Kavram
kosmos
- Yunanca
- κόσμος
- Latince
- mundus / ornatus / ordo
- Almanca
- Ordnung / Weltordnung / Schmuck
- Fransızca
- ordre / monde / parure
- İngilizce
- cosmos, world-order
- Türkçe
- intizam; düzenli (kosmios); evren (kosmos)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta kosmos ordunun saf düzeni, atın koşumu, kadının süsüdür; "kata kosmon" = "usule uygun, yerli yerince". Pythagorasçı gelenekte (sonraki tanıklıklara göre) bütün evrenin adı olur. Gorgias 503e–504d'de Sokrates ustaların işini "düzene konmuş ve derlenip toplanmış" (tetagmenon kai kekosmēmenon) bir bütün kurmak olarak tanımlar; bedenin düzeni sağlık, psykhē'ninki yasa, adalet ve ölçülülüktür. 506e: her şeyi iyi kılan, ona özgü (oikeios) kosmos'tur. 507e–508a: gök, yer, tanrılar ve insanlar ortaklık, dostluk, düzenlilik, ölçülülük ve adaletle bir arada durur; bu yüzden bütüne kosmos denir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Homeros | Saf düzeni, süs, usul ("kata kosmon") | |
| Arkaik | Herakleitos (DK 22 B 30) | "Bu kosmos'u ne tanrılardan ne insanlardan biri yaptı" — bütünün düzeni | |
| Klasik | Platon, Gorgias 503e–508a | Ustalığın, sağlığın ve psykhē'nin iyiliğinin ilkesi; bütünün adı | psyche, sophrosyne |
| Klasik | Platon, Devlet Adamı 269d–273e; Timaios | Evren olarak kosmos, tanrısal ustanın ürünü | |
| Hristiyan | Yeni Ahit (Yuhanna) | "Dünya", çoğu kez tanrıdan uzak insanlık anlamında |
Dönüşüm: Süs ve saf düzeninden bütünün düzenine, oradan "evren"e; Hristiyan metinlerde değer işareti yer yer olumsuza döner ("bu dünya").
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | κόσμος (kosmos); κοσμεῖν (kosmein), κόσμιος (kosmios), κοσμιότης (kosmiotēs), ἀκοσμία (akosmia) | kosmein "düzene koymak, dizmek, süslemek" fiilinin adı: ordunun saf düzeni, kadın süsü, kentin düzeni. Projede ilk teknik kullanım: Gorgias 503e–508a (psykhē'nin ve bütünün düzeni). |
| Latince | mundus / ornatus / ordo | mundus da "süs" ile "evren"i birlikte taşır; Yunanca terimin "düzen" boyutu ordo'ya kalır. |
| Almanca / Fransızca | Ordnung, Weltordnung / ordre, monde | Almancada Gorgias çevirileri çoğunlukla "Ordnung" der, 508a'da "Kosmos"u korur. |
| İngilizce | cosmos, world-order |
Türkçe karşılığı
intizam (kosmos); düzenli (kosmios); düzenlilik (kosmiotēs); evren (kosmos).
"Düzen" dersem kosmos ile taxis arasındaki farkı (yalnızca sıralanmışlık / sıralanmışlığın güzelliği) silerim; "evren" dersem Platon'un argümanını kozmolojiden etiğe değil, etikten kozmolojiye doğru okumuş olurum. Gorgias'ta yön tersidir: önce ev, gemi, beden, psykhē'nin kosmos'u; sonra "bilgeler"in gök ve yer için kullandığı ad. "İntizam" seçimi terimi estetik-düzen olarak tutar ve bütünün adına geçişi okura bırakır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde taxis = "düzen", kosmos = "intizam" (Gorgias 504a–506e), bütünün adı olarak "kosmos" (Gorgias 508a, transliterasyon); kosmios = "düzenli", kosmiotēs = "düzenlilik", kosmein = "derleyip toplamak", akosmia = "düzensizlik". Kozmolojik bağlamda (Devlet Adamı 269d, Timaios) "evren (kosmos)".
Atıf ve kaynak notu
Bütünü kosmos diye adlandırmayı Platon kendine mal etmez; Gorgias 507e'de bunu "bilgeler"e (büyük olasılıkla Pythagorasçılar ya da Empedokles çevresi) yükler. "Pythagoras bütüne ilk kosmos diyen kişidir" haberi geç tanıklıklara (Aetios) dayanır; geriye yansıtma olabilir.
İlgili kavramlar
- mundus (Latince karşılığı)
- ornatus (retorikte "süs" anlamındaki Latince karşılığı)
- pleonexia (fazlasını isteme, düzenin ve geometrik eşitliğin karşıtı olarak)
- sophrosyne (psykhē'nin intizamı olarak ölçülülük)
- metron (ölçü, oran, geometrik eşitlik)
- harmonia (parçaların birbirine uyması, Gorgias 503e)
- ordo (Latince "düzen"; Augustinus, De ordine)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kosmos, evren, evrenin, düzen, kâinata, kâinat
Metinlerde işaretlendiği yerler
20 yer · 12 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Platon, Gorgias507e
- Platon, Devlet430e 500b
- Platon, Timaios24b 92c
- Platon, Kritias121b
- Platon, Kanunlar751a 769d 821a 846d 886a 897c 967c
- Platon, Epinomis977b
- Aristoteles, Fizik193b20
- Aristoteles, Gök Üzerine272a_2
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerine322b15
- Aristoteles, Meteorologika1.2
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.11
- Aristoteles, Kozmos Üzerine2