İçeriğe geç

Kavram

Harmonia (ἁρμονία)

Yunanca
ἁρμονία (harmonia); ἁρμόζειν (harmozein)
Latince
harmonia, concordia, temperatio
Almanca
Harmonie, Stimmung, Fügung
Fransızca
harmonie, accord
İngilizce
harmony, attunement
Türkçe
harmonia (çevrilmez)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde harmonia marangozun ve gemi yapımcısının işidir: iki parçanın birbirine geçtiği ekleme yeri; oradan antlaşma ve uzlaşma. Müzikte tellerin birbirine göre akordu ve bir dizinin adı. Herakleitos (B 51, B 54) sözcüğü felsefeye taşır: yay ve lyra gibi "karşı yönlü gerilimden doğan uyum", ve "görünmez harmonia görünür olandan güçlüdür". Pythagorasçılar (Philolaos B 6) evreni sınırlayanlar ile sınırsızların harmonia'sı olarak düşünür; ruh da bedenin harmonia'sıdır — Phaidon'daki Simmias tam bu geleneğin (Philolaos'un öğrencisi) sözcüsüdür. Platon Phaidon 85e–86d'de tezi Simmias'ın ağzından en güçlü biçimiyle kurar ve 91c–95a'da çürütür; ama Devlet IV'te (430e, 443d) sōphrosynē ve adalet için "harmonia" imgesini olumlu anlamda kendisi kullanır; Timaios 35a–36d'de dünya-ruhu harmonik oranlara göre bölünür. Aristoteles De anima I.4 (407b27–408a30) Simmias'ın tezini yeniden ele alıp reddeder; Aristoksenos ve Dikaiarkhos ise (Cicero'nun aktarımıyla) ruhun bedenin harmonia'sı olduğunu savunmayı sürdürür.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Gemi tahtalarını tutturan kenet, bağlantı; antlaşma Homeros - Odysseia 5.248, Homeros - İlyada 22.255
MÖ 6.–5. yy Herakleitos Karşıt gerilimlerden doğan uyum (yay ve lyra); görünmez harmonia görünürden güçlüdür Herakleitos B 51, Herakleitos B 54
MÖ 6.–5. yy Herakleitos (Aristoteles'in aktarımı) Karşı duran bir araya gelir; ayrışanlardan en güzel harmonia — akor değil, farklı seslerin tek bir ezgide birleşmesi (DK) Herakleitos B 8
MÖ 5. yy Philolaos, Pythagorasçılar Sınırlayan ile sınırsızın harmonia'sı; sayısal oranlar; kürelerin harmonia'sı; ruh bedenin harmonia'sı Philolaos B 6
MÖ 5. yy Alkmaion, Hippokrates külliyatı Sağlık = karşıt güçlerin dengesi (isonomia, krasis); Phaidon 86b–c'nin tıbbi arka planı Alkmaion B 4
MÖ 4. yy Platon Simmias'ın tezi: psykhē bedenin karışımının harmonia'sıdır (Phaidon 85e–86d), Sokrates'in çürütmesi (91c–95a); adalet ve ölçülülük ruhun harmonia'sı (Devlet IV); dünya-ruhunun harmonik bölünmesi (Timaios) Platon - Phaidon 86a, Platon - Devlet 443d, Platon - Timaios 35b
MÖ 4. yy Aristoteles, Aristoksenos Aristoteles ruh-harmonia tezini reddeder (De anima I.4); Aristoksenos müzik kuramcısı olarak tezi savunur Aristoteles - De anima 407b

Dönüşüm: Somut eklemden (marangozluk) müzikal akorda, oradan Herakleitos'ta metafizik ilkeye ve Pythagorasçılarda kozmik-sayısal yapıya; Phaidon'da bir ruh kuramı olarak sınanıp reddedilir, ama Platon'un kendi psikolojisinde (Devlet IV) olumlu bir imge olarak geri döner. Değer işareti hep olumludur; kavramın felsefi kaderi, "ruh harmonia'dır" (indirgemeci, materyalist okuma) ile "ruh harmonia'ya sahiptir / harmonia'yı kurar" (Platon, Devlet) arasındaki ayrımda belirlenir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἁρμονία (harmonia), fiil ἁρμόζειν (harmozein) "birbirine geçirmek, uydurmak"; kök ar- (ἀραρίσκειν "eklemek, uydurmak") Homeros'ta harmoniai gemi tahtalarını birbirine tutturan bağlantı, kenet, ekleme yeridir (Odysseia 5.248); sonra antlaşma, uzlaşma; müzikte tellerin akordu ve bir dizi/mod (Dor harmonia'sı, Phryg harmonia'sı); Pythagorasçılarda sayısal oranların uyumu, gök cisimlerinin harmonia'sı. Phaidon 85e–86d'de Simmias psykhē için bir eikōn olarak kullanır: harmonia akort edilmiş lyrada "görülmez, bedensiz, çok güzel ve tanrısal" bir şeydir, ama lyra kırılınca yok olur; psykhē de bedendeki sıcak-soğuk-kuru-yaş karışımının (krasis) harmonia'sıdır. Sokrates 91c–95a'da bu tezi çürütür.
Latince harmonia; concordia; temperatio Cicero Tusculanae I.19–20'de Aristoksenos'un ruh-harmonia tezini aktarırken harmonia'yı Yunanca bırakır, açıklarken intentio (gerginlik) ve concentus kullanır; temperatio (doğru karışım) Phaidon 86b–c'deki krasis anlamına yakındır.
Almanca / Fransızca Harmonie, Stimmung, Fügung / harmonie, accord Almanca Stimmung (akort → ruh hâli) Phaidon'daki geçişi tek sözcükte yaşatır; Heidegger'in Fügung'u (eklem, kenet) Homerosçu kökü diriltmeye çalışır. Fransızca accord hem müzikal akort hem uzlaşma anlamını taşır.
İngilizce harmony, attunement

Türkçe karşılığı

harmonia (çevrilmez). uyum: anlam çekirdeğini iyi taşır ama her türlü uyumu (renk, huy, fikir) kapsar; lyranın akordu ve telin gerginliği (86c "gevşediğinde ya da gerildiğinde") anlaşılmaz. armoni: modern Batı müziğinin akor bilgisini çağrıştırır; Yunan müziği çokseslilik bilmez, harmonia tek sesli bir dizinin akordudur. düzen: kosmos ve taksis için ayrılmalı. akort: 86a–c'deki lyra imgesini karşılar ama Pythagorasçı kozmik anlamı ve Simmias'ın "tanrısal bir şey" nitelemesini taşımaz. harmonia: Simmias'ın tezi tam olarak sözcüğün üç katmanına (kenet/bağlantı, akort, kozmik oran) yaslanır; tek bir Türkçe sözcük bunları veremediğinden transliterasyonu bıraktım. Sıfat/isim türevleri Türkçe: ἡρμοσμένη λύρα → "akort edilmiş lyra".

"Uyum" dersen Simmias'ın tezini gevşek bir benzetmeye indirgersin: ruh bedenin "uyumlu hâli"dir — ama neden "görülmez, bedensiz ve tanrısal" olduğu, neden lyra kırılınca ilk onun yok olacağı anlaşılmaz. "Akort" dersen tezi yalnızca müzikal bir imgeye bağlarsın; oysa 86b'de Simmias harmonia'yı sıcak-soğuk-kuru-yaş karışımı (krasis) diye açıklar — bu, Alkmaion ve Hippokrates tıbbının sağlık tanımıdır (isonomia, karşıtların dengesi). "Düzen" ya da "oran" dersen Pythagorasçı sayı öğretisini peşinen seçmiş olursun. Transliterasyon, Simmias'ın tezinin müzik, tıp ve Pythagorasçı kozmoloji arasındaki tam da bu belirsiz konumunu korur; Sokrates'in çürütmesi (92a–95a) zaten bu belirsizliği kullanır: harmonia bileşenlerinden sonra gelir, derece kabul eder, bileşenlerine karşı çıkamaz — psykhē ise bunların hiçbirine uymaz.

Atıf ve kaynak notu

Phaidon'daki ruh-harmonia tezi Platon'un değil, Platon'un Simmias'a söylettiği Pythagorasçı bir tezdir; Platon onu çürütmek için kurar. Tezin gerçekten Philolaos'a ait olup olmadığı tartışmalıdır: Philolaos'un fragmanları ruh için "harmonia" sözcüğünü doğrudan kullanmaz, Makrobius'un aktarımı geç ve dolaylıdır; Phaidon'un kendisi bu tezin en eski tanığıdır. Tehlike iki yönlüdür: (1) Simmias'ın tezini Platon'a mal etmek; (2) Aristoteles'in De anima'daki daha teknik çürütmesini (harmonia bir logos ya da synthesis'tir) Sokrates'in 92a–95a'daki argümanına geri okumak. Ayrıca modern "armoni" (çokseslilik) kavramını Yunan harmonia'sına yansıtmak, 86a'daki lyra imgesini yanlış okutur.

İlgili kavramlar

  • Ruh-Beden Ayrımı Problemi
  • Ruhun Ölümsüzlüğü Kanıtları
  • Epifenomenalizm ve Ruh-Harmonia Tezi
  • Karşıtların Birliği Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: harmonia, uyum, ahenk, armoni, ahengin, uyumu

Metinlerde işaretlendiği yerler

57 yer · 35 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.