İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Kozmos Üzerine

Περὶ κόσμου

11. Bölüm

İskender'e, Kozmos Üzerine

Felsefe bana çoğu kez tanrısal, gerçekten harikulade bir şey gibi görünmüştür, ey İskender; hele bir tek o, kendini yükseltip bütünün seyrine yönelerek oradaki hakikati bilmeye çalıştığında. Öbür bilgiler bu işin yüceliğinden ve büyüklüğünden çekinip uzak dururken felsefe korkmamış, kendini en güzel şeylere layık görmekten geri durmamış; tersine, onları öğrenmeyi kendine en yakın ve en yaraşır iş saymıştır. Beden göğün katına çıkıp yeryüzünü bırakarak o kutsal bölgeyi gözleyemezdi; bir zamanlar akılsız Aloadlar bunu tasarlamıştı. Ama psykhē hiç değilse felsefe sayesinde, nous'u kendine kılavuz edinerek aşıp yola çıkmış, yorgunluk bilmeyen bir yol bulmuştur. Birbirinden en uzak yerlerde duran şeyleri düşüncesiyle bir arada kavramıştır; sanırım kendine akraba olanı kolayca tanımış, ilahî şeyleri psykhē'nin ilahî gözüyle yakalamış ve insanlara bildirmiştir. Bunu, kendinde bulunan değerli şeyleri herkese elinden geldiğince esirgemeden vermek istediği için yapmıştır. Bu yüzden tek bir yerin tabiatını, bir şehrin biçimini, bir ırmağın büyüklüğünü ya da bir dağın güzelliğini özenle anlatanlara —nitekim kimileri Ossa'yı, kimileri Nysa'yı, kimileri Korykos mağarasını, kimileri de rastladıkları herhangi bir yeri anlatmıştır— ruhlarının küçüklüğü yüzünden acınabilir: Sıradan şeylere şaşakalıyor, küçük bir seyirle büyükleniyorlar. Bunun sebebi, daha üstün olanı, yani kozmosu ve kozmostaki en büyük şeyleri hiç seyretmemiş olmalarıdır. Bunlara gerçekten gözlerini çevirmiş olsalardı başka hiçbir şeye hayran kalmazlardı; geri kalan her şey, bunların üstünlüğü karşısında onlara küçük ve değersiz görünürdü. Öyleyse biz söyleyelim ve elimizden geldiğince bütün bunlardan, tanrılara yaraşır bir dille söz edelim: Her biri tabiatı, konumu ve hareketi bakımından nasıldır? Sanırım en iyi hükümdar olan sana da en büyük şeylerin araştırmasına girişmek, felsefeden küçük bir şey beklememek, en iyileri böyle armağanlarla karşılamak yaraşır.

1

ΠΕΡΙ ΚΟΣΜΟΥ ΠΡΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΝ. ΠΟΛΛΑΚΙΣ μὲν ἔμοιγε θεῖόν τι καὶ δαιμόνιον ὄντως χρῆμα ὦ Ἀλέξανδρε ἡ φιλοσοφία ἔδοξεν εἶναι, μάλιστα δὲ ἐν οἷς μόνη διαραμένη πρὸς τὴν τῶν ὅλων θέαν ἐσπούδασε γνῶναι τὴν ἐν αὐτοῖς ἀλήθειαν, καὶ τῶν ἄλλων ταύτης ἀποστάντων διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ μέγεθος, αὕτη τὸ πρᾶγμα οὐκ ἔδεισεν οὐδ’ αὑτὴν τῶν καλλίστων ἀπηξίωσεν, ἀλλὰ καὶ συγγενεστάτην ἑαυτῇ καὶ μάλιστα πρέπουσαν ἐνόμισεν εἶναι τὴν ἐκείνων μάθησιν. Ἐπειδὴ γὰρ οὐχ οἷόν τε ἦν τῷ σώματι εἰς τὸν οὐράνιον ἀφικέσθαι τόπον καὶ τὴν γῆν ἐκλιπόντα τὸν οὐράνιον ἐκεῖνον χῶρον κατοπτεῦσαι, καθάπερ οἱ ἀνόητοί ποτε ἐπενόουν Ἀλωάδαι, ἡ γοῦν ψυχὴ διὰ φιλοσοφίας, λαβοῦσα ἡγεμόνα τὸν νοῦν, ἐπεραιώθη καὶ ἐξεδήμησεν, ἀκοπίαστόν τινα ὁδὸν εὑροῦσα, καὶ τὰ πλεῖστον ἀλλήλων ἀφεστῶτα τοῖς τόποις τῇ διανοίᾳ συνεφρόνησε, ῥᾳδίως οἶμαι τὰ συγγενῆ γνωρίσασα, καὶ θείῳ ψυχῆς ὄμματι τὰ θεῖα καταλαβοῦσα, τοῖς τε ἀνθρώποις προφητεύουσα. Τοῦτο δ’ ἔπαθε, καθ’ ὅσον οἷόν τε ἦν, πᾶσιν ἀφθόνως μεταδοῦναι βουληθεῖσα τῶν παρ’ αὑτῇ τιμίων. Διὸ καὶ τοὺς μετὰ σπουδῆς διαγράψαντας ἡμῖν ἑνὸς τόπου φύσιν ἢ μιᾶς σχῆμα πόλεως ἢ ποταμοῦ μέγεθος ἢ ὄρους κάλλος, οἷά τινες ἤδη πεποιήκασι, φράζοντες οἱ μὲν τὴν Ὄσσαν, οἱ δὲ τὴν Νύσαν, οἱ δὲ τὸ Κωρύκιον ἄντρον, οἱ δὲ ὁτιοῦν ἔτυχε τῶν ἐπὶ μέρους, οἰκτίσειεν ἄν τις τῆς μικροψυχίας, τό τυχόντα ἐκπεπληγμένους καὶ μέγα φρονοῦντας ἐπὶ θεωρίᾳ μικρᾷ. Τοῦτο δὲ πάσχουσι διὰ τὸ ἀθέατοι τῶν κρειττόνων εἶναι, κόσμου λέγω καὶ τῶν ἐν κόσμῳ μεγίστων οὐδέποτε γὰρ ἂν τούτοις γνησίως ἐπιστήσαντες ἐθαύμαζόν τι τῶν ἄλλων, ἀλλὰ πάντα αὐτοῖς τὰ ἄλλα μικρὰ κατεφαίνετο ἂν καὶ οὐδενὸς ἄξια πρὸς τὴν τούτων ὑπεροχήν. Λέγωμεν δὴ ἡμεῖς, καὶ καθ’ ὅσον ἐφικτόν, θεολογῶμεν περὶ τούτων συμπάντων, ὡς ἕκαστον ἔχει φύσεως καὶ θέσεως καὶ κινήσεως. Πρέπειν δὲ οἶμαί γε καὶ σοί, ὄντι ἡγεμόνων ἀρίστῳ, τὴν τῶν μεγίστων ἱστορίαν μετιέναι, φιλοσοφίᾳ τε μηδὲν μικρὸν ἐπινοεῖν, ἀλλὰ τοῖς τοιούτοις δώροις δεξιοῦσθαι τοὺς ἀρίστους.

22. Bölüm

Kozmos, gökle yerden ve bunların içerdiği tabiatlardan oluşan bir bütündür. Kozmos başka bir anlamda da bütünün düzeni ve tertibi demektir; bu düzen tanrılar tarafından ve tanrılar aracılığıyla korunur. Bu düzenin ortasını, hareketsiz ve sağlam duran, hayat veren yer almıştır; o, her türlü canlının ocağı ve anasıdır. Onun yukarısındaki her şey her yönden sınırlanmıştır; bunun en üst kısmı, tanrıların yurdu olarak gök diye adlandırılır. Gök, yıldız demeyi alıştığımız ilahî cisimlerle doludur; ezelî bir hareketle hareket eder ve onlarla birlikte, tek bir dönüşle, durmaksızın, çağlar boyunca halka hâlinde dans eder.

Bütün gök, yani kozmos, küre biçiminde olduğundan ve dediğim gibi kesintisiz hareket ettiğinden, zorunlu olarak iki hareketsiz nokta vardır. Bunlar, torna tezgâhında dönen bir kürede olduğu gibi birbirinin tam karşısında durur, sabit kalarak küreyi bir arada tutar; bütün kozmos bunların çevresinde döner. Kozmos çember hâlinde döner; bu noktalara kutup denir. İki kutbu birleştiren bir doğru düşünürsek —kimileri buna eksen der— bu doğru kozmosun çapı olur: ortasında yer, uçlarında iki kutup bulunur. Bu hareketsiz kutuplardan biri kuzey yönünde başımızın üstünde durduğu için hep görünür; buna arktik kutup denir. Öbürü güneyde hep yerin altında gizlidir; buna da antarktik kutup denir.

Göğün ve yıldızların ousia'sına aither deriz. Kimilerinin sandığı gibi ateş gibi olup "yandığı" (aithesthai) için değil —ateşten en uzak olan bir kuvvet hakkında böyle düşünmek yanlıştır—, dönerek "hep koştuğu" (aei thein) için böyle deriz. Aither dört unsurdan başka, saf ve ilahî bir unsurdur. Göğün içerdiği yıldızların bir kısmı, yani sabit yıldızlar, bütün gökle birlikte döner ve yerlerini hep korur. Bunların ortasından, iki dönence arasında çapraz uzanan ve hayvanlar kuşağı (zodyak) denen bir çember kuşak gibi geçer; bu çember on iki burcun alanlarına bölünmüştür. Gezegenler ise tabiatları gereği ne sabit yıldızlarla ne de birbirleriyle aynı hızda hareket eder; her biri ayrı bir çemberde döner, öyle ki kimi yere daha yakın, kimi daha yukarıdadır. Sabit yıldızların sayısını insanlar bulamaz, hepsi bütün göğün tek bir yüzeyi üzerinde hareket ettiği hâlde. Gezegenler ise yedi bölüğe ayrılır ve art arda dizilmiş yedi çemberdedir: üstteki çember her zaman alttakinden büyüktür, yedi çember iç içedir ve hepsini sabit yıldızların küresi kuşatır. Bu küreye hemen bitişik olan, Parlayan (Phainōn) ya da Kronos'un yıldızı denen gezegenin çemberidir; ardından Işıldayan (Phaethōn), yani Zeus'un yıldızı gelir; sonra hem Herakles'in hem Ares'in yıldızı diye anılan Ateşli (Pyroeis); ardından kimilerinin Hermes'e, kimilerinin Apollon'a adanmış saydığı Parıldayan (Stilbōn); onun ardından kimilerinin Aphrodite'nin, kimilerinin Hera'nın yıldızı dediği Işık Getiren (Phōsphoros); sonra güneşin çemberi; en sonuncusu, ayın çemberi, yere kadar uzanır. Aither hem ilahî cisimleri hem de onların hareket düzenini içinde taşır.

Düzenli olduğunu, ayrıca değişmez, başkalaşmaz ve hiçbir şeyden etkilenmez olduğunu gösterdiğimiz bu aitherî ve ilahî tabiatın hemen ardından, baştan sona etkilenen ve değişen, tek sözle bozulan ve ölümlü olan tabiat gelir. Bunun ilki, ince parçacıklı ve alevli bir ousia'dır; aitherî tabiat, büyüklüğü ve hareketinin hızı yüzünden onu tutuşturur. Ateşli ve düzensiz denen bu bölgede parlak ışıklar kayar, alevler fırlar; "kirişler", "çukurlar" ve kuyrukluyıldız denen şeyler bir süre yerinde durur ve çoğu kez söner. Onun altına hava yayılmıştır; tabiatça karanlık ve buz gibidir, ama hareketle aydınlanıp ısınınca daha parlak ve ılık olur. Kendisi de etkilenebilen bir kuvvete sahip olan ve her türlü başkalaşan bu havada bulutlar toplanır, sağanaklar boşanır; kar, kırağı ve dolu, rüzgârların ve hortumların esintileri, ayrıca gök gürlemeleri, şimşekler, yıldırım düşmeleri ve sayısız kara bulutun çarpışmaları olur.

2

Κόσμος μὲν οὖν ἐστὶ σύστημα ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν τούτοις περιεχομένων φύσεων. Λέγεται δὲ καὶ ἑτέρως κόσμος ἡ τῶν ὅλων τάξις τε καὶ διακόσμησις, ὑπὸ θεῶν τε καὶ διὰ θεῶν φυλαττομένη. Ταύτης δὲ τὸ μὲν μέσον, ἀκίνητόν τε ὂν καὶ ἑδραῖον, ἡ φερέσβιος εἴληχε γῆ, παντοδαπῶν ζῴων ἑστία τε οὖσα καὶ μήτηρ. Τὸ δ’ ὕπερθεν αὐτῆς πᾶν τε καὶ πάντῃ πεπερατωμένον· ἧς τὸ ἀνωτάτω θεῶν οἰκητήριον οὐρανὸς ὠνόμασται· πλήρης δὲ ὢν σωμάτων θείων, ἃ δὴ καλεῖν ἄστρα εἰώθαμεν, κινούμενος κίνησιν ἀΐδιον, μιᾷ περιαγωγῇ καὶ κύκλῳ συναναχορεύει πᾶσα τούτοις ἀπαύστως δι’ αἰῶνος. Τοῦ δὲ σύμπαντος οὐρανοῦ τε καὶ κόσμου σφαιροειδοῦς ὄντος καὶ κινουμένου, καθάπερ εἶπον, ἐνδελεχῶς, δύο ἀκίνητα ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ σημεῖα, καταντικρὺ ἀλλήλων, καθάπερ τῆς ἐν τόρνῳ κυκλοφορουμένης σφαίρας, στερεὰ μένοντα καὶ συνέχοντα τὴν σφαῖραν, περὶ ἃ ὁ πᾶς κόσμος κινεῖται. Ὁ μὲν οὖν κόσμος ἐν κύκλῳ περιστρέφεται, καλοῦνται δ’ οὗτοι πόλοι· δι’ ὧν εἰ νοήσαιμεν ἐπεζευγμένην εὐθεῖαν, ἥν τινες ἄξονα καλοῦσι, διάμετρος ἔσται τοῦ κόσμου, μέσην μὲν ἔχουσα τὴν γῆν, τοὺς δὲ δύο πόλους πέρατα. Τῶν δὲ ἀκινήτων πόλων τούτων ὁ μὲν ἀεὶ φανερός ἐστιν ὑπὲρ κορυφὴν ὢν κατὰ τὸ βόρειον κλίμα, ἀρκτικὸς καλούμενος· ὁ δὲ ὑπὸ γῆν ἀεὶ κατακέκρυπται, κατὰ τὸ νότιον, ἀνταρκτικὸς καλούμενος. Οὐρανοῦ δὲ καὶ ἄστρων οὐσίαν μὲν αἰθέρα καλοῦμεν, οὐχ ὥς τινες διὰ τὸ πυρώδη οὖσαν αἴθεσθαι, πλημμελοῦντες περὶ τὴν πλεῖστον πυρὸς ἀπηλλαγμένην δύναμιν, ἀλλὰ διὰ τὸ ἀεὶ θεῖν κυκλοφορουμένην, στοιχεῖον οὖσαν ἕτερον τῶν τεττάρων, ἀκήρατόν τε καὶ θεῖον. Τῶν γε μὴν ἐμπεριεχομένων ἄστρων τὰ μὲν ἀπλανῆ τῷ σύμπαντι οὐρανῷ συμπεριστρέφεται, τὰς αὐτὰς ἔχοντα ἕδρας, ὧν μέσος ὁ ζῳοφόρος καλούμενος κύκλος ἐγκάρσιος διὰ τῶν τροπικῶν διέζωσται, κατὰ μέρος διῃρημένος εἰς δώδεκα ζῳδίων χώρας· τὰ δὲ πλανητὰ ὄντα οὔτε τοῖς προτέροις ὁμοιοταχῶς κινεῖσθαι πέφυκεν οὔτε ἀλλήλοις, ἀλλ’ ἐν ἑτέροις καὶ ἑτέροις κύκλοις, ὥστε αὐτῶν τὸν μὲν προσγειότερον εἶναι τὸν δὲ ἀνώτερον. Τὸ μὲν οὖν τῶν ἀπλανῶν πλῆθός ἐστιν ἀνεξεύρετον ἀνθρώποις, καίπερ ἐπὶ μιᾶς κινουμένων ἐπιφανείας τῆς τοῦ σύμπαντος οὐρανοῦ· τὸ δὲ τῶν πλανήτων εἰς ἑπτὰ μέρη κεφαλαιούμενον ἐν τοσούτοις ἐστὶ κύκλοις ἐφεξῆς κειμένοις, ὥστε ἀεὶ τὸν ἀνωτέρω μείζω τοῦ ὑποκάτω εἶναι, τούς τε ἑπτὰ ἐν ἀλλήλοις περιέχεσθαι, πάντας γε μὴν ὑπὸ τῆς τῶν ἀπλανῶν σφαίρας περιειλῆφθαι. Συνεχῆ δὲ ἔχει ἀεὶ τὴν θέσιν ταύτῃ ὁ τοῦ Φαίνοντος ἅμα καὶ Κρόνου καλούμενος κύκλος, ἐφεξῆς δὲ ὁ τοῦ Φαέθοντος Διὸς λεγόμενος, εἶθ’ ὁ Πυρόεις Ἡρακλέους τε καὶ Ἄρεος προσαγορευόμενος, ἑξῆς δὲ ὁ Στίλβων, ὃν ἱερὸν Ἑρμοῦ καλοῦσιν ἔνιοι, τινὲς δὲ Ἀπόλλωνος· μεθ’ ὃν ὁ τοῦ Φωσφόρου, ὃν Ἀφροδίτης, οἱ δὲ Ἤρας προσαγορεύουσιν, εἶτα ὁ ἡλίου, καὶ τελευταῖος ὁ τῆς σελήνης μέχρι γῆς ὁρίζεται. Ὁ δὲ αἰθὴρ τά τε θεῖα ἐμπεριέχει σώματα καὶ τὴν τῆς κινήσεως τάξιν. Μετὰ δὲ τὴν αἰθέριον καὶ θείαν φύσιν, ἥν τινα τεταγμένην ἀποφαίνομεν, ἔτι δὲ ἄτρεπτον καὶ ἀνετεροίωτον καὶ ἀπαθῆ, συνεχής ἐστιν ἡ δι’ ὅλων παθητή τε καὶ τρεπτή, καὶ τὸ σύμπαν εἰπεῖν, φθαρτή τε καὶ ἐπίκηρος. Ταύτης δὲ αὐτῆς πρώτη μέν ἐστιν ἡ λεπτομερὴς καὶ φλογώδης οὐσία, ὑπὸ τῆς αἰθερίου φύσεως πυρουμένη διὰ τὸ μέγεθος αὐτῆς καὶ τὴν ὀξύτητα τῆς κινήσεως· ἐν δὲ τῇ πυρώδει καὶ ἀτάκτῳ λεγομένῃ τά τε σέλα διάττει καὶ φλόγες ἀκοντίζονται καὶ δοκίδες τε καὶ βόθυνοι καὶ κομῆται λεγόμενοι στηρίζονται καὶ σβέννυνται πολλάκις. Ἑξῆς δὲ ταύτης ὁ ἀὴρ ὑποκέχυται, ζοφώδης ὢν καὶ παγετώδης τὴν φύσιν· ὑπὸ δὲ κινήσεως λαμπόμενος ἅμα καὶ διακαιόμενος λαμπρότερός τε γίνεται καὶ ἀλεεινός. Ἐν δὲ τούτῳ τῆς παθητῆς ὄντι καὶ αὐτῷ δυνάμεως καὶ παντοδαπῶς ἀλλοιουμένῳ νέφη τε συνίστανται καὶ ὄμβροι καταρράσσουσι, χιόνες τε καὶ πάχναι καὶ χάλαζαι πνοαί τε ἀνέμων καὶ τυφώνων, ἔτι τε βρονταὶ καὶ ἀστραπαὶ καὶ πτώσεις κεραυνῶν μυρίων τε γνόφων συμπληγάδες.

33. Bölüm

Hava tabiatının ardından yer ve deniz yerleşmiştir. Bitkilerle ve hayvanlarla, kaynaklarla ve ırmaklarla doludur; ırmakların kimi yer üstünde kıvrılarak akar, kimi denize dökülür. Sayısız yeşillikle, yüksek dağlarla, ağaçları sık ormanlarla, akıllı canlı olan insanın kurduğu şehirlerle, denizdeki adalarla ve kıtalarla süslenmiştir. Çoğu insan meskûn dünyayı adalara ve kıtalara ayırır; bütününün, Atlas Denizi denen denizin çevresinden kuşattığı tek bir ada olduğunu bilmez. Uzakta, onun karşı yakasında, kimi ondan büyük kimi küçük daha başka birçok ada bulunması da muhtemeldir; ama bu ada dışında hepsi bizim için görünmezdir. Bizim bölgemizdeki adalar buradaki denizler karşısında neyse, bu meskûn dünya da Atlas Denizi karşısında odur; başka birçok kara da bütün deniz karşısında öyledir. Çünkü onlar da büyük denizlerle çevrili büyük adalardır. Nemin bütün tabiatı yerin yüzeyine yayılmıştır; meskûn denen bölgeler, yerin kimi tümsekleri olarak bunun içinden yükselir; nem, hava tabiatının hemen ardından gelir. Ondan sonra derinliklerde, kozmosun tam ortasında, bütün yer sıkışmış ve bastırılmış olarak durur; hareketsiz ve sarsılmazdır. Kozmosta "aşağı" dediğimiz şeyin bütünü budur.

İşte bu beş unsur, beş bölgede küre biçiminde yerleşmiş, küçüğü her zaman büyüğün içinde kalarak —yani yer suyun, su havanın, hava ateşin, ateş aitherin içinde— bütün kozmosu meydana getirmiştir. Yukarıdaki her şeyi tanrıların yurdu, aşağıdaki her şeyi de günlük ömürlü canlıların yurdu kılmıştır. Bu aşağı bölgenin kimi nemlidir: ırmak, pınar ve deniz demeyi alıştığımız şeyler; kimi kurudur: yer, kıta ve ada diye adlandırdığımız şeyler.

Adaların kimi büyüktür: Söylediğimiz gibi bütün bu meskûn dünya ve büyük denizlerle çevrili başka birçok kara böyledir. Kimi daha küçüktür; bunlar bizim görebildiğimiz, iç denizdeki adalardır. Bunlardan kayda değer olanları Sicilya, Sardinya, Korsika, Girit, Euboia, Kıbrıs ve Midilli'dir; daha önemsizlerinin kimine Sporadlar, kimine Kikladlar denir, kimi de başka adlarla anılır.

Meskûn dünyanın dışındaki denize Atlas Denizi ve Okeanos denir; çevremizi dolaşarak akar. Batıda dar bir ağızla, Herakles Sütunları denen yerde açılır ve bir limana girer gibi iç denize akar. Yavaş yavaş genişleyerek yayılır, birbirine bitişik büyük körfezleri kucaklar; kimi yerde dar boğazlarla açılır, kimi yerde yeniden genişler. Söylendiğine göre Herakles Sütunları'ndan içeri girene göre sağ yanda önce iki körfez oluşturur: Sirtler denen yerler; bunların birine Büyük, öbürüne Küçük Sirt derler. Öbür yanda aynı biçimde körfezlenmez, üç deniz oluşturur: Sardinya Denizi, Galatia Denizi denen deniz ve Adriyatik. Bunların ardından çapraz uzanan Sicilya Denizi, ondan sonra Girit Denizi gelir; ona bitişik olarak bir yanda Mısır, Pamphylia ve Suriye denizleri, öbür yanda Ege ve Myrto denizleri yer alır. Bu sayılanların karşısında, en çok parçalı deniz olan Pontos uzanır; en iç köşesine Maiotis denir, dış kısmı ise Hellespontos'a doğru Propontis denen denizle birleşir. Güneşin doğduğu yanda Okeanos yeniden içeri akar; Hint ve Fars körfezlerini açar ve kucakladığı Kızıldeniz'i bitişik olarak gözler önüne serer. Öbür kolda dar ve uzun bir boğazdan geçip yeniden genişler, Hyrkania ve Hazar denizini sınırlar; bunun ötesindeki derin bölge Maiotis gölünün ötesine uzanır. Sonra yavaş yavaş İskitlerin ve Kelt ülkesinin ötesinde meskûn dünyayı kuşatır, Galatia körfezine ve sözü geçen Herakles Sütunları'na doğru uzanır; Okeanos yeri onların dışından çevreler. Bu denizde Britanya adaları denen iki çok büyük ada vardır, Albion ve Ierne; daha önce anlattıklarımızdan büyüktürler ve Keltlerin ötesinde bulunurlar. Hintlilerin ötesinde, meskûn dünyaya göre eğik duran Taprobane ile Arap körfezinde bulunan ve Phebol denen ada da bunlardan küçük değildir. Britanya adalarının ve İberya'nın çevresinde de, ada olduğunu söylediğimiz bu meskûn dünyayı çelenk gibi kuşatan hayli küçük ada vardır. İyi coğrafyacıların söylediğine göre bu meskûn dünyanın genişliği, kıtanın en derin yerinde kırk bin stadionu biraz bulmaz, uzunluğu ise yetmiş bin stadion kadardır. Avrupa, Asya ve Libya'ya ayrılır.

3

Ἑξῆς δὲ τῆς ἀερίου φύσεως γῆ τε καὶ θάλασσα ἐρήρεισται, φυτοῖς βρύουσα καὶ ζῴοις πηγαῖς τε καὶ ποταμοῖς, τοῖς μὲν ἀνὰ γῆν ἑλιττομένοις, τοῖς δὲ ἀνερευγομένοις εἰς θάλασσαν. Πεποίκιλται δὲ καὶ χλόαις μυρίαις ὄρεσί τε ὑψηλοῖς καὶ βαθυξύλοις δρυμοῖς, καὶ πόλεσιν, ἃς τὸ σοφὸν ζῷον ἱδρύσατο ἄνθρωπος, νήσοις τε ἐναλίαις καὶ ἠπείροις. Τὴν μὲν οὖν οἰκουμένην ὁ πολὺς λόγος εἴς τε νήσους καὶ ἠπείρους διεῖλεν, ἀγνοῶν ὅτι καὶ ἡ σύμπασα μία νῆσός ἐστιν, ὑπὸ τῆς Ἀτλαντικῆς καλουμένης θαλάσσης περιρρεομένη. Πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας εἰκὸς τῆσδε ἀντιπόρθμους ἄποθεν κεῖσθαι, τὰς μὲν μείζους αὐτῆς, τὰς δὲ ἐλάττους, ἡμῖν δὲ πάσας πλὴν τῆσδε ἀοράτους· ὅπερ γὰρ αἱ παρ’ ἡμῖν νῆσοι πρὸς ταῦτα τὰ πελάγη πεπόνθασι, τοῦτο ἥδε ἡ οἰκουμένη πρὸς τὴν Ἀτλαντικὴν θάλασσαν πολλαί τε ἕτεραι πρὸς σύμπασαν τὴν θάλασσαν· καὶ γὰρ αὗται μεγάλαι τινές εἰσι νῆσοι, μεγάλοις περικλυζόμεναι πελάγεσιν. Ἡ δὲ σύμπασα τοῦ ὑγροῦ φύσις ἐπιπολάζουσα, κατά τινας τῆς γῆς σπίλους τὰς καλουμένας ἀναπεφυκυῖα οἰκουμένας, ἑξῆς ἂν εἴη τῆς ἀερίου μάλιστα φύσεως. Μετὰ δὲ ταύτην ἐν τοῖς βυθοῖς κατὰ τὸ μεσαίτατον τοῦ κόσμου συνερηρεισμένη γῆ πᾶσα καὶ πεπιεσμένη συνέστηκεν, ἀκίνητος καὶ ἀσάλευτος· καὶ τοῦτ’ ἔστι τοῦ κόσμου τὸ πᾶν, ὃ καλοῦμεν κάτω. Πέντε δὴ στοιχεῖα ταῦτα, ἐν πέντε χώραις σφαιρικῶς ἐγκείμενα, περιεχομένης ἀεὶ τῆς ἐλάττονος τῇ μείζονι (λέγω δὲ γῆς μὲν ἐν ὕδατι, ὕδατος δὲ ἐν ἀέρι, ἀέρος δὲ ἐν πυρί, πυρὸς δὲ ἐν αἰθέρι) τὸν ὅλον κόσμον συνεστήσατο, καὶ τὸ μὲν ἄνω πᾶν θεῶν ἀπέδειξεν οἰκητήριον, τὸ κάτω δὲ ἐφημέρων ζῴων. Αὐτοῦ γε μὴν τούτου τὸ μὲν ὑγρόν ἐστιν, ὃ καλεῖν ποταμοὺς καὶ νάματα καὶ θαλάσσας εἰθίσμεθα, τὸ δὲ ξηρόν, ὃ γῆν τε καὶ ἠπείρους καὶ νήσους ὀνομάζομεν. Τῶν δὲ νήσων αἱ μέν εἰσι μεγάλαι, καθάπερ ἡ σύμπασα ἥδε οἰκουμένη λέλεκται πολλαί τε ἕτεραι μεγάλοις περιρρεόμεναι πελάγεσιν, αἱ δ’ εἰσὶν ἐλάττους, φανεραὶ δὲ ἡμῖν καὶ ἐντὸς οὖσαι. Καὶ τούτων αἱ μὲν ἀξιόλογοι Σικελία καὶ Σαρδὼ καὶ Κύρνος Κρήτη τε καὶ Εὔβοια καὶ Κύπρος καὶ Λέσβος· αἱ δὲ ὑποδεέστεραι, ὧν αἱ μὲν Σποράδες, αἱ δὲ Κυκλάδες, αἱ δὲ ἄλλως ὀνομάζονται. Πέλαγος δὲ τὸ μὲν ἔξω τῆς οἰκουμένης Ἀτλαντικόν τε καὶ Ὠκεανὸς καλεῖται, περιρρέων ἡμᾶς. Ἐν δὲ τῷ πρὸς δύσιν στενοπόρῳ διανεῳγὸς στόματι, κατὰ τὰς Ἡρακλείους λεγομένας στήλας, τὸν εἴσρουν εἰς τὴν ἔσω θάλασσαν ὡς ἂν εἰς λιμένα ποιεῖται, κατὰ μικρὸν δὲ ἐπιπλατυνόμενος ἀναχεῖται, μεγάλους περιλαμβάνων κόλπους ἀλλήλοις συναφεῖς, πῇ μὲν κατὰ στενοπόρους αὐχένας ἀνεστομωμένος, πῇ δὲ πάλιν πλατυνόμενος. Πρῶτον μὲν οὖν λέγεται ἐγκεκολπῶσθαι ἐν δεξιᾷ εἰσπλέοντι τὰς Ἡρακλείους στήλας, διχῶς, εἰς τὰς καλουμένας Σύρτεις, ὧν τὴν μὲν μεγάλην τὴν δὲ μικρὰν καλοῦσιν· ἐπὶ θάτερα δὲ οὐκέτι ὁμοίως ἀποκολπούμενος τρία ποιεῖ πελάγη, τό τε Σαρδόνιον καὶ τὸ Γαλατικὸν καλούμενον καὶ Ἀδρίαν, ἑξῆς δὲ τούτων ἐγκάρσιον τὸ Σικελικόν, μετὰ δὲ τοῦτο τὸ Κρητικόν, συνεχὲς δὲ αὐτοῦ τῇ μὲν τὸ Αἰγύπτιόν τε καὶ Παμφύλιον καὶ Σύριον, τῇ δὲ τὸ Αἰγαῖόν τε καὶ Μυρτῷον. Ἀντιπαρήκει δὲ τοῖς εἰρημένοις πολυμερέστατος ὢν ὁ Πόντος, οὗ τὸ μὲν μυχαίτατον Μαιῶτις καλεῖται, τὸ δὲ ἔξω πρὸς τὸν Ἑλλήσποντον συνανεστόμωται τῇ καλουμένῃ Προποντίδι. Πρός γε μὴν ταῖς ἀνασχέσεσι τοῦ ἡλίου πάλιν εἰσρέων ὁ Ὠκεανός, τὸν Ἰνδικόν τε καὶ Περσικὸν διανοίξας κόλπον, ἀναφαίνει συνεχῆ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν διειληφώς. Ἐπὶ θάτερον δὲ κέρας κατὰ στενόν τε καὶ ἐπιμήκη διήκων αὐχένα πάλιν ἀνευρύνεται, τὴν Ὑρκανίαν τε καὶ Κασπίαν ὁρίζων· τὸ δὲ ὑπὲρ ταύτην βαθὺν ἔχει τὸν ὑπὲρ τὴν Μαιῶτιν λίμνην τόπον. Εἶτα κατ’ ὀλἵγον ὑπὲρ τοὺς Σκύθας τε καὶ Κελτικὴν σφίγγει τὴν οἰκουμένην, πρός τε τὸν Γαλατικὸν κόλπον καὶ τὰς προειρημένας Ἡρακλείους στήλας, ὧν ἔξω περιρρέει τὴν γῆν ὁ Ὠκεανός. Ἐν τούτῳ γε μὴν νῆσοι μέγισταί τε τυγχάνουσιν οὖσαι δύο, Βρετανικαὶ λεγόμεναι, Ἄλβιον καὶ Ἰέρνη, τῶν προϊστορημένων μείζους, ὑπὲρ τοὺς Κελτοὺς κείμεναι. Τούτων δὲ οὐκ ἐλάττους ἥ τε Ταπροβάνη πέραν Ἰνδῶν, λοξὴ πρὸς τὴν οἰκουμένην, καὶ ἡ Φεβὸλ καλουμένη, κατὰ τὸν Ἀραβικὸν κειμένη κόλπον. Οὐκ ὀλίγαι δὲ μικραὶ περὶ τὰς Βρετανικὰς καὶ τὴν Ἰβηρίαν κύκλῳ περιεστεφάνωνται τὴν οἰκουμένην ταύτην, ἣν δὴ νῆσον εἰρήκαμεν· ἧς πλάτος μέν ἐστι κατὰ τὸ βαθύτατον τῆς ἠπείρου βραχὺ ἀποδέον τετρακισμυρίων σταδίων, ὥς φασιν οἱ εὖ γεωγραφήσαντες, μῆκος δὲ περὶ ἑπτακισμυρίους μάλιστα. Διαιρεῖται δὲ εἴς τε Εὐρώπην καὶ Ἀσίαν καὶ Λιβύην. Εὐρώπη μὲν οὖν ἐστὶν ἧς ὅροι κύκλῳ στῆλαί τε Ἡρακλέους καὶ μυχοὶ Πόντου θάλαττά τε Ὑρκανία, καθ’ ἣν στενώτατος ἰσθμὸς εἰς τὸν Πόντον διήκει· τινὲς δὲ ἀπὸ τοῦ ἰσθμοῦ Τάναϊν ποταμὸν εἰρήκασιν. Ἀσία δ’ ἐστὶ τὸ ἀπὸ τοῦ εἰρημένου ἰσθμοῦ τοῦ τε Πόντου καὶ τῆς Ὑρκανίας θαλάσσης μέχρι θατέρου ἰσθμοῦ, ὃς μεταξὺ κεῖται τοῦ τε Ἀραβικοῦ κόλπου καὶ τῆς ἔσω θαλάσσης, περιεχόμενος ὑπό τε ταύτης καὶ τοῦ πέριξ Ὠκεανοῦ· τινὲς δὲ τὸ ἀπὸ Τανάϊδος μέχρι Νείλου στομάτων τίθενται τὸν τῆς Ἀσίας ὅρον. Λιβύη δὲ τὸ ἀπὸ τοῦ Ἀραβικοῦ ἰσθμοῦ ἕως Ἡρακλέους στηλῶν· οἱ δὲ ἀπὸ τοῦ Νείλου φασὶν ἕως ἐκείνων. Τὴν δὲ Αἴγυπτον, ὑπὸ τῶν τοῦ Νείλου στομάτων περιρρεομένην, οἱ μὲν τῇ Ἀσίᾳ οἱ δὲ τῇ Λιβύῃ προσάπτουσι, καὶ τὰς νήσους οἱ μὲν ἐξαιρέτους ποιοῦσιν οἱ δὲ προσνέμουσι ταῖς γείτοσιν ἀεὶ μοίραις. Γῆς μὲν δὴ καὶ θαλάττης φύσιν καὶ θέσιν, ἥν τινα καλεῖν εἰώθαμεν οἰκουμένην, τοιάνδε τινὰ ἱστορήκαμεν.

44. Bölüm

Şimdi de yerin içinde ve çevresinde olan hâllerin en kayda değer olanlarından söz edelim; yalnız zorunlu olanları özetleyerek. Yerden üstümüzdeki havaya durmadan iki tür buğu yükselir. İkisi de ince parçacıklıdır ve hiç görünmez; ancak sabahları, ırmaklardan ve pınarlardan yükselirken görülebilir. Bunlardan biri kuru ve dumanımsıdır, yerden akar; öbürü nemli ve buharımsıdır, nemli tabiattan buğulanır. Nemli buğudan sis, çiy, kırağının türleri, bulut, yağmur, kar ve dolu; kuru buğudan rüzgârlar ve çeşitli esintiler, gök gürlemeleri, şimşekler, ateşli kasırgalar, yıldırımlar ve bunlarla akraba başka şeyler doğar. Sis, su doğurmayan, buhar türünden bir buğudur;

4

Περὶ δὲ τῶν ἀξιολογωτάτων ἐν αὐτῇ καὶ περὶ αὐτὴν παθῶν νῦν λέγωμεν, αὐτὰ τὰ ἀναγκαῖα κεφαλαιούμενοι. Δύο γὰρ δή τινες ἀπ’ αὐτῆς ἀναθυμιάσεις ἀναφέρονται συνεχῶς εἰς τὸν ὑπὲρ ἡμᾶς ἀέρα, λεπτομερεῖς καὶ ἀόρατοι παντάπασιν, εἴ τι μὴ κατὰ τὰς ἑῴας ἐστίν· αἵ τε διὰ ποταμῶν τε καὶ ναμάτων ἀναφερόμεναι θεωροῦνται. Τούτων δὲ ἡ μέν ἐστι ξηρὰ καὶ καπνώδης, ἀπὸ τῆς γῆς ἀπορρέουσα, ἡ δὲ νοτερὰ καὶ ἀτμώδης, ἀπὸ τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιωμένη φύσεως. Γίνονται δὴ ἀπὸ μὲν ταύτης ὁμίχλαι καὶ δρόσοι κὰι πάγων ἰδέαι, νέφη τε καὶ ὄμβροι καὶ χιόνες καὶ χάλαζαι, ἀπὸ δὲ τῆς ξηρᾶς ἄνεμοί τε καὶ πνευμάτων διαφοραί, βρονταί τε καὶ ἀστραπαὶ καὶ πρηστῆρες καὶ κεραυνοὶ καὶ τἆλλα ἃ δὴ τούτοις ἐστὶ σύμφυλα. Ἔστι δὲ ὁμίχλη μὲν ἀτμώδης ἀναθυμίασις ἄγονος ὕδατος, ἀέρος μὲν παχυτέρα, νέφους δὲ

s139havadan yoğun, buluttan seyrektir; ya bulutun başlangıcından ya da artığından oluşur. Karşıtı açık havadır ve öyle denmesi de yerindedir; açık hava, bulutsuz ve sissiz havadan başka bir şey değildir. Çiy, açık havada yoğunlaşıp ince ince düşen nemdir; buz, açık havada toplu hâlde donmuş sudur; kırağı donmuş çiydir; "çiy-kırağı" da yarı donmuş çiydir. Bulut, toplanıp koyulaşmış, su doğuran buhardır. Yağmur, iyice koyulaşmış bir bulutun sıkışmasından doğar; bulutun sıkışmasında ne kadar fark varsa yağmurda da o kadar fark vardır: Sıkışma hafifse ince damlalar serper, şiddetliyse iri damlalar. Sağanak dediğimiz de budur: yağmurdan büyük, kesintisiz kütleler hâlinde yere inen su. Kar, sıkışmış bulutlar suya dönüşmeden önce kırılıp parçalandığında oluşur. Köpüğümsü ve bembeyaz olması bu kırılmadan, soğukluğu ise içindeki nemin, henüz akmadan ve seyrelmeden donmasından ileri gelir. Kar şiddetli ve toplu hâlde düştüğünde tipi adını alır. Dolu, tipi toparlanıp sıkışarak ağırlık kazanınca daha hızlı düştüğünde oluşur; kopan parçaların büyüklüğüne göre taneler daha iri, düşüşleri daha şiddetli olur. İşte bunlar tabiatları gereği nemli buğudan çıkar.

Kuru buğudan ise, soğuk onu akacak biçimde ittiğinde rüzgâr doğar; çünkü rüzgâr, toplu hâlde akan çok miktarda havadan başka bir şey değildir. Buna aynı zamanda pneuma da denir. Pneuma başka bir anlamda, bitkilerde ve hayvanlarda bulunan, her şeyin içinden geçen, can taşıyan ve doğurucu ousia'dır; ondan şimdi söz etmemiz gerekmez. Havada esen esintilere rüzgâr, nemden çıkıp gelen esintilere de meltem deriz.

s139

ἀραιοτέρα· γίνεται δὲ ἤτοι ἐξ ἀρχῆς νέφους ἢ ἐξ ὑπολείμματος. Ἀντίπαλος δὲ αὐτῇ λέγεται καὶ ἔστιν αἰθρία, οὐδὲν ἄλλο οὖσα πλὴν ἀὴρ ἀνέφελος καὶ ἀνόμιχλος. Δρόσος δ’ ἐστὶν ὑγρὸν ἐξ αἰθρίας κατὰ σύστασιν λεπτὸν φερόμενον, κρύσταλλος δὲ ἀθρόον ὕδωρ ἐξ αἰθρίας πεπηγός, πάχνη δὲ δρόσος πεπηγυῖα, δροσοπάχνη δὲ ἡμιπαγὴς δρόσος. Νέφος δ’ ἐστὶ πάχος ἀτμῶδες συνεστραμμένον, γόνιμον ὕδατος. Ὄμβρος δὲ γίνεται μὲν κατ’ ἐκπιεσμὸν νέφους εὖ μάλα πεπαχυσμένου, διαφορὰς δὲ ἴσχει τοσάσδε ὅσας καὶ ἡ τοῦ νέφους θλίψις· ἠπία μὲν γὰρ οὖσα μαλακὰς ψακάδας διασπείρει, σφοδρὰ δὲ ἁδροτέρας· καὶ τοῦτο καλοῦμεν ὑετόν, ὄμβρου μείζω καὶ συνεχῆ συστρέμματα ἐπὶ γῆς φερόμενα. Χιὼν δὲ γίνεται κατὰ νεφῶν πεπυκνωμένων ἀπόθραυσιν πρὸ τῆς εἰς ὕδωρ μεταβολῆς ἀνακοπέντων· ἐργάζεται δὲ ἡ μὲν κοπὴ τὸ ἀφρῶδες καὶ ἔκλευκον, ἡ δὲ σύμπηξις τοῦ ἐνόντος ὑγροῦ τὴν ψυχρότητα οὔπω χυθέντος οὐδὲ ἠραιωμένου. Σφόδρα δὲ αὕτη καὶ ἀθρόα καταφερομένη νιφετὸς ὠνόμασται. Χάλαζα δὲ γίνεται νιφετοῦ συστραφέντος καὶ βρῖθος ἐκ πιλήματος εἰς καταφορὰν ταχυτέραν λαβόντος· παρὰ δὲ τὰ μεγέθη τῶν ἀπορρηγνυμένων θραυσμάτων οἵ τε ὄγκοι μείζους αἵ τε φοραὶ γίνονται βιαιότεραι. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκ τῆς ὑγρᾶς ἀναθυμιάσεως πέφυκε συνεκπίπτειν. Ἐκ δὲ τῆς ξηρᾶς ὑπὸ ψύχους μὲν ὠσθείσης ὥστε ῥεῖν ἄνεμος ἐγένετο· οὐδὲν γάρ ἐστιν οὗτος πλὴν ἀὴρ πολὺς ῥέων καὶ ἀθρόος· ὅστις ἅμα καὶ πνεῦμα λέγεται. Λέγεται δὲ καὶ ἑτέρως πνεῦμα ἥ τε ἐν φυτοῖς καὶ ζῴοις καὶ διὰ πάντων διήκουσα ἔμψυχός τε καὶ γόνιμος οὐσία, περὶ ἧς νῦν λέγειν οὐκ ἀναγκαῖον. Τὰ δὲ ἐν ἀέρι πνέοντα πνεύματα καλοῦμεν ἀνέμους, αὔρας δὲ τὰς ἐξ ὑγροῦ φερομένας ἐκπνοάς.

s140Rüzgârların, nemlenmiş yerden esenlerine kara yelleri (apogeioi), körfezlerden fırlayıp gelenlere körfez yelleri (enkolpiai) denir; ırmaklardan ve göllerden esenler de bunlara benzer. Bir bulutun yırtılmasıyla oluşan ve bulutun koyuluğunu kendi yönlerine dağıtanlara bulut yelleri (eknephiai), birden boşanan suyla birlikte gelenlere de yağmur yelleri (exydriai) denir. Doğudan sürekli esenlere euros, kuzeyden esenlere boreas, batıdan esenlere zephyros, güneyden esenlere notos denmiştir. Euroslardan yaz gündoğumu yönünden esene kaikias, gün-tün eşitliğindeki gündoğumu yönünden esene apēliōtēs, kış gündoğumu yönünden esene euros denir. Bunların karşısındaki zephyroslardan yaz günbatımı yönünden esene argestēs —kimileri buna olympias, kimileri iapyx der—, gün-tün eşitliğindeki günbatımı yönünden esene zephyros, kış günbatımı yönünden esene lips denir. Boreaslardan, kaikias'ın hemen yanında esene özel olarak boreas, onun yanında kutuptan güney doğrultusunda esene aparktias, argestēs'in yanında esene thraskias denir; kimileri buna kaikias der. Notoslardan, görünmeyen kutuptan gelip aparktias'ın karşısında esene notos, euros ile notos arasındakine euronotos denir; öbür yanda lips ile notos arasındakini kimileri libonotos, kimileri libophoinix diye adlandırır.

Rüzgârların kimi düz eser, yani doğru bir hat üzerinde ileriye doğru eser; kimi geri döner, kaikias denen rüzgâr gibi. Kimi kışın hüküm sürer, notoslar gibi; kimi yazın, etesiai denenler gibi; bunlar kuzeyden esenlerle zephyrosların bir karışımıdır. Kuş yelleri (ornithiai) denenler ilkbahar rüzgârlarıdır ve cinsçe boreastır. Şiddetli esintilerden kataigis, birden yukarıdan vuran esintidir; thyella, birden saldıran şiddetli bir esintidir.

s140

Τῶν δ’ ἀνέμων οἱ μὲν ἐκ νενοτισμένης γῆς πνέοντες ἀπόγειοι λέγονται, οἱ δὲ ἐκ κόλπων διεξάττοντες ἐγκολπίαι· τούτοις δὲ ἀνάλογόν τι ἔχουσιν οἱ ἐκ ποταμῶν καὶ λιμνῶν. Οἱ δὲ κατὰ ῥῆξιν νέφους γινόμενοι καὶ ἀνάλυσιν τοῦ πάχους πρὸς ἑαυτοὺς ποιούμενοι ἐκνεφίαι καλοῦνται· μεθ’ ὕδατος δὲ ἀθρόως ῥαγέντος ἐξυδρίαι λέγονται. Καὶ οἱ μὲν ἀπ’ ἀνατολῆς συνεχεῖς εὖροι κέκληνται, βορέαι δὲ οἱ ἀπὸ ἄρκτου, ζέφυροι δὲ οἱ ἀπὸ δύσεως, νότοι δὲ οἱ ἀπὸ μεσημβρίας. Τῶν γε μὴν εὔρων καικίας μὲν λέγεται ὁ ἀπὸ τοῦ περὶ τὰς θερινὰς ἀνατολὰς τόπου πνέων ἄνεμος, ἀπηλιώτης δὲ ὁ ἀπὸ τοῦ περὶ τὰς ἰσημερινάς, εὖρος δὲ ὁ ἀπὸ τοῦ περὶ τὰς χειμερινάς. Καὶ τῶν ἐναντίων ζεφύρων ἀργέστης μὲν ὁ ἀπὸ τῆς θερινῆς δύσεως, ὅν τινες καλοῦσιν ὀλυμπίαν, οἱ δὲ ἰάπυγα· ζέφυρος δὲ ὁ ἀπὸ τῆς ἰσημερινῆς, λὶψ δὲ ὁ ἀπὸ τῆς χειμερινῆς. Καὶ τῶν βορεῶν ἰδίως ὁ μὲν ἑξῆς τῷ καικίᾳ καλεῖται βορέας, ἀπαρκτίας δὲ ὁ ἐφεξῆς ἀπὸ τοῦ πόλου κατὰ τὸ μεσημβρινὸν πνέων, θρασκίας δὲ ὁ ἑξῆς πνέων τῷ ἀργέστῃ, ὃν ἔνιοι καικίαν καλοῦσιν. Καὶ τῶν νότων ὁ μὲν ἀπὸ τοῦ ἀφανοῦς πόλου φερόμενος ἀντίπαλος τῷ ἀπαρκτίᾳ καλεῖται νότος, εὐρόνοτος δὲ ὁ μεταξὺ εὔρου καὶ νότου· τὸν δ’ ἐπὶ θάτερα μεταξὺ λιβὸς καὶ νότου οἱ μὲν λιβόνοτον οἱ δὲ λιβοφοίνικα καλοῦσιν. Τῶν δὲ ἀνέμων οἱ μέν εἰσιν εὐθύπνοοι, ὁπόσοι διεκπνέουσι πρόσω κατ’ εὐθεῖαν, οἱ δὲ ἀνακαμψίπνοοι, καθάπερ ὁ καικίας λεγόμενος. Καὶ οἱ μὲν χειμῶνος, ὥσπερ οἱ νότοι, δυναστεύοντες, οἱ δὲ θέρους, ὡς οἱ ἐτησίαι λεγόμενοι, μίξιν ἔχοντες τῶν τε ἀπὸ τῆς ἄρκτου φερομένων καὶ ζεφύρων· οἱ δὲ ὀρνιθίαι καλούμενοι, ἐαρινοί τινες ὄντες ἄνεμοι, βορέαι εἰσὶ τῷ γένει. Τῶν γε μὴν βιαίων πνευμάτων καταιγὶς μέν ἐστι πνεῦμα ἄνωθεν τύπτον ἐξαίφνης, θύελλα δὲ πνεῦμα βίαιον καὶ ἄφνω προσαλλόμενον, λαῖλαψ δὲ καὶ

s141Lailaps ve strobilos aşağıdan yukarıya burgu gibi dönen esintidir; anaphysēma ise bir derinlikten ya da yarıktan fışkırırken yukarı çıkan bir yer esintisidir. Burgu gibi dönerek bol miktarda çıkarsa yer hortumu olur. Yoğun ve nemli bir bulutun içinde burgu gibi dolanan esinti, bulutun bitişik koyu kısımlarını şiddetle yırtıp dışarı çıkarken büyük bir uğultu ve gümbürtü çıkarır; buna gök gürlemesi denir. Suyun içinde şiddetle sürülen hava da böyle ses çıkarır. Bulut patladığında tutuşup parlayan esintiye şimşek denir. Şimşek gök gürlemesinden sonra oluştuğu hâlde ondan önce algılanır; çünkü işitilen şey tabiatça görülenden geri kalır. Görülen uzaktan da görülür, işitilen ise ancak kulağa yaklaştığında duyulur; hele biri var olan şeylerin en hızlısı, yani ateşimsi olan, öbürü ise havamsı olduğu için daha yavaş olup kulağa çarparak ulaşıyorsa. Parlayan esinti iyice tutuşup şiddetle yere kadar inerse yıldırım denir; yarı ateşliyse ama başka bakımlardan şiddetli ve topluysa prēstēr; hiç ateşi yoksa typhōn. Bunlardan her biri yere indiğinde skēptos adını alır. Yıldırımlardan dumanlı olanlara isli, hızla kayıp geçenlere parlak, çizgi gibi gidenlere kıvrık, bir şeyin üstüne inenlere de skēptos denir.

Kısaca, havadaki görüntülerin kimi yalnız yansımadır, kimi ise gerçekten vardır. Gökkuşakları, "çubuklar" ve benzerleri yansımadır; parlak ışıklar, kayan yıldızlar, kuyrukluyıldızlar ve bunlara benzer şeyler gerçekten vardır. Gökkuşağı, güneşin ya da ayın bir kesitinin, nemli, oyuk ve kesintisiz bir bulutta, aynadaymış gibi bir çember yayı boyunca görünen yansımasıdır.

s141

στρόβιλος πνεῦμα εἱλούμενον κάτωθεν ἄνω, ἀναφύσημα δὲ γῆς πνεῦμα ἄνω φερόμενον κατὰ τὴν ἐκ βυθοῦ τινὸς ἢ ῥήγματος ἀνάδοσιν· ὅταν δὲ εἱλούμενον πολὺ φέρηται, πρηστὴρ χθόνιός ἐστιν. Εἱληθὲν δὲ πνεῦμα ἐν νέφει παχεῖ τε καὶ νοτερῷ, καὶ ἔξωθεν δι’ αὐτοῦ βιαίως ῥηγνύον τὰ συνεχῆ πιλήματα τοῦ νέφους, βρόμον καὶ πάταγον μέγαν ἀπειργάσατο, βροντὴν λεγόμενον, ὥσπερ ἐν ὕδατι πνεῦμα σφοδρῶς ἐλαυνόμενον. Κατὰ δὲ τὴν τοῦ νέφους ἔκρηξιν πυρωθὲν τὸ πνεῦμα καὶ λάμψαν ἀστραπὴ λέγεται· ὃ δὴ πρότερον τῆς βροντῆς προσέπεσεν, ὕστερον γενόμενον, ἐπεὶ τὸ ἀκουστὸν ὑπὸ τοῦ ὁρατοῦ πέφυκε φθάνεσθαι, τοῦ μὲν καὶ πόρρωθεν ὁρωμένου, τοῦ δὲ ἐπειδὰν ἐμπελάσῃ τῇ ἀκοῇ, καὶ μάλιστα ὅταν τὸ μὲν τάχιστον ᾖ τῶν ὄντων, λέγω δὲ τὸ πυρῶδες, τὸ δὲ ἧττον ταχύ, ἀερῶδες ὄν, ἐν τῇ πλήξει πρὸς ἀκοὴν ἀφικνούμενον. Τὸ δὲ ἀστράψαν ἀναπυρωθέν, βιαίως ἄχρι τῆς γῆς διεκθέον, κεραυνὸς καλεῖται· ἐὰν δὲ ἡμίπυρον ᾖ, σφοδρὸν δὲ ἄλλως καὶ ἀθρόον, πρηστήρ· ἐὰν δὲ ἄπυρον ᾖ παντελῶς, τυφών. Ἕκαστον δὲ τούτων κατασκῆψαν εἰς τὴν γῆν σκηπτὸς ὀνομάζεται. Τῶν δὲ κεραυνῶν οἱ μὲν αἰθαλώδεις ψολόεντες λέγονται, οἱ δὲ ταχέως διάττοντες ἀργῆτες, ἑλικίαι δὲ οἱ γραμμοειδῶς φερόμενοι, σκηπτοὶ δὲ ὅσοι κατασκήπτουσιν εἴς τι. Συλλήβδην δὲ τῶν ἐν ἀέρι φαντασμάτων τὰ μέν ἐστι κατ’ ἔμφασιν τὰ δὲ καθ’ ὑπόστασιν, κατ’ ἔμφασιν μὲν ἴριδες καὶ ῥᾶβδοι καὶ τὰ τοιαῦτα, καθ’ ὑπόστασιν δὲ σέλα τε καὶ διάττοντες καὶ κομῆται καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Ἶρις μὲν οὖν ἐστὶν ἔμφασις ἡλίου τμήματος ἢ σελήνης, ἐν νέφει νοτερῷ καὶ κοίλῳ καὶ συνεχεῖ πρὸς φαντασίαν ὡς ἐν κατόπτρῳ θεωρουμένη κατὰ κύκλου περιφέρειαν. Ῥᾶβδος δ’

s142"Çubuk", düz bir gökkuşağı yansımasıdır. Hale, bir yıldızın parlaklığının çevresini saran ışıklı bir yansımadır. Gökkuşağından farkı şudur: Gökkuşağı güneşin ve ayın karşı tarafında görünür, hale ise her yıldızın çevresinde çember hâlinde. Parlak ışık, havada toplu bir ateşin tutuşmasıdır. Parlak ışıkların kimi fırlar, kimi bir yerde durur. Fırlama, havada hızla giden bir şeyin sürtünmesiyle ateşin doğmasıdır; bu ateş hızı yüzünden uzun bir çizgi gibi görünür. Durma ise yer değiştirmeden uzanan uzunca bir yayılma, adeta bir yıldızın akışıdır; bir ucunda genişlerse kuyrukluyıldız denir. Parlak ışıkların kimi çoğu kez uzun süre kalır, kimi hemen söner. Daha başka birçok görüntü türü de görülür: Benzedikleri şeylere göre adlandırılan "meşaleler", "kirişler", "küpler" ve "çukurlar". Bunların kimi akşamları, kimi sabahları, kimi her iki vakitte görülür; kuzeyde ve güneyde nadiren görülürler. Hepsi kararsızdır; hiçbirinin bir yere sabitlenip hep göründüğü kaydedilmemiştir. Havadaki şeyler işte böyledir.

Yer de içinde, su kaynakları gibi birçok esinti ve ateş kaynağı barındırır. Bunların kimi yerin altındadır ve görünmez; birçoğunun ise nefes delikleri ve püskürme ağızları vardır; Lipara, Etna ve Aiolos adalarındakiler gibi. Kimi de çoğu kez ırmak gibi akar ve kızgın kaya kütleleri savurur. Kimi yerin altında, kaynak sularının yakınında durur ve bunları ısıtır; bu sulardan kimini ılık, kimini kaynar, kimini de tam kıvamında yeryüzüne salar.

s142

ἐστὶν ἴριδος ἔμφασις εὐθεῖα. Ἄλως δ’ ἐστὶν ἔμφασις λαμπρότητος ἄστρου περίαυγος· διαφέρει δὲ ἴριδος, ὅτι ἡ μὲν ἶρις ἐξ ἐναντίας φαίνεται ἡλίου καὶ σελήνης, ἡ δὲ ἅλως κύκλῳ παντὸς ἄστρου. Σέλας δ’ ἐστὶ πυρὸς ἀθρόου ἔξαψις ἐν ἀέρι. Τῶν δὲ σελάων ἃ μὲν ἀκοντίζεται ἃ δὲ στηρίζεται. Ὁ μὲν οὖν ἐξακοντισμός ἐστι πυρὸς γένεσις ἐκ παρατρίψεως, ἐν ἀέρι φερομένου ταχέως καὶ φαντασίαν μήκους ἐμφαίνοντος διὰ τὸ τάχος· ὁ δὲ στηριγμός ἐστι χωρὶς φορᾶς προμήκης ἔκτασις καὶ οἷον ἄστρου ῥῦσις· πλατυνομένη δὲ κατὰ θάτερον κομήτης καλεῖται. Πολλάκις δὲ τῶν σελάων τὰ μὲν ἐπιμένει πλείονα χρόνον, τὰ δὲ παραχρῆμα σβέννυται. Πολλαὶ δὲ καὶ ἄλλαι φαντασμάτων ἰδέαι θεωροῦνται, λαμπάδες τε καλούμεναι καὶ δοκίδες καὶ πίθοι καὶ βόθυνοι, κατὰ τὴν πρὸς ταῦτα ὁμοιότητα ὧδε προσαγορευθεῖσαι. Καὶ τὰ μὲν τούτων ἑσπέρια τὰ δὲ ἑῷα τὰ δὲ ἀμφιφαῆ θεωρεῖται, σπανίως δὲ βόρεια καὶ νότια. Πάντα δὲ ἀβέβαια· οὐδέποτε γάρ τι τούτων ἀεὶ φανερὸν ἱστόρηται κατεστηριγμένον. Τὰ μὲν τοίνυν ἀέρια τοιαῦτα. Ἐμπεριέχει δὲ καὶ ἡ γῆ πολλὰς ἐν αὑτῇ, καθάπερ ὕδατος, οὕτω καὶ πνεύματος καὶ πυρὸς πηγάς. Τούτων δὲ αἱ μὲν ὑπὸ γῆν εἰσὶν ἀόρατοι, πολλαὶ δὲ ἀναπνοὰς ἔχουσι καὶ ἀναφυσήσεις, ὥσπερ Λιπάρα τε καὶ Αἴτνη καὶ τὰ ἐν Αἰόλου νήσοις· αἱ δὲ καὶ ῥέουσι πολλάκις ποταμοῦ δίκην, καὶ μύδρους ἀναρριπτοῦσι διαπύρους. Ἔνιαι δὲ ὑπὸ γῆν οὖσαι πλησίον πηγαίων ὑδάτων θερμαίνουσι ταῦτα, καὶ τὰ μὲν χλιαρὰ τῶν ναμάτων ἀνιᾶσι, τὰ δὲ ὑπέρζεστα, τὰ δὲ εὖ ἔχοντα κράσεως. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν πνευμάτων πολλὰ πολλαχοῦ γῆς στόμια ἀνέῳκται, ὧν τὰ μὲν ἐνθουσιᾶν ποιεῖ

s143Aynı biçimde yerin birçok yerinde esinti ağızları da açılmıştır. Bunların kimi yaklaşanları tanrı coşkusuna kaptırır, kimi eritip zayıflatır, kimi de Delphoi'dekiler ve Lebadeia'dakiler gibi kehanet söyletir; Phrygia'daki gibi kimi de büsbütün öldürür. Çoğu kez yerin içindeki ona akraba, ılımlı bir esinti yerin gizli oyuklarına itilir ve kendi yerinden dışarı fırladığında birçok bölgeyi sarsar. Çoğu kez de dışarıdan bol miktarda gelen bir esinti yerin oyuklarına kapanıp kalır; çıkışı kesilince kendine çıkış ararken yeri şiddetle sarsar ve deprem demeyi alıştığımız hâli meydana getirir. Depremlerin, yanlamasına, dar açılarla sarsanlarına eğdiriciler (epiklintai), dik açılarla yukarı aşağı fırlatanlarına kaynatıcılar (brastai), çukurlara doğru çöküntü yapanlarına çökertenler (khasmatiai), yarıklar açıp yeri parçalayanlarına da yırtıcılar (rhēktai) denir. Bunların kimi ayrıca esinti, kimi taş, kimi çamur fışkırtır; kimi de önceden olmayan kaynakları ortaya çıkarır. Kimileri tek bir itişle devirir; bunlara iticiler (ōstai) derler. Sarsılan şeyi sıçratan, iki yana eğip yeniden sıçratarak onu hep doğrultanlara çarpıntılılar (palmatiai) denir; titremeye benzer bir hâl meydana getirirler. Yeri uğultuyla sarsan böğürücü (mykētiai) depremler de olur. Çoğu kez depremsiz de yer böğürür: Esinti sarsmaya yetecek güçte olmadığında yerin içine dolanıp kalır ve köpüklü bir dalganın şiddetiyle çarpıp durur. İçeri giren esintiler, yerin içinde gizlenmiş nemlerle de koyulaşıp cisimleşir.

s143

τοὺς ἐμπελάζοντας, τὰ δὲ ἀτροφεῖν, τὰ δὲ χρησμῳδεῖν, ὥσπερ τὰ ἐν Δελφοῖς καὶ Λεβαδίᾳ· τὰ δὲ καὶ παντάπασιν ἀναιρεῖ, καθάπερ τὸ ἐν Φρυγίᾳ. Πολλάκις δὲ καὶ συγγενὲς πνεῦμα εὔκρατον ἐν γῇ παρεξωσθὲν εἰς μυχίους σήραγγας αὐτῆς, ἔξεδρον γενόμενον ἐκ τῶν οἰκείων τόπων, πολλὰ μέρη συνεκράδανεν. Πολλάκις δὲ πολὺ γενόμενον ἔξωθεν ἐγκατειλήθη τοῖς ταύτης κοιλώμασι, καὶ ἀποκλεισθὲν ἐξόδου μετὰ βίας αὐτὴν συνετίναξε, ζητοῦν ἔξοδον ἑαυτῷ, καὶ ἀπειργάσατο πάθος τοῦτο ὃ καλεῖν εἰώθαμεν σεισμόν. Τῶν δὲ σεισμῶν οἱ μὲν εἰς πλάγια σείοντες κατ’ ὀξείας γωνίας ἐπικλίνται καλοῦνται, οἱ δὲ ἄνω ῥιπτοῦντες καὶ κάτω κατ’ ὀρθὰς γωνίας βράσται, οἱ δὲ συνιζήσεις ποιοῦντες εἰς τὰ κοῖλα χασματίαι· οἱ δὲ χάσματα ἀνοίγοντες καὶ γῆν ἀναρρηγνύντες ῥῆκται καλοῦνται. Τούτων δὲ οἱ μὲν καὶ πνεῦμα προσαναβάλλουσιν, οἱ δὲ πέτρας, οἱ δὲ πηλόν, οἱ δὲ πηγὰς φαίνουσι τὰς πρότερον οὐκ οὔσας. Τινὲς δὲ ἀνατρέποντες κατὰ μίαν πρόωσιν, οὓς καλοῦσιν ὤστας. Οἱ δὲ ἀναπάλλοντες καὶ ταῖς εἰς ἑκάτερον ἐγκλίσεσι καὶ ἀναπάλσεσι διορθοῦντες ἀεὶ τὸ σειόμενον παλματίαι λέγονται, τρόμῳ πάθος ὅμοιον ἀπεργαζόμενοι. Γίνονται δὲ καὶ μυκητίαι σεισμοί, σείοντες τὴν γῆν μετὰ βρόμου. Πολλάκις δὲ χωρὶς σεισμοῦ γίνεται μύκημα γῆς, ὅταν τὸ πνεῦμα σείειν μὲν μὴ ᾖ αὔταρκες, ἐνειλούμενον δ’ ἐν αὐτῇ κόπτηται μετὰ ῥοθίου βίας. Συσσωματοποιεῖται δὲ τὰ εἰσιόντα πνεύματα καὶ ὑπὸ τῶν ἐν τῇ γῇ ὑγρῶν κεκρυμμένων. Τὰ δὲ ἀνάλογον συμπίπτει τούτοις καὶ ἐν θαλάσσῃ· χάσματά τε γὰρ γίνεται θαλάσσης καὶ ἀναχωρήματα πολλάκις, καὶ κυμάτων ἐπιδρομαί, ποτὲ μὲν ἀντανακοπὴν ἔχουσαι, ποτὲ δὲ πρόωσιν μόνον, ὥσπερ ἱστορεῖται περὶ

s144Bunlara benzer şeyler denizde de olur: Denizde yarıklar açılır, deniz çoğu kez geri çekilir, dalgalar karaya saldırır; bu saldırılar kimi zaman geri teper, kimi zaman yalnız ileri atılır; Helike ve Bura'da olduğu anlatıldığı gibi. Denizde çoğu kez ateş püskürür, kaynaklar fışkırır, ırmaklar boşalır, ağaçlar biter; esintilerdekine benzer akıntılar ve girdaplar da olur, kimi açık denizin ortasında, kimi boğazlarda ve geçitlerde. Birçok med ve cezrin, belirli zamanlarda hep ayla birlikte devrettiği söylenir. Kısacası, unsurlar birbirine karışmış olduğundan havada, yerde ve denizde benzer hâllerin oluşması akla yatkındır. Bu hâller cüzî şeylere yokoluş ve oluş getirir, bütünü ise yok olmaz ve oluşmamış olarak korur.

s144

Ἑλίκην τε καὶ Βούραν. Πολλάκις δὲ καὶ ἀναφυσήματα γίνεται πυρὸς ἐν τῇ θαλάσσῃ, καὶ πηγῶν ἀναβλύσεις καὶ ποταμῶν ἐκβολαὶ καὶ δένδρων ἐκφύσεις, ῥοαί τε καὶ δῖναι ταῖς τῶν πνευμάτων ἀνάλογον, αἱ μὲν ἐν μέσοις πελάγεσιν, αἱ δὲ κατὰ τοὺς εὐρίπους τε καὶ πορθμούς. Πολλαί τε ἀμπώτεις λέγονται καὶ κυμάτων ἄρσεις συμπεριοδεύειν ἀεὶ τῇ σελήνῃ κατά τινας ὡρισμένους καιρούς. Ὡς δὲ τὸ πᾶν εἰπεῖν, τῶν στοιχείων ἐγκεκραμένων ἀλλήλοις, ἐν ἀέρι τε καὶ γῇ καὶ θαλάσσῃ κατὰ τὸ εἰκὸς αἱ τῶν παθῶν ὁμοιότητες συνίστανται, τοῖς μὲν ἐπὶ μέρους φθορὰς καὶ γενέσεις φέρουσαι, τὸ δὲ σύμπαν ἀνώλεθρόν τε καὶ ἀγένητον φυλάττουσαι.

55. Bölüm

Kozmos zıt ilkelerden, yani kurudan ve nemliden, soğuktan ve sıcaktan oluşmuşsa nasıl olup da çoktan bozulup yok olmadığına şaşan biri çıkabilir. Bu, zıt sınıflardan, yani yoksullardan ve zenginlerden, gençlerden ve yaşlılardan, zayıflardan ve güçlülerden, kötülerden ve iyilerden oluşan bir şehrin nasıl ayakta kaldığına şaşmaya benzer. Böyle şaşanlar, şehirdeki birliğin en şaşılacak yanının tam da bu olduğunu bilmezler: Şehirdeki birlik çokluktan bir, benzemezlerden benzer tek bir düzen meydana getirir; her tabiatı ve her talihi bağrına kabul eder. Belki de tabiat zıtlara düşkündür ve uyumu benzerlerden değil, onlardan meydana getirir. Nitekim erkeği dişiyle bir araya getirmiş, her birini kendi cinsinden olanla birleştirmemiş; ilk birliği benzerlerle değil, zıtlarla kurmuştur. Görünen o ki tekhnē de tabiatı taklit ederek aynı şeyi yapar. Resim, beyaz ve siyah, sarı ve kırmızı renklerin tabiatlarını birbirine karıştırarak asıllarına uyan suretler meydana getirir. Musiki, tiz ve pes, uzun ve kısa sesleri farklı seslerde karıştırarak tek bir armoni kurar. Yazı sanatı da ünlü ve ünsüz harfleri karıştırarak bütün tekhnē'sini bunlardan kurar. Karanlık diye anılan Herakleitos'un sözü de aynı şeyi söyler: "Bütün olanları ve bütün olmayanları, bir araya geleni ve ayrılanı, uyumlu sesi ve uyumsuz sesi birleştir: Her şeyden bir, birden her şey."

İşte bütünün yapısını, yani göğü, yeri ve bütün kozmosu da en zıt ilkelerin karışımıyla tek bir armoni düzenlemiştir. Kuru nemliyle, sıcak soğukla, hafif ağırla, düz dairesel olanla karışmıştır; her şeyin içinden geçen tek bir kudret bütün yeri ve denizi, aitheri, güneşi, ayı ve bütün göğü düzenlemiştir. Bu kudret karışmamış ve birbirinden farklı olan şeylerden, havadan, yerden, ateşten ve sudan bütün kozmosu meydana getirmiş ve onu tek bir kürenin yüzeyiyle kuşatmıştır; içindeki en zıt tabiatları birbiriyle uzlaşmaya zorlamış ve bunlarla bütüne esenlik sağlamıştır. Bu esenliğin sebebi unsurların uzlaşmasıdır; uzlaşmanın sebebi de paylarının eşit olması, hiçbirinin öbüründen daha güçlü olmamasıdır. Çünkü ağır olanlar hafiflere, sıcak olanlar da karşıtlarına eşit bir direnç gösterir. Tabiat bize büyük şeyler üzerinden, eşitliğin bir bakıma birliği koruduğunu, birliğin de her şeyi doğuran ve son derece güzel olan kozmosu koruduğunu öğretir. Onun tabiatından daha üstün hangi tabiat olabilir? Hangisini söylersen söyle, onun bir parçasıdır. Her güzel şey adını ondan alır; düzenli olana da kozmostan türeyen bir sözle "düzenlenmiş" denir. Cüzî şeylerden hangisi, göğün düzenine, yıldızların, güneşin ve ayın çağdan çağa en kesin ölçülerle hareket edişine denk olabilir? Bütünün güzel ve verimli mevsimlerinin koruduğu şaşmazlık gibi bir şaşmazlık nerede bulunur? Bu mevsimler, ayı ve yılı tamamlamak üzere yazları ve kışları, gündüzleri ve geceleri düzen içinde getirir. Üstelik kozmos büyüklükçe her şeyin üstünde, hareketçe en hızlı, parlaklıkça en ışıltılıdır; kudretçe de yaşlanmaz ve bozulmaz. Denizde, karada ve havada yaşayan canlıların tabiatlarını o birbirinden ayırmış, ömürlerini kendi hareketleriyle o ölçmüştür. Bütün canlılar onun sayesinde nefes alır ve canlıdır. Olağanüstü yenilikler bile onun sayesinde düzen içinde gerçekleşir: her türlü rüzgârın birbirine çarpması, gökten yıldırımların düşmesi, olağanüstü fırtınaların kopması. Bunlarla nem sıkılıp dışarı çıkar, ateşli olan dağılıp gider; böylece bütün yeniden uyuma kavuşur ve yerine oturur.

Yer de her türlü bitkiyle saçlanmış, her yanında pınarlar fışkıran, çevresi canlılarla dolup taşan yer de, her şeyi zamanında bitirip besleyip geri alan, sayısız biçim ve hâl taşıyan yer de yaşlanmayan tabiatını aynen korur; depremlerle sarsılsa, tufanlarla su altında kalsa, kimi yerlerinde yangınlarla alev alsa bile. Bütün bunlar ona iyilik için oluyor ve onun sonsuz esenliğini sağlıyor gibidir. Yer sarsıldığında, yukarıda söylendiği gibi, içine dolmuş esintiler yarıklardan nefes alarak dışarı fırlar; yağmurlarla yıkanınca bütün hastalık getiren şeylerden arınır; meltemler çevresinde estikçe altındaki ve üstündeki her şey saflaşır. Alevler buzlu olanı yumuşatır, donlar da alevleri gevşetir. Cüzî şeylerin kimi doğar, kimi olgunluk çağındadır, kimi bozulur; doğuşlar bozuluşların önünü keser, bozuluşlar da doğuşların yükünü hafifletir. Her şeyden tamamlanan tek bir esenlik vardır: Şeyler birbirinin yerini alarak, kimi zaman üstün gelip kimi zaman yenilerek, bütünü sonsuza dek bozulmadan korur.

5

Καίτοι γέ τις ἐθαύμασε πῶς ποτέ, εἰ ἐκ τῶν ἐναντίων ἀρχῶν συνέστηκεν ὁ κόσμος, λέγω δὴ ξηρῶν τε καὶ ὑγρῶν ψυχρῶν τε καὶ θερμῶν, οὐ πάλαι διέφθαρται καὶ ἀπόλωλεν, ὡς κἂν εἰ πόλιν τινὲς θαυμάζοιεν, ὅπως διαμένει συνεστηκυῖα ἐκ τῶν ἐναντίων ἐθνῶν, πενήτων λέγω καὶ πλουσίων, νέων γερόντων, ἀσθενῶν ἰσχυρῶν, πονηρῶν χρηστῶν. Ἀγνοοῦσι δὲ ὅτι τοῦτ’ ἦν πολιτικῆς ὁμονοίας τὸ θαυμασιώτατον, λέγω δὲ ὅτι ἐκ πολλῶν μίαν καὶ ὁμοίαν ἐξ ἀνομοίων ἀποτελεῖ διάθεσιν, ὑποδεχομένη πἆσαν καὶ φύσιν καὶ τύχην. Ἴσως δὲ καὶ τῶν ἐναντίων ἡ φύσις γλίχεται, καὶ ἐκ τούτων ἀποτελεῖ τὸ σύμφωνον, οὐκ ἐκ τῶν ὁμοίων, ὥσπερ ἀμέλει τὸ ἄρρεν συνήγαγε πρὸς τὸ θῆλυ καὶ οὐχ ἑκάτερον πρὸς τὸ ὁμόφυλον, καὶ τὴν πρώτην ὁμόνοιαν διὰ τῶν ἐναντίων συνῆψεν, οὐ διὰ τῶν ὁμοίων. Ἔοικε δὲ καὶ ἡ τέχνη τὴν φύσιν μιμουμένη τοῦτο ποιεῖν· ζωγραφία μὲν γὰρ λευκῶν τε καὶ μελάνων ὠχρῶν τε καὶ ἐρυθρῶν χρωμάτων ἐγκερασαμένη φύσεις τὰς εἰκόνας τοῖς προηγουμένοις ἀπε τέλεσε συμφώνους, μουσικὴ δὲ ὀξεῖς ἅμα καὶ βαρεῖς μακρούς τε καὶ βραχεῖς φθόγγους μίξασα ἐν διαφόροις φωναῖς μίαν ἀπετέλεσεν ἁρμονίαν, γραμματικὴ δὲ ἐκ φωνηέντων καὶ ἀφώνων γραμμάτων κρᾶσιν ποιησαμένη τὴν ὅλην τέχνην ἀπ’ αὐτῶν συνεστήσατο. Ταὐτὸ δὲ τοῦτο ἦν καὶ τὸ παρὰ τῷ σκοτεινῷ λεγόμενον Ἡρακλείτῳ “συνάψειας οὖλα καὶ οὐχὶ οὖλα, συμφερόμενον καὶ διαφερόμενον, συνᾷδον καὶ διᾷδον· καὶ ἐκ πάντων ἕν, καὶ ἐξ ἑνὸς πάντα.” Οὕτως οὖν καὶ τὴν τῶν ὅλων σύστασιν, οὐρανοῦ λέγω καὶ γῆς τοῦ τε σύμπαντος κόσμου, διὰ τῆς τῶν ἐναντιωτάτων ἀρχῶν κράσεως μία διεκόσμησεν ἁρμονία· ξηρὸν γὰρ ὑγρῷ, θερμὸν δὲ ψυχρῷ βαρεῖ τε κοῦφον μιγέν, καὶ ὀρθὸν περιφερεῖ, γῆν τε πᾶσαν καὶ θάλασσαν αἰθέρα τε καὶ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τὸν ὅλον οὐρανὸν διεκόσμησε μία ἡ διὰ πάντων διήκουσα δύναμις, ἐκ τῶν ἀμίκτων καὶ ἑτεροίων, ἀέρος τε καὶ γῆς καὶ πυρὸς καὶ ὕδατος, τὸν σύμπαντα κόσμον δημιουργήσασα καὶ μιᾷ διαλαβοῦσα σφαίρας ἐπιφανείᾳ, τάς τε ἐναντιωτάτας ἐν αὐτῷ φύσεις ἀλλήλαις ἀναγκάσασα ὁμολογῆσαι, καὶ ἐκ τούτων μηχανησαμένη τῷ παντὶ σωτηρίαν. Αἰτία δὲ ταύτης μὲν ἡ τῶν στοιχείων ὁμολογία, τῆς δὲ ὁμολογίας ἡ ἰσομοιρία καὶ τὸ μηδὲν αὐτῶν πλέον ἕτερον ἑτέρου δύνασθαι· τὴν γὰρ ἴσην ἀντίστασιν ἔχει τὰ βαρέα πρὸς τὰ κοῦφα καὶ τὰ θερμὰ πρὸς τὰ θάτερα, τῆς φύσεως ἐπὶ τῶν μειζόνων διδασκούσης ὅτι τὸ ἴσον σωστικόν πώς ἐστιν ὁμονοίας, ἡ δὲ ὁμόνοια τοῦ πάντων γενετῆρος καὶ περικαλλεστάτου κόσμου. Τίς γὰρ ἂν εἴη φύσις τοῦδε κρείττων; Ἢν γὰρ ἂν εἴποι τις, μέρος ἐστὶν αὐτοῦ. Τό τε καλὸν πᾶν ἐπώνυμόν ἐστι τούτου, καὶ τὸ τεταγμένον, ἀπὸ τοῦ κόσμου λεγόμενον κεκοσμῆσθαι. Τίς δὲ τῶν ἐπὶ μέρους δύναιτ’ ἂν ἐξισωθῆναι τῇ κατ’ οὐρανὸν τάξει τε καὶ φορᾷ τῶν ἄστρων ἡλίου τε καὶ σελήνης, κινουμένων ἐν ἀκριβεστάτοις μέτροις ἐξ αἰῶνος εἰς ἕτερον αἰῶνα. Τίς δὲ γένοιτ’ ἂν ἀψεύδεια τοιάδε, ἥν τινα φυλάττουσιν αἱ καλαὶ καὶ γόνιμοι τῶν ὅλων ὧραι, θέρη τε καὶ χειμῶνας ἐπάγουσαι τεταγμένως, ἡμέρας τε καὶ νύκτας, εἰς μηνὸς ἀποτέλεσμα καὶ ἐνιαυτοῦ; Καὶ μὴν μεγέθει μὲν ὁ αὐτὸς πανυπέρτατος, κινήσει δὲ ὀξύτατος, λαμπρότητι δὲ εὐαυγέστατος, δυνάμει δὲ ἀγήρως τε καὶ ἄφθαρτος. Οὗτος ἐναλίων ζῴων καὶ πεζῶν καὶ ἀερίων φύσεις ἐχώρισε καὶ βίους ἐμέτρησε ταῖς ἑαυτοῦ κινήσεσιν. Ἐκ τούτου πάντα ἐμπνεῖ τε καὶ ψυχὴν ἴσχει τὰ ζῷα. Τούτου καὶ αἱ παράδοξοι νεοχμώσεις τεταγμένως ἀποτελοῦνται, συναραττόντων μὲν ἀνέμων παντοίων, πιπτόντων δὲ ἐξ οὐρανοῦ κεραυνῶν, ῥηγνυμένων δὲ χειμώνων ἐξαισίων. Διὰ δὲ τούτων τὸ νοτερὸν ἐκπιεζόμενον τό τε πυρῶδες διαπνεόμενον εἰς ὁμόνοιαν ἄγει τὸ πᾶν καὶ καθίστησιν. Ἥ τε γῆ φυτοῖς κομῶσα παντοδαποῖς, νάμασί τε περιβλύζουσα καὶ περιοχουμένη ζῴοις, κατὰ καιρὸν ἐκφύουσά τε πάντα καὶ τρέφουσα καὶ δεχομένη, μυρίας τε φέρουσα ἰδέας καὶ πάθη, τὴν ἀγήρω φύσιν ὁμοίως τηρεῖ, καίτοι καὶ σεισμοῖς τινασσομένη καὶ πλημυρίσιν ἐπικλυζομένη, πυρκαϊαῖς τε κατὰ μέρος φλογιζομένη. Ταῦτα δὲ πάντα ἔοικεν αὐτῇ πρὸς ἀγαθοῦ γινόμενα τὴν δι’ αἰῶνος σωτηρίαν παρέχειν· σειομένης τε γὰρ διεξάττουσιν αἱ τῶν πνευμάτων παρεμπτώσεις κατὰ τὰ ῥήγματα τὰς ἀναπνοὰς ἴσχουσαι, καθὼς ἄνω λέλεκται, καθαιρομένη τε ὄμβροις ἀποκλύζεται πάντα τὰ νοσώδη, περιπνεομένη δὲ αὔραις τά τε ὑπ’ αὐτὴν καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτὴν εἰλικρινεῖται. Καὶ μὴν αἱ φλόγες μὲν τὸ παγετῶδες πιαίνουσιν, οἱ πάγοι δὲ τὰς φλόγας ἀνιᾶσιν. Καὶ τῶν ἐπὶ μέρους τὰ μὲν γίνεται, τὰ δὲ ἀκμάζει, τὰ δὲ φθείρεται· καὶ αἱ μὲν γενέσεις ἐπαναστέλλουσι τὰς φθοράς, αἱ δὲ φθοραὶ κουφίζουσι τὰς γενέσεις. Μία δὲ ἐκ πάντων περαινομένη σωτηρία διὰ τέλους, ἀντιπεριισταμένων ἀλλήλοις καὶ τοτὲ μὲν κρατούντων τοτὲ δὲ κρατουμένων, φυλάττει τὸ σύμπαν ἄφθαρτον δι’ αἰῶνος.

66. Bölüm

Geriye, bütünü bir arada tutan sebep hakkında, öbür konularda yaptığımız gibi, özetle söz etmek kalıyor. Kozmostan söz edenlerin, ayrıntılı biçimde olmasa bile hiç değilse ana hatlarıyla bilgi vermek için, kozmosun en asıl unsurunu atlaması yanlış olur. Her şeyin tanrıdan ve tanrı aracılığıyla var olduğu, hiçbir tabiatın, ondan gelen esenlikten yoksun kalınca kendi başına kendine yetmeyeceği, bütün insanların atalarından kalma eski bir sözdür. Bu yüzden eskilerden kimileri, gözle, kulakla ve bütün hislerle bize görünen bütün bu şeylerin tanrılarla dolu olduğunu söylemeye kadar varmıştır. Böylece tanrısal kudrete yaraşan ama tanrısal ousia'ya yaraşmayan bir söz ortaya atmışlardır. Tanrı gerçekten bu kozmosta şu ya da bu yolla gerçekleşen her şeyin kurtarıcısı ve doğurucusudur; ama işini kendi eliyle gören, emek çeken bir canlının yorgunluğuna katlanmaz. Uzakta gibi görünen şeylere bile erişen, tükenmez bir kudret kullanır. En yüksek ve ilk yeri kendisi almıştır; bu yüzden "en yüce" diye anılır ve şairin dediği gibi bütün göğün en yüksek doruğuna yerleşmiştir.

6

Λοιπὸν δὲ δὴ περὶ τῆς τῶν ὅλων συνεκτικῆς αἰτίας κεφαλαιωδῶς εἰπεῖν, ὃν τρόπον καὶ περὶ τῶν ἄλλων· πλημμελὲς γὰρ περὶ κόσμου λέγοντας, εἰ καὶ μὴ δι’ ἀκριβείας, ἀλλ’ οὖν γε ὡς εἰς τυπώδη μάθησιν, τὸ τοῦ κόσμου κυριώτατον παραλιπεῖν. Ἀρχαῖος μὲν οὖν τις λόγος καὶ πάτριός ἐστι πᾶσιν ἀνθρώποις ὡς ἐκ θεοῦ πάντα καὶ διὰ θεοῦ ἡμῖν συνέστηκεν, οὐδεμία δὲ φύσις αὐτὴ καθ’ ἑαυτήν ἐστιν αὐτάρκης, ἐρημωθεῖσα τῆς ἐκ τούτου σωτηρίας. Διὸ καὶ τῶν παλαιῶν εἰπεῖν τινὲς προήχθησαν ὅτι πάντα ταῦτά ἐστι θεῶν πλέα τὰ καὶ δι’ ὀφθαλμῶν ἰνδαλλόμενα ἡμῖν καὶ δι’ ἀκοῆς καὶ πάσης αἰσθήσεως, τῇ μὲν θείᾳ δυνάμει πρέποντα καταβαλλόμενοι λόγον, οὐ μὴν τῇ γε οὐσίᾳ. Σωτὴρ μὲν γὰρ ὄντως ἁπάντων ἐστὶ καὶ γενέτωρ τῶν ὁπωσδήποτε κατὰ τόνδε τὸν κόσμον συντελουμένων ὁ θεός, οὐ μὴν αὐτουργοῦ καὶ ἐπιπόνου ζῴου κάματον ὑπομένων, ἀλλὰ δυνάμει χρώμενος ἀτρύτῳ, δι’ ἧς καὶ τῶν πόρρω δοκούντων εἶναι περιγίνεται. Τὴν μὲν οὖν ἀνωτάτω καὶ πρώτην ἕδραν αὐτὸς ἔλαχεν, ὕπατός τε διὰ τοῦτο ὠνόμασται, καὶ κατὰ τὸν ποιητὴν ἀκροτάτῃ κορυφῇ τοῦ σύμπαντος ἐγκαθιδρυμένος οὐρανοῦ·

s148Onun kudretinden en çok, bir bakıma, ona en yakın olan cisim yararlanır; sonra onun ardından gelen, ve böylece sırayla bizim bulunduğumuz yerlere kadar. Bu yüzden yer ve yerdeki şeyler, tanrıdan gelen yardımdan en uzakta bulundukları için zayıf, birbirine uymaz ve karışıklıkla dolu görünür. Bununla birlikte ilahî olan tabiatı gereği her şeye ulaştığı ölçüde, bizim bölgemizdeki şeyler de aynı biçimde olur; üstümüzdeki şeyler de tanrıya daha yakın ya da daha uzak olmalarına göre ondan gelen yardımdan daha çok ya da daha az pay alır. Şunu kabul etmek daha doğrudur, hem yaraşır hem de tanrıya en uygun düşer: Gökte yerleşmiş olan kudret, deyim yerindeyse, en uzakta bulunanlar dahil her şeye esenlik sebebi olur; güzel ve yakışık almayan yerlere kadar inip dolaşarak yerdeki işleri kendi eliyle görmez. Bu, insanların başında bulunanlara bile yakışmaz. Bir ordunun, bir şehrin ya da bir evin başında olan biri, gerekirse yatak denkini bağlamak gibi rastgele her işin başında durmaz; Büyük Kral'ın sarayında en sıradan kölenin bile yapmayacağı daha bayağı bir işi kendisi görmez. Anlatıldığına göre Kambyses'in, Kserkses'in ve Dareios'un görkemi, saygınlığın ve üstünlüğün doruğuna yaraşır biçimde muhteşem bir düzene sokulmuştu. Söylendiğine göre kral Susa'da ya da Ekbatana'da oturur, kimseye görünmezdi; altınla, elektronla ve fildişiyle parıldayan harika bir sarayda, harika bir surun içinde yaşardı. Birbirini izleyen birçok kapı ve birbirinden stadionlarca uzaktaki girişler tunç kapılarla ve büyük surlarla tahkim edilmişti. Bunların dışında en önde gelen, en saygın adamlar düzen içinde yerleştirilmişti. Kimi kralın çevresindeki muhafızlar ve hizmetkârlardı.

s148

μάλιστα δέ πως αὐτοῦ τῆς δυνάμεως ἀπολαύει τὸ πλησίον αὐτοῦ σῶμα, καὶ ἔπειτα τὸ μετ’ ἐκεῖνο, καὶ ἐφεξῆς οὕτως ἄχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς τόπων. Διὸ γῆ τε καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς ἔοικεν ἐν ἀποστάσει πλείστῃ τῆς ἐκ θεοῦ ὄντα ὠφελείας ἀσθενῆ καὶ ἀκατάλληλα εἶναι καὶ πολλῆς μεστὰ ταραχῆς· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅσον ἐπὶ πᾶν διικνεῖσθαι πέφυκεν τὸ θεῖον, καὶ τὰ καθ’ ἡμᾶς ὁμοίως συμβαίνει· τά τε ὑπὲρ ἡμᾶς κατὰ τὸ ἔγγιόν τε καὶ πορρωτέρω θεοῦ εἶναι μᾶλλόν τε καὶ ἧττον ὠφελείας μεταλαμβάνοντα. Κρεῖττον οὖν ὑπολαβεῖν, ὃ καὶ πρέπον ἐστὶ καὶ θεῷ μάλιστα ἁρμόζον, ὡς ἡ ἐν οὐρανῷ δύναμις ἱδρυμένη καὶ τοῖς πλεῖστον ἀφεστηκόσιν, ὡς ἔνι γε εἰπεῖν, καὶ σύμπασιν αἰτία γίνεται σωτηρίας, μᾶλλον ἢ ὡς διήκουσα καὶ φοιτῶσα ἔνθα μὴ καλὸν μηδὲ εὔσχημον αὐτουργεῖ τὰ ἐπὶ γῆς. Τοῦτο μὲν γὰρ οὐδὲ ἀνθρώπων ἡγεμόσιν ἁρμόττει, παντὶ καὶ τῷ τυχόντι ἐφίστασθαι ἔργῳ, οἷον στρατιᾶς ἄρχοντι ἢ πόλεως ἢ οἴκου καὶ εἰ χρεὼν στρωματόδεσμον εἴη δῆσαι, καὶ εἴ τι φαυλότερον ἀποτελεῖν ἔργον, ὃ ἐπὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως οὐκ ἂν τὸ τυχὸν ἀνδράποδον ποιήσειεν· ἀλλ’ οἷον ἱστορεῖτο Καμβύσου Ξέρξου τε καὶ Δαρείου πρόσχημα, εἰς σεμνότητος καὶ ὑπεροχῆς ὕψος μεγαλοπρεπῶς διεκεκόσμητο. Αὐτὸς μὲν γάρ, ὡς λόγος, ἵδρυτο ἐν Σούσοις ἢ Ἐκβατάνοις, παντὶ ἀόρατος, θαυμαστὸν ἐπέχων βασίλειον οἶκον καὶ περίβολον χρυσῷ καὶ ἠλέκτρῳ καὶ ἐλέφαντι ἀστράπτοντα· πυλῶνες δὲ πολλοὶ καὶ συνεχεῖς, πρόθυρά τε συχνοῖς εἰργόμενα σταδίοις ἀπ’ ἀλλήλων θύραις τε χαλκαῖς καὶ τείχεσι μεγάλοις ὠχύρωτο· ἔξω δὲ τούτων ἄνδρες οἱ πρῶτοι καὶ δοκιμώτατοι διεκεκόσμηντο, οἱ μὲν ἀμφ’ αὐτὸν βασιλέα, δορυφόροι τε καὶ θεράποντες, οἱ δὲ ἑκάστου περιβόλου φύλακες, πυλωροί τε

s149Kimi de her surun bekçileriydi: kapıcılar ve "kulaklar" denen kişiler. Böylece efendi ve tanrı diye anılan kral her şeyi görür, her şeyi işitirdi. Bunlardan başka gelirlerin hazinedarları, savaş ve av komutanları, armağanları kabul edenler ve öbür işlerin her birini ihtiyaca göre gözetenler atanmıştı. Batıda Hellespontos'la, doğuda İndus'la sınırlanan bütün Asya imparatorluğunu ise halklara göre komutanlar, satraplar ve Büyük Kral'ın kulu olan krallar paylaşmıştı; ayrıca koşucu ulaklar, gözcüler, haberciler ve işaret ateşlerinin gözetmenleri vardı. Bu düzen, özellikle de imparatorluğun sınırlarından Susa'ya ve Ekbatana'ya kadar sırayla birbirine ateşle haber ileten işaret kuleleri öylesine kusursuzdu ki kral Asya'da olan her yeniliği aynı gün öğrenirdi.

Şimdi şunu düşünmek gerekir: Büyük Kral'ın üstünlüğü, kozmosu idare eden tanrının üstünlüğünden, en bayağı ve en zayıf canlının üstünlüğü kralınkinden ne kadar geri kalıyorsa o kadar geri kalır. Öyleyse Kserkses'in her şeyi kendi eliyle yapıyor, istediği her şeyi kendisi yerine getiriyor ve başında durup yönetiyor görünmesi onun saygınlığına yakışmıyorduysa, bu tanrıya hiç yakışmaz. Daha saygın ve daha yaraşır olan şudur: Tanrı kendisi en yüksek yerde oturur; kudreti ise bütün kozmosun içinden geçerek güneşi ve ayı hareket ettirir, bütün göğü döndürür ve yerdeki şeylere esenlik sebebi olur. Çünkü onun hiçbir düzeneğe ve başkalarının hizmetine ihtiyacı yoktur; oysa bizdeki yöneticiler zayıflıkları yüzünden birçok ele muhtaçtır.

s149

καὶ ὠτακουσταὶ λεγόμενοι, ὡς ἂν ὁ βασιλεὺς αὐτὸς δεσπότης καὶ θεὸς ὀνομαζόμενος πάντα μὲν βλέποι, πάντα δ’ ἀκούοι. Χωρὶς δὲ τούτων ἄλλοι καθεστήκεσαν προσόδων ταμίαι, καὶ στρατηγοὶ πολέμων καὶ κυνηγεσίων, δώρων τε ἀποδεκτῆρες, τῶν τε λοιπῶν ἔργων ἕκαστοι κατὰ τὰς χρείας ἐπιμεληταί. Τὴν δὲ σύμπασαν ἀρχὴν τῆς Ἀσίας, περατουμένην Ἐλλησπόντῳ μὲν ἐκ τῶν πρὸς ἑσπέραν μερὧν, Ἰνδῷ δὲ ἐκ τῶν πρὸς ἕω, διειλήφεσαν κατὰ ἔθνη στρατηγοὶ καὶ σατράπαι καὶ βασιλεῖς δοῦλοι τοῦ μεγάλου βασιλέως, ἡμεροδρόμοι τε καὶ σκοποὶ καὶ ἀγγελιαφόροι φρυκτωριῶν τε ἐποπτῆρες. Τοσοῦτος δὲ ἦν ὁ κόσμος, καὶ μάλιστα τῶν φρυκτωριῶν, κατὰ διαδοχὰς πυρσευουσῶν ἀλλήλαις ἐκ περάτων τῆς ἀρχῆς μέχρι Σούσων καὶ Ἐκβατάνων, ὥστε τὸν βασιλέα γινώσκειν αὐθημερὸν πάντα τὰ ἐν τῇ Ἀσίᾳ καινουργούμενα. Νομιστέον δὴ τὴν τοῦ μεγάλου βασιλέως ὑπεροχὴν πρὸς τὴν τοῦ τὸν κόσμον ἐπέχοντος θεοῦ τοσοῦτον καταδεεστέραν ὅσον τῆς ἐκείνου τὴν τοῦ φαυλοτάτου τε καὶ ἀσθενεστάτου ζῴου, ὥστε εἴπερ ἄσεμνον ἦν αὐτῷ αὐτὸν δοκεῖν Ξέρξην αὐτουργεῖν ἅπαντα καὶ ἐπιτελεῖν ἃ βούλοιτο καὶ ἐφιστάμενον διοικεῖν, πολὺ μᾶλλον ἀπρεπὲς ἂν εἴη θεῷ· σεμνότερον δὲ καὶ πρεπωδέστερον αὐτὸν μὲν ἐπὶ τῆς ἀνωτάτω χώρας ἱδρῦσθαι, τὴν δὲ δύναμιν διὰ τοῦ σύμπαντος κόσμου διήκουσαν ἥλιόν τε κινεῖν καὶ σελήνην, καὶ τὸν πάντα οὐρανὸν περιάγειν, αἴτιόν τε γίνεσθαι τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς σωτηρίας. Οὐδὲν γὰρ ἐπιτεχνήσεως αὐτῷ δεῖ καὶ ὑπηρεσίας τῆς παρ’ ἑτέρων, ὥσπερ τοῖς παρ’ ἡμῖν ἄρχουσι τῆς πολυχειρίας διὰ τὴν ἀσθένειαν· ἀλλὰ τοῦτο ἦν τὸ θειότατον, τὸ μετὰ ῥᾳστώνης καὶ ἁπλῆς κινήσεως παντοδαπὰς ἀποτελεῖν

s150En ilahî olan da tam budur: kolaylıkla ve basit bir hareketle her türlü biçimi meydana getirmek. Büyük ustalar da böyle yapar; bir aletin tek bir mandalını bırakarak birçok ve çeşit çeşit işlem gerçekleştirirler. Kukla oynatanlar da tek bir ipi çekerek kuklanın boynunu, elini, omzunu, gözünü, kimi zaman da bütün parçalarını belli bir ahenkle hareket ettirir. İşte ilahî tabiat da böyledir: İlk olana verdiği basit bir hareketle kudretini ona bitişik olanlara, onlardan da daha uzaktakilere aktarır, ta ki her şeyin içinden geçene kadar. Çünkü biri öbüründen hareket alır ve kendisi de düzen içinde bir başkasını hareket ettirir. Her şey kendi yapısına uygun biçimde davranır; herkesin yolu aynı değildir, farklı ve başka türlüdür, kimininki zıttır bile; oysa harekete ilk itiş tek bir itiş olmuştur. Bu, birinin bir kaptan bir küreyi, bir küpü, bir koniyi ve bir silindiri aynı anda atmasına benzer: Her biri kendi biçimine göre hareket edecektir. Ya da birinin koynunda bir su hayvanı, bir kara hayvanı ve bir kuşu birlikte taşıyıp salıvermesine benzer: Açıktır ki yüzen hayvan sıçrayıp yüzerek kendi yaşama yerine gidecek, kara hayvanı kendi barınaklarına ve otlaklarına doğru sürünecek, havada yaşayan da yerden havalanıp uçarak uzaklaşacaktır. Oysa hepsine kendine özgü kolaylığı veren tek bir ilk sebeptir. Kozmosta da durum böyledir: Bütün göğün bir gün ve bir gecede tamamlanan basit dönüşüyle her şeyin yolu başka türlü olur. Hepsi tek bir kürenin içinde bulunduğu hâlde kimi daha hızlı, kimi daha yavaş hareket eder; bu, aralıklarının uzunluğuna ve her birinin kendine özgü yapısına bağlıdır.

s150

ἰδέας, ὥσπερ ἀμέλει δρῶσιν οἱ μεγαλότεχνοι, διὰ μιᾶς ὀργάνου σχαστηρίας πολλὰς καὶ ποικίλας ἐνεργείας ἀποτελοῦντες. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ νευροσπάσται μίαν μήρινθον ἐπισπασάμενοι ποιοῦσι καὶ αὐχένα κινεῖσθαι καὶ χεῖρα τοῦ ζῴου καὶ ὦμον καὶ ὀφθαλμόν, ἔστι δὲ ὅτε πάντα τὰ μέρη, μετά τινος εὐρυθμίας. Οὕτως οὖν καὶ ἡ θεία φύσις ἀπό τινδς ἁπλῆς κινήσεως τοῦ πρώτου τὴν δύναμιν εἰς τὰ ξυνεχῆ δίδωσι, καὶ ἀπ’ ἐκείνων πάλιν εἰς τὰ πορρωτέρω, μέχρι ἂν διὰ τοῦ παντὸς διεξέλθῃ· κινηθὲν γὰρ ἕτερον ὑφ’ ἑτέρου καὶ αὐτὸ πάλιν ἐκίνησεν ἄλλο σὺν κόσμῳ, δρώντων μὲν πάντων οἰκείως ταῖς σφετέραις κατασκευαῖς, οὐ τῆς αὐτῆς δὲ ὁδοῦ πᾶσιν οὔσης, ἀλλὰ διαφόρου καὶ ἑτεροίας, ἔστι δὲ οἷς καὶ ἐναντίας, καίτοι τῆς πρώτης οἷον ἐνδόσεως εἰς κίνησιν μίαν γενομένης, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐξ ἄγγους ὁμοῦ ῥίψειε σφαῖραν καὶ κύβον καὶ κῶνον καὶ κύλινδρον· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν κατὰ τὸ ἴδιον κινηθήσεται σχῆμα· ἢ εἴ τις ὁμοῦ ζῷον ἔνυδρόν τε καὶ χερσαῖον καὶ πτηνὸν ἐν τοῖς κόλποις ἔχων ἐκβάλοι· δῆλον γὰρ ὅτι τὸ μὲν νηκτὸν ἁλλόμενον εἰς τὴν ἑαυτοῦ δίαιταν ἐκνήξεται, τὸ δὲ χερσαῖον εἰς τὰ σφέτερα ἤθη καὶ νομοὺς διεξερπύσει, τὸ δὲ ἀέριον ἐξαρθὲν ἐκ γῆς μετάρσιον οἰχήσεται πετόμενον, μιᾶς τῆς πρώτης αἰτίας πᾶσιν ἀποδούσης τὴν οἰκείαν εὐμάρειαν. Οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ κόσμου· διὰ γὰρ ἁπλῆς τοῦ σύμπαντος οὐρανοῦ περιαγωγῆς ἡμέρᾳ καὶ νυκτὶ περατουμένης ἀλλοῖαι πάντων διέξοδοι γίνονται, καίτοι ὑπὸ μιᾶς σφαίρας περιεχομένων, τῶν μὲν θᾶττον τῶν δὲ σχολαιότερον κινουμένων παρά τε τὰ τῶν διαστημάτων μήκη καὶ τὰς ἰδίας ἑκάστων κατασκευάς. Σελήνη μὲν γὰρ ἐν μηνὶ τὸν ἑαυτῆς διαπεραίνεται

s151Ay kendi çemberini bir ayda tamamlar; büyür, küçülür ve kaybolur. Güneş ve onunla aynı hızda koşanlar, yani Işık Getiren ve Hermes denen gezegen kendi çemberlerini bir yılda; Ateşli bunların iki katı sürede; Zeus'un yıldızı bunun altı katı sürede; en sonuncusu, Kronos'un yıldızı denen gezegen ise altındakinin iki buçuk katı sürede tamamlar. Gökte birlikte şarkı söyleyip dans eden bütün bu varlıklardan tek bir armoni doğar. Bu armoni tek bir şeyden başlar ve tek bir şeyde son bulur; bütüne de, yerinde bir adla, düzensizlik değil kozmos adını vermiştir. Bir koroda korobaşı şarkıyı başlattığında bütün koro, erkekler, kimi zaman kadınlar da, tiz ve pes farklı seslerle tek bir ahenkli armoni kurarak ona eşlik eder. Bütünü yöneten tanrı için de durum böyledir. Yukarıdan, haklı olarak korobaşı denebilecek olanın verdiği işaretle yıldızlar ve bütün gök hep hareket eder. Her yanı aydınlatan güneş iki yol izler: Biriyle doğup batarak gündüzü geceden ayırır, öbürüyle ileri doğru kuzeye, geri doğru güneye ilerleyerek yılın dört mevsimini getirir. Yağmurlar, rüzgârlar, çiyler ve çevremizi saran havada olan hâller zamanında olur; bunların sebebi ilk ve en eski sebeptir. Bunları ırmakların taşması, denizin kabarması, ağaçların bitmesi, meyvelerin olgunlaşması, hayvanların doğması, her şeyin beslenmesi, gelişip olgunlaşması ve sönmesi izler; dediğim gibi, her birinin kendi yapısı da buna katkıda bulunur. Her şeyin yöneticisi ve doğurucusu, akıl yürütme dışında hiçbir şeye görünmeyen tanrı, yerle gök arasında hareket eden bütün tabiata işaret verdiğinde, bu tabiatın tümü kendi çemberlerinde ve kendi sınırları içinde durmadan hareket eder; kimi zaman kaybolur, kimi zaman görünür, tek bir ilkeden sayısız biçim ortaya çıkarır ve yeniden gizler.

s151

κύκλον, αὐξομένη τε καὶ μειουμένη καὶ φθίνουσα, ἥλιος δὲ ἐν ἐνιαυτῷ καὶ οἱ τούτου ἰσόδρομοι, ὅ τε Φωσφόρος καὶ ὁ Ἑρμῆς λεγόμενος, ὁ δὲ Πυρόεις ἐν διπλασίονι τούτων χρόνῳ, ὁ δὲ Διὸς ἐν ἑξαπλασίονι τούτου, καὶ τελευταῖος ὁ τοῦ Κρόνου λεγόμενος ἐν διπλασίονι καὶ ἡμίσει τοῦ ὑποκάτω. Μία δὲ ἐκ πάντων ἁρμονία συνᾳδόντων καὶ χορευόντων κατὰ τὸν οὐρανὸν ἐξ ἑνός τε γίνεται καὶ εἰς ἓν ἀπολήγει, κόσμον ἐτύμως τὸ σύμπαν ἀλλ’ οὐκ ἀκοσμίαν ὀνομάσασα. Καθάπερ δὲ ἐν χορῷ κορυφαίου κατάρξαντος συνεπηχεῖ πᾶς ὁ χορὸς ἀνδρῶν, ἔσθ’ ὅτε καὶ γυναικῶν, ἐν διαφόροις φωναῖς ὀξυτέραις καὶ βαρυτέραις μίαν ἁρμονίαν ἐμμελῆ κεραννύντων, οὕτως ἔχει καὶ ἐπὶ τοῦ τὸ σύμπαν διέποντος θεοῦ· κατὰ γὰρ τὸ ἄνωθεν ἐνδόσιμον ὑπὸ τοῦ φερωνύμως ἂν κορυφαίου προσαγορευθέντος κινεῖται μὲν τὰ ἄστρα ἀεὶ καὶ ὁ σύμπας οὐρανός, πορεύεται δὲ διττὰς πορείας ὁ παμφαὴς ἥλιος, τῇ μὲν ἡμέραν καὶ νύκτα διορίζων ἀνατολῇ καὶ δύσει, τῇ δὲ τὰς τέσσαρας ὥρας ἄγων τοῦ ἔτους, πρόσω τε βόρειος καὶ ὀπίσω νότιος διεξέρπων. Γίνονται δὲ ὑετοὶ κατὰ καιρὸν καὶ ἄνεμοι καὶ δρόσοι, τά τε πάθη τὰ ἐν τῷ περιέχοντι συμβαίνοντα, διὰ τὴν πρώτην καὶ ἀρχαιόγονον αἰτίαν. Ἕπονται δὲ τούτοις ποταμῶν ἐκροαί, θαλάσσης ἀνοιδήσεις, δένδρων ἐκφύσεις, καρπῶν πεπάνσεις, γοναὶ ζῴων, ἐκτροφαί τε πάντων καὶ ἀκμαὶ καὶ φθίσεις, συμβαλλομένης πρὸς ταῦτα καὶ τῆς ἑκάστου κατασκευῆς, ὡς ἔφην. Ὅταν οὖν ὁ πάντων ἡγεμών τε καὶ γενέτωρ, ἀόρατος ὢν ἄλλῳ πλὴν λογισμῷ, σημήνῃ πάσῃ φύσει μεταξὺ οὐρανοῦ τε καὶ γῆς φερομένῃ, κινεῖται πᾶσα ἐνδελεχῶς ἐν κύκλοις καὶ πέρασιν ἰδίοις, ποτὲ μὲν ἀφανιζομένη ποτὲ δὲ φαινομένη, μυρίας ἰδέας ἀναφαίνουσά τε καὶ πάλιν ἀποκρύπτουσα ἐκ μιᾶς ἀρχῆς. Ἔοικε δὲ κομιδῇ τὸ δρώμενον τοῖς ἐν πολέμου καιροῖς μάλιστα γινομένοις,

s152Olan biten, en çok da savaş zamanlarında borazan orduya işaret verdiği anda olanlara benzer. O zaman herkes sesi duyar duymaz biri kalkanını kapar, biri zırhını giyer, biri tozluklarını, miğferini ya da kemerini kuşanır; biri atına gem vurur, biri savaş arabasına biner, biri parolayı iletir. Hemen bölük komutanı bölüğünün, tabur komutanı taburunun başına geçer, atlı kanada gider, hafif piyade kendi yerine koşar. Her şey, gücü elinde tutan komutanın emriyle, tek bir işaretçinin buyruğu altında hızla döner. Bütün hakkında da böyle düşünmek gerekir: Her şey tek bir itkiyle harekete geçirilince kendine düşeni yapar; bu itki görünmez ve gizli olduğu hâlde. Bu, ne onun işlemesine ne de bizim ona inanmamıza hiçbir engel değildir. Çünkü sayesinde yaşadığımız, evlerimiz ve şehirlerimiz olan psykhē de görünmez olduğu hâlde eserlerinden görülür. Hayatın bütün düzeni, toprağın sürülmesi ve ekilmesi, tekhnē'lerin icadı, kanunların uygulanması, devletin düzeni, yurt içindeki işler, sınır ötesindeki savaş ve barış, hepsi onun tarafından bulunmuş, düzenlenmiş ve bir arada tutulmuştur. Tanrı hakkında da böyle düşünmek gerekir: Kudretçe en güçlü, güzellikçe en yakışıklı, hayatça ölümsüz, aretēce en üstündür; çünkü ölümlü hiçbir tabiat onu göremediği hâlde eserlerinden görülür. Havada, yerde ve suda olan bütün hâller gerçekten kozmosu idare eden tanrının eserleri sayılabilir. Tabiat filozofu Empedokles'e göre de her şey ondandır:

olmuş, olan ve bundan sonra olacak her şey; ağaçlar ondan filizlendi, erkekler ve kadınlar, yabanıl hayvanlar, kuşlar ve suda beslenen balıklar.

s152

ἐπειδὰν ἡ σάλπιγξ σημήνῃ τῷ στρατοπέδῳ· τότε γὰρ τῆς φωνῆς ἕκαστος ἀκούσας ὁ μὲν ἀσπίδα ἀναιρεῖται, ὁ δὲ θώρακα ἐνδύεται, ὁ δὲ κνημῖδας ἢ κράνος ἢ ζωστῆρα περιτίθεται· καὶ ὁ μὲν ἵππον χαλινοῖς, ὁ δὲ συνωρίδα ἀναβαίνει, ὁ δὲ σύνθημα παρεγγυᾷ· καθίσταται δὲ εὐθέως ὁ μὲν λοχαγὸς εἰς λόχον, ὁ δὲ ταξίαρχος εἰς τάξιν, ὁ δὲ ἱππεὺς ἐπὶ κέρας, ὁ δὲ ψιλὸς εἰς τὴν ἰδίαν ἐκτρέχει χώραν· πάντα δὲ ὑφ’ ἕνα σημάντορα δινεῖται κατὰ πρόσταξιν τοῦ τὸ κράτος ἔχοντος ἡγεμόνος. Οὕτω χρὴ καὶ περὶ τοῦ σύμπαντος φρονεῖν· ὑπὸ γὰρ μιᾶς ῥοπῆς ὀτρυνομένων ἁπάντων γίνεται τὰ οἰκεῖα, καὶ ταύτης ἀοράτου καὶ ἀφανοῦς. Ὅπερ οὐδαμῶς ἐστὶν ἐμπόδιον οὔτε ἐκείνῃ πρὸς τὸ δρᾶν οὔτε ἡμῖν πρὸς τὸ πιστεῦσαι· καὶ γὰρ ἡ ψυχή, δι’ ἣν ζῶμέν τε καὶ οἴκους καὶ πόλεις ἔχομεν, ἀόρατος οὖσα τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ὁρᾶται· πᾶς γὰρ ὁ τοῦ βίου διάκοσμος ὑπὸ ταύτης εὕρηται καὶ διατέτακται καὶ συνέχεται, γῆς ἀρόσεις καὶ φυτεύσεις, τέχνης ἐπίνοιαι, χρήσεις νόμων, κόσμος πολιτείας, ἔνδημοι πράξεις, ὑπερόριος πόλεμος, εἰρήνη. Ταῦτα χρὴ καὶ περὶ θεοῦ διανοεῖσθαι, δυνάμει μὲν ὄντος ἰσχυροτάτου, κάλλει δὲ εὐπρεπεστάτου, ζωῇ δὲ ἀθανάτου, ἀρετῇ δὲ κρατίστου, διότι πάσῃ θνητῇ φύσει γενόμενος ἀθεώρητος ἀπ’ αὐτῶν τῶν ἔργων θεωρεῖται. Τὰ γὰρ πάθη, καὶ τὰ δι’ ἀέρος ἅπαντα καὶ τὰ ἐπὶ γῆς καὶ τὰ ἐν ὕδατι, θεοῦ λέγοιτ’ ἂν ὄντως ἔργα εἶναι τοῦ τὸν κόσμον ἐπέχοντος· ἐξ οὗ κατὰ τὸν φυσικὸν Ἐμπεδοκλέα πάνθ’ ὅσα τ’ ἦν ὅσα τ’ ἐστὶν ὅσα τ’ ἔσται ὀπίσσω, δένδρεά τ’ ἐβλάστησε καὶ ἀνέρες ἠδὲ γυναῖκες θῆρές τ’ οἰωνοί τε καὶ ὑδατοθρέμμονες ἰχθῦς.

s153Kozmosu, daha küçük bir şeye benzetmek olsa da, kemerlerdeki "göbek" denen kilit taşlarına benzetmek gerçekten yerinde görünüyor. Bu taşlar ortada durur ve iki yana bağlanarak kemerin bütün biçimini ahenk ve düzen içinde, kımıldamadan tutar. Heykeltıraş Pheidias'ın da Akropolis'teki Athena heykelini yaparken tanrıçanın kalkanının ortasına kendi yüzünü işlediği ve onu görünmez bir ustalıkla heykele öyle bağladığı söylenir ki biri yüzü oradan sökmek isterse bütün heykeli zorunlu olarak dağıtıp yıkardı. Tanrının kozmostaki yeri de budur: Bütünün armonisini ve esenliğini bir arada tutar. Ancak o ortada, yerin ve bu bulanık bölgenin bulunduğu yerde değildir; yukarıda, saf bir yerde saf olarak durur. Bu yere, yukarıdakilerin sınırı (horos) olduğu için yerinde bir adla ouranos (gök) deriz; tamamen parlak (hololampēs) olduğu, bizde fırtınaların ve rüzgârların şiddetiyle olan her türlü karanlıktan ve düzensiz hareketten uzak bulunduğu için de Olympos deriz. Şair Homeros da şöyle demiştir:

Olympos'a gitti; derler ki orası tanrıların hep sarsılmaz yurdu. Ne rüzgârlarla sarsılır, ne yağmurla ıslanır, ne kar düşer üstüne; bulutsuz bir aydınlık yayılmıştır orada, ak bir parıltı dolaşır.

Bütün insan hayatı da yukarıdaki bölgeyi tanrıya vererek buna tanıklık eder: Biz insanların hepsi dua ederken ellerimizi göğe doğru uzatırız. Bu anlamda şu söz de yerinde söylenmiştir:

Zeus'un payına aitherde ve bulutlarda uzanan geniş gök düştü.

Bu yüzden duyulur şeylerin en değerlileri, yıldızlar, güneş ve ay da aynı yeri tutar.

s153

Ἔοικε δὲ ὄντως, εἰ καὶ μικρότερον, παραβάλλειν τὸν κόσμον τοῖς ὀμφαλοῖς λεγομένοις τοῖς ἐν ταῖς ψαλῖσι λίθοις, οἳ μέσοι κείμενοι κατὰ τὴν εἰς ἑκάτερον μέρος ἔνδεσιν ἐν ἁρμονίᾳ τηροῦσι καὶ ἐν τάξει τὸ πᾶν σχῆμα τῆς ψαλῖδος καὶ ἀκίνητον. Φασὶ δὲ καὶ τὸν ἀγαλματοποιὸν Φειδίαν κατασκευαζόμενον τὴν ἐν ἀκροπόλει Ἀθηνᾶν ἐν μέσῃ τῇ ταύτης ἀσπίδι τὸ ἑαυτοῦ πρόσωπον ἐντυπώσασθαι, καὶ συνδῆσαι τῷ ἀγάλματι διά τινος ἀφανοῦς δημιουργίας, ὥστε ἐξ ἀνάγκης, εἴ τις βούλοιτο αὐτὸ περιαιρεῖν, τὸ σύμπαν ἄγαλμα λύειν τε καὶ συγχεῖν. Τοῦτον οὖν ἔχει τὸν λόγον ὁ θεὸς ἐν κόσμῳ, συνέχων τὴν τῶν ὅλων ἁρμονίαν τε καὶ σωτηρίαν, πλὴν οὔτε μέσος ὤν, ἔνθα ἡ γῆ τε καὶ ὁ θολερὸς τόπος οὗτος, ἀλλ’ ἄνω καθαρὸς ἐν καθαρῷ χώρῳ βεβηκώς, ὃν ἐτύμως καλοῦμεν οὐρανὸν μὲν ἀπὸ τοῦ ὅρον εἶναι τῶν ἄνω, ὄλυμπον δὲ οἷον ὁλολαμπῆ καὶ παντὸς ζόφου καὶ ἀτάκτου κινήματος κεχωρισμένον, οἷα γίνεται παρ’ ἡμῖν διὰ χειμῶνος καὶ ἀνέμων βίας, ὥσπερ ἔφη καὶ ὁ ποιητὴς Ὅμηρος Οὔλυμπόνδ’, ὅθι φασὶ θεῶν ἕδος ἀσφαλὲς αἰεί ἔμμεναι. Οὔτ’ ἀνέμοισι τινάσσεται οὔτε ποτ’ ὄμβρῳ δεύεται, οὔτε χιὼν ἐπιπίλναται, ἀλλὰ μάλ’ αἴθρη πέπταται ἀννέφελος, λευκὴ δ’ ἀναδέδρομεν αἴγλη. Συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ βίος ἅπας, τὴν ἄνω χώραν ἀποδοὺς θεῷ· καὶ γὰρ πάντες οἱ ἄνθρωποι ἀνατείνομεν τὰς χεῖρας εἰς τὸν οὐρανὸν εὐχὰς ποιούμενοι. Καθ’ ὃν λόγον οὐ κακῶς κἀκεῖνο ἀναπεφώνηται Ζεὺς δ’ ἔλαχ’ οὐρανὸν εὐρὺν ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσιν. Διὸ καὶ τῶν αἰσθητῶν τὰ τιμιώτατα τὸν αὐτὸν ἐπέχει τόπον, ἄστρα τε καὶ ἥλιος καὶ σελήνη. Μόνα τε τὰ οὐράνια

s154Yalnız gökteki şeyler bu yüzden hep aynı düzeni koruyarak yerleşmiştir; hiçbir zaman başkalaşıp yer değiştirmemişlerdir. Oysa yerdeki şeyler kolayca değiştiği için birçok başkalaşmaya ve hâle uğramıştır. Şiddetli depremler yerin birçok kısmını yarmış, olağanüstü sağanaklar boşanıp her yeri sel altında bırakmıştır. Dalgaların saldırıları ve çekilmeleri çoğu kez karaları deniz, denizleri kara yapmıştır. Şiddetli esintiler ve hortumlar kimi zaman bütün şehirleri yıkmıştır. Yangınlar ve alevler de kimi zaman, söylendiğine göre daha önce Phaethon zamanında, gökten gelip doğu bölgelerini yakıp kavurmuş; kimi zaman da batıda yerden fışkırıp püskürmüştür; Etna'nın kraterleri patlayıp lav sel gibi yeryüzünde aktığında olduğu gibi. O zaman tanrısal güç dindar insanların soyunu olağanüstü biçimde onurlandırmıştı: Yaşlı anne babalarını omuzlarında taşıyıp kurtarmaya çalıştıkları için akıntının ortasında kalmışlardı; ateş ırmağı yanlarına gelince ikiye ayrıldı, alevin bir kısmını bir yana, bir kısmını öbür yana saptırdı ve delikanlıları anne babalarıyla birlikte zarar görmeden korudu.

Genel olarak, gemide kaptan, arabada sürücü, koroda korobaşı, şehirde kanun, orduda komutan neyse, tanrı da kozmosta odur. Yalnız şu farkla: Onlar için yönetmek yorucu, çok hareket ve çok kaygı isteyen bir iştir; tanrı için ise acısız ve zahmetsizdir, her türlü bedensel zayıflıktan da uzaktır. Çünkü hareketsiz bir yerde oturarak her şeyi, istediği yere ve istediği gibi, farklı biçimler ve tabiatlar içinde hareket ettirir ve döndürür. Nitekim şehrin kanunu da kendisi hareketsiz olduğu hâlde, ona uyanların psykhē'lerinde yaşayarak devlete dair her şeyi yönetir.

s154

διὰ τοῦτο ἀεὶ τὴν αὐτὴν σώζοντα τάξιν διακεκόσμηται, καὶ οὔ ποτε ἀλλοιωθέντα μετεκινήθη, καθάπερ τὰ ἐπὶ γῆς εὔτρεπτα ὄντα πολλὰς ἑτεροιώσεις καὶ πάθη ἀναδέδεκται· σεισμοί τε γὰρ ἤδη βίαιοι πολλὰ μέρη τῆς γῆς ἀνέρρηξαν, ὄμβροι τε κατέκλυσαν ἐξαίσιοι καταρραγέντες, ἐπιδρομαί τε κυμάτων καὶ ἀναχωρήσεις πολλάκις καὶ ἠπείρους ἐθαλάττωσαν καὶ θαλάττας ἠπείρωσαν, βίαι τε πνευμάτων καὶ τυφώνων ἔστιν ὅτε πόλεις ὅλας ἀνέτρεψαν, πυρκαϊαί τε καὶ φλόγες αἱ μὲν ἐξ οὐρανοῦ γενόμεναι πρότερον, ὥσπερ φασίν, ἐπὶ Φαέθοντος τὰ πρὸς ἕω μέρη κατέφλεξαν, αἱ δὲ πρὸς ἑσπέραν ἐκ γῆς ἀναβλύσασαι καὶ ἐκφυσήσασαι, καθάπερ τῶν ἐν Αἴτνῃ κρατήρων ἀναρραγέντων καὶ ἀνὰ τὴν γῆν φερομένων χειμάρρου δίκην. Ἔνθα καὶ τὸ τῶν εὐσεβῶν γένος ἐξόχως ἐτίμησε τὸ δαιμόνιον, περικαταληφθέντων ὑπὸ τοῦ ῥεύματος διὰ τὸ βαστάζειν γέροντας ἐπὶ τῶν ὤμων γονεῖς καὶ σώζειν· πλησίον γὰρ αὐτῶν γενόμενος ὁ τοῦ πυρὸς ποταμὸς ἐξεσχίσθη, παρέτρεψέ τε τοῦ φλογμοῦ τὸ μὲν ἔνθα τὸ δ’ ἔνθα, καὶ ἐτήρησεν ἀβλαβεῖς ἅμα τοῖς γονεῦσι τοὺς νεανίσκους. Καθόλου δέ, ὅπερ ἐν νηῒ μὲν κυβερνήτης, ἐν ἅρματι δὲ ἡνίοχος, ἐν χορῷ δὲ κορυφαῖος, ἐν πόλει δὲ νόμος, ἐν στρατοπέδῳ δὲ ἡγεμών, τοῦτο θεὸς ἐν κόσμῳ, πλὴν καθ’ ὅσον τοῖς μὲν καματηρὸν τὸ ἄρχειν πολυκίνητόν τε καὶ πολυμέριμνον, τῷ δὲ ἄλυπον ἄπονόν τε καὶ πάσης κεχωρισμένον σωματικῆς ἀσθενείας· ἐν ἀκινήτῳ γὰρ ἱδρυμένος πάντα κινεῖ καὶ περιάγει, ὅπου βούλεται καὶ ὅπως, ἐν διαφόροις ἰδέαις τε καὶ φύσεσιν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ὁ τῆς πόλεως νόμος ἀκίνητος ὢν ἐν ταῖς τῶν χρωμένων ψυχαῖς πάντα οἰκονομεῖ τὰ κατὰ τὴν πολιτείαν· ἐφεπόμενοι γὰρ αὐτῷ δῆλον

s155Çünkü ona uyarak yöneticiler kendi makamlarına, thesmothetler kendi mahkemelerine, meclis üyeleri ve halk meclisine katılanlar da kendilerine düşen toplantılara çıkar; biri yemeğini yemek için prytaneion'a, biri savunmasını yapmak için yargıçların önüne, biri de ölmek için zindana gider. Kanunun buyurduğu halk ziyafetleri ve yıllık bayramlar, tanrılara kurbanlar, kahramanlara tapınmalar ve ölülere sunular da olur. Tek bir buyruğa ya da kanuni bir yetkiye göre herkesin ayrı ayrı yaptığı işler, şairin şu sözünü gerçekten doğrular:

Şehir bir yandan tütsülerle dolu, bir yandan da ilahilerle ve iniltilerle.

Daha büyük şehir hakkında, yani bu kozmos hakkında da böyle düşünmek gerekir. Tanrı bizim için hiçbir yana eğilmeyen bir kanundur; hiçbir düzeltme ya da değişiklik kabul etmez; sanırım tahta levhalara yazılmış kanunlardan da üstün ve sağlamdır. O durmadan ve ahenkle yol gösterdiği için göğün ve yerin bütün düzeni idare edilir. Bu düzen kendi tohumları aracılığıyla bütün tabiatlara, bitkilere ve hayvanlara, cinslere ve türlere bölünmüştür. Şairin dediği gibi asmalar, hurmalar, persea ağaçları, "tatlı incirler ve zeytinler"; meyve vermeyen ama başka işe yarayan çınarlar, çamlar ve şimşirler,

kızılağaç, kavak ve güzel kokulu servi;

güz mevsiminin tatlı ama saklanması zor meyvesini verenler,

armutlar, narlar ve parlak meyveli elmalar,

hepsi bu düzen içinde yetişir.

s155

ὅτι ἐξίασιν ἄρχοντες. μὲν ἐπὶ τὰ ἀρχεῖα, θεσμοθέται δὲ εἰς τὰ οἰκεῖα δικαστήρια, βουλευταὶ δὲ καὶ ἐκκλησιασταὶ εἰς συνέδρια τὰ προσήκοντα, καὶ ὁ μέν τις εἰς τὸ πρυτανεῖον βαδίζει σιτησόμενος, ὁ δὲ πρὸς τοὺς δικαστὰς ἀπολογησόμενος, ὁ δὲ εἰς τὸ δεσμωτήριον ἀποθανούμενος. Γίνονται δὲ καὶ δημοθοινίαι νόμιμοι καὶ πανηγύρεις ἐνιαύσιοι, θεῶν τε θυσίαι καὶ ἡρώων θεραπεῖαι καὶ χοαὶ κεκμηκότων· ἄλλα δὲ ἄλλοις ἐνεργούμενα κατὰ μίαν πρόσταξιν ἢ νόμιμον ἐξουσίαν σώζει τὸ τοῦ ποιήσαντος ὄντως πόλις δ’ ὁμοῦ μὲν θυμιαμάτων γέμει, ὁμοῦ δὲ παιάνων τε καὶ στεναγμάτων. Οὕτως ὑποληπτέον καὶ ἐπὶ τῆς μείζονος πόλεως, λέγω δὲ τοῦδε τοῦ κόσμου· νόμος μὲν γὰρ ἡμῖν ἰσοκλινὴς ὁ θεός, οὐδεμίαν ἐπιδεχόμενος διόρθωσιν ἢ μετάθεσιν, κρείττων δέ, οἶμαι, καὶ βεβαιότερος τῶν ἐν ταῖς κύρβεσιν ἀναγεγραμμένων. Ἡγουμένου δὲ ἀεικινήτως αὐτοῦ καὶ ἐμμελῶς ὁ σύμπας διοικονομεῖται διάκοσμος οὐρανοῦ καὶ γῆς, μεμερισμένος κατὰ τὰς φύσεις πάσας διὰ τῶν οἰκείων σπερμάτων εἴς τε τὰ φυτὰ καὶ ζῷα, κατὰ γένη τε καὶ εἴδη· καὶ γὰρ ἄμπελοι καὶ φοίνικες καὶ περσέαι συκαῖ τε γλυκεραὶ καὶ ἐλαῖαι, ὥς φησιν ὁ ποιητής, τὰ δὲ ἄκαρπα μὲν ἄλλας δὲ παρεχόμενα χρείας, πλάτανοι καὶ πίτυες καὶ πύξοι κλήθρη τ’ αἴγειρός τε καὶ εὐώδης κυπάρισσος, αἵ τε καρπὸν ὀπώρης ἡδὺν ἄλλως δὲ δυσθησαύριστον φέρουσαι, ὄχναι καὶ ῥοιαὶ καὶ μηλέαι ἀγλαόκαρποι, τῶν τε ζῴων τά τε ἄγρια καὶ ἥμερα, τά τε ἐν ἀέρι καὶ ἐπὶ γῆς καὶ ἐν ὕδατι βοσκόμενα, γίνεται καὶ ἀκμάζει καὶ

s156Hayvanların da yabanileri ve evcilleri, havada, karada ve suda beslenenleri, tanrının yasalarına uyarak doğar, olgunlaşır ve bozulur. Çünkü Herakleitos'un dediği gibi, her sürünen canlı yeryüzünde otlar.

s156

φθείρεται τοῖς τοῦ θεοῦ πειθόμενα θεσμοῖς· πᾶν γὰρ ἑρπετὸν τὴν γῆν νέμεται, ὥς φησιν Ἡράκλειτος.

77. Bölüm

Tanrı bir olduğu hâlde birçok ada sahiptir; kendisinin yeniden yarattığı bütün hâllere göre adlandırılır. Ona hem Zēn hem Dia deriz, iki adı birbirinin yerine kullanarak; sanki "sayesinde yaşadığımız" (di' hon zōmen) dermişiz gibi. Kronos'un, yani zamanın (khronos) oğlu denir; çünkü sınırsız bir çağdan öbür çağa uzanır. Şimşeklerden, gök gürlemelerinden, açık havadan, aitherden, yıldırımlardan, yağmurlardan ve başka şeylerden dolayı ona Şimşekli, Gürleyen, Açık Havanın Tanrısı, Aitherî, Yıldırımlı ve Yağmurlu denir. Ayrıca ürünlerden dolayı Ürün Veren, şehirlerden dolayı Şehir Koruyucusu diye adlandırılır. Bunlarla ortaklığından dolayı Doğum Koruyucusu, Avlu Koruyucusu, Soy Koruyucusu ve Ataların Tanrısı; şairlerin dediği gibi Yoldaşlık, Dostluk ve Konuk Koruyucusu, Ordu Tanrısı, Zafer Anıtı Sahibi, Arındırıcı, Kan Öcü Alıcı, Sığınanların Koruyucusu ve Yumuşak Gönüllü; yerinde adlarla Kurtarıcı ve Özgürleştirici; tek sözle Göksel ve Yeraltı Tanrısı denir. Her şeyin sebebi kendisi olduğu için her tabiattan ve her talihten ad alır. Bu yüzden Orpheus şiirlerinde de güzel söylenmiştir:

Zeus ilk doğdu, Zeus sonuncudur, parlak yıldırımlı; Zeus baştır, Zeus ortadır; her şey Zeus'tan yaratılmıştır. Zeus yerin ve yıldızlı göğün temelidir. Zeus erkek doğdu, Zeus ölümsüz bir gelin oldu. Zeus her şeyin soluğudur, Zeus yorulmaz ateşin atılışıdır. Zeus denizin köküdür, Zeus güneştir ve aydır. Zeus kraldır, Zeus her şeyin hükümdarıdır, parlak yıldırımlı; çünkü herkesi gizledikten sonra yeniden sevinçli ışığa kutsal yüreğinden çıkardı, harikalar işleyerek.

Sanırım Zorunluluk da ondan başka bir şeye denmez; çünkü o yenilmez bir varlıktır. Engelsiz bağlayıp ilerlediği (eirein) için ona Heimarmenē, her şey sınırlandırılmış olduğu ve varlıklar arasında hiçbir şey sınırsız olmadığı (peperatōsthai) için Pepromenē, payların dağıtılmasından (memeristhai) dolayı Moira, herkese payını dağıttığı (dianemēsis) için Nemesis, tabiatça kaçınılmaz (anapodrastos) bir sebep olduğu için Adrasteia, hep var olduğu (aei ousa) için de Aisa denir. Moiralar ve iğ hakkında anlatılanlar da bir bakıma buna işaret eder. Moiralar üç tanedir ve zamanlara göre ayrılmıştır; iğdeki ipliğin bir kısmı işlenmiş, bir kısmı işlenecek, bir kısmı da dönmektedir. Moiralardan biri, Atropos, olup bitene atanmıştır; çünkü geçmiş her şey değiştirilemez (atrepta). Geleceğe Lakhesis atanmıştır; çünkü her şeyi tabiata uygun bir pay (lēxis) bekler. Şimdiye Klōthō atanmıştır; her birine kendine düşeni tamamlayıp eğirir (klōthein). Mit de böylece düzen içinde sona erer. Bütün bunlar tanrıdan başka bir şey değildir; soylu Platon da şöyle der: "Tanrı, eski sözün dediği gibi, var olan her şeyin başlangıcını, sonunu ve ortasını elinde tutarak, tabiata uygun ilerleyip dosdoğru amacına ulaşır. Onu her zaman, ilahî kanundan geri kalanları cezalandıran adalet izler." Bahtiyar ve mesut olacak kişi daha en başından o adalete ortak olsun.

7

Εἶς δὲ ὢν πολυώνυμός ἐστι, κατονομαζόμενος τοῖς πάθεσι πᾶσιν ἅπερ αὐτὸς νεοχμοῖ. Καλοῦμεν δὲ αὐτὸν καὶ Ζῆνα καὶ Δία, παραλλήλως χρώμενοι τοῖς ὀνόμασιν, ὡς ἂν εἰ λέγοιμεν δι’ ὃν ζῶμεν. Κρόνου δὲ παῖς καὶ χρόνου λέγεται διήκων ἐξ αἰῶνος ἀτέρμονος εἰς ἕτερον αἰῶνα· ἀστραπαῖός τε καὶ βρονταῖος καὶ αἴθριος καὶ αἰθέριος κεραύνιός τε καὶ ὑέτιος ἀπὸ τῶν ὑετῶν καὶ κεραυνῶν καὶ τῶν ἄλλων καλεῖται. Καὶ μὴν ἐπικάρπιος μὲν ἀπὸ τῶν καρπῶν, πολιεὺς δὲ ἀπὸ τῶν πόλεων ὀνομάζεται, γενέθλιός τε καὶ ἕρκειος καὶ ὁμόγνιος καὶ πάτριος ἀπὸ τῆς πρὸς ταῦτα κοινωνίας, ἑταιρεῖός τε καὶ φίλιος καὶ ξένιος καὶ στράτιος καὶ τροπαιοῦχος καθάρσιός τε καὶ παλαμναῖος καὶ ἱκέσιος καὶ μειλίχιος, ὥσπερ οἱ ποιηταὶ λέγουσι, σωτήρ τε καὶ ἐλευθέριος ἐτύμως, ὡς δὲ τὸ πᾶν εἰπεῖν, οὐράνιός τε καὶ χθόνιος, πάσης ἐπώνυμος ὢν φύσεώς τε καὶ τύχης ἅτε πάντων αὐτὸς αἴτιος ὤν. Διὸ καὶ ἐν τοῖς Ὀρφικοῖς οὐ κακῶς λέγεται Ζεὺς πρῶτος γένετο, Ζεὺς ὕστατος ἀργικέραυνος· Ζεὺς κεφαλή, Ζεὺς μέσσα· Διὸς δ’ ἐκ πάντα τέτυκται. Ζεὺς πυθμὴν γαίης τε καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος. Ζεὺς ἄρσην γένετο, Ζεὺς ἄμβροτος ἔπλετο νύμφη. Ζεὺς πνοιὴ πάντων, Ζεὺς ἀκαμάτου πυρὸς ὁρμή. Ζεὺς πόντοῦ ῥίζα, Ζεὺς ἥλιος ἠδὲ σελήνη. Ζεὺς βασιλεύς, Ζεὺς ἀρχὸς ἁπάντων ἀργικέραυνος· πάντας γὰρ κρύψας αὖθις φάος ἐς πολυγηθές ἐξ ἱερῆς κραδίης ἀνενέγκατο, μέρμερα ῥέζων. Οἶμαι δὲ καὶ τὴν ἀνάγκην οὐκ ἄλλο τι λέγεσθαι πλὴν τοῦτον, οἱονεὶ ἀνίκητον οὐσίαν ὄντα, εἱμαρμένην δὲ διὰ τὸ εἴρειν τε καὶ χωρεῖν ἀκωλύτως, πεπρωμένην δὲ διὰ τὸ πεπερατῶσθαι πάντα καὶ μηδὲν ἐν τοῖς οὖσιν ἄπειρον εἶναι, καὶ μοῖραν ἀπὸ τοῦ μεμερίσθαι, Νέμεσιν δὲ ἀπὸ τῆς ἑκάστῳ διανεμήσεως, Ἀδράστειαν δὲ ἀναπόδραστον αἰτίαν οὖσαν κατὰ φύσιν, αἶσαν δὲ ἀεὶ οὖσαν. Τά τε περὶ τὰς μοίρας καὶ τὸν ἄτρακτον εἰς τοῦτό πως νεύει· τρεῖς μὲν γὰρ οἱ μοῖραι κατὰ τοὺς χρόνους μεμερισμέναι, νῆμα δὲ ἀτράκτου τὸ μὲν ἐξειργασμένον, τὸ δὲ μέλλον, τὸ δὲ περιστρεφόμενον· τέτακται δὲ κατὰ μὲν τὸ γεγονὸς μία τῶν μοιρῶν, Ἄτροπος, ἐπεὶ τὰ παρελθόντα πάντα ἄτρεπτά ἐστιν, κατὰ δὲ τὸ μέλλον Λάχεσις (εἰς πάντα γὰρ ἡ κατὰ φύσιν μένει λῆξις), κατὰ δὲ τὸ ἐνεστὸς Κλωθώ, συμπεραίνουσά τε καὶ κλώθουσα ἑκάστῳ τὰ οἰκεῖα. Περαίνεται δὲ καὶ ὁ μῦθος οὐκ ἀτάκτως. Ταῦτα δὲ πάντα ἐστὶν οὐκ ἄλλο τι πλὴν ὁ θεός, καθάπερ καὶ ὁ γενναῖος Πλάτων φησίν. Ὁ μὲν δὴ θεός, ὥσπερ ὁ παλαιὸς λόγος, ἀρχήν τε καὶ τελευτὴν καὶ μέσα τῶν ὄντων ἁπάντων ἔχων, εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν πορευόμενος· τῷ δὲ ἀεὶ ξυνέπεται δίκη, τῶν ἀπολειπομένων τοῦ θείου νόμου τιμωρός, ἧς ὁ εὐδαιμονήσειν μέλλων μακάριός τε καὶ εὐδαίμων ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς μέτοχος εἴη.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…