İçeriğe geç

Kavram

kosmos

Yunanca
κόσμος
Latince
mundus / ornatus / ordo
Almanca
Ordnung / Weltordnung / Schmuck
Fransızca
ordre / monde / parure
İngilizce
cosmos, world-order
Türkçe
intizam; düzenli (kosmios); evren (kosmos)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Homeros'ta kosmos ordunun saf düzeni, atın koşumu, kadının süsüdür; "kata kosmon" = "usule uygun, yerli yerince". Pythagorasçı gelenekte (sonraki tanıklıklara göre) bütün evrenin adı olur. Gorgias 503e–504d'de Sokrates ustaların işini "düzene konmuş ve derlenip toplanmış" (tetagmenon kai kekosmēmenon) bir bütün kurmak olarak tanımlar; bedenin düzeni sağlık, psykhē'ninki yasa, adalet ve ölçülülüktür. 506e: her şeyi iyi kılan, ona özgü (oikeios) kosmos'tur. 507e–508a: gök, yer, tanrılar ve insanlar ortaklık, dostluk, düzenlilik, ölçülülük ve adaletle bir arada durur; bu yüzden bütüne kosmos denir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Arkaik Homeros Saf düzeni, süs, usul ("kata kosmon")
Arkaik Herakleitos (DK 22 B 30) "Bu kosmos'u ne tanrılardan ne insanlardan biri yaptı" — bütünün düzeni
Klasik Platon, Gorgias 503e–508a Ustalığın, sağlığın ve psykhē'nin iyiliğinin ilkesi; bütünün adı psyche, sophrosyne
Klasik Platon, Devlet Adamı 269d–273e; Timaios Evren olarak kosmos, tanrısal ustanın ürünü
Hristiyan Yeni Ahit (Yuhanna) "Dünya", çoğu kez tanrıdan uzak insanlık anlamında

Dönüşüm: Süs ve saf düzeninden bütünün düzenine, oradan "evren"e; Hristiyan metinlerde değer işareti yer yer olumsuza döner ("bu dünya").

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca κόσμος (kosmos); κοσμεῖν (kosmein), κόσμιος (kosmios), κοσμιότης (kosmiotēs), ἀκοσμία (akosmia) kosmein "düzene koymak, dizmek, süslemek" fiilinin adı: ordunun saf düzeni, kadın süsü, kentin düzeni. Projede ilk teknik kullanım: Gorgias 503e–508a (psykhē'nin ve bütünün düzeni).
Latince mundus / ornatus / ordo mundus da "süs" ile "evren"i birlikte taşır; Yunanca terimin "düzen" boyutu ordo'ya kalır.
Almanca / Fransızca Ordnung, Weltordnung / ordre, monde Almancada Gorgias çevirileri çoğunlukla "Ordnung" der, 508a'da "Kosmos"u korur.
İngilizce cosmos, world-order

Türkçe karşılığı

intizam (kosmos); düzenli (kosmios); düzenlilik (kosmiotēs); evren (kosmos).

"Düzen" dersem kosmos ile taxis arasındaki farkı (yalnızca sıralanmışlık / sıralanmışlığın güzelliği) silerim; "evren" dersem Platon'un argümanını kozmolojiden etiğe değil, etikten kozmolojiye doğru okumuş olurum. Gorgias'ta yön tersidir: önce ev, gemi, beden, psykhē'nin kosmos'u; sonra "bilgeler"in gök ve yer için kullandığı ad. "İntizam" seçimi terimi estetik-düzen olarak tutar ve bütünün adına geçişi okura bırakır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde taxis = "düzen", kosmos = "intizam" (Gorgias 504a–506e), bütünün adı olarak "kosmos" (Gorgias 508a, transliterasyon); kosmios = "düzenli", kosmiotēs = "düzenlilik", kosmein = "derleyip toplamak", akosmia = "düzensizlik". Kozmolojik bağlamda (Devlet Adamı 269d, Timaios) "evren (kosmos)".

Atıf ve kaynak notu

Bütünü kosmos diye adlandırmayı Platon kendine mal etmez; Gorgias 507e'de bunu "bilgeler"e (büyük olasılıkla Pythagorasçılar ya da Empedokles çevresi) yükler. "Pythagoras bütüne ilk kosmos diyen kişidir" haberi geç tanıklıklara (Aetios) dayanır; geriye yansıtma olabilir.

İlgili kavramlar

  • mundus (Latince karşılığı)
  • ornatus (retorikte "süs" anlamındaki Latince karşılığı)
  • pleonexia (fazlasını isteme, düzenin ve geometrik eşitliğin karşıtı olarak)
  • sophrosyne (psykhē'nin intizamı olarak ölçülülük)
  • metron (ölçü, oran, geometrik eşitlik)
  • harmonia (parçaların birbirine uyması, Gorgias 503e)
  • ordo (Latince "düzen"; Augustinus, De ordine)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kosmos, evren, evrenin, düzen, kâinata, kâinat

Metinlerde işaretlendiği yerler

20 yer · 12 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.