Kavram
Sōphrosynē (σωφροσύνη)
- Yunanca
- σωφροσύνη (sōphrosynē); σώφρων (sōphrōn); σωφρονεῖν (sōphronein)
- Latince
- temperantia; modestia; (Cicero) moderatio
- Almanca
- Besonnenheit; Mäßigung
- Fransızca
- tempérance; sagesse; (Croiset) sagesse
- İngilizce
- temperance, moderation
- Türkçe
- ölçülülük (proje kararı, Phaidon 68c); sıfat "ölçülü", fiil "ölçülü olmak"; Kharmides ve kavram tartışmalarında parantezle *sōphrosynē*
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada sōphrōn, aklı başında, ağırbaşlı, haddini bilen kişidir: ölçüyü aşmayan genç, evine bağlı kadın, tanrılar karşısında kibre (hybris) kapılmayan insan. Tragedyada karşıtı hybris'tir; siyasette aristokrat çevrelerde "düzenli, sessiz, itaatli" yurttaşın erdemi olarak (Thukydides III.82'de anlamının bozulduğu yakınılır) oligarşik bir renk de taşır. Platon bu gündelik katmanı Kharmides'te art arda sınar: Kharmides'in ilk tanımı (sükûnetle, düzenli davranmak, 159b) ve ikinci tanımı (utanç, aidōs, 160e) gündelik ahlaktan gelir ve hızın, çevikliğin güzelliği karşısında çöker. Kritias'la birlikte kavram bilişselleşir: kendi işini yapmak (161b), iyi şeyleri yapmak (163e), kendini bilmek (164d), epistēmē'nin epistēmē'si (166c), bildiğini ve bilmediğini bilmek (167a). Diyalog aporia ile biter, ama kavramın psykhē'nin sağlığı (156e–157a: bütün iyiler ve kötüler psykhē'den akar) ile ilişkisi kurulmuştur. Devlet IV'te sōphrosynē hem bireyde hem kentte yöneten ile yönetilenin kimin yöneteceği konusunda uzlaşması, bir tür uyum (harmonia) olarak yeniden tanımlanır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–5. yy | Homeros, Delphoi, tragedya yazarları | aklı başındalık; tanrılar karşısında sınırını bilme; hybris'in karşıtı | İlyada 21.462; Aiskhylos Yedi Kişi Thebai'ye Karşı 610; "kendini bil" |
| MÖ 5. yy | Thukydides, Antiphon, Kritias | ağırbaşlılık; oligarşik siyasal erdem; anlamının bozulması | Thukydides III.82 |
| MÖ 4. yy (erken diyaloglar) | Platon | psykhē'nin sağlığı; kendini bilmek; bildiğini ve bilmediğini bilmek | Kharmides 157a–176c; Alkibiades I 131b, 133c; Âşıklar (Erastai) 138a–b |
| MÖ 4. yy (orta diyaloglar) | Platon | hazlar ve arzular üzerinde egemenlik; psykhē'nin kısımları arasındaki uyum; dört ana erdemden biri | Phaidon 68c–69c; Gorgias 491d–507c; Devlet IV 430e–432a, 442c–d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | haz ve acı karşısında orta olma (mesotēs); enkrateia'dan ayrı | Nikomakhos'a Etik III.10–12, VII |
| MÖ 1. yy – MS 13. yy | Cicero, Ambrosius, Aquinas | temperantia: dört ana erdemden biri, arzuların denetimi | Tusculanae III.16; Summa theologiae II-II q.141 |
| 11.–16. yy | İbn Miskeveyh, Nasîrüddin Tûsî, Kınalızâde | 'iffe / iffet: şehvet gücünün itidali | Tehzîbü'l-ahlâk; Ahlâk-ı Nâsırî; Ahlâk-ı Alâî |
Dönüşüm: Delphoi'deki "haddini bil" buyruğu Platon'da iki yöne ayrılır: bilişsel yön (kendini bilme, Kharmides–Alkibiades I) ve arzu denetimi yönü (Phaidon, Devlet). Latince temperantia ve İslam ahlak felsefesindeki 'iffe ikinci yönü kanonlaştırır; bilişsel yön Rönesans'ta Montaigne'in "kendini bilme"siyle yeniden canlanır. Türkçede "iffet" sözcüğünün cinselliğe daralması, bu tek yönlü kanonlaşmanın uç noktasıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | σωφροσύνη (sōphrosynē); sıfat σώφρων; fiil σωφρονεῖν "aklı başında olmak, ölçülü davranmak"; karşıtları ἀκολασία (ölçüsüzlük, lit. "cezalandırılmamışlık"), ὕβρις, ἀφροσύνη | sōs "sağ, esen" + phrēn "gönül, akıl" kökünden: "aklı esen kalan", "aklı sağlam". Kratylos 411e bu etimolojiyi sōtēria phronēseōs "phronēsis'in korunması" diye yorumlar. Homeros'ta saophrōn "aklı başında" (İlyada 21.462); Delphoi buyrukları "kendini bil" ve "hiçbir şeyde aşırıya kaçma" ile özdeşleşen, tanrı karşısında insanın sınırını bilmesi erdemi. Platon'da ilk teknik kullanım Phaidon 68c (halk tanımı: arzular karşısında kanatlanmamak); Kharmides baştan sona bu kavramın tanımına ayrılmıştır (157a vd.: büyülü sözle psykhē'de doğan sōphrosynē); Alkibiades I 131b, 133c ve Âşıklar 138a–b'de "kendini bilmek" ile özdeşleştirilir; Devlet IV 430e–432a'da kentin ve psykhē'nin üç kısmı arasındaki uyum (symphōnia) olur. |
| Latince | temperantia; modestia; moderatio | Cicero Tusculanae III.16'da Yunanca sözcüğün Latinceye tek sözcükle aktarılamayacağını söyler, bazen temperantia, bazen moderatio, bazen modestia der; temperantia ile Ortaçağ'ın dört ana erdeminden (virtutes cardinales) biri olur ve anlam, arzuların denetimine daralır. |
| Almanca / Fransızca | Besonnenheit, Mäßigung / tempérance, sagesse | Schleiermacher Besonnenheit ("düşünceli olma, aklı başındalık") der: bilişsel yanı öne çıkarır ve Kharmides çevirilerinde yerleşiktir. Fransızcada Croiset (Budé) sagesse, Robin tempérance/sagesse arasında gidip gelir; sagesse ise sophia ile karışır. |
| İngilizce | temperance, moderation |
Türkçe karşılığı
ölçülülük (seçilen). ölçülülük: arzular ve hazlar karşısındaki denetimi (Phaidon 68c, Devlet IV, Gorgias) iyi karşılar, ama Kharmides ve Alkibiades I'deki bilişsel yanı ("kendini bilmek", "bildiğini ve bilmediğini bilmek") taşımaz. iffet: Arapça; cinsel ahlaka daralır, Ahlâk-ı Alâî geleneğinde sōphrosynē'nin (arapça 'iffe) klasik karşılığıdır, ama bugün yalnızca cinsel namus çağrıştırır. itidal: Arapça, "orta yol"; Aristoteles'in mesotēs'ine kayar. aklıbaşındalık / sağduyu: etimolojiye ve Kharmides'e yakın, ama Phaidon ve Devlet'teki arzu denetimini yitirir ve "sağduyu" common sense'le karışır. özdenetim: modern psikoloji dili; enkrateia ile karışır. sōphrosynē (transliterasyon): Kharmides'in bütün tanım denemelerine açık kalır, ama proje Phaidon 68c'den beri Türkçe karşılık kullanmıştır. Seçim: proje kararı "ölçülülük" korunur; Kharmides boyunca terim bu nota bağlanır ve bilişsel tanımların (163e–175d) "ölçülülük" sözcüğünü nasıl zorladığı okura burada açıklanır.
"Ölçülülük" dediğinde erdemi arzu ekonomisinin içine yerleştirirsin: okur Kharmides'in ilk iki tanımında (sükûnet, 159b; utanç, 160e) bunu doğal bulur, ama Kritias'ın "kendi işini yapmak" (161b) ve "kendini bilmek" (164d) tanımlarına geçildiğinde sözcük ile tanım arasında bir uçurum açılır; "ölçülü olmak kendini bilmektir" cümlesi Türkçede şaşırtıcı görünür, Yunancada ise Delphoi geleneği sayesinde doğaldır. "Aklıbaşındalık" ya da "sağduyu" dersen bu kez Phaidon 68c ve Devlet IV'teki hazlar üzerindeki egemenliği yitirirsin ve Kharmides'i bir bilgi kuramı diyaloğuna indirgemiş olursun. "İffet" dersen Osmanlı ahlak kitaplarının dört ana erdem şemasını (hikmet, şecaat, iffet, adalet) Platon'a yansıtırsın; bu şema Devlet IV'ten türemiştir ama "iffet" sözcüğü modern Türkçede kavramı cinselliğe hapseder. Seçilen karşılık bir uzlaşmadır: kavramın iki yüzü (arzu denetimi / kendini bilme) arasındaki gerilim, Platon'un kendisinin çözmeye çalıştığı sorunun ta kendisidir.
Atıf ve kaynak notu
"Dört ana erdem" (bilgelik, yiğitlik, ölçülülük, adalet) şeması Devlet IV'te açıkça vardır, ama "kardinal erdemler" adlandırması Ambrosius'la başlar; erken diyalogları bu şemanın ışığında okumak geriye yansıtmadır. Kharmides'teki "epistēmē'nin epistēmē'si" tartışması modern "özbilinç" ya da "üst-bilgi" (metacognition) kavramlarıyla okunmaya elverişlidir, ama Platon'un sorusu bilincin yapısı değil, böyle bir bilginin yararlı olup olamayacağıdır (172c–175a). Ayrıca Kharmides ve Kritias'ın sonradan Otuzlar yönetiminin önde gelenleri olduğu bilgisi (Ksenophon Hellenika II.3–4) diyaloğun ironisini belirler; ama bu tarihsel yorumun ne kadarının Platon'un niyeti olduğu tartışmalıdır. Âşıklar'daki "adalet ile ölçülülük aynıdır" sonucu (138b) ve Alkibiades I'deki özdeşleştirmeler, bu diyalogların Platon'a ait olup olmadığı tartışmasıyla (nothos) birlikte okunmalıdır.
İlgili kavramlar
- temperantia (Latince karşılığı)
- arete (Protagoras 329c–333b: erdemlerin birliği; Âşıklar 138b: adalet ile ölçülülüğün özdeşliği)
- episteme (Kharmides 165c–175d: kendini bilme bir epistēmē midir, neyin epistēmē'sidir?)
- psyche (Kharmides 156e–157a: bütün iyiler psykhē'den akar; büyülü sözler ve güzel sözler)
- pharmakon (Kharmides 155b–158c: baş ilacı ve büyülü söz; bedenin sağlığı ile psykhē'nin sağlığı)
- harmonia (Devlet IV 430e–432a: kısımlar arasındaki uyum olarak sōphrosynē)
- politike (Âşıklar 138b–c; Devlet Adamı 306a–311c: yiğitlik ile ölçülülüğün devlet adamlığı dokumasında birleştirilmesi)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: itidal, itidalli, itidale, İtidalli, itidalle, itidalin
Metinlerde işaretlendiği yerler
32 yer · 15 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.1.16
- Platon, Âşıklar (Erastai)138a
- Platon, Kharmides157a
- Platon, Lakhes198a
- Platon, Protagoras322d 361a
- Platon, Gorgias491d
- Platon, Menon73b
- Platon, Meneksenos243a
- Platon, Devlet364a 389d 404e 430e 485e 555c 591b
- Platon, Timaios27c 72a
- Platon, Kritias121b
- Platon, Kanunlar630a 696b 710a 733e 784e 802e 835e 900d 964b
- Platon, Epinomis977c
- Platon, Mektuplar326c 354e
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-15.2