Kavram
Harmonia (ἁρμονία)
- Yunanca
- ἁρμονία (harmonia); ἁρμόζειν (harmozein)
- Latince
- harmonia, concordia, temperatio
- Almanca
- Harmonie, Stimmung, Fügung
- Fransızca
- harmonie, accord
- İngilizce
- harmony, attunement
- Türkçe
- harmonia (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde harmonia marangozun ve gemi yapımcısının işidir: iki parçanın birbirine geçtiği ekleme yeri; oradan antlaşma ve uzlaşma. Müzikte tellerin birbirine göre akordu ve bir dizinin adı. Herakleitos (B 51, B 54) sözcüğü felsefeye taşır: yay ve lyra gibi "karşı yönlü gerilimden doğan uyum", ve "görünmez harmonia görünür olandan güçlüdür". Pythagorasçılar (Philolaos B 6) evreni sınırlayanlar ile sınırsızların harmonia'sı olarak düşünür; ruh da bedenin harmonia'sıdır — Phaidon'daki Simmias tam bu geleneğin (Philolaos'un öğrencisi) sözcüsüdür. Platon Phaidon 85e–86d'de tezi Simmias'ın ağzından en güçlü biçimiyle kurar ve 91c–95a'da çürütür; ama Devlet IV'te (430e, 443d) sōphrosynē ve adalet için "harmonia" imgesini olumlu anlamda kendisi kullanır; Timaios 35a–36d'de dünya-ruhu harmonik oranlara göre bölünür. Aristoteles De anima I.4 (407b27–408a30) Simmias'ın tezini yeniden ele alıp reddeder; Aristoksenos ve Dikaiarkhos ise (Cicero'nun aktarımıyla) ruhun bedenin harmonia'sı olduğunu savunmayı sürdürür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Gemi tahtalarını tutturan kenet, bağlantı; antlaşma | Homeros - Odysseia 5.248, Homeros - İlyada 22.255 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos | Karşıt gerilimlerden doğan uyum (yay ve lyra); görünmez harmonia görünürden güçlüdür | Herakleitos B 51, Herakleitos B 54 |
| MÖ 6.–5. yy | Herakleitos (Aristoteles'in aktarımı) | Karşı duran bir araya gelir; ayrışanlardan en güzel harmonia — akor değil, farklı seslerin tek bir ezgide birleşmesi (DK) | Herakleitos B 8 |
| MÖ 5. yy | Philolaos, Pythagorasçılar | Sınırlayan ile sınırsızın harmonia'sı; sayısal oranlar; kürelerin harmonia'sı; ruh bedenin harmonia'sı | Philolaos B 6 |
| MÖ 5. yy | Alkmaion, Hippokrates külliyatı | Sağlık = karşıt güçlerin dengesi (isonomia, krasis); Phaidon 86b–c'nin tıbbi arka planı | Alkmaion B 4 |
| MÖ 4. yy | Platon | Simmias'ın tezi: psykhē bedenin karışımının harmonia'sıdır (Phaidon 85e–86d), Sokrates'in çürütmesi (91c–95a); adalet ve ölçülülük ruhun harmonia'sı (Devlet IV); dünya-ruhunun harmonik bölünmesi (Timaios) | Platon - Phaidon 86a, Platon - Devlet 443d, Platon - Timaios 35b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles, Aristoksenos | Aristoteles ruh-harmonia tezini reddeder (De anima I.4); Aristoksenos müzik kuramcısı olarak tezi savunur | Aristoteles - De anima 407b |
Dönüşüm: Somut eklemden (marangozluk) müzikal akorda, oradan Herakleitos'ta metafizik ilkeye ve Pythagorasçılarda kozmik-sayısal yapıya; Phaidon'da bir ruh kuramı olarak sınanıp reddedilir, ama Platon'un kendi psikolojisinde (Devlet IV) olumlu bir imge olarak geri döner. Değer işareti hep olumludur; kavramın felsefi kaderi, "ruh harmonia'dır" (indirgemeci, materyalist okuma) ile "ruh harmonia'ya sahiptir / harmonia'yı kurar" (Platon, Devlet) arasındaki ayrımda belirlenir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἁρμονία (harmonia), fiil ἁρμόζειν (harmozein) "birbirine geçirmek, uydurmak"; kök ar- (ἀραρίσκειν "eklemek, uydurmak") | Homeros'ta harmoniai gemi tahtalarını birbirine tutturan bağlantı, kenet, ekleme yeridir (Odysseia 5.248); sonra antlaşma, uzlaşma; müzikte tellerin akordu ve bir dizi/mod (Dor harmonia'sı, Phryg harmonia'sı); Pythagorasçılarda sayısal oranların uyumu, gök cisimlerinin harmonia'sı. Phaidon 85e–86d'de Simmias psykhē için bir eikōn olarak kullanır: harmonia akort edilmiş lyrada "görülmez, bedensiz, çok güzel ve tanrısal" bir şeydir, ama lyra kırılınca yok olur; psykhē de bedendeki sıcak-soğuk-kuru-yaş karışımının (krasis) harmonia'sıdır. Sokrates 91c–95a'da bu tezi çürütür. |
| Latince | harmonia; concordia; temperatio | Cicero Tusculanae I.19–20'de Aristoksenos'un ruh-harmonia tezini aktarırken harmonia'yı Yunanca bırakır, açıklarken intentio (gerginlik) ve concentus kullanır; temperatio (doğru karışım) Phaidon 86b–c'deki krasis anlamına yakındır. |
| Almanca / Fransızca | Harmonie, Stimmung, Fügung / harmonie, accord | Almanca Stimmung (akort → ruh hâli) Phaidon'daki geçişi tek sözcükte yaşatır; Heidegger'in Fügung'u (eklem, kenet) Homerosçu kökü diriltmeye çalışır. Fransızca accord hem müzikal akort hem uzlaşma anlamını taşır. |
| İngilizce | harmony, attunement |
Türkçe karşılığı
harmonia (çevrilmez). uyum: anlam çekirdeğini iyi taşır ama her türlü uyumu (renk, huy, fikir) kapsar; lyranın akordu ve telin gerginliği (86c "gevşediğinde ya da gerildiğinde") anlaşılmaz. armoni: modern Batı müziğinin akor bilgisini çağrıştırır; Yunan müziği çokseslilik bilmez, harmonia tek sesli bir dizinin akordudur. düzen: kosmos ve taksis için ayrılmalı. akort: 86a–c'deki lyra imgesini karşılar ama Pythagorasçı kozmik anlamı ve Simmias'ın "tanrısal bir şey" nitelemesini taşımaz. harmonia: Simmias'ın tezi tam olarak sözcüğün üç katmanına (kenet/bağlantı, akort, kozmik oran) yaslanır; tek bir Türkçe sözcük bunları veremediğinden transliterasyonu bıraktım. Sıfat/isim türevleri Türkçe: ἡρμοσμένη λύρα → "akort edilmiş lyra".
"Uyum" dersen Simmias'ın tezini gevşek bir benzetmeye indirgersin: ruh bedenin "uyumlu hâli"dir — ama neden "görülmez, bedensiz ve tanrısal" olduğu, neden lyra kırılınca ilk onun yok olacağı anlaşılmaz. "Akort" dersen tezi yalnızca müzikal bir imgeye bağlarsın; oysa 86b'de Simmias harmonia'yı sıcak-soğuk-kuru-yaş karışımı (krasis) diye açıklar — bu, Alkmaion ve Hippokrates tıbbının sağlık tanımıdır (isonomia, karşıtların dengesi). "Düzen" ya da "oran" dersen Pythagorasçı sayı öğretisini peşinen seçmiş olursun. Transliterasyon, Simmias'ın tezinin müzik, tıp ve Pythagorasçı kozmoloji arasındaki tam da bu belirsiz konumunu korur; Sokrates'in çürütmesi (92a–95a) zaten bu belirsizliği kullanır: harmonia bileşenlerinden sonra gelir, derece kabul eder, bileşenlerine karşı çıkamaz — psykhē ise bunların hiçbirine uymaz.
Atıf ve kaynak notu
Phaidon'daki ruh-harmonia tezi Platon'un değil, Platon'un Simmias'a söylettiği Pythagorasçı bir tezdir; Platon onu çürütmek için kurar. Tezin gerçekten Philolaos'a ait olup olmadığı tartışmalıdır: Philolaos'un fragmanları ruh için "harmonia" sözcüğünü doğrudan kullanmaz, Makrobius'un aktarımı geç ve dolaylıdır; Phaidon'un kendisi bu tezin en eski tanığıdır. Tehlike iki yönlüdür: (1) Simmias'ın tezini Platon'a mal etmek; (2) Aristoteles'in De anima'daki daha teknik çürütmesini (harmonia bir logos ya da synthesis'tir) Sokrates'in 92a–95a'daki argümanına geri okumak. Ayrıca modern "armoni" (çokseslilik) kavramını Yunan harmonia'sına yansıtmak, 86a'daki lyra imgesini yanlış okutur.
İlgili kavramlar
- Ruh-Beden Ayrımı Problemi
- Ruhun Ölümsüzlüğü Kanıtları
- Epifenomenalizm ve Ruh-Harmonia Tezi
- Karşıtların Birliği Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: harmonia, uyum, ahenk, armoni, ahengin, uyumu
Metinlerde işaretlendiği yerler
57 yer · 35 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B8 22B10 22B51 22B54
- Empedokles, Fragmanlar31B23 31B27 31B96 31B122
- Demokritos, Fragmanlar68B15c
- Diğer Presokratikler, Khioslu Ion36B5
- Diğer Presokratikler, Damon37B4 37B7 37B9
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B6 44B10 44B11
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a 58B35
- Platon, Phaidon85e
- Platon, Kratylos405c 416b
- Platon, Theaitetos175d
- Platon, Philebos17c
- Platon, Şölen187a
- Platon, Phaidros268d
- Platon, Lakhes188d
- Platon, Protagoras326a
- Platon, Büyük Hippias285c
- Platon, Küçük Hippias368d
- Platon, Ion534a
- Platon, Devlet397b 404d 430e 522a 546c 591c 601a
- Platon, Timaios36e 80a 90d
- Platon, Kanunlar653e 800c 835a
- Platon, Epinomis991a
- Aristoteles, Fizik188b
- Aristoteles, Gök Üzerine290b10
- Aristoteles, Ruh Üzerines170
- Aristoteles, Metafizik985b20
- Aristoteles, Kozmos Üzerine5
- Boethius, Aritmetik Üzerine33
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1169_2
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs144
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler3.17
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.223
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi136
- Hegel, Mantık Bilimi209
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri67