İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Pneuma Üzerine

Περὶ πνεύματος

11. Bölüm

Doğuştan gelen pneuma nasıl varlığını sürdürür, nasıl büyür? Çünkü görüyoruz ki hem yaş ilerledikçe hem de bedenin durumuna göre daha bol ve daha güçlü olur. Yoksa öbür parçalar gibi, ona bir şey eklenerek mi büyür? Canlılara eklenen şey besindir; öyleyse bu besinin ne türden olduğunu ve nereden geldiğini incelemek gerekir. Bunun olabileceği iki yol vardır: Ya solunumla ya da öbür parçalarda olduğu gibi, alınan besinin sindirilmesiyle. Bunlardan besin yolu belki daha az olası görünmez; çünkü cisim cisimle beslenir, pneuma da bir cisimdir. Peki bu nasıl olur? Açıktır ki toplardamardan bir tür çekme ve sindirme yoluyla. Çünkü kan son besindir ve hepsi için aynıdır. Nasıl ki hem kendi kabı hem de kabın içerdiği şey için besin alıyorsa, ⟦…⟧ sıcak olan için de besin alır. Bu çekmeyi hava, kendi işini görerek yapar; sindirme gücünü de kendine katarak [pneumayı] büyütür ve besler. Belki bunun kendisinde tuhaf bir şey yoktur; tuhaf olan, pneumanın ilk başta besinden oluşmasıdır. Çünkü psykhē ile birlikte doğan şey [besinden] daha saftır; meğer ki biri psykhē'nin de sonradan, tohumlar ayrışıp kendi tabiatlarına yöneldiklerinde oluştuğunu söylesin. Eğer pneuma bütün besinin bir artığıysa, bu artık hangi yoldan dışarı gönderilir? Soluk verme yoluyla olması akla yatkın değildir; çünkü pneuma hemen yeniden alınır. Geriye, açıktır ki, atardamarın gözeneklerinden çıkması kalır. Atılan şey ya daha ince ya da daha kalındır. Her iki durum da tuhaftır: Daha ince olursa bu artık her şeyin en safı olacaktır; daha kalın olursa bazı gözenekler daha büyük olacaktır. Eğer aynı gözeneklerden hem alıyor hem gönderiyorsa, bu da akla aykırı ve tuhaftır. Besinden büyüme ve varlığını sürdürme hakkında söylenecekler aşağı yukarı bunlardır.

1

Τίς ἡ τοῦ ἐμφύτου πνεύματος διαμονή, καὶ τίς ἡ αὔξησις; 1 ὁρῶμεν γὰρ ὅτι πλέον καὶ ἰσχυρότερον γίνεται καὶ καθʼ ἡλικίας μεταβολὴν καὶ κατὰ διάθεσιν σώματος. ἢ ὡς τἆλλα μέρη, προσγινομένου τινός; προσγίνεται δὲ τροφὴ τοῖς ἐμψύχοις, ὥστε ταύτην σκεπτέον ποία τε καὶ πόθεν. δύο δὴ τρόποι διʼ ὧν γίνεται, ἢ διὰ τῆς ἀναπνοῆς, ἢ διὰ τῆς κατὰ τὴν τῆς τροφῆς προσφορὰν πέψεως, καθάπερ τοῖς ἄλλοις. τούτων ἴσως οὐχ ἧττον ἂν [οὐχ οὕτω] δόξειεν διὰ τῆς τροφῆς· σῶμα γὰρ ὑπὸ σώματος τρέφεται, τὸ δὲ πνεῦμα σῶμα. τίς οὖν ὁ τρόπος; ἢ δῆλον ὡς ἐκ τῆς φλεβὸς ὁλκῇ τινι καὶ πέψει. τὸ γὰρ αἷμα ἡ ἐσχάτη τροφὴ καὶ ἡ αὐτὴ πᾶσιν. ὥσπερ οὖν καὶ εἰς τὸ ἀγγεῖον αὐτοῦ καὶ εἰς τὸ περιεχόμενον λαμβάνει […] τροφὴν εἰς τὸ θερμόν. ἄγει δʼ ὁ ἀὴρ τὴν ἐνέργειαν ποιῶν, τήν τε πεπτικὴν αὐτὸς αὐτῷ προστιθεὶς αὔξει καὶ τρέφει. οὐδὲν δʼ ἴσως ἄτοπον αὐτό γε τοῦτο, ἀλλὰ γενέσθαι τὸ πρῶτον ἐκ τῆς τροφῆς. καθαρώτερον γὰρ ὃ τῇ ψυχῇ συμφυές, εἰ μὴ καὶ τὴν ψυχὴν ὕστερον λέγοι γίνεσθαι, διακρινομένων τῶν σπερμάτων καὶ εἰς φύσιν ἰόντων. εἴτε περίττωμα πάσης τροφῆς ἐστι, ποίᾳ διαπέμπεται τοῦτο; κατὰ μὲν γὰρ τὴν ἐκπνοὴν οὐκ εὔλογον· ἀντιλαμβάνει γὰρ εὐθύς. λοιπὸν δὲ δῆλον ὅτι διὰ τῶν τῆς ἀρτηρίας πόρων. τὸ δʼ ἐκκρινόμενον ἤτοι λεπτότερον ἢ παχύτερον. ἀμφοτέρως δʼ ἄτοπον, εἰ τοῦτο πάντων ἔσται καθαρώτατον. εἰ δὲ παχύτερον, ἔσονταί τινες πόροι μείζους. εἰ δʼ ἄρα κατὰ τοὺς αὐτοὺς λαμβάνει καὶ ἐκπέμπει, τοῦτʼ αὐτὸ παράλογον καὶ ἄτοπον. ἡ μὲν οὖν ἐκ τῆς τροφῆς αὔξησις καὶ διαμονὴ σχεδὸν ταῦτα.

22. Bölüm

Solunum yoluyla büyüme ise, Aristogenes'in sandığı gibi düşünülürse, daha çok güçlük taşır. O, pneumanın da bir besin olduğunu düşünür: Hava akciğerde sindirilir, sindirilen kısım damarlara dağıtılır, artığı ise yeniden dışarı gönderilir. Ama sindirmeyi ne yapar? Öbür şeylerde olduğu gibi pneumanın kendisinin yapması akla yatkındır. Ama dışarıdaki havadan farkı yoksa bu tuhaf olur; o zaman sindirmeyi sıcaklık yapıyor olmalıdır. Üstelik bu havanın, damarlardan ve bütün kütlelerden gelen nemle birlikte bulunduğu için daha kalın olması akla yatkındır; öyle ki sindirme onu daha cisimsel bir şeye dönüştürür. Artığın daha ince olması ise inandırıcı değildir. Sindirmenin hızı da akla aykırıdır: Soluk alır almaz soluk verilir. Bu kadar hızlı değiştiren ve başkalaştıran nedir? İnsan en çok sıcağı düşünebilir; his de buna tanıklık eder, çünkü verilen soluk sıcaktır. Ayrıca sindirilen şey akciğerde ve nefes borusundaysa, sıcağın kuvveti de bunlarda olmalıdır; oysa onlar böyle demezler, besinin pneumanın hareketiyle ısındığını söylerler. Eğer pneuma sıcağı başka bir şeyden adeta çekerek ya da onu hareket ettiren bir şeyden alıyorsa, bu daha da şaşırtıcıdır; üstelik o zaman ilk hareket ettiren de kendisi olmaz.

Dahası, kendilerinin de söylediği gibi, solunum akciğere kadar iner; doğuştan gelen pneuma ise bütün bedene yayılmıştır. Eğer pneuma akciğerden aşağıdaki kısımlara ve öbür yerlere dağıtılıyorsa, sindirme nasıl bu kadar hızlı olur? Bu daha şaşırtıcı ve daha büyük bir güçlüktür; çünkü akciğer sindirdiği havayı hemen aşağıdaki kısımlara göndermez. Gerçi sindirme akciğerde oluyorsa ve aşağıdaki kısımlar da solunuma ortaksa bunun zorunlu olduğu düşünülebilir; ama o zaman olan şey daha da büyük ve daha da akıl almaz olur, çünkü sindirme adeta yalnızca geçip dokunmakla gerçekleşmiş olur. Besinin ve artığın aynı gözenekten geçmesi de akla aykırıdır ve daha çok açıklama ister. İçerideki başka bir yoldan geçiyorsa, daha önceki itirazlar yine geçerlidir; meğer ki biri, her besinin ve her canlının artık bırakmadığını söylesin. Nitekim bitkilerde de artık yoktur; bedenin parçalarının her biri için ayrı bir artık bulunamaz, olsa olsa bütünü için bulunur. Belki de damarların büyümesi öbür organlarınkiyle aynıdır; bunlar genişleyip açıldıkça içeri akan ve dışarı akan hava da çoğalır. Eğer içte zorunlu bir şey bulunuyorsa, aranan tam da budur: Tabiî olan [pneuma] hangisidir? Onun sağlıklı biçimde nasıl çoğaldığı da buradan anlaşılırdı.

Solunum yapmayan canlılarda doğuştan gelen pneumanın besini ve büyümesi nedir? Onlarda artık dışarıdan gelemez. Eğer içerideki şeylerden ve ortak besinden geliyorsa, solunum yapanlarda da öyle olması akla yatkındır; çünkü benzer şeyler aynı kaynaktan ve aynı biçimde gelir. Meğer ki onlarda da, kokuları algıladıkları gibi, dışarıdan gelsin. Ama onlarda solunum gibi bir şey olmaz. Biri bunun gerçekten böyle olup olmadığından şüphe edebilir: Hem koku alma olgusunu hem besinin içeri çekilmesini öne sürebilir (çünkü çekme pneumayla birlikte olur); hem de onların da soğutulmaya ihtiyaç duyduğunu söyleyerek soğutma konusunda itiraz edebilir. Eğer bu çekme onlarda diyafram yoluyla oluyorsa, açıktır ki havanın girişi de oradandır; öyle ki solunuma benzer bir şey olur. Yalnız çekmenin ne olduğu ve neyle yapıldığı belirlenmemiştir; çekme değilse giriş nasıl olur? Kendiliğinden olmuyorsa tabii. Bu da başlı başına bir inceleme ister.

Suda yaşayan canlılarda doğuştan gelen pneumanın besini ve büyümesi nedir? Çünkü onların solunum yapmamasından başka, suyun içinde hiç hava bulunmadığını da söyleriz. Öyleyse geriye besin yolu kalır. Ya pneuma herkeste aynı biçimde beslenmez, ya da suda yaşamayanlar da besin yoluyla beslenir; bu üç şıktan biri zorunludur. Pneumanın büyümesi ve beslenmesi hakkında söylenecekler bunlardır.

2

2 Ἡ δʼ ἐκ τῆς ἀναπνοῆς, ὥσπερ Ἀριστογένης οἴεται (τροφὴν γὰρ οἴεται καὶ τὸ πνεῦμα πεττομένου τοῦ ἀέρος ἐν τῷ πνεύμονι· τοῦτο δʼ εἰς τὰ ἀγγεῖα διαδίδοσθαι, τὸ περίττωμα πάλιν ἐκπέμπεσθαι) πλείους ἔχει τὰς ἀπορίας. ἥ τε γὰρ πέψις ὑπὸ τίνος; εἰκὸς μὲν γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ, καθάπερ καὶ τῶν ἄλλων. αὐτὸ δὲ τοῦτʼ ἄτοπον, εἰ μὴ διαφέρει τοῦ ἔξω ἀέρος· οὕτω δʼ ἡ θερμότης ἂν πέττοι. καὶ μὴν καὶ παχύτερον αὐτὸν εὔλογον εἶναι μεθʼ ὑγρότητος τῆς ἀπὸ τῶν ἀγγείων ὄντα καὶ τῶν ὅλων ὄγκων, ὥσθʼ ἡ πέψις ἂν εἰς τὸ σωματῶδες εἴη. τὸ δὲ περίττωμα, εἴπερ γίνεται λεπτότερον, οὐ πιθανόν. ἄλογος δὲ καὶ ἡ ταχυτὴς τῆς πέψεως. εὐθὺς γὰρ μετὰ τὴν εἰσπνοὴν ἡ ἐκπνοή. τί οὖν τὸ οὕτω ταχὺ μεταβάλλον καὶ ἀλλοιοῦν; ὑπολάβοι γὰρ ἄν τις μάλιστα τὸ θερμόν, καὶ μαρτυρεῖ οὕτως ἡ αἴσθησις· ὁ γὰρ ἐκπνεόμενος θερμός. ἔτι δʼ εἰ μὲν ἐν τῷ πνεύμονι καὶ τῇ ἀρτηρίᾳ τὸ πεττόμενον, ἡ τοῦ θερμοῦ δύναμις ἐν τούτοις· ὅπερ οὔ φασιν, ἀλλʼ ἐν τῇ κινήσει τῇ τοῦ πνεύματος. ἐκθερμαίνεσθαι τὴν τροφήν. εἰ δʼ ἐξ ἑτέρου τινὸς οἷον ἐπισπᾶται ἢ καὶ κινοῦντος δέχεται, τοῦτʼ ἔτι θαυμασιώτερον. ἅμα δὲ καὶ οὐκ αὐτὸ τὸ πρῶτον κινοῦν. ἔτι δʼ ἡ μὲν ἀναπνοὴ μέχρι τοῦ πνεύμονος, ὥσπερ λέγουσιν αὐτοί, τὸ δὲ πνεῦμα διʼ ὅλου τὸ σύμφυτον. εἰ δʼ ἀπὸ τούτου διαδίδοται καὶ πρὸς τὰ κάτω καὶ πρὸς τὰ ἄλλα, πῶς ἡ πέψις οὕτω ταχεῖα; θαυμασιώτερον γὰρ τοῦτο καὶ μεῖζον· οὐ γὰρ διαπέμπει τοῦτό γʼ εὐθὺς πεττόμενον τὸν ἀέρα τοῖς κάτω. καίτοι τὸ μὲν δόξειεν ⟨ἂν⟩ ἀναγκαῖον εἶναι τοῦτο τῆς πέψεως γινομένης ἐν τῷ πνεύμονι τῆς τʼ ἀναπνοῆς κοινωνούντων καὶ τῶν κάτω, μεῖζον δʼ οὕτως ἔτι καὶ παραδοξότερον τὸ συμβαῖνον· οἷον γὰρ διόδῳ καὶ θίξει γίνεται μόνον ἡ πέψις. ἄλογον δὲ καὶ τουτὶ καὶ λογοδεστερον, εἰ ὁ αὐτὸς πόρος τῆς τροφῆς καὶ τοῦ περιττώματος. εἰ δὲ διʼ ἄλλου τινὸς τῶν ἐντός, οἱ αὐτοὶ λόγοι οἳ καὶ πρότερον, εἰ μὴ τοῦτο λέγοι τις, ὡς οὐ πάσης τῆς τροφῆς οὐδὲ πᾶσι γίνεται περίττωμα, καθάπερ οὐδὲ τοῖς φυτοῖς, ἐπεὶ οὐδὲ τῶν τοῦ σώματος μερῶν ἑκάστου λαβεῖν ἐστιν, εἰ μή, ὅτι γε παντός. ἀλλʼ ἄρα γε ἡ μὲν ἀγγείων αὔξησις ἡ αὐτὴ καὶ τῶν ἄλλων μορίων, εὐρυνομένων δὲ καὶ διισταμένων τούτων πλείων ὁ ἀὴρ ὁ εἰσρέων καὶ ἐκρέων. εἰ δέ τι ἀναγκαῖον ἐνυπάρχει, τοῦτο αὐτὸ ζητεῖται, τίς ὁ φυσικός; καὶ πῶς οὗτος πλείων ὑγιῶς, ἐκ τούτου φανερὸν ἂν εἴη. τοῖς δὲ δὴ μὴ ἀναπνευστικοῖς τίς ἡ τροφὴ τοῦ συμφύτου καὶ τίς ἡ αὔξησις; οὐ γὰρ ἔτι τούτοις ἀπὸ τοῦ ἔξωθεν. εἰ δʼ ἀπὸ τῶν ἐντὸς καὶ τῆς κοινῆς τροφῆς, εὔλογον κἀκείνοις· ἀπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν τὰ ὅμοια καὶ ὡσαύτως, εἰ μὴ ἄρα καὶ τούτοις ἀπὸ τοῦ ἐκτός, ὥσπερ καὶ τῶν ὀσμῶν αἰσθάνονται. ἀλλʼ οὔτοιγʼ οἷον ἀναπνοὴ γίνεται. περὶ οὗ κἂν ἀπορήσειέ τις, εἰ κατὰ ἀλήθειάν ἐστιν, αὐτό τε τοῦτο προφέρων καὶ τὴν ἐπίσπασιν τῆς τροφῆς (ὁλκὴ γὰρ ἅμα πνεύματος), ἔτι δʼ ὑπὲρ τῆς καταψύξεως ἀντιλέγων, ὡς κἀκείνων δεομένων. εἰ δὲ διὰ τοῦ ὑποζώματος αὐτοῖς γίνεται, ταύτῃ δῆλον ὅτι καὶ ἡ τοῦ ἀέρος εἴσοδος· ὥσθʼ ὅμοιόν τι τῇ ἀναπνοῇ. πλὴν οὐκ ἀφορίζεται τίς ⟨ἡ⟩ ὁλκὴ καὶ ὑπὸ τίνος, ἢ εἰ μὴ ὁλκή, πῶς ἡ εἴσοδος; εἰ μὴ ἄρα αὐτομάτως. τοῦτο μὲν οὖν ἔχει καὶ αὐτὸ καθʼ αὑτὸ σκέψιν. τοῖς δὲ δὴ ἐνύγροις τίς ἡ τροφὴ καὶ αὔξησις τοῦ συμφύτου; χωρὶς γὰρ τοῦ μὴ ἀναπνεῖν οὐδʼ ἐνυπάρχειν ὅλως ἐν τῷ ὑγρῷ φαμεν ἀέρα. λοιπὸν ἄρα διὰ τῆς τροφῆς, ὡς οὐχ ὁμοίως πᾶσιν, ἢ κἀκεῖνα διὰ τῆς τροφῆς τὰ ⟨μὴ⟩ ἔνυγρα· τριῶν γὰρ τούτων ἀναγκαῖον ἕν. καὶ ταῦτα μὲν ὡς περὶ τὴν αὔξησιν καὶ τροφὴν τοῦ πνεύματος.

33. Bölüm

Solunum hakkında kimileri, Empedokles ve Demokritos gibi, neyin için olduğunu söylemez, yalnız nasıl olduğunu söyler; kimileri ise nasıl olduğunu da hiç söylemez, apaçık bir şeymiş gibi ele alır. Solunum soğutmak içinse, bunun da açıklanması gerekir. Çünkü sıcak yukarıdaki kısımlardaysa, aşağıdakilerin artık soğutmaya ihtiyacı olmaz. Oysa doğuştan gelen pneuma bütün bedene yayılmıştır ve ilkesi akciğerdedir. Solunumla alınan havanın da kesintisiz olarak her yere dağıldığı düşünülür; öyleyse bunun böyle olmadığını göstermek gerekir. Ama bedenin öbür kısımlarının bir harekete ve adeta bir beslenmeye ihtiyaç duymaması tuhaf olur. Eğer solunan hava her yere nüfuz ediyorsa, artık soğutmak için olmaz. Üstelik bu dağılma hissedilmez; hızı da hissedilmez. Geri akış da, her yerden oluyorsa, şaşırtıcıdır; meğer ki uçlardan başka bir biçimde, asıl ve öncelikli olarak ise yüreğin çevresindeki kısımlardan olsun. Birçok durumda fiiller ve kuvveler böyledir. Yine de havanın kemiğe kadar dağılması tuhaftır; oysa bunun atardamarlar yoluyla olduğunu söylerler. Bu yüzden, söylendiği gibi, solunumu incelemek gerekir: neyin için olduğunu, hangi parçalarda ve nasıl olduğunu. Ayrıca besin de her şeye atardamarlar yoluyla taşınmaz; örneğin damarların kendilerine ve başka bazı parçalara. Bunlar bitkiler gibi yaşar ve beslenir. Ama bu konular bir bakıma beslenmeyle ilgili incelemelere daha uygundur.

3

3 Περὶ δὲ ἀναπνοῆς οἱ μὲν οὐ λέγουσι τίνος χάριν, ἀλλὰ μόνον ὃν τρόπον γίνεται, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς καὶ Δημόκριτος· οἱ δʼ οὐδὲ τὸν τρόπον ὅλως λέγουσιν, ἀλλʼ ὡς φανερῷ χρῶνται. δεῖ δὲ καὶ εἰ καταψύξεως χάριν, αὐτὸ τοῦτο διασαφῆσαι. εἰ γὰρ ἐν τοῖς ἄνω τὸ θερμόν, οὐκ ἂν ἔτι δέοιτο κάτω. τὸ δὲ σύμφυτον πνεῦμα διʼ ὅλου, καὶ ἀρχὴ ἀπὸ τοῦ πνεύμονος. δοκεῖ δὲ καὶ τὸ τῆς ἀναπνοῆς εἰς πάντα διαδίδοσθαι κατὰ συνέχειαν, ὥστε τοῦτο δεικτέον ὡς οὐκ ἔστιν. ἄτοπον δὲ εἰ μὴ δεῖταί τινος κινήσεως καὶ οἷον τροφῆς. εἰ δὲ διαπνεῖ πρὸς πᾶν, οὐκ ⟨ἂν⟩ ἔτι καταψύξεως εἴη χάριν. ἀλλὰ μὴν καὶ ἡ διάδοσις ἄλλως τʼ ἀναίσθητος, καὶ τὸ τάχος αὐτῆς. καὶ πάλιν τὸ τῆς παλιρροίας, εἴπερ ἀπὸ πάντων, θαυμαστόν, πλὴν εἰ ἄλλον τρόπον ἀπὸ τῶν ἐσχάτων, τὸ δὲ πρώτως καὶ κυρίως ἀπὸ τῶν περὶ τὴν καρδίαν. ἐν πολλοῖς δʼ οὕτω τὸ τῶν ἐνεργειῶν καὶ τῶν δυνάμεων. ἄτοπον οὖν ὅμως εἰ καὶ εἰς τὸ ὀστοῦν διαδίδοται· καὶ γὰρ δὴ τοῦτό φασιν ἐξ ἀρτηριῶν. διό, καθάπερ εἴρηται, σκεπτέον περὶ ἀναπνοῆς, καὶ τίνος ἕνεκα καὶ ποίοις μέρεσι καὶ πῶς. ἔτι δὲ οὐδʼ ἐπιφορὰ τῆς τροφῆς φέρεται πᾶσι διʼ ἀρτηριῶν, οἷον αὐτοῖς τε τοῖς ἀγγείοις καὶ ἄλλοις τισὶ τῶν μερῶν· ζῇ δὲ ⟨ὥσπερ⟩ τὰ φυτὰ καὶ τρέφεται. ταῦτα μὲν οἰκειότερά πως τοῖς περὶ τὰς τροφάς.

44. Bölüm

Atardamardaki pneumanın üç hareketi vardır: solunum, nabız ve üçüncüsü besini getirip işleyen hareket. Bunların her biri hakkında nerede, nasıl ve neyin için olduğunu söylemek gerekir. Bunlardan nabız, bedenin herhangi bir yerine dokunan kişiye his yoluyla da apaçık görünür. Solunum bir yere kadar açıktır, daha fazlası akıl yürütmeyle bilinir. Besinin hareketi ise hemen hemen bütünüyle akıl yürütmeyle bilinir, ama his yoluyla görülen sonuçlardan hareketle. Solunumun ilkesini içeriden aldığı açıktır; buna psykhē'nin bir kuvvesi mi, psykhē'nin kendisi mi, yoksa cisimlerin başka bir karışımı mı demek gerektiği ayrı bir sorudur; bu karışım cisimler aracılığıyla böyle bir çekme meydana getirir. Besleyici hareket ise solunumdan kaynaklanıyor gibi görünebilir; çünkü o da karşılıklı bir gidiş gelişle olur ve solunuma gerçekten benzer. Değilse, bu tür hareket bütün bedeni zaman bakımından eşit bir düzene sokar. Ya da eşzamanlılık hiçbir fark yaratmıyorsa, bütün parçaları incelemek gerekir.

Nabız ise bunlardan ayrı, kendine özgü bir harekettir. Bir bakımdan araz olarak oluyor gibi görünebilir: Nemde çok sıcaklık bulunduğunda, buharlaşan şey içeride sıkışıp kaldığı için zorunlu olarak nabız oluşur. Ama bir bakımdan da ilkede ve ilk olarak bulunur, eğer ilk parçalarla birlikte doğuyorsa [çünkü en çok ve ilk olarak yürektedir, öbür parçalara da ondan geçer]. Belki de nabız, canlının fiilinden doğan ve onun dayanağı olan ousia'sına zorunlu olarak eşlik eder. Nabzın solunumla hiçbir ilgisi olmadığının bir işareti şudur: İnsan ister sık, ister düzenli, ister şiddetli, ister seyrek soluk alsın, nabız aynı kalır; düzensizlik ve hızlanma ise bazı bedensel hâllerde ve psykhē'nin korkularında, umutlarında, kaygılarında olur. Nabız atardamarlarda da varsa, ritim bakımından aynı ve düzenli olup olmadığını incelemek gerekir; ama yürekten çok uzakta asılı duran kısımlarda öyle görünmüyor. Söylendiği gibi, nabız hiç de bir şey için oluyor görünmez. Solunumun ve besin getirmenin hareketi ise, ister birbirinden bütünüyle farklı olsunlar, ister biri öbürü için olsun, bir şey için oluyor görünür ve bir anlamı vardır.

Bu üç hareketten nabzın ve solunumun daha önce gelmesi akla yatkındır; çünkü beslenme önceden var olan bir şeyin beslenmesidir. Yoksa öyle değil mi? Çünkü soluk alma, yavru anasından ayrıldığında başlar; besin getirme ve beslenme ise yavru oluşurken de oluştuktan sonra da vardır; nabız ise daha başta, yürek oluşurken ortaya çıkar; yumurtalarda bu açıkça görülür. Öyleyse ilk olan nabızdır; pneumanın içeride sıkışıp kalmasına değil, bir tür fiile benzer; meğer ki bu sıkışma da fiile katkıda bulunsun.

4

Ἐπεὶ δὲ τρεῖς αἱ κινήσεις τοῦ ἐν τῇ ἀρτηρίᾳ πνεύματος, 4 ἀναπνοή, σφυγμός, τρίτη δʼ ἡ τὴν τροφὴν ἐπάγουσα καὶ κατεργαζομένη, λεκτέον ὑπὲρ ἑκάστης καὶ ποῦ καὶ πῶς καὶ τίνος χάριν. τούτων δʼ ἡ μὲν τοῦ σφυγμοῦ καὶ τῇ αἰσθήσει φανερὰ καθʼ ὁτιοῦν μέρος ἁπτομένοις, ἡ δὲ τῆς ἀναπνοῆς μέχρι μέν του φανερά, τὸ δὲ πλέον κατὰ λόγον, ἡ δὲ τῆς τροφῆς ἅπασα κατὰ λόγον ὡς εἰπεῖν, ὡς ἐκ τῶν συμβαινόντων δὲ κατὰ τὴν αἴσθησιν. ἡ μὲν οὖν ἀναπνοὴ δῆλον ὡς ἀπὸ τοῦ ἐντὸς ἔχει τὴν ἀρχήν, εἴτε ψυχῆς δύναμιν εἴτε ψυχὴν δεῖ λέγειν ταύτην, εἴτε καὶ ἄλλην τινὰ σωμάτων μίξιν, ἣ διʼ αὐτῶν ποιεῖ τὴν τοιαύτην ὁλκήν. ἡ δὲ θρεπτικὴ δόξειεν ἂν ἀπὸ τῆς ἀναπνοῆς· αὕτη γὰρ ἀνταποδίδοται, καὶ ὁμοία τῷ ἀληθεῖ. εἰ δὲ μή, πᾶν ὁμαλίζει τοῖς χρόνοις τὸ σῶμα κατὰ τὴν τοιαύτην κίνησιν. ἢ εἰ μηδὲν διαφέρει τὸ ἅμα, πάντα τὰ μέρη σκεπτέον. ὁ δὲ σφυγμὸς ἴδιός τις παρὰ ταύτας τῇ μὲν ἂν δοκῶν εἶναι κατὰ συμβεβηκός, εἴπερ, ὅταν ἐν ὑγρῷ πλῆθος θερμότητος, ἀνάγκη τὸ ἐκπνευματούμενον διὰ τὴν ἐναπόληψιν ποιεῖν σφυγμόν, ἐν τῇ ἀρχῇ δὲ καὶ πρῶτον, εἴπερ τοῖς πρώτοις σύμφυτον· [ἐν γὰρ τῇ καρδίᾳ μάλιστα καὶ πρῶτον, ἀφʼ ἧς καὶ τοῖς ἄλλοις.] τάχα δὲ πρὸς τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν τοῦ ζῴου τὴν ἐκ τῆς ἐνεργείας ἀνάγκη τοῦτο παρακολουθεῖν. ὅτι δʼ οὐδὲν πρὸς τὴν ἀναπνοὴν ὁ σφυγμός, σημεῖον· ἐάν τε γὰρ πυκνὸν ἐάν τε ὁμαλὸν ἐάν τε σφοδρὸν ἢ ἀραιὸν ἀναπνέῃ τις, ὅ γε σφυγμὸς ὅμοιος καὶ ὁ αὐτός, ἀλλʼ ἡ ἀνωμαλία γίνεται καὶ ἐπίτασις ἔν τε σωματικοῖς τισι πάθεσι καὶ ἐν τοῖς τῆς ψυχῆς φόβοις ἐλπίσιν ἀγωνίαις. εἰ δὲ καὶ ἐν ταῖς ἀρτηρίαις ὁ σφυγμός, κἂν ὁ αὐτὸς ὢν ἐν ῥυθμῷ καὶ ὁμαλὸς ᾖ, σκεπτέον· οὐκ ἔοικε δέ γε τοῖς μακρὰν ἀπηρτημένοις. ἥκιστα δʼ ἕνεκά του φαίνεται γίνεσθαι, καθάπερ εἴρηται. τὸ γὰρ αὖ τῆς ἀναπνοῆς. καὶ τῆς ἐπαγωγῆς, εἴθʼ ὡς ἕτερα πάμπαν ἀλλήλων εἴθʼ ὡς θάτερον πρὸς θάτερον, ἕνεκά του φαίνεται καὶ ἔχει τινὰ λόγον. τριῶν δʼ οὐσῶν πρότερον εὔλογον εἶναι τήν τε σφυγμώδη καὶ τὴν ἀναπνευστικήν· ἡ γὰρ τροφὴ προϋπάρχοντος. ἢ οὔ; τὸ μὲν γὰρ ἀναπνεῖν, ὅταν ἀπολυθῇ τῆς κυούσης, ἡ δʼ ἐπιφορὰ καὶ ἡ τροφὴ καὶ ξυνισταμένου καὶ ξυνεστηκότος· ὁ δὲ σφυγμὸς εὐθὺς ἐν τῇ ἀρχῇ ξυνισταμένης τῆς καρδίας, καθάπερ ἐν τοῖς ᾠοῖς γίνεται φανερόν. ὥστε αὕτη πρώτη, καὶ ἔοικεν ἐνεργείᾳ τινὶ καὶ οὐκ ἐναπολήψει πνεύματος, εἰ μὴ ἄρα τοῦτο πρὸς τὴν ἐνέργειαν. ||

55. Bölüm

[Bir görüşe göre] solunumla alınan pneuma karına gider; yemek borusundan değil, bu imkânsızdır; belin yanında bir geçit vardır ve pneuma soluk alırken bu geçitten bronştan karına, sonra yeniden dışarı gider. Bu his yoluyla açıkça görülür.

His konusu da bir güçlük taşır. Eğer yalnız atardamar algılıyorsa, içinden geçen pneumayla mı, kütlesiyle mi, yoksa cismiyle mi algılar? Yoksa hava psykhē'nin ilk aracı olduğuna göre, daha asıl ve daha önce gelen şeyle mi algılar? Öyleyse psykhē nedir? Onu, bu tür hareketin sebebi olan bir kuvve olarak tarif ederler. O zaman akıl yürüten kısımdan ve thymos'a ait kısımdan söz edenleri haklı olarak eleştiremezsin; çünkü onlar da bunları kuvveler olarak anlatır. Ama psykhē bu havanın içindeyse, bu hava ortak bir şeydir. Yoksa bu hava bir şeyden etkilenip başkalaşarak, canlıysa ya da psykhē'nin kendisiyse, akla yatkın biçimde kendine akraba olana doğru gider ve benzer benzerle mi büyür? Yoksa öyle değil mi? Çünkü bütünü hava değildir; hava bu kuvveye katkıda bulunan bir şeydir. Ya da hayır; hava bu kuvveyi meydana getiren şeydir ve meydana getiren de ilke ve dayanaktır? Solunum yapmayanlarda ise, hava dışarıdakiyle karışmasın diye solunum yoktur. Yoksa öyle değil de başka bir biçimde mi karışır? Öyleyse atardamardaki havanın dışarıdakinden farkı nedir? İncelik bakımından farklı olması akla yatkındır, belki de zorunludur. Ama kendiliğinden mi sıcaktır, yoksa başka bir şey tarafından mı ısıtılır? Çünkü içerideki hava dışarıdaki gibi görünür; soğutmayla da yardım görür. Hangisi doğru? Dışarıda yumuşaktır; ama içeride kuşatılınca adeta yoğunlaşıp bir biçimde dağılarak pneuma olur. Yoksa nemin ve cisimsel kütlelerin arasında dolaştığı için zorunlu olarak bir karışıma mı uğrar? O zaman, karıştığına göre, en ince şey değildir. Oysa psykhē'yi ilk kabul eden şeyin en ince olması akla yatkındır; meğer ki psykhē de böyle bir şey olsun, saf ve karışmamış bir şey olmasın.

[Bir görüşe göre] yalnız atardamar pneuma alabilir, sinir alamaz. Aralarında şu fark da vardır: Sinir gerilebilir, atardamar ise toplardamar gibi çabuk yırtılır. Deri toplardamardan, sinirden ve atardamardan oluşur: toplardamardan, çünkü delindiğinde kan verir; sinirden, çünkü gerilebilir; atardamardan, çünkü nefes alıp verir. Çünkü pneuma alabilen yalnız atardamardır. Toplardamarların ise gözenekleri vardır; içlerindeki sıcak, kazandaki gibi kanı ısıtır; çünkü kan tabiatça sıcak değildir, eriyen şeyler gibi sıvılaşır. Bu yüzden atardamar da pıhtılaşır; hem kendinde hem de boşluğunu saran zarlarda nem bulunur. Bu, hem teşrihlerden hem de toplardamarlarla atardamarların bağırsağa ve mideye bağlanmasından anlaşılır; besini çekenlerin bunlar olması muhtemeldir. Besin toplardamarlardan etlere yanlarından değil, oluklar gibi ağızlarından dağıtılır. Çünkü büyük toplardamardan ve atardamardan, yandaki damarlardan çıkan ince damarcıklar her kaburganın yanına uzanır; atardamar ile toplardamar da yan yana durur. Sinirler ve toplardamarlar kemiklere de, hem ortalarına hem de başlarının birleşme yerlerine bağlanır. Balıklar besini bunlar aracılığıyla alır ve solur; solumasalardı, sudan çıkarılınca hemen ölürlerdi. Toplardamarların ve atardamarların birbirine bağlandığı his yoluyla da apaçıktır. Bu, nem pneumaya, pneuma da neme ihtiyaç duymasaydı olmazdı; çünkü sinirde, atardamarda ve toplardamarda sıcak vardır; en sıcak olan ve adeta toplardamara en çok benzeyen ise sinirdeki sıcaktır.

Pneumanın yerine sıcağı koymak tuhaftır, hele solunum soğutmak içinse. Ama sıcak, sıcağı sıcakla adeta yeniden alevlendiriyorsa, olabilir. Ayrıca doğuştan sıcaklığa sahip olan bütün canlılar, karşı koyan ya da soğutan hiçbir şey yokken varlıklarını nasıl sürdürür? Hepsinin soğutulmaya ihtiyacı olduğu aşağı yukarı açıktır; çünkü toplardamardaki kan sıcağı adeta kapatıp tutar. Bu yüzden kan akıp gidince sıcak da salınır ve canlı ölür; zira karaciğerde hiç atardamar yoktur.

5

5 τὸ δὲ πνεῦμα τὸ ἐκ τῆς ἀναπνοῆς φέρεσθαι μὲν εἰς τὴν κοιλίαν, οὐ διὰ τοῦ στομάχου (τοῦτο μὲν γὰρ ἀδύνατον), ἀλλὰ πόρον εἶναι παρὰ τὴν ὀσφύν, διʼ οὗ τὸ πνεῦμα τῇ ἀναπνοῇ φέρεσθαι ἐκ τοῦ βρογχίου εἰς τὴν κοιλίαν καὶ πάλιν ἔξω· τοῦτο δὲ τῇ αἰσθήσει φανερόν. || ἔχει δʼ ἀπορίαν καὶ τὰ περὶ τὴν αἴσθησιν. εἰ γὰρ ἡ ἀρτηρία μόνον αἰσθάνεται, πότερα τῷ πνεύματι τῷ διʼ αὐτῆς, ἢ τῷ ὄγκῳ, ἢ τῷ σώματι; ἢ εἴπερ ὁ ἀὴρ πρῶτον ὑπὸ τὴν ψυχήν, τῷ κυριωτέρῳ τε καὶ προτέρῳ; τί οὖν ἡ ψυχή; δύναμίν φασι τὴν αἰτίαν τῆς κινήσεως τῆς τοιαύτης. ἢ δῆλον ὡς οὐκ ὀρθῶς ἐπιτιμήσεις τοῖς τὸ λογιστικὸν καὶ θυμικόν· καὶ γὰρ οὗτοι ὡς δυνάμεις λέγουσιν. ἀλλʼ εἰ δὴ ἡ ψυχὴ ἐν τῷ ἀέρι τούτῳ, οὗτός γε κοινός. ἢ πάσχων γέ τι καὶ ἀλλοιούμενος εὐλόγως, ἂν ἔμψυχον ἢ ψυχή, πρὸς τὸ συγγενὲς φέρεται καὶ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον αὔξεται. ἢ οὔ; τὸ γὰρ ὅλον οὐκ ἀήρ, ἀλλὰ συμβαλλόμενόν τι πρὸς ταύτην τὴν δύναμιν ὁ ἀήρ. ἢ οὐ, ⟨ἀλλὰ⟩ τὸ ταύτην ποιοῦν, καὶ τὸ ποιῆσαν τοῦτʼ ἀρχὴ καὶ ὑπόθεσις; τοῖς δὲ μὴ ἀναπνέουσιν, ἵνα ἀνεπίμικτος τῷ ἔξω. ἢ οὔ, ἀλλὰ κατʼ ἄλλον τρόπον μειγνύμενος; τίς οὖν ἡ διαφορὰ τοῦ ἐν τῇ ἀρτηρίᾳ πρὸς τὸν ἔξω; διαφέρειν γὰρ εὔλογον, τάχα δὲ καὶ ἀναγκαῖον, λεπτότητι. ἀλλʼ ἔτι δὲ καθʼ αὐτὸν θερμὸς ἢ ὑφʼ ἑτέρου; φαίνεται γὰρ ὁ ἔσω καθάπερ ὁ ἔξω· βοηθεῖται δὲ τῇ καταψύξει. πότερα δὲ; ἔξω μὲν γὰρ πραὺς, ἐμπεριληφθεὶς δὲ πνεῦμα, καθάπερ πυκνωθεὶς καὶ διαδοθείς πως. ἢ μίξιν τινὰ ἀνάγκη λαμβάνειν, ἐν ὑγρότητί τε καὶ σωματικοῖς ὄγκοις ἀναστρεφόμενον; οὐκ ἄρα λεπτότατος, εἴπερ μέμεικται. καὶ μὴν εὔλογόν γε τὸ πρῶτον δεκτικὸν ψυχῆς, εἰ μὴ ἄρα καὶ ἡ ψυχὴ τοιοῦτον, καὶ οὐ καθαρόν τι καὶ ἀμιγές. || τὴν ἀρτηρίαν μόνον εἶναι δεκτικὴν πνεύματος, τὸ δὲ νεῦρον οὔ. διαφέρειν δὲ καὶ ὅτι τὸ μὲν νεῦρον ἔχει τάσιν, ἡ δʼ ἀρτηρία ταχὺ διαρρήγνυται, καθάπερ καὶ ἡ φλέψ. τὸ δὲ δέρμα ἐκ φλεβὸς καὶ νεύρου καὶ ἀρτηρίας, ἐκ φλεβὸς μὲν ὅτι κεντηθὲν αἷμα ἀναδίδωσιν, ἐκ νεύρου δὲ ὅτι τάσιν ἔχει, ἐξ ἀρτηρίας δὲ ὅτι διαπνοὴν ἔχει. μόνον γὰρ δεκτικὸν πνεύματος ἡ ἀρτηρία. τὰς δὲ φλέβας ἔχειν πόρους, ἐν αἷς τὸ θερμὸν ὂν ὥσπερ ἐν χαλκείῳ θερμαίνειν τὸ αἷμα· φύσει γὰρ οὐκ εἶναι θερμόν, ἀλλʼ ὥσπερ τὰ τηκτὰ διαχεῖσθαι· διὸ καὶ πήγνυσθαι τὴν ἀρτηρίαν, καὶ ἔχειν ὑγρότητα καὶ ἐν αὑτῇ καὶ ἐν τοῖς χιτῶσι τοῖς περιέχουσι τὸ κοίλωμα. φανερὸν δʼ ἔκ τε τῶν ἀνατομῶν εἶναι, καὶ ὅτι εἰς τὸ ἔντερον καὶ εἰς τὴν κοιλίαν αἵ τε φλέβες καὶ αἱ ἀρτηρίαι συνάπτουσιν, ἃς εἰκὸς εἶναι τὴν. τροφὴν ἕλκειν. ἐκ δὲ τῶν φλεβῶν εἰς τὰς σάρκας διαδίδοσθαι τὴν τροφήν, οὐ κατὰ τὰ πλάγια ἀλλὰ κατὰ τὸ στόμα, καθάπερ σωλῆνας. ἀποτείνειν γὰρ ἐκ τῶν πλαγίων φλεβῶν φλέβια λεπτὰ ἐκ τῆς μεγάλης φλεβὸς καὶ τῆς ἀρτηρίας παῤ ἑκάστην πλευράν, καὶ ἀρτηρίαν καὶ φλέβα παρακεῖσθαι· καὶ τὰ ὀστέα δὲ καθάπτειν τὰ νεῦρα καὶ τὰς φλέβας καὶ εἰς μέσα καὶ εἰς τὰς συμβολὰς τῶν κεφαλῶν, διʼ ὧν τὴν τροφὴν δέχεσθαι τοὺς ἰχθύας καὶ ἀναπνεῖν· εἰ δὲ μὴ ἀνέπνεον, ἐξαιρεθέντας ἂν ἐκ τοῦ ὑγροῦ εὐθὺς θνήσκειν. τὰς δὲ φλέβας καὶ τὰς ἀρτηρίας συνάπτειν εἰς ἀλλήλας καὶ τῇ αἰσθήσει φανερὸν εἶναι. τοῦτο δʼ οὐκ ἂν συμβαίνειν, εἰ μὴ ἐδεῖτο καὶ τὸ ὑγρὸν πνεύματος καὶ τὸ πνεῦμα ὑγροῦ, τῷ θερμὸν εἶναι ἐν νεύρῳ καὶ ἀρτηρίᾳ καὶ φλεβί, θερμότατον δὲ καὶ οἷον φλεβωδέστατον τὸ ἐν τῷ νεύρῳ. || ἄτοπον οὖν τῇ τοῦ πνεύματος χώρᾳ τὸ θερμόν, ἄλλως τε καὶ καταψύξεως χάριν. εἰ δὲ ποιεῖ καὶ οἷον ἀναζωπυρεῖ θερμῷ τὸ θερμόν, γίγνοιτʼ ἄν. ἔτι πάντων τῶν ἐχόντων θερμότητα σύμφυτον πῶς ἡ διαμονή, μηδενὸς ἀντικειμένου μηδὲ καταψύχοντος; ὅτι γὰρ πάντα δεῖται καταψύξεως, σχεδὸν φανερὸν τῷ ⟨τὸ⟩ αἷμα κατέχειν ἐν τῇ φλεβὶ τὸ θερμὸν οἷον ἀποστέγον· διὸ καὶ ὅταν ἐκρυῇ, μεθιέναι τε καὶ θνήσκειν, τῷ τὸ ἧπαρ οὐκ ἔχειν οὐδεμίαν ἀρτηρίαν.||

66. Bölüm

Sperm atardamardan, adeta sıkıştırılarak mı geçer, ve yalnız boşalma sırasında mı? Bu durumlarda kandan dönüşüm de görülür; çünkü sinirler kemiklerden beslenir, zira onlara bağlanırlar. Yoksa bu da doğru değil mi? Çünkü yürekte de sinir vardır, kemiklerden asılı sinirler de vardır; bunlar başka bir şeye bağlanmaz, ette son bulur. Ya da bu hiçbir şeyi kanıtlamaz; çünkü besin yine de kemikten gelebilir. Daha çok kemiklere besin sinirden gelir. Ama bu da tuhaftır; çünkü sinir tabiatça kurudur ve nemli gözenekleri yoktur, besin ise nemlidir. Besin kemiklerden geliyorsa, önce kemiğin besininin ne olduğunu incelemek gerekir; yoksa ona hem toplardamardan hem atardamardan gözenekler mi taşır? Bu gözenekler birçok kemikte, en çok da omurgada açıkça görülür. Kemiklerden çıkan damarlar, kaburgalarda olduğu gibi, kesintisiz devam eder; peki bunlar karından nasıl gelir, ya da çekme nasıl olur? Yoksa kemiklerin çoğu, omurga gibi, kıkırdaksız mıdır? Ama bunlar hareket için değildir. Yoksa bağlantı için mi?

Kemik sinirden besleniyorsa, sinirin besinini de bilmek gerekir. Biz onun, çevresindeki yapışkan nemden beslendiğini söyleriz; bu nemin nereden ve nasıl geldiğini de söylemek gerekir. Etin toplardamardan ve atardamardan oluştuğunu, çünkü nereden delinse kan geldiğini söylemek, öbür hayvanlar, örneğin kuşlar, yılanlar, balıklar ya da genel olarak yumurtlayanlar için yanlıştır; bu, kanı bol olanlara özgüdür. Nitekim küçük kuşların göğsü kesildiğinde bile kan değil, kan suyu çıkar. Empedokles tırnağın sinirden, katılaşma yoluyla oluştuğunu söyler. Deri de etten böyle mi oluşur? Ama kabuklu derililerde ve yumuşak kabuklularda besin dıştaki kısımlardan nasıl gelir? Tersine, besinin dıştakilerden çok içtekilerden geldiği görülür. Ayrıca karından geçiş nasıl ve hangi yollardan olur? Bu besinin ete doğru geri dönüşü de, akla aykırı olsa bile, açıklanmalıdır; çünkü bu çok şaşırtıcı, hatta büsbütün imkânsız görünür. Belki de her canlının besini başkadır ve kan herkesin besini değildir; yalnız öbür besinler kandan türer.

6

Πότερον δὲ τὸ σπέρμα διὰ τῆς ἀρτηρίας ὡς καὶ συνθλιβόμενον, 6 καὶ ἐν τῇ προέσει μόνον; ἐν οἷς δὴ φαίνεται καὶ ἡ ἐξ αἵματος μεταβολὴ τῷ τὰ νεῦρα ἀπὸ τῶν ὀστῶν τρέφεσθαι· καθάπτει γὰρ αὐτά. ἢ οὐδὲ τοῦτʼ ἀληθές· καὶ γὰρ ἐν τῇ καρδίᾳ νεῦρον, καὶ νεῦρα δὲ ἐκ τῶν ὀστῶν ἠρτημένα. οὐ συνάπτει δὲ ἐν ἑτέρῳ, ἀλλʼ εἰς σάρκα ἀποτελευτᾷ. ἢ τοῦτό γʼ οὐθέν· εἴη γὰρ ἂν οὐθὲν ἧττον ἀπὸ τοῦ ὀστοῦ ἡ τροφή. αὐτοῖς δʼ ἀπὸ τοῦ νεύρου τοῖς ὀστοῖς μᾶλλον τὴν τροφήν. ἄτοπον γὰρ καὶ τοῦτο. ξηρὸν ⟨γὰρ⟩ φύσει καὶ οὐκ ἔχον πόρους ὑγρούς· ἡ τροφὴ δʼ ὑγρόν. σκεπτέον δὲ πρότερον, εἴπερ ἀπὸ τῶν ὀστῶν, τίς ἡ τοῦ ὀστοῦ τροφή, ἢ φέρουσι πόροι καὶ ἐκ τῆς φλεβὸς καὶ ἐκ τῆς ἀρτηρίας εἰς αὐτό. καὶ ἐν πολλοῖς μὲν εὔδηλοι, μάλιστα δʼ εἰς τὴν ῥάχιν. τὰς δʼ ἀπὸ τῶν ὀστῶν γίνεσθαι συνεχεῖς, ὥσπερ ταῖς πλευραῖς· τούτους δʼ ἀπὸ τῆς κοιλίας τίνα τρόπον, ἢ πῶς τῆς ὁλκῆς γινομένης; ἢ τὰ πολλὰ ἄχονδρα, καθάπερ ἡ ῥάχις· ἀλλʼ οὔτοι πρὸς τὴν κίνησιν. ἢ συνάψεως χάριν; δεῖ δέ, καὶ εἰ ἀπὸ τοῦ νεύρου τὸ ὀστοῦν τρέφεται, τὴν τοῦ νεύρου τροφὴν εἰδέναι, ἡμεῖς δέ φαμεν ἐκ τῆς ὑγρότητος γλίσχρας οὔσης τῆς περὶ [τὸ] αὐτὸ. πόθεν δʼ αὐτὴ καὶ πῶς, λεκτέον. τὸ ἐκ φλεβὸς καὶ ἀρτηρίας τὴν σάρκα, ὅτι πανταχόθεν αἷμα τῇ κεντήσει, ψεῦδος ἐπί γε τῶν ἄλλων ζῴων, οἷον ὀρνίθων καὶ ὄφεων καὶ ἰχθύων ἢ ὅλως τῶν ᾠοτόκων· ἀλλὰ τῶν πολυαίμων τοῦτʼ ἴδιον, ἐπεὶ τῶν ὀρνιθίων γε καὶ τεμνομένων τὸ στῆθος ἰχώρ, οὐχ αἷμα. Ἐμπεδοκλῆς δὲ ἐκ νεύρου τὸν ὄνυχα τῇ πήξει. ἆῤ οὖν οὕτω καὶ δέρμα πρὸς σάρκα; ἀλλὰ τοῖς ὀστρακοδέρμοις καὶ μαλακοστράκοις πῶς ἀπὸ τῶν ἐκτὸς ἡ τροφή; τοὐναντίον γὰρ δοκεῖ μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἐντὸς ἢ τῶν ἐκτός. ἔτι δὲ ποία καὶ διὰ τίνων ἡ ἐκ τῆς κοιλίας δίοδος; καὶ πάλιν ἡ ἐκείνων ἀναστροφὴ πρὸς τὴν σάρκα, καίπερ ἄλογος οὖσα. πολὺ γάρ τι θαυμαστὸν φαίνεται καὶ ἀδύνατον ὅλως. ἄρα γε ἄλλοις ἄλλη τροφή, καὶ οὐ πᾶσι τροφὴ τὸ αἷμα· πλὴν ἐκ τούτου τἆλλα.

77. Bölüm

Öyleyse kemiklerin tabiatını incelemek gerekir: Hareket için mi, yoksa dayanak olmak, korumak ve kuşatmak için mi vardırlar; ayrıca bazıları, mihver gibi, ilke işlevi mi görür? Hareket için derken ayağın, elin, bacağın ya da dirseğin hareketini kastediyorum; hem bükülme hareketini hem yer değiştirmeyi. Çünkü yer değiştirme de bükülme olmadan mümkün değildir. Dayanaklar da aşağı yukarı bunlardadır. Korumak ve kuşatmak işlevine örnek, kafadaki kemiklerin beyni, ilke olan iliği kuşatan kemiklerin de iliği kuşatmasıdır. Kaburgalar kapatmak içindir. Omurga ilkedir ve hareketsiz durur; kaburgalar da kapatmak için ondan çıkar. Çünkü böyle bir şeyin bulunması zorunludur: Hareket eden her şey hareketsiz duran bir şeyden hareket eder. Aynı zamanda gayenin de bulunması gerekir. Nitekim kimileri ilkeyi de burada, yani omurilikte ve beyinde arar. Bunlardan başka, köprücük kemiği gibi birleştirmek ve kapatmak için olan kemikler de vardır; adı da (kleis, "kapatan") belki buradan gelir.

Her kemik işine göre güzelce yapılmıştır. Çünkü omurga, ayak, dirsek gibi kemikler böyle olmasaydı ne bütünün ne de parçaların bükülmesi mümkün olurdu. İşe yaraması için bükülmenin içe doğru olması gerekir; ayağın ve öbürlerinin bükülmesi de böyledir. Hepsi bir şey için vardır; bunların içindeki kemikler de öyle; örneğin dirsekteki önkol kemiği dirseğin ve elin dönmesi içindir. Çünkü bu kemik olmasaydı elimizi yüzükoyun ve sırtüstü çeviremezdik; harekette iki önkol kemiği bulunmasaydı ayaklarımızı da kaldırıp bükemezdik. Öbürlerini de aynı biçimde incelemek gerekir; örneğin kemik tek ise boynun nasıl hareket ettiğini. Tutmaya ya da bağlamaya yarayan kemikleri de, örneğin dizdeki diz kapağını incelemek gerekir; öbür hayvanlarda neden bulunmadığını da. Hareket sağlayan kemiklerin hepsi sinirlerle birliktedir; belki de en çok iş görmeye yarayanlar, örneğin dirsekle, bacaklarla, ellerle ve ayaklarla ilgili olanlar. Öbürleri ise, ihtiyaç duydukları ölçüde, bağlantı için sinirlere sahiptir. Bazılarında belki hiç ya da pek az sinir vardır, omurga gibi; ama bükülme vardır. Çünkü kemiklerin birbirine yapışmasını sağlayan şey kan suyu ve sümüksü bir nemdir. Bazıları da, örneğin eklem yerlerindekiler, sinirlerle birbirine bağlanır.

7

7 Τὴν τῶν ὀστῶν φύσιν ἄρα σκεπτέον εἰ πρὸς κίνησιν ἢ πρὸς ἔρεισμα καὶ πρὸς τὸ στέγειν καὶ περιέχειν, ἔτι δʼ εἰ ὥσπερ ἀρχαὶ ἔνια, καθάπερ ὁ πόλος. λέγω δὲ πρὸς μὲν κίνησιν, οἷον ποδὸς ἢ χειρὸς ἢ σκέλους ἢ ἀγκῶνος, ὁμοίως τήν τε καμπτικὴν καὶ τὴν κατὰ τόπον· οὐδὲ γὰρ τὴν τοπικὴν οἷόν τε ἄνευ κάμψεως. σχεδὸν δὲ καὶ τὰ ἐρείσματα ἐν τούτοις. τὴν δὲ τοῦ στέγειν καὶ περιέχειν, οἷον τὰ ἐν τῇ κεφαλῆ τὸν ἐγκέφαλον, καὶ ὅσοι δὴ τὸν μυελὸν ἀρχήν. αἱ δὲ πλευραὶ τοῦ συγκλείειν. ἀρχὴ δὲ καὶ μένον ἡ ῥάχις, ἀφʼ ἧς καὶ αἱ πλευραὶ πρὸς τὴν σύγκλεισιν. ἀνάγκη γὰρ εἶναί τι τοιοῦτον· ἅπαν γὰρ τὸ κινούμενον ἐξ ἠρεμοῦντος. ἅμα δὲ καὶ δεῖ γε εἶναι τὸ οὗ ἕνεκα. ἐν ᾧ δὴ καὶ τὴν ἀρχὴν ἔνιοι, τόν τε ῥαχίτην καὶ τὸν ἐγκέφαλον. ἔτι δὲ παρὰ ταῦτʼ ἐπισυναφῆς καὶ συγκλείσεως χάριν, οἷον ἡ κλείς· ὅθεν ἴσως καὶ τοὔνομα. πρὸς δὲ τὴν χρείαν ἕκαστον καλῶς. οὐδὲ γὰρ ἡ κάμψις, οὔτε τοῦ ὅλου οὔτε τῶν μερῶν, εἰ μὴ τοιαῦτα, οἷον ῥάχις, πούς, ἀγκών. εἴσω γὰρ δεῖ τὴν κάμψιν πρὸς τὴν χρείαν, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν τοῦ ποδὸς καὶ τῶν ἄλλων τοιαύτην. ἅπαντα δὲ ἕνεκά του, καὶ τὰ ἐν τούτοις ὀστᾶ, οἷον ἡ ἐν τῷ ἀγκῶνι κερκὶς ἕνεκα τῆς στροφῆς τοῦ ἀγκῶνος καὶ τῆς χειρός. οὐ γὰρ ⟨ἂν⟩ ἐδυνάμεθα πρηνῆ καὶ ὑπτίαν κινεῖν ἄνευ ταύτης, οὐδὲ τοὺς πόδας ἐπαίρειν καὶ κάμπτειν, εἰ μὴ δύο αἱ ἐν τῇ κινήσει κερκίδες. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἄλλα σκεπτέον, οἷον ἡ τοῦ τραχήλου κίνησις, εἰ ἓν τὸ ὀστοῦν. δεῖ δὲ καὶ ὅσα πρὸς κατάληψιν ἢ σύνδεσμον, οἷον ἡ μύλη ἡ ἐπὶ τῷ γόνατι. ἀλλὰ καὶ διὰ τί τοῖς ἄλλοις οὔ. ὅσα μὲν οὖν κινητικά, πάντα μὲν μετὰ νεύρων, ἴσως δʼ ὅσα πρακτικῶς, μάλιστα, οἷον τὰ περὶ ἀγκῶνα καὶ σκέλη καὶ χεῖρας καὶ πόδας. τὰ δʼ ἄλλα συνδέσμου χάριν, ὅσα δεῖται. ἐνίοις γὰρ ἴσως οὐδὲν ἢ ἐπʼ ὀλίγον, οἷον ἡ ῥάχις· ἀλλʼ ἡ κάμψις. || καὶ γὰρ ἡ πρὸς ἄλληλα κόλλησις ἰχώρ ἐστι καὶ ὑγρότης μυξώδης. || τὰ δὲ καὶ συνδεῖται νεύροις, οἷον τὰ περὶ τὰ ἄρθρα.

88. Bölüm

Her konuda daha iyi olanı, yani gayeyi hesaba katan açıklama daha iyidir; şimdi aradığımız da budur. Ama ilkeleri, yani neyin için olduklarını, yeterince incelemek gerekir. Kemikler hareket için değil gibi görünür; hareket için olanlar daha çok sinirler ya da onlara karşılık gelen şeylerdir; hareket ettirici pneuma ilk olarak bunlarda bulunur. Nitekim karın da hareket eder, yüreğin de sinirleri vardır. Kemikler ise herkeste değil, yalnız bazı hayvanlarda bulunur; [kemiksizlerin de] böyle bir hareket için sinirlere sahip olması zorunludur ⟦…⟧; ahtapot da kısa bir mesafe ve kötü yürür. Şunu bir ilke gibi kabul etmek gerekir: Hepsinde kendine özgü hareket için ayrı ayrı organlar bulunur. Örneğin karada yürüyenlerde ayaklar bulunur; bunlardan dik duranlarda iki ayak, büsbütün yere yakın olanlarda, yani maddesi daha topraksı ve daha soğuk olanlarda daha çok ayak. (Bazıları büsbütün ayaksız da olabilir; çünkü böylece zorlanarak hareket ederler.) Kuşlarda kanatlar bulunur; bunların biçimi tabiatlarına uygundur, iyi uçanlarla daha yavaş olanlarda farklıdır. Kuşlarda ayaklar ise besin için ve konup kalkmak için vardır; yarasa hariç, bu yüzden yarasa besinini havadan alır. Dinlenmeye de ihtiyaçları yoktur; çünkü başka organlar aracılığıyla dinlenmeye ihtiyaç duymazlar. Suda yaşayanlardan kabuklu derililer, ağırlıkları yüzünden ayakları altlarında olan hayvanlardır. Bunlar yer değiştirmeye yarayan organlardır. Başka işlere yarayanları ise her birinin kendine özgü özelliklerinin yol gösterdiği gibi incelemek gerekir; apaçık olmayan bir şey varsa onu da. Örneğin çok ayaklılar neden en yavaştır (oysa dört ayaklılar iki ayaklılardan hızlıdır)? Bütün bedenleri yerde olduğu için mi, tabiatça soğuk ve zor hareket eder oldukları için mi, yoksa başka bir sebepten mi?

8

Πάντων δʼ ἐστὶ λόγος ὁ βελτίων ὡς καὶ νῦν ζητεῖν· 8 ἀλλὰ τὰς ἀρχὰς ἐφʼ ἱκανόν, ὧν χάριν, σκεπτέον. οὐκ ἂν δόξειε κινήσεως ἕνεκα τὰ ὀστᾶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὰ νεῦρα ἢ τὰ ἀνάλογον, ἐν ᾡ πρώτῳ τὸ πνεῦμα τὸ κινητικόν, ἐπεὶ καὶ ἡ κοιλία κινεῖται καὶ ἡ καρδία νεῦρα ἔχει· τὰ δʼ οὐ πᾶσιν, ἀλλʼ ἐνίοις, ἀνάγκη καὶ πρὸς τὴν τοιαύτην κίνησιν νεῦρα ἔχειν, ἢ εἰς τὲ […] ὁ γὰρ πολύπους ἐπʼ ὀλίγον καὶ κακῶς βαδίζει. δεῖ γὰρ τοῦτο λαβεῖν ὥσπερ ἀρχήν, ὅτι πᾶσιν [ἢ] ἄλλου τινὸς χάριν ἄλλα πρὸς τὴν κίνησιν τὴν οἰκείαν, οἷον τοῖς μὲν πεζοῖς πόδας, καὶ τοῦτο τοῖς μὲν ὀρθοῖς δύο, τοῖς δὲ παντελῶς ἐπὶ τῆς γῆς πλείους, ὅσοις ἡ ὕλη γεωδεστέρα καὶ ψυχροτέρα (τὰ δὲ καὶ ἄποδα ὅλως ἐγχωρεῖ· βίᾳ γὰρ οὕτω κινεῖσθαι) τοῖς ⟨δὲ⟩ πτηνοῖς πτέρυγας, καὶ τούτων τὴν μορφὴν οἰκείαν τῇ φύσει, διάφορα δὲ τοῖς πτητικωτέροις καὶ βραδυτέροις. πόδας δὲ τροφῆς χάριν καὶ ἀναστάσεως, πλὴν τῆς νυκτερίδος· διὸ καὶ τὴν τροφὴν ἐκ τοῦ ἀέρος. καὶ μὴ δεῖσθαι διαναπαύσεως· οὐ δέονται γὰρ διʼ ἄλλων. τὰ δὲ ὀστρακόδερμα τῶν ἐνύδρων ὑπόποδα διὰ τὸ βάρος. καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὴν κατὰ τόπον ἀλλαγήν· ὅσα δὲ πρὸς τὴν ἄλλην χρείαν, ὥσπερ ὑφηγεῖται καὶ ἑκάστου τὰ ἴδια, καὶ εἴ τι μὴ προφανές, οἷον διὰ τί τὰ πολύποδα βραδύτατα. (καίτοι τὰ τετράποδα θάττω τῶν διπόδων) πότερον ὅτι ἐπὶ γῆς ὅλα τὰ σώματα ἢ ὅτι φύσει ψυχρὰ καὶ δυσκίνητα ἢ διʼ ἄλλην αἰτίαν.

99. Bölüm

Bedenlerde iş görenin sıcak olmadığını ileri sürenler, ya da ateşin tek bir hareketi ve tek bir kuvvesi, yani kesip ayırma kuvvesi olduğunu söyleyerek sıcağın bu işini reddedenler doğru söylemiyor. Çünkü ateş cansız şeylerin hepsinde bile bütünüyle aynı şeyi yapmaz: Kimini yoğunlaştırır, kimini seyreltir; kimini eritir, kimini katılaştırır. Canlılarda da, bir tekhnē'nin ateşini arar gibi tabiatın ateşini arayarak, durumu böyle kabul etmek gerekir. Çünkü tekhnē'lerde de kuyumculuğun, demirciliğin, marangozluğun ve aşçılığın ateşi farklı sonuçlar doğurur. Belki daha doğrusu, farkı yapanın tekhnē'ler olduğudur; çünkü onlar ateşi bir alet gibi kullanır, onunla yumuşatır, eritir, kurutur, kimi şeylere de biçim verir. Tabiatlar da aynı şeyi yapar; birbirlerinden farkları da buradan gelir. Bu yüzden dışarıdaki ateşe bakarak hüküm vermek gülünçtür. Isınmak ve tutuşmak ister ayırmak, ister inceltmek, ister başka bir şey olsun, onu kullananlara göre eserleri farklı olacaktır. Ama tekhnē'ler ateşi bir alet olarak kullanır; tabiat ise hem alet hem madde olarak kullanır. Zor olan bu değildir; zor olan, ateşi kullanan tabiatın kendisini kavramaktır. Bu tabiat, duyulur hâllerle birlikte biçimi de verir; bu ise artık ne ateşin ne de pneumanın işidir. Bunlara böyle bir kuvvenin karışmış olması şaşırtıcıdır. Aynı şaşırtıcılık psykhē için de geçerlidir; çünkü o da bunlarda bulunur. Bu yüzden yaratıcı olanla, ister bütünüyle ister bir parçasıyla, hareketi hep aynı biçimde fiil hâlinde tutan şeyi bir saymak yanlış değildir. Tabiat da böyledir; oluş da ondan gelir.

Ama her bir şeydeki sıcağın farkı nedir; ister alet olarak, ister madde olarak, ister her ikisi olarak kullanılsın? Ateşin farkları daha çok ve daha az olmaktan ibarettir. Bu da aşağı yukarı karışmışlıkla karışmamışlık arasındaki fark gibidir; çünkü daha saf olan daha çok ateştir. Aynı açıklama öbür basit cisimler için de geçerlidir. Atın kemiği ve eti öküzün kemiğinden ve etinden farklı olduğuna göre, ya farklı şeylerden oluştukları için ya da kullanılış bakımından farklıdırlar. Eğer farklı şeylerdense, basit cisimlerin her birinin farkları nedir ve ⟦…⟧; çünkü aradığımız bunlardır. Eğer aynı şeylerdense, oranları bakımından farklı olurlar. Çünkü öbür şeylerde olduğu gibi iki şıktan biri zorunludur: Şarapla balın karışımı, dayanakları farklı olduğu için farklıdır; bir şarabın karışımı ise, öbür şaraptan farklıysa, oran yüzünden farklıdır. Bu yüzden Empedokles de kemiğin tabiatını mutlak olarak tek saymıştır ⟦…⟧. Ama hepsinin karışım oranı aynıysa, atın, aslanın ve insanın kemikleri arasında fark olmaması gerekirdi. Oysa sertlik, yumuşaklık, yoğunluk ve öbür nitelikler bakımından farklıdırlar; et ve öbür parçalar da aynı biçimde farklıdır. Ayrıca aynı canlıdaki kemikler de yoğunluk, seyreklik ve başka bakımlardan birbirinden farklıdır; öyle ki karışımları aynı değildir. Çünkü kalın ve ince, büyük ve küçük kemiyete ait olur; sert ve yoğun ve bunların zıtları ise karışımın keyfiyetine ait olur. Böyle konuşanların şunu bilmesi gerekir: Yaratıcı olan şey, hem kendisinin daha çok ya da daha az olmasıyla hem de kendi başına, karışmış olarak ya da başka bir şeyin içinde tutuşmasıyla nasıl farklı olabilir [haşlanan ve kızartılan şeylerde olduğu gibi; bu belki doğrudur]? Çünkü hem karışıma girer hem de tabiatın işini görür. Aynı açıklama et için de geçerlidir, çünkü farklar aynıdır; aşağı yukarı toplardamar, atardamar ve öbürleri için de. Öyleyse iki şıktan biri doğrudur: Ya bunların karışım oranı bir değildir, ya da oranları sertlik, yoğunluk ve bunların zıtları üzerinden kavramamak gerekir.

9

9 Οἱ ἀναιροῦντες ὡς οὐ τὸ θερμὸν τὸ ἐργαζόμενον ἐν τοῖς σώμασιν, ἢ ὅτι μία τις φορὰ καὶ δύναμις ἡ τμητικὴ τοῦ πυρός, οὐ καλῶς λέγουσιν. οὐδὲ γὰρ ὅλα τοῖς ἀψύχοις ταὐτὸ ποιεῖ πᾶσιν, ἀλλὰ τὰ μὲν πυκνοῖ, τὰ δὲ μανοῖ, καὶ τήκει, τὰ δὲ πήγνυσιν. ἐν δὲ δὴ τοῖς ἐμψύχοις οὕτως ὑποληπτέον, ὥσπερ φύδεως πῦρ ζητοῦντα, καθάπερ τέχνης· καὶ γὰρ ἐν ταῖς τέχναις ἕτερον τὸ χρυσοχοϊκὸν καὶ τὸ χαλκευτικὸν καὶ τὸ τεκτονικὸν πῦρ ἀποτελεῖ, καὶ τὸ μαγειρικόν. ἴσως δʼ ἀληθέστερον ὅτι αἱ τέχναι· χρῶνται γὰρ ὥσπερ ὀργάνῳ μαλάττουσαι καὶ τήκουσαι καὶ ξηραίνουσαι, ἔνια δὲ καὶ ῥυθμίζουσαι. τὸ αὐτὸ δὴ τοῦτο καὶ αἱ φύσεις· ὅθεν δὴ καὶ ⟨αἱ⟩ πρὸς ἄλληλα διαφοραί. διὸ γελοῖον πρὸς τὸ ἔξω κρίνειν· εἴτε γὰρ διακρῖνον εἴτε λεπτῦνον εἴθʼ ὁτιδήποτʼ ἐστὶ τὸ θερμαίνεσθαι καὶ πυροῦσθαι, διάφορα ἕξει τὰ ἔργα τοῖς χρωμένοις. ἀλλʼ αἱ μὲν τέχναι ὡς ὀργάνῳ χρῶνται, ἡ δὲ φύσις ἅμα καὶ ὡς ὕλῃ. οὐ δὴ τοῦτο χαλεπόν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τὴν φύσιν αὐτὴν νοῆσαι τὴν χρωμένην, ἥτις ἅμα τοῖς αἰσθητοῖς πάθεσι καὶ τὸν ῥυθμὸν ἀποδώσει. τοῦτο γὰρ οὐκέτι πυρὸς οὐδὲ πνεύματος. τούτοις δὴ καταμεμεῖχθαι τοιαύτην δύναμιν θαυμαστόν. ἔτι δὲ τοῦτο θαυμαστὸν ταὐτὸν καὶ περὶ ψυχῆς· ἐν τούτοις γὰρ ὑπάρχει. διόπερ οὐ κακῶς εἰς ταὐτόν, ἢ ἀπλῶς ἢ μόριόν τι τὸ δημιουργοῦν, καὶ τὸ τὴν κίνησιν ἀεὶ τὴν ὁμοίαν ὑπάρχειν ἐνεργοῦν. καὶ γὰρ ἡ φύσις, ἀφʼ ἧς καὶ ἡ γένεσις. ἀλλὰ δὴ τίς ἡ διαφορὰ τοῦ καθʼ ἕκαστον θερμοῦ, εἴθʼ ὡς ὄργανον εἴθʼ ὡς ὕλην εἴθʼ ὡς ἄμφω; πυρὸς γὰρ διαφοραὶ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. τοῦτο δὲ σχεδὸν ὥσπερ ἐν μίξει καὶ ἀμιξίᾳ· τὸ γὰρ καθαρώτερον μᾶλλον. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπλῶν. ἀνάγκη γάρ, ἐπείπερ ἕτερον ὀστοῦν καὶ σὰρξ ἵππου καὶ βοός, ἢ τῷ ἐξ ἑτέρων εἶναι ἢ τῇ χρήσει διαφέρειν. εἰ μὲν οὖν ἕτερα, τίνες αἱ διαφοραὶ ἑκάστου τῶν ἁπλῶν καὶ τίς […] ταύτας γὰρ ζητοῦμεν. εἰ δὲ ταὐτά, τοῖς λόγοις ἂν διαφέροι. ἀνάγκη γὰρ δυοῖν θάτερον, καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις· οἴνου μὲν γὰρ καὶ μέλιτος κρᾶσις διὰ τὸ ὑποκείμενον, οἴνου δʼ αὐτοῦ, εἴπερ ἑτέρα, διὰ τὸν λόγον. διὸ καὶ Ἐμπεδοκλῆς μίαν ἀπλῶς τὴν τοῦ ὀστοῦ φύσιν […] εἴπερ ἅπαντα τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει τῆς μίξεως, ἀδιάφορα ἐχρῆν ἵππου καὶ λέοντος καὶ ἀνθρώπου εἶναι. νῦν δὲ διαφέρει σκληρότητι, μαλακότητι, πυκνότητι, τοῖς ἄλλοις ὁμοίως καὶ σὰρξ καὶ τὰ ἄλλα μόρια. ἔτι δὲ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ ζῴῳ διαφέρουσι πυκνότητι καὶ μανότητι καὶ τοῖς ἄλλοις, ὥστʼ οὐχ ἡ αὐτὴ κρᾶσις. παχὺ μὲν γὰρ καὶ λεπτὸν καὶ μέγα καὶ μικρὸν ⟨ἂν⟩ εἴη ἐν τῷ ποσῷ, σκληρὸν δὲ καὶ πυκνὸν καὶ τὰ ἐναντία τούτοις ἐν τῷ ποιῷ τῷ τῆς μίξεως. ἀναγκαῖον δὲ τοῖς οὕτω λέγουσιν εἰδέναι, πῶς τὸ δημιουργοῦν ἕτερον εἴη ἂν καὶ τῷ τοῦτο πλέον ἢ ἔλαττον εἶναι, καὶ τῷ καθʼ αὐτὸ καὶ ⟨τῷ⟩ μεμειγμένῳ ἢ ἐν ἄλλῳ πυροῦσθαι [καθάπερ τὰ ἑψόμενα καὶ ὀπτώμενα. ὅπερ ἴσως ἀληθές]. ἅμα γὰρ ἐγκαταμείγνυται καὶ ποιεῖ τὸ τῆς φύσεως. ἄρα ὁ αὐτὸς καὶ περὶ σαρκὸς λόγος· καὶ γὰρ αἱ αὐταὶ διαφοραί, σχεδὸν δὲ καὶ περὶ φλεβὸς καὶ ἀρτηρίας καὶ τῶν λοιπῶν. ὥστε δυεῖν θάτερον, ἢ οὐχ εἶς ὁ λόγος τούτων κατὰ τὴν μίξιν, ἢ οὐ σκληρότητι καὶ πυκνότητι καὶ τοῖς ἐναντίοις τοὺς λόγους ληπτέον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…