ μικρὰ δὲ τοῖς ἔχουσιν. ἐκείνη δʼ εἰς τὸ ἄλυπον ἥκουσα λυπεῖν ἡμᾶς οὐ δεῖται· τί γὰρ ἡμῖν ἀπʼ ἐκείνης κακόν, εἰ μηδὲν ἐκείνῃ νῦν ἐστι λυπηρόν; καὶ γὰρ αἱ τῶν μεγάλων στερήσεις ἀποβάλλουσι τὸ λυποῦν εἰς τὸ μὴ δεῖσθαι περιγενόμεναι. Τιμοξένα δʼ ἡ σὴ μικρῶν μὲν ἐστέρηται, μικρὰ γὰρ ἔγνω καὶ μικροῖς ἔχαιρε· ὧν δʼ οὔτʼ αἴσθησιν ἔσχεν οὔτʼ ἔλαβεν ἐπίνοιαν, πῶς ἂν στέρεσθαι λέγοιτο;
10Ölüp çözülen kimse için hiçbir yerde hiçbir kötülük ve acı olmadığını söyleyerek pek çok kişiyi ikna eden başkalarının sözlerini de duyuyorsun. Bunlara inanmana, atalarımızdan gelen öğretinin ve Dionysos ayinlerinin gizemli sembollerinin engel olduğunu biliyorum; bunları ayine katılan ikimiz de biliriz. Psykhē'nin ölümsüz olduğunu düşünerek onun yakalanan kuşlarla aynı durumda olduğunu aklında tut: Bedende uzun süre beslenir, birçok işle ve uzun alışkanlıkla bu hayata alışıp evcilleşirse, yeniden konar ve yeniden bedene bürünür, doğuşlar boyunca dünyevi acılara ve talih değişikliklerine dolanmaktan vazgeçmez. Yaşlılığın kırışıklık, ak saç ve beden güçsüzlüğü yüzünden kötülendiğini sanma. En kötü yanı şudur ki, psykhē'yi öte dünyanın hatıraları için bayatlatır, bu dünyaya yapışkan kılar, bedenin ona verdiği biçimi acı çekerken koruduğu için onu büker ve ezer. Ama genç yaşta alınan [psykhē], daha güçlü olanlara katılır, ıslak ve yumuşak bir bükülmeden kurtularak tabiatının aldığı biçime döner. Ateş söndürülüp hemen yeniden yakılırsa çabucak canlanıp alevlenir; bunlar da "Hades'in kapılarından en çabuk geçmek" için, buradaki şeylere büyük bir sevgi duymadan, ilaçla yumuşatılmış gibi bedene yumuşayıp erimeden önce geçerler.
καὶ μὴν ἃ τῶν ἄλλων ἀκούεις, οἳ πείθουσι πολλοὺς λέγοντες ὡς οὐδὲν οὐδαμῇ τῷ διαλυθέντι κακὸν οὐδὲ λυπηρόν ἐστιν, οἶδʼ ὅτι κωλύει σε πιστεύειν ὁ πάτριος λόγος καὶ τὰ μυστικὰ σύμβολα τῶν περὶ τὸν Διόνυσον ὀργιασμῶν, ἃ σύνισμεν ἀλλήλοις οἱ κοινωνοῦντες. ὡς οὖν ἄφθαρτον οὖσαν τὴν ψυχὴν διανοοῦ ταὐτὸ ταῖς ἁλισκομέναις ὄρνισι πάσχειν· ἂν μὲν γὰρ πολὺν ἐντραφῇ τῷ σώματι χρόνον καὶ γένηται τῷ βίῳ τούτῳ τιθασὸς ὑπὸ πραγμάτων πολλῶν καὶ μακρᾶς συνηθείας, αὖθις καταίρουσα πάλιν ἐνδύεται καὶ οὐκ ἀνίησιν οὐδὲ λήγει τοῖς ἐνταῦθα συμπλεκομένη πάθεσι καὶ τύχαις διὰ τῶν γενέσεων. μὴ γὰρ οἴου λοιδορεῖσθαι καὶ κακῶς ἀκούειν τὸ γῆρας διὰ τὴν ῥυσότητα καὶ τὴν πολιὰν καὶ τὴν ἀσθένειαν τοῦ σώματος· ἀλλὰ τοῦτʼ αὐτοῦ τὸ χαλεπώτατόν ἐστιν, ὅτι τὴν ψυχὴν ἕωλόν τε ποιεῖ ταῖς μνήμαις τῶν ἐκεῖ καὶ λιπαρῆ περὶ ταῦτα καὶ κάμπτει καὶ πιέζει, τὸν σχηματισμόν, ὃν ἔσχεν ὑπὸ τοῦ σώματος ἐν τῷ πεπονθέναι , διαφυλάττουσαν. ἡ δὲ ληφθεῖσα μὲν […] ὑπὸ κρειττόνων ἔχεται, καθάπερ ἐκ καμπῆς ὑγρᾶς καὶ μαλθακῆς ἀναχαιτίσασα πρὸς ὃ πέφυκεν. ὥσπερ γὰρ τὸ πῦρ, ἄν τις ἀποσβέσας εὐθὺς ἐξάπτῃ, πάλιν ἀναρριπίζεται καὶ ἀναλαμβάνει ταχέως ὅπως ὤκιστα πύλας Ἀίδαο περῆσαι πρὶν ἔρωτα πολὺν ἐγγενέσθαι τῶν αὐτόθι πραγμάτων καὶ μαλαχθῆναι πρὸς τὸ σῶμα καὶ συντακῆναι καθάπερ ὑπὸ φαρμάκων.
11Bu konudaki gerçek, atalarımızdan gelen eski âdetlerde ve kanunlarda daha açık görülür. İnsanlar ölen bebekleri için ne dökme sunu yaparlar, ne de ötekiler için yapılması uygun görülen başka şeyleri; çünkü yeryüzünde ve yeryüzüne ait şeylerde hiçbir payları yoktur. Mezarların, anıtların ve ölü sergilemelerinin başında beklemez, bedenlerin yanında oturmazlar; çünkü kanunlar bu yaştakiler için ağıt yakmaya izin vermez, zira daha iyi ve daha tanrısal bir kadere ve yere göçmüşlerdir ve onlar için ağlamak dine aykırıdır. Buna inanmamak inanmaktan daha zor olduğuna göre, dışarıdaki işlerde kanunların buyurduğu gibi davranalım; içimizi ise daha da lekesiz, temiz ve itidalli tutalım.
τοῖς δὲ πατρίοις καὶ παλαιοῖς ἔθεσι καὶ νόμοις ἐμφαίνεται μᾶλλον ἡ περὶ τούτων ἀλήθεια. τοῖς γὰρ αὑτῶν νηπίοις ἀποθανοῦσιν οὔτε χοὰς; ἐπιφέρουσιν, οὔτʼ ἄλλα δρῶσι περὶ αὐτὰ οἷʼ εἰκὸς ὑπὲρ θανόντων ποιεῖν τοὺς ἄλλους οὐ γὰρ μέτεστι γῆς; οὐδὲν οὐδὲ τῶν περὶ γῆν αὐτοῖς. οὐδʼ αὐτοῦ περὶ ταφὰς καὶ μνήματα καὶ προθέσεις νεκρῶν φιλοχωροῦσι καὶ παρακάθηνται τοῖς σώμασιν· οὐ γὰρ ἐῶσι θρηνεῖν οἱ νόμοι τοὺς τηλικούτους, ὡς οὐχ ὅσιον εἰς βελτίονα καὶ θειοτέραν μοῖραν ἅμα καὶ χώραν μεθεστηκότας · ἐπεὶ δὲ τὸ ἀπιστεῖν χαλεπώτερόν ἐστιν αὐτοῖς ἢ τὸ πιστεύειν, τὰ μὲν ἐκτὸς οὕτως ὡς οἱ νόμοι προστάττουσιν ἔχωμεν, τὰ δʼ ἐντὸς ἔτι μᾶλλον ἀμίαντα καὶ καθαρὰ καὶ σώφρονα.