İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

III. Kitap: Dört Matematik Terbiyesi

3.prÖnsöz

Matematik, Latincede öğretim ilmi demektir; soyut kemiyeti inceler. Soyut kemiyet, akılla maddeden ya da başka arazlardan ayırıp yalnız akıl yürütmede ele aldığımız kemiyettir: çift, tek ve benzerleri gibi. Dört türü vardır: aritmetik, geometri, musiki ve astronomi. Aritmetik, kendi başına sayılabilir kemiyetin terbiyesidir. Geometri, büyüklüğün ve şekillerin terbiyesidir. Musiki, seslerde bulunan sayılardan söz eden terbiyedir. Astronomi, gök cisimlerinin yörüngelerini, yıldızların şekillerini ve bütün durumlarını seyreden terbiyedir. Bu terbiyeleri sebepleri yeterince gösterilebilsin diye şimdi biraz daha geniş anlatacağız.

1. Aritmetik terbiyesinin adı

Aritmetik sayıların terbiyesidir. Çünkü Yunanlar sayıya arithmos der. Dünyevî edebiyat yazarları onu matematik terbiyeleri arasında birinci saymışlardır, çünkü var olmak için başka hiçbir terbiyeye ihtiyaç duymaz.

Onu izleyen musiki, geometri ve astronomi ise var olmak ve ayakta durmak için onun yardımına muhtaçtır.

3.pr

LIBER TERTIUS. DE QUATUOR DISCIPLINIS MATHEMATICIS. Praefatio. 1. Mathematica Latine dicitur doctrinalis scientia, quæ abstractam considerat quantitatem. Abstracta enim quantitas est, quam intellectu a materia separantes, vel ab aliis accidentibus, ut est, par, impar, vel ab aliis hujusmodi, in sola ratiocinatione tractamus. Cujus species sunt quatuor, id est, arithmetica, geometria, musica et astronomia. Arithmetica est disciplina quantitatis numerabilis secundum se. Geometria est disciplina magnitudinis formarum. Musica et est disciplina quæ de numeris loquitur qui inveniuntur in sonis. Astronomia est disciplina quæ cursus cœlestium siderum atque figuras contemplatur, atque omnes habitudines stellarum. Quas disciplinas deinceps paulo latius indicabimus, ut earum causæ competenter possint ostendi. CAPUT PRIMUM. De vocabulo arithmeticæ disciplinæ. 1. Arithmetica est disciplina numerorum. Græci enim numerum ὰριθμὸν dicunt. Quam scriptores sæcularium litterarum inter disciplinas mathematicas ideo primam esse voluerunt, quoniam ipsa, ut sit, nulla alia indiget disciplina. 2. Musica autem, et geometria, et astronomia, quae sequuntur, ut sint atque subsistant istius egent auxilio.

3.22. Yazarları

Söylendiğine göre sayı terbiyesini Yunanlarda ilk olarak Pythagoras yazmış, sonra Nikomakhos daha ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Latinlerde ise önce Apuleius, sonra Boethius bunu çevirmiştir.

3.2

CAPUT II. De auctoribus ejus. 1. Numeri disciplinam apud Græcos primum Pythagoram ferunt conscripsisse, ac deinde a Nicomacho diffusius esse dispositam, quam apud Latinos primus Apuleius, deinde Boethius transtulerunt.

3.33. Sayı nedir

Sayı, birimlerden oluşan çokluktur. Çünkü bir, sayının tohumudur, sayı değildir. Nummus'a (para) adını sayı (numerus) vermiştir, sık kullanılmasıyla da bu kelimeyi doğurmuştur. Unus adını Yunancadan alır, çünkü Yunanlar "bir"e hena der; duo ve tria da böyledir, onlar bunlara dyo ve tria derler.

Quatuor (dört), adını kare şekilden almıştır. Quinque (beş) ise adını tabiata göre değil, sayılara ad veren kişinin uzlaşmasına göre almıştır. Sex (altı) ve septem (yedi) Yunancadan gelir.

Çünkü Yunancada sert soluk (h) taşıyan birçok adda biz bunun yerine s koyarız. Bu yüzden hex yerine sex, hepta yerine septem deriz; herpyllos otu yerine serpyllum dediğimiz gibi. Octo (sekiz) ise aktarmayla gelir, ennea'ya karşılık novem, deka'ya karşılık decem gibi.

Decem adı Yunanca bir etimolojiden gelir, çünkü aşağıdaki sayıları bağlar ve birleştirir. Yunancada desmeuein "birleştirmek, bağlamak" demektir. Viginti (yirmi), ona iki kez doğdukları için denir; b harfi yerine v konmuştur. Triginta (otuz), üçlü onluktan doğduğu için denir; böylece doksana kadar gider.

Centum (yüz) "daire" demek olan canthodan gelir; ducenti (iki yüz) "iki" ile "yüz"den; öteki sayılar da bine kadar böyledir. Mille (bin), multitudodan (çokluk) gelir; bundan militia (ordu) da gelir, âdeta multitia; bundan milia da gelir ki Yunanlar bir harfi değiştirip buna myria der.

4. Sayıların sağladıkları

Sayının hesabı küçümsenmemelidir. Çünkü Kutsal Yazıların birçok yerinde ne büyük bir sır taşıdığı parlar. Tanrı'ya övgülerde boşuna "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla yaptın" denmemiştir.

Çünkü parçalarıyla mükemmel olan altı, evrenin yetkinliğini sayısının bir anlamıyla bildirir. Musa'nın, İlyas'ın ve bizzat Rab'bin oruç tuttuğu kırk gün de sayıların bilgisi olmadan anlaşılmaz.

Kutsal Yazılarda şekillerini ancak bu sanatı bilenlerin ustaca çözebileceği başka sayılar da vardır. Bize de büyük ölçüde sayılar terbiyesi altında bulunmak verilmiştir: saatleri onunla öğreniriz, ayların akışını onunla hesaplarız, yılın dönüşünü onunla bilinçleriz. Sayı sayesinde karışıklığa düşmeyiz. Her şeyden sayıyı alırsan her şey yok olur. Çağdan hesabı çıkar, her şeyi kör bilgisizlik kuşatır; hesabı bilmeyen kimse öteki canlılardan ayrılamaz.

5. Çift ve tek diye ilk bölünme

Sayı, çiftler ve tekler diye ayrılır. Çift sayı şöyle bölünür: çift-çift, çift-tek, tek-çift ve tek-tek. Tek sayı şöyle bölünür: birincisi asal ve basit, ikincisi bileşik, üçüncüsü ortadaki; bu, bir bakımdan birinci ve bileşmemiş, başka bakımdan ikincil ve bileşiktir.

Çift sayı, iki eşit parçaya bölünebilen sayıdır: 2, 4, 8 gibi. Tek sayı ise eşit parçalara bölünemeyen sayıdır; ortada bir eksik ya da artık kalır: 3, 5, 7, 9 ve ötekiler.

Çift-çift sayı, bölünemez birime varıncaya kadar çift sayıya göre eşit olarak bölünen sayıdır. Örneğin 64'ün yarısı 32'dir, bunun yarısı 16, onun 8, sonra 4, sonra 2, sonra 1'dir; bu tek başına bölünemez.

Çift-tek sayı, eşit parçalara kesilebilen, ama parçaları hemen bölünemez kalan sayıdır: 6, 10, 18, 30 ve 50 gibi. Bu sayıyı bölünce hemen kesemeyeceğin bir sayıya rastlarsın.

Tek-çift sayı, parçaları da bölünebilen, ama birime varmayan sayıdır: 24 gibi. Bu ikiye bölününce 12, sonra yine ikiye bölününce 6, sonra 3 eder. Bu bölünme daha ileri gitmez; birimden önce kesemeyeceğin bir sınırla karşılaşırsın.

Tek-tek sayı, tek sayıyla tek kez ölçülen sayıdır: 25, 49 gibi. Bunlar tek sayılar olduğu gibi tek parçalara da bölünür: yedi kere yedi 49, beş kere beş 25. Tek sayıların kimi basit, kimi bileşik, kimi ortadır.

Basit sayılar birimden başka parçası olmayanlardır: 3'ün yalnız üçte biri, 5'in yalnız beşte biri, 7'nin yalnız yedide biri vardır. Bunların tek bir parçası vardır. Bileşik sayılar yalnız birimle ölçülmeyen, başka bir sayıdan da üreyen sayılardır: 9, 15, 21 ve 25 gibi. Çünkü üç kere üç 9, yedi kere üç 21, üç kere beş 15, beş kere beş 25 deriz.

3.3

CAPUT III. Quid sit numerus. 1. Numerus autem est multitudo ex unitatibus constituta; nam unum semen numeri esse, non numerum. Numero nummus nomen dedit, et a sui frequentatione vocabulum indidit. Unus ex Græco nomen trahit. Graeci enim unum ἕνα dicunt: sic duo, tria, quos illi δύο et τρία appellant. 2. Quatuor vero a figura quadrata nomen sumpserunt. Quinque autem non secundum naturam, sed secundum placitum voluntatis vocabulum acceperunt ab eo qui numeris nomina indidit. Sex autem et septem a Graeco veniunt. 3. In multis enim nominibus, quae in Græco aspirationem habent, nos pro aspiratione a ponimus. Inde pro ἒξ sex, pro ἑπτὰ septem, sicut pro herpillo herba serpillum. Octo vero per translationem, sicut illi et nos: illi ἐννέα, nos novem; illi δέϰα, nos decem. 4. Dicti autem decem a Græca etymologia, eo quod ligent et conjungant infra jacentes numeros. Nam δεσμεύειν, conjungere, vel ligare apud eos dicitur. Porro viginti dicti, quod sint decem bis geniti, v, pro 6 littera posita. Triginta, quod a ternario denario gignantur, sic usque ad nonaginta. 5. Centum vero vocalia cantho, quod est circulus, ducenti a duo, et centum, sic et reliqui usque ad mille. Mille autem a multitudine, unde et militia, quasi multitia; inde et milia, quæ Graeci mutata littera μυρία vocant. CAPUT IV. Quid præstent numeri. 1. Ratio numeri contemnenda non est; in multis enim sanctarum Scripturarum locis quantum mysterium habeant elucet. Non enim frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura, et numero, et pondere fecisti. 2. Senarius namque, qui partibus suis perfectus est, perfectionem mundi quadam numeri sui significatione declarat. Similiter et quadraginta dies, quibus Moyses, et Elias. et ipse Dominus, jejunaverunt, si de numerorum cognitione non intelliguntur. 3. Sic et alii in Scripturis sacris numeri existunt quorum figuras non nisi i noti hujus artis scienter solvere possunt. Datum est etiam nobis ex magna parte sub numerorum consistere disciplina, quando horas per eam discimus, quando mensium curricula supputamus, quando anni spatium redeuntis agnoscimus. Per numerum siquidem, ne confundamur, instruimur. Tolle numerum rebus omnibus, et omnia pereunt. Adime sæculo computum, et cuncta ignorantia caeca complectitur, nec differri potest a cæteris animalibus qui calculi nescit rationem. CAPUT V. De prima divisione parium et imparium. 1. Numerus dividitur in paribus et in imparibus. Par numerus dividitur in his: pariter par, et pariter impar, et l impariter par, et impariter impar. Impar numerus dividitur in iis: primum et simplicem, secundum et compositum, tertium mediocrem, qui quodammodo primus et incompositus; alio vero modo secundus et compositus est. 2. Par numeruS est qui in duabus æquis partibus dividi potest ut II, IV, VIII. Impar vero numerus est qui dividi æquis partibus nequit, uno medio, vel deficiente, vel superante, ut III, V, VII, IX et reliqui. 3. Pariter par numerus est qui secundum parem numerum pariter dividitur, quousque ad indivisibilem perveniat Unitatem, ut puta LXIV habet medietatem XXXII, hic autem XVI: XVI vero VIII; VIII, IV; IV, II; II, I, qui singularis indivisibilis est. 4. Pariter impar est qui in partes æquas recipit sectionem, sed partes ejus mox indissecabiles permanent: ut VI, X, XVIII, XXX et L. Mox enim ut hunc numerum diviseris, incurris in numerum quem secare non possis. 5. Impariter par numerus est cujus partes etiam dividi possunt, sed usque ad unitatem non perveniunt, ut XXIV. Hi enim In medietatem divisi, faciunt XII, rursumque in aliam medietatem VI, deinde in aliam III; et ultra divisionem non recipit sectio illa, sed ante unitatem invenitur terminus quem secare non possis. 6. Impariter impar est qui ab impari numero impariter mensuratur; ut XXV, XLIX; qui dum sint impares numeri, ab imparibus etiam partibus dividuntur, ut septies septem, XLIX, et quinquies quini XXV. Imparium numerorum alii simplices sunt, alii compositi, alii mediocres. 7. Simplices sunt, qui nullam aliam partem habent nisi solam unitatem, ut ternarius solam tertiam, et quinarius solam quintam, et septenarius solam septimam. His enim una pars sola est. Compositi sunt, qui non solum unitate metiuntur, a sed etiam alieno numero procreantur, ut IX, XV, XXI et XXV. Dicimus enim ter terni IX, et septies terni XXI, ter quini XV, et quinquies quini. XXV.

3.3_2Orta sayılar, bir bakımdan basit ve bileşmemiş, başka bakımdan ikincil ve bileşik görünen sayılardır. Örneğin 9, 25 ile karşılaştırıldığında birinci ve bileşmemiştir, çünkü birimden başka ortak sayısı yoktur. Ama 15 ile karşılaştırıldığında ikincil ve bileşiktir, çünkü birimden başka ortak sayısı vardır: 3 sayısı; 9'u üç kere üç, 15'i üç kere beş ölçer.

Yine çift sayıların kimi artık, kimi eksik, kimi mükemmeldir. Artık sayılar parçaları toplandığında kendi tutarını aşanlardır: 12 gibi. Beş parçası vardır: on ikide biri 1, altıda biri 2, dörtte biri 3, üçte biri 4, yarısı 6'dır. 1, 2, 3, 4 ve 6 toplanınca 16 eder ve 12'yi çok aşar. Benzer birçok sayı, örneğin 18 ve daha pek çoğu da böyledir.

Eksik sayılar parçaları toplanınca kendisinden daha küçük bir toplam verenlerdir: 10 gibi. Üç parçası vardır: onda biri 1, beşte biri 2, yarısı 5'tir. 1, 2 ve 5 toplanınca 8 eder, 10'dan çok küçüktür. 8 de buna benzer; parçalarına indirgenince aşağıda kalan başka birçok sayı da öyledir.

Mükemmel sayı, parçalarıyla dolan sayıdır: 6 gibi. Üç parçası vardır: altıda biri, üçte biri, yarısı. Altıda biri 1, üçte biri 2, yarısı 3'tür. Bu parçalar toplanınca, yani 1, 2 ve 3 birlikte, aynı 6'yı tamamlar. Mükemmel sayılar on içinde 6, yüz içinde 28, bin içinde 496'dır.

3.3_2
  1. Mediocres numeri sunt qui quodam modo simplices et incompositi esse videntur, alio vero modo secundi et compositi. Verbi gratia, IX ad XXV, dum comparatus fuerit, primus est et incompositus, quia non habet communem numerum, nisi solum monadicum. Ad XV vero si comparatus fuerit, secundus et compositus, quoniam inest illi communis numerus praeter monadicum, id est ternarius numerus, quia novem mensurat ter terni, et quindecim ter quini. 2. Item parium numerorum alii sunt superflui, alii diminuti, alii perfecti. Superflui sunt quorum partes simul ductæ plenitudinem suam excedunt, ut puta duodenarios; habet enim partes quinque: duodecimam, quod est unum; sextam, quod duo; quartam quod tria; tertiam, quod quatuor; dimidiam, quod sex; unum enim, et duo, et tria, et quatuor, et sex simul ducta faciunt XVI, et longe a duodenario excedunt; sic et alii similes plurimi, ut duodevicesimus, et multi tales. 3. Diminuti numeri sunt qui partibus suis computati, minorem summam efficiunt, ut puta denarius, cujus partes sunt tres: decima, quod est unum; quinta, quod duo; dimidia, quod quinque. Unum enim, et duo, et quinque simul ductæ octonarium faciunt, longe a denario minorem. Similis est huic octonarius, vel alii plurimi, qui in partes redacti infra consistunt. 4. Perfectus numerus est qui suis partibus adimpletur, ut senarius, habet enim tres partes, sextam, tertiam, et dimidiam; sexta enim ejus est unum, tertia duo, dimidia tres. Hæ partes in summam ducta, id est, unum, et duo, et tria, simul eumdem consummant perficiuntque senarium. Sunt autem perfecti numeri intra denarium VI, intra centenarium XXVIII, intra millenarium CCCCXCVI.
3.66. Bütün sayıların ikinci bölünmesi

Her sayı ya kendi başına ya da bir şeye göre ele alınır. Kendi başına sayı şöyle ayrılır: kimi eşit, kimi eşitsizdir. Eşitsiz sayı şöyle ayrılır: kimi büyük, kimi küçüktür. Büyükler şöyle ayrılır: katlı, üst-parçalı, üst-kısımlı, katlı üst-parçalı, katlı üst-kısımlı. Küçükler şöyle ayrılır: alt-katlı, alt-üst-parçalı, alt-üst-kısımlı, alt-katlı alt-üst-parçalı, alt-katlı alt-üst-kısımlı.

Kendi başına sayı, hiçbir ilişki olmaksızın söylenen sayıdır: 3, 4, 5, 6 ve benzerleri gibi. Bir şeye göre sayı, başka sayılarla ilişkili olarak karşılaştırılan sayıdır. Örneğin 4, 2 ile karşılaştırıldığında iki kat ve katlı denir; 6, 3'e; 8, 4'e; 10, 5'e göre de öyle. 3, 1'e göre üç kattır; 6, 2'ye; 9, 3'e göre de öyle; vb.

Eşit sayılar kemiyetçe eşit olanlardır: 2 ile 2, 3 ile 3, 10 ile 10, 100 ile 100 gibi. Eşitsiz sayılar birbiriyle karşılaştırıldığında eşitsizlik gösterenlerdir: 3 ile 2, 4 ile 3, 5 ile 4, 10 ile 6 gibi. Genel olarak büyük küçüğe, küçük büyüğe böyle karşılaştırıldığında eşitsiz denir.

Büyük sayı, karşılaştırıldığı küçük sayıyı kendinde ve ondan fazlasını taşıyan sayıdır. Örneğin 5, 3'ten büyüktür, çünkü kendinde 3'ü ve onun iki parçasını daha taşır; ötekiler de böyledir.

Küçük sayı, karşılaştırıldığı büyük sayıda kendisinin bir parçasıyla birlikte kapsanan sayıdır: 3'ün 5'te kapsanması gibi; çünkü 3, 5 içinde iki parçasıyla birlikte kapsanır. Katlı sayı, kendinde küçük sayıyı iki, üç, dört ya da daha çok kez taşıyan sayıdır. Örneğin 2, 1 ile karşılaştırıldığında iki kattır; 3, 1'e göre üç kat; 4, dört kattır ve ötekiler.

Buna karşılık alt-katlı sayı, katlı sayının içinde iki, üç, dört ya da daha çok kez kapsanan sayıdır. Örneğin 1, 2'de iki kez, 3'te üç kez, 4'te dört kez, ötekilerde daha çok kez kapsanır. Üst-parçalı sayı, büyük sayının karşılaştırıldığı küçük sayıyı ve onun bir parçasını kendinde taşıdığı durumdur.

Örneğin 3, 2 ile karşılaştırıldığında kendinde 2'yi ve 2'nin yarısı olan bir 1 daha taşır. 4, 3 ile karşılaştırıldığında kendinde 3'ü ve 3'ün üçte biri olan bir 1 daha taşır. Yine 5, 4 ile karşılaştırıldığında 4'ü ve onun dörtte biri olan bir 1 daha taşır; ötekiler de böyledir.

Üst-kısımlı sayı, kendinde küçük sayının tamamını ve bunun üstünde onun iki, üç, dört, beş ya da daha çok parçasını taşıyan sayıdır. Örneğin 5, 3 ile karşılaştırıldığında 3'ü ve bunun üstünde onun iki parçasını taşır; 7, 4 ile karşılaştırıldığında 4'ü ve onun üç parçasını taşır; 9, 5 ile karşılaştırıldığında 5'i ve onun dört parçasını taşır.

Alt-üst-parçalı sayı, büyük sayıda bir parçasıyla, yani yarısı, üçte biri, dörtte biri ya da beşte biriyle birlikte kapsanan küçük sayıdır. Örneğin 2'nin 3'e, 3'ün 4'e, 4'ün 5'e göre olması ve benzerleri.

Alt-üst-kısımlı sayı, üst-kısımlı sayıda iki, üç ya da daha çok parçasıyla kapsanan sayıdır. Örneğin 3, 5'te iki parçasıyla, 5, 9'da dört parçasıyla kapsanır.

Katlı üst-parçalı sayı, kendinden küçük sayıyla karşılaştırıldığında küçük sayıyı katlı olarak ve onun bir parçasıyla birlikte taşıyan sayıdır. Örneğin 5, 2 ile karşılaştırıldığında iki kere 2'yi ve bir parçasını taşır; 9, 4 ile karşılaştırıldığında iki kere 4'ü ve bir parçasını taşır.

Katlı üst-kısımlı sayı, kendinden küçük sayıyla karşılaştırıldığında onu katlı olarak ve başka parçalarıyla birlikte taşıyan sayıdır. Örneğin 8, 3 ile karşılaştırıldığında iki kere 3'ü ve iki parçasını taşır; 14, 6 ile karşılaştırıldığında iki kere 6'yı ve iki parçasını taşır; 16, 7 ile karşılaştırıldığında iki kere 7'yi ve iki parçasını taşır; 21, 9 ile karşılaştırıldığında iki kere 9'u ve üç parçasını taşır.

3.6

CAPUT VI. s De secunda divisione totius numeri. 1. Omnis numerus, aut secundum se consideratur, aut ad aliquid. Iste dividitur sic: alii enim sunt æquales, alii inæquales. Iste dividitur sic: alii sunt majores, alii sunt minores. Majores dividuntur sic: in multiplices, superparticulares, superpartientes, multiplices superparticulares, multiplices superpartientes. Minores dividuntur sic: submultiplices, subsuperparticulares, subsuperpartientes, submultiplices subsuperparticulares, submultiplices subsuperpartientes. 2. Per se numerus est qui sine relatione aliqua elicitur, ut III, IV, V, VI, et caeteri similes. Ad aliquid est numerus qui relative ad alios comparatur: verbi gratia, quatuor ad II dum comparatus fuerit duplex dicitur et multiplex; sex ad III, octo ad IV, decem ad V, et iterum tres ad 1 triplex, sex ad II, novem ad III, etc. 3. Æquales numeri dicuntur, qui secundum quantitatem æquales sunt, verbi gratia: II ad II, III ad III, X ad X, C ad C. Inæquales numeri sunt qui ad invicem comparati inaequalitatem demonstrant, ut III ad II, IV ad III, V ad IV, X ad VI, et universaliter major minori, aut minor majori, hujuscemodi dum comparatus fuerit inaequalis dicitur. A. Major numerus est qui habet in se illum minorem numerum ad quem comparatur, et aliquid plus, ut, verbi gratia: quinarius numerus ternario numero fortior est, eo quod quinarius numerus habet in se ternarium, et alias partes ejus duas, et reliqui tales. 4. Minor numerus est qui continetur a majore ad quem comparatur cum aliqua parte sui, ut ternarius ad quinarium, continetur enim ab eo cum duabus partibus suis. Multiplex numerus est qui habet in se minorem numerum bis, aut ter, aut quater, aut multipliciter, verbi gratia: II ad unum dum comparati fuerint. duplex est; III ad unum, triplex; IV, quadruplex, et reliqui. 5. Et contra, submultiplex numerus est qui intra multiplicem continetur bis, aut ter, aut quater, aut multipliciter, verbi gratia: unum a duobus bis continetur, a tribus ter, a quatuor quater, et ab aliis multipliciter. Superparticularis numeruS est dum fortior continet intra se inferiorem numerum circa quem comparatur, similiter et unam partem ejus. 6. Verbi gratia: III ad II dum comparati fuerint continent intra se duos et alium unum, qui media pars est duorum; IV ad III dum comparati fuerint continent in se tres et alium unum, qui est tertia pars trium. Item V ad IV dum comparati fuerint habent in se quaternarium numerum, et alium unum, qui est quarta pars dicti quaternarii numeri, et cæteri tales. 7. Superpartiens numerus est qui in se inferiorem numerum totum continet, et super hoc alteras partes ejus duas, aut tertias, aut quartas, aut quintas, aut alias, verbi gratia: V ad III dum comparati fuerint, babent in se quinarius numerus ternarium, et super hoc alias partes ejus duas; VII ad IV dum comparati fuerint, habent in se quatuor, et alias tres partes ejus; IX ad V dum comparati fuerint habent in se quinque, et alias quatuor partes ejus. 8. Subsuperparticularis numerus est minor qui continetur in fortiori numero cum aliqua parte sua, aut media, aut tertia, aut quarta, aut quinta, verbi gratia: II ad III, III ad IV, IV ad V, et cæteri similes. 9. Subsuperpartiens numerus est qui continetur in numero superpartienti cum aliquibus partibus suis duabus, aut tribus, aut pluribus, verbi gratia: III continentur a V cum aliis duabus partibus suis; V a IX cum quatuor partibus suis. 10. Multiplex superparticularis numerus est qui dum comparatus fuerit ad numerum sibi inferiorem, continet in se totum inferiorem numerum multipliciter, cum aliqua parte ejus, verbi gratia: V ad II dum comparati fuerint continent in se bis binos, et unam partem ejus; IX ad IV dum comparati fuerint continent in se bis quaternos, et unam partem ejus. 11. Multiplex superpartiens numerus est qui dum comparatus ad inferiorem sibi numerum fuerit, continet eum multipliciter cum aliis partibus ejus, verbi gratia: VIII ad III dum comparati fuerint continent in se bis ternos, cum aliis duabus partibus ejus; XIV ad VI dum comparati fuerint continent in se bis senos cum aliis duabus partibus ejus; XVI ad VII dum comparati fuerint continent inter se bis septenos, cum aliis duabus partibus ejus; XXI ad IX dum comparati fuerint continent intra se bis nonos, cum aliis tribus partibus ejus.

3.6_2Alt-katlı alt-üst-parçalı sayı, büyük sayıyla karşılaştırıldığında onda katlı olarak ve bir parçasıyla birlikte kapsanan sayıdır: 3'ün 7'ye, 4'ün 9'a göre olması gibi.

Alt-katlı alt-üst-kısımlı sayı, büyük sayıyla karşılaştırıldığında onda katlı olarak ve birkaç parçasıyla birlikte kapsanan sayıdır. Örneğin 3, 8'de iki kez ve iki parçasıyla kapsanır; 4, 11'de iki kez ve üç parçasıyla kapsanır.

3.6_2
  1. Submultiplex subsuperparticularis est qui dum ad fortiorem comparatus fuerit continetur ab eo multipliciter cum aliqua parte sua, ut III ad VII, et IV ad IX. 2. Submultiplex subsuperpartiens numerus est qui dum ad fortiorem sibi comparatus fuerit, continetur ab eo multipliciter cum aliquibus partibus suis, verbi gratia: III ad VIII continentur bis cum duabus partibus ejus, IV ad XI continentur bis cum tribus partibus suis.
3.77. Bütün sayıların üçüncü bölünmesi

Sayılar ya ayrık ya da süreklidir. Sürekli sayı şöyle ayrılır: birincisi çizgisel, ikincisi düzlemsel, üçüncüsü cisimsel. Ayrık sayı, ayrı birimlerden oluşan sayıdır: 3, 4, 5, 6 ve ötekiler.

Sürekli sayı, birleşik birimlerden oluşan sayıdır. Örneğin 3, büyüklükte, yani çizgide, alanda ya da cisimde düşünülürse sürekli denir. 4 ve 5 de öyledir.

Çizgisel sayı, birimden başlayarak sonsuza kadar çizgi hâlinde yazılan sayıdır. Bu yüzden çizgileri göstermek için alfa konur, çünkü bu harf Yunancada "bir" demektir.

Düzlemsel sayı, yalnız uzunluk değil genişlik de taşıyan sayıdır: üçgen, kare, beşgen ya da dairesel sayılar ve düz zeminde, yani yüzeyde bulunan ötekiler gibi.

Dairesel sayı, kendisiyle çarpıldığında kendinden başlayıp kendine dönen sayıdır: beş kere beş yirmi beş gibi. Cisimsel sayı, uzunluk, genişlik ve yükseklik taşıyan sayıdır: alev gibi yükselen piramitler böyledir.

Küpler zar gibidir. Küreler her yönden yuvarlaklığı eşit olanlardır. Küresel sayı, dairesel sayıyla çarpılıp kendinden başlayan ve kendine dönen sayıdır: beş kere beş yirmi beş gibi. Bu dairesel sayı kendiyle çarpılınca küre yapar: beş kere 25 eder 125.

3.7

CAPUT VII. De tertia divisione totius numeri. 1. Numeri, aut discreti sunt, aut continentes. Iste dividitur sic, primus linealis, 127a secundus superficialis, tertius solidus. Discretus numerus est qui discretis monadibus continetur. Verbi gratia, III, IV, V, VI, et reliqui. 2. Continens numerus est qui conjunctis monadibus continetur, ut, verbi gratia, ternarius numerus, si in magnitudine intelligatur, c linea, aut spatio, aut solido dicitur continens. Similiter quaternarius et quinarius numeri. 3. Linealis numerus est qui inchoans a monade linealiter scribitur usque ad infinitum. Unde alpha ponitur pro designatione linearum, quoniam haec littera unum significat apud Graecos. A. Superficialis numerus est qui non solum longitudine, sed et latitudine continetur, ut trigonus, quadratus, quinquangulus, vel circulares numeri, et cæteri qui semper in plano pede, id est superficie, continentur. 4. Circularis dum sibimet multiplicatus fuerit, a se inchoans ad se convertitur. Verbi gratia: quinquies quini vicies quinque. Solidus numerus est qui longitudine, latitudine et altitudine continetur, ut sunt pyramides, qui in modum flammae consurgunt. 5. Cubus sunt tesseræ. Sphæræ quibus est æqualis undique rotunditas, Sphaericus autem numerus est qui circulato numero multiplicatus a se inchoat, et in se convertitur, ut quinquies quini, viginti quinque. Hic circulus dum seipso multiplicatus fuerit, facit sphæram, idest, quinquies XXV, CXXV.

3.88. Aritmetik, geometri ve musikinin farkı

Aritmetik, geometri ve musiki arasında ortayı bulmada şu fark vardır. Aritmetikte şöyle ararsın: Uçları birleştirir, bölersin ve ortayı bulursun. Örneğin uçlar 6 ve 12 olsun. Bunları toplarsın, 18 eder; ikiye böler ve 9 bulursun. Aritmetiğin orantısı budur: orta, birinciyi kaç birimle aşarsa sondaki de ortayı o kadar birimle aşar. 9, 6'yı üç birimle aşar; 12 de 9'u üç birimle aşar.

Geometriye göre ise şöyle ararsın: uçların çarpımı, ortaların çarpımına eşit olur. Örneğin 6 ile 12 çarpılınca 72 eder; ortalar olan 8 ile 9 çarpılınca aynı sayıyı verir.

Musikiye göre şöyle: orta, birinciyi hangi parçayla aşarsa sondaki de ortayı aynı parçayla aşar. Örneğin 6, 8 tarafından iki birimle aşılır; bu iki birim 6'nın üçte biridir; aynı şekilde 8'i de son sayı olan 12 kendisinin üçte biriyle aşar.

3.8

CAPUT VIII. De differentia arithmeticæ, geometriæ et musicæ. 1. Inter arithmeticam autem, et geometriam, et musicam hoc interest, ut media invenias. In arithmetica primo sic quaeris. Conjungis extrema, et dividis, et facis medium, ut puta: fac extrema esse VI et XII, simul jungis, et faciunt XVIII; partiris media, et facis IX, quod est analogicum arithmeticæ, ut medius quod monadibus superat primum, iis superetur ab extremo. Superant enim IX VI, tribus monadibus, iis superantur a XII. 2. Secundum vero geometriam ita quaeris. Extrema multiplicata tantum faciunt quantum et media multiplicata, ut puta, VI et XII multiplicata facient LXXII; media, VIII et IX multiplicata tantumdem faciunt. 3. Secundum musicam ita: qua parte superat medius dius primum, eadem parte superatur medius ab extremo, ut puta VI a VIII duabus monadibus superantur, quae duae pars sunt tertia eademque media VIII superantur ab ultima. quae est XII.

3.99. Sayıların sonsuz olduğu

Sayıların sonsuz olduğu kesindir. Çünkü hangi sayıda son koyman gerektiğini düşünürsen düşün, o sayı yalnız bir eklenerek artmakla kalmaz, ne kadar büyük olursa olsun, ne kadar kocaman bir çokluk taşırsa taşısın sayıların akıl ve ilmiyle iki katına çıkarılabilir, hatta katlanabilir.

Her sayı kendi hassalarıyla sınırlıdır, öyle ki hiçbiri başka birine eşit olamaz. O hâlde sayılar birbirinden farklı ve çeşitlidir, her biri ayrı ayrı sınırlıdır, hepsi birlikte sonsuzdur.

3.9

CAPUT IX. Quod numeri infiniti existunt. 1. Numeros autem infinitos esse certissimum est, quoniam in quocunque numero finem faciendum putaveris, idem ipse non dico uno addito augeri, sed quamlibet sit magnus, et quamlibet ingentem multitudinem continens, in ipsa ratione, atque scientia numerorum, non solum duplicari, verum etiam multiplicari potest. 2. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur, ut nullus eorum par esse cuicunque alteri possit. Ergo, et dispares inter se atque diversi sunt, et singuli quique finiti sunt, et omnes infiniti sunt. DE GEOMETRIA.

3.10GEOMETRİ

10. Geometrinin bulucuları ve adı

Geometri terbiyesinin önce Mısırlılar tarafından bulunduğu söylenir. Nil taşıp herkesin arazisini çamurla örtünce, toprağın çizgi ve ölçülerle bölünmesi başlamış ve sanata adını vermiştir. Sonra bilgelerin zekâsıyla daha da ilerleyerek denizin, göğün ve havanın aralıklarını ölçmeye geçmiştir.

Çünkü heveslenen araştırmacılar yeryüzünü ölçtükten sonra göğün aralıklarını da sormaya başlamışlardır: ay yeryüzünden, güneş aydan ne kadar uzaktır, göğün tepesine kadar ne ölçüde uzanır. Böylece göğün aralıklarını ve dünyanın çevresini stadion sayısıyla, inandırıcı bir hesapla ayırmışlardır.

Bu terbiye yeryüzünün ölçülmesiyle başladığından başlangıcından adını da korumuştur. Çünkü geometri "yeryüzü" ve "ölçü"den adlandırılmıştır: Yunanca yeryüzüne gē, ölçüye metron denir. Bu terbiyenin sanatı kendinde çizgileri, aralıkları, büyüklükleri ve şekilleri, şekillerde de boyutları ve sayıları taşır.

3.10

CAPUT X. De geometriæ inventoribus, et vocabulo ejus. 1. Geometriæ disciplina primum ab Ægyptiis reperta dicitur, quia inundante Nilo, et omnium possessionibus limo obductis, initium terræ dividendæ per lineas et mensuras nomen arti dedit. Quae deinde longius acumine sapientum provecta, et maris, et cœli, et aeris spatia metitur. 2. Nam provocati studiosi cœperunt post terræ dimensionem et coeli spatia quærere: quanto intervallo luna a terris, a luna sol ipse distaret, et usque ad verticem coeli quanta se mensura distenderet, sicque intervalla ipsa coeli orbisque ambitum per numerum stadiorum ratione probabili distinxerunt. 3. Sed quia ex terræ dimensione hæc disciplina cœpit, ex initio sui, et nomen servavit; nam geometria de terra, et de mensura nuncupata est. Terra enim Graece γη̄ vocatur, μέρον mensura. Hujus disciplinae ars continet in se lineamenta, intervalla, magnitudines, et figuras, et in figuris dimensiones et numeros.

3.1111. Geometrinin dört kısımlı bölünmesi

Geometri dört kısma ayrılır: düzlem şekiller, sayılabilir büyüklük, akılla ölçülebilir büyüklük ve cisimsel şekiller.

Düzlem şekiller uzunluk ve genişlikle sınırlı olanlardır. Sayılabilir büyüklük aritmetik sayılarla bölünebilendir.

Akılla ölçülebilir büyüklükler ölçüsünü bilebildiklerimizdir; akılla ölçülemez olanlar ölçüsünün kemiyeti bilinemeyenlerdir.

Cisimsel şekiller uzunluk, genişlik ve yükseklikle sınırlı olanlardır; Platon'a göre sayıca beştirler.

3.11

CAPUT XI. De quadripertita divisione geometrias. 1. Geometriae quadripertita divisio est in figuras planas, in magnitudinem numerabilem, in magnitudinem rationalem, et in figuras solidas. 2. Planae figuræ sunt, quae longitudine et latitudine continentur. Numerabilis magnitudo est quae numeris arithmeticæ dividi potest. 1303. Magnitudines rationales sunt quarum mensuram scire possumus, irrationales vero, quarum mensurae quantitas cognita non habetur. 3. Figurae solidae sunt quae longitudine et latitudine et altitudine continentur, quæ sunt juxta Platonem numero quinque.

3.1212. Geometri şekilleri

Düzlem şekillerin ilki dairedir. Düzlem ve çevresel bir şekildir; ortasında her şeyin birleştiği bir nokta vardır; geometriciler buna merkez, Latinler dairenin noktası der.

Dörtgen, düzlemde dört doğru çizgi altında uzanan şekildir.

Dianatheton grammon düzlem bir şekildir, vb.

Dik üçgen, dik açısı olan düzlem şekildir.

Isopleuros düzlem bir şekildir, vb.

Küre, her kısmı eşit yuvarlak biçimli şekildir.

Küp, uzunluk, genişlik ve yükseklik taşıyan cisimsel şekildir.

Silindir, üstünde yarım daire taşıyan kare şekildir.

Koni, genişten dara doğru biten cisimsel şekildir, dik üçgen gibi.

Piramit, ateş gibi genişten sivriye yükselen cisimsel şekildir. Çünkü Yunancada ateşe pyr denir.

Bütün sayılar on içinde olduğu gibi, bütün şekillerin çevresi de dairenin içine kapanır.

3.12

CAPUT XII. De figuris geometrice. 1. In plano figurarum prima circulus est, figura plana, et circumducta, cujus in medio punctus est, quo cuncta convergunt, quod centrum geometræ vocant, Latini punctum circuli nuncupant. 2. Quadrilatera figura est in plano, quae sub quatuor lineis rectis jacet. Dianatheton grammon figura plana, etc. Orthogonium triangulum est figura plana, qua habet angulum rectum. Isopleuros figura est plana, etc 3. Sphæra est figura in rotundum formata partibus cunctis aequalis. Cubus est figura solida, quae longitudine, et latitudine et altitudine continetur. 4. Cylindrus est figura quadrata habens superius semicirculum insolidum. 5. Conon, figura solida, quae ab amplo in angustum finit, sicut orthogonium. 6. Pyramis est figura solida, quae in modum ignis ab amplo in acumen consurgit. Ignis enim apud Græcos πῡρ appellatur. 7. Sicut autem intra decem omnis est numerus, ita intra circulum omnium figurarum concluditur ambitus.

3.1313. Geometrinin ilkeleri

Bu sanatın ilkesi noktadır, hiç parçası yoktur. Çizgi, genişliksiz uzunluktur. Doğru çizgi, kendi noktaları üzerinde eşit uzanan çizgidir. Yüzey, yalnız uzunluk ve genişliği olandır.

Yüzeyin sınırları çizgilerdir; bunların biçimleri yukarıdaki şekillere konmamıştır, çünkü onların içinde bulunurlar.

3.13

CAPUT XIII. De principiis geometriæ. 1. Principia hujus artis punctus est, cujus pars nulla est. Linea est praeter latitudinem longitudo. Recta linea est quae ex aequo in suis punctis jacet. Superficies vero, quae longitudines et latitudines solas habet. 2. Superficiei vero fines lineæ sunt, quorum formae ideo in superioribus figuris positæ non sunt, quia intra eas inveniuntur.

3.1414. Geometrik sayılar

Sayıları geometriye göre şöyle ararsın: uçların çarpımı, ortaların çarpımına eşit olur. Örneğin 6 ile 12 çarpılınca 72 eder; ortalar olan 8 ile 9 çarpılınca aynı sayıyı verir.

MUSİKİ

15. Musiki ve adı

Musiki, ses ve ezgide bulunan ölçü bilgisidir. Adı Musalardan türemiştir. Musalar ise apo tou mōsthai, yani "aramak"tan adlandırılmıştır, çünkü eskilerin görüşüne göre şiirlerin gücü ve sesin ezgisi onlarla aranırdı.

Sesleri, duyulur bir şey olup geçmiş zamana aktığı ve hafızaya kazındığı için, şairler Musaların Jüpiter ile Hafıza'nın kızları olduğunu uydurmuştur. Çünkü sesler hafızayla insanda tutulmazsa yok olur, çünkü yazılamazlar.

3.14

CAPUT XIV. De numeris geometrice. 1. Numeros autem secundum geometriam ita quaeris: extrema quippe ejus multiplicata, tantum faciunt quantum et media multiplicata, ut puta, VI et XII multiplicata faciunt LXXII; media VIII et IX multiplicata tantumdem faciunt. DE MUSICA. CAPUT XV. De musica et ejus nomine. 1. Musica est peritia modulationis sono cantuque consistens; et dicta musica per derivationem a Musis. Musæ autem appellatae ἀπὸ τοῡ μω̄σθαι, id est a quærendo, quod per eas, sicut antiqui voluerunt, vis carminum et vocis modulatio quæreretur. 2. Quarum sonus quia sensibilis res est a præterfluit in præteritum tempus, imprimiturque memoriæ, inde a poetis Jovis et Memoriae filias Musas esse confictum est. Nisi enim ab homine memoria teneantur soni, pereunt, quia -scribi non possunt.

3.1616. Musikinin bulucuları

Musa, musiki sanatının bulucusunun tufandan önce Kabil soyundan gelen Yubal olduğunu söyler. Yunanlar ise bu sanatın başlangıcını Pythagoras'ın çekiçlerin sesinden ve gerili tellerin vuruşundan bulduğunu söylerler. Başkaları Thebai'li Linos ile Zethos ve Amphion'un musiki sanatında ilk şöhret bulanlar olduğunu söylerler.

Onlardan sonra bu terbiye özellikle düzene konmuş ve çeşitli yollarla büyümüştür. Musiki bilmemek harf bilmemek kadar ayıptı. Yalnız dinî törenlere değil, bütün bayramlara, sevinçli ya da hüzünlü bütün olaylara katılırdı.

Tanrılara saygıda ilahiler, düğünlerde hymenaioslar, cenazelerde ağıtlar ve yaslar kavallarla söylenirdi. Şölenlerde lir ya da kithara elden ele dolaşır, sofrada uzananlara sırayla şölen şarkıları düzenlenirdi.

3.16

CAPUT XVI. De inventoribus ejus. 1. Moyses dicit repertorem musicae artis fuisse Jubal, qui fuit de stirpe Cain ante diluvium. Græci vero Pythagoram dicunt hujus artis invenisse primordia, ex malleorum sonitu, et cordarum extensione percussa. Alii Linum Thebæum, et Zethum, et Amphiona in arte musica primos claruisse ferunt. 2. Post quos paulatim directa est præcipue hæc disciplina, et aucta multis modis; eratque tam turpe musicam nescire quam litteras. Interponebatur autem non modo sacris, sed et omnibus solemnibus, omnibusque lætis, vel tristioribus rebus. 3. Ut enim in veneratione divina hymni, ita in nuptiis hymenaei, et in funeribus threni, et lamenta ad tibias canebantur. In conviviis vero lyra, vel cithara circumferebatur, et accubantibus singulis ordinabatur conviviale genus canticorum.

3.1717. Musikinin gücü

Bu yüzden musiki olmadan hiçbir terbiye tamam olamaz, çünkü hiçbir şey onsuz değildir. Söylenir ki evrenin kendisi seslerin bir armonisiyle kurulmuştur ve gök de armoninin ezgisiyle döner. Musiki hâlleri uyandırır, hisleri çeşitli durumlara çağırır.

Savaşlarda da borazanın ahengi savaşanları kızıştırır; ses ne kadar güçlüyse ruh savaşa o kadar güçlü olur. Kürekçileri de şarkı teşvik eder. Zahmetlere katlanmak için de musiki ruhu yatıştırır, sesin ezgisi tek tek işlerin yorgunluğunu teselli eder.

Musiki heyecanlı ruhları da yatıştırır; Davud'un ezgi sanatıyla Saul'u murdar ruhtan kurtardığı okunur. Bizzat hayvanları, yılanları, kuşları ve yunusları da ezgisini dinlemeye çeker. Dahası, konuştuğumuz her şeyin ya da içimizden damarlarımızın vuruşuyla hareket ettiğimiz her şeyin musiki ritimleriyle armoninin güçlerine bağlı olduğu anlaşılır.

3.17

CAPUT XVII. Quid possit musica. 1. J Itaque sine musica nulla disciplina potest esse perfecta, nihil enim est sine illa. Nam et ipse mundus quadam harmonia sonorum fertur esse compositus, et coelum ipsum sub harmoniæ modulatione revolvitur. Musica movet affectus, provocat in diversum habitum sensus. 2. In præliis quoque tubæ concentus pugnantes accendit; et quanto vehementior fuerit clangor, tanto fit fortior ad certamen animus. Siquidem et remiges cantus hortatur. Ad tolerandos quoque labores musica animum mulcet, et singulorum operum fatigationem modulatio vocis solatur. 3. Excitos quoque animos musica sedat, sicut legitur de David, qui a spiritu immundo Saulem arte modulationis eripuit. Ipsas quoque bestias, nec non et serpentes, volucres, atque delphinas, ad auditum suae modulationis musica provocat. Sed et quidquid loquimur, vel intrinsecus venarum pulsibus commovemur, per musicos rhythmos harmoniæ virtutibus probatur esse sociatum.

3.1818. Musikinin üç kısmı

Musikinin üç kısmı vardır: armonik, ritmik, metrik. Armonik seslerde tizi pesten ayırır. Ritmik, kelimelerin birleşimini, sesin iyi mi kötü mü uyduğunu araştırır.

Metrik, çeşitli vezinlerin ölçüsünü inandırıcı bir hesapla bilir: örneğin heroik, iambik, elejik vb.

19. Musikinin üç biçimli bölünmesi

Şarkıların malzemesi olan her sesin tabiatça üç biçimli olduğu bilinir. Birincisi armonik sestir, seslerin ezgisinden oluşur. İkincisi organik sestir, üflemeyle olur. Üçüncüsü ritmik sestir, parmakların vuruşuyla ritim alır.

Ses ya gırtlaktan olduğu gibi sesle çıkar, ya boru ya da kavaldan olduğu gibi üflemeyle, ya kitharadan olduğu gibi vuruşla, ya da vurularak ses çıkaran başka bir şeyle.

3.18

CAPUT XVIII. De tribus partibus musicæ. 1 Musicæ partes sunt tres, id est, harmonica, rhythmica, metrica. Harmonica est quæ discernit in sonis acutum et gravem. Rhythmica est quae requirit incursionem verborum, utrum bene sonus an male cohaereat. 1. Metrica est quae mensuram diversorum metrorum probabili ratione cognoscit, ut, verbi gratia, heroicum, iambicum, elegiacum, etc. CAPUT XIX. De triformi musicæ divisione. 1. At omnem sonum, qui materies cantilenarum est, triformem constat esse natura. Prima est harmonica, quae ex vocum cantibus constat. Secunda organica, quae ex flatu consistit. Tertia rhythmica, quæ pulsu digitorum numeros recipit. 2. 1 Nam aut voce editur sonus, sicut per fauces; aut flatu, sicut per tubam, vel tibiam; aut pulsu, sicut per cytharam; aut per quodlibet aliud, quod percutiendo canorum est.

3.2020. Armonik denen ilk bölüm

Armonik denen, yani sesin ezgisi olan ilk bölüm, komedi ve tragedya oyuncularına, korolara ve kendi sesiyle söyleyen herkese aittir. Bu, ruhtan ve bedenden hareket, hareketten ses üretir; insanda ses denen musiki bundan toplanır.

Ses, soluğun vurduğu havadır; kelimeler (verba) de adını bundan alır. Asıl anlamda ses insanlara ya da akılsız canlılara aittir. Başka şeylerde ise "ses", asıl anlamda değil, zorlamayla söylenir: "Borazanın sesi gürledi, kırık sesler kıyılara". Çünkü kıyı kayalarının yankılanması doğaldır; ve: "Ama borazan uzaktan tunçtan korkunç bir ses çıkardı." Armoni, sesin ezgisi ve birçok sesin uyumu ya da birleşmesidir.

Symphonia, pes ve tiz sesin ses, üfleme ya da vuruşta uyumundan doğan ezgi dengesidir. Çünkü daha tiz ve daha pes sesler bununla uyuşur; ondan ayrılan kulağa batar. Zıttı diaphoniadır, yani ayrılan ve uyumsuz sesler.

Euphonia sesin tatlılığıdır. Buna tatlılıktan dolayı melos da denir, "yumuşak"tan gelir.

Diastema, iki ya da daha çok sesten kurulan ses aralığıdır.

Diesis, bir sesten ötekine geçiş yapan ezgi aralıkları ve kaymalarıdır.

Ton, sesin tiz söylenişidir. Armoninin farkı ve kemiyetidir, sesin vurgusunda ya da tınısında durur; musikiciler bunun türlerini on beş kısma ayırmıştır. Bunlardan hyperlydios en son ve en tiz, hypodorios ise en pes olanıdır.

Ezgi, sesin kıvrılmasıdır, çünkü ses düzdür; ses ezgiden önce gelir.

Arsis sesin yükselmesi, yani başlangıcı; thesis sesin konuşu, yani sonudur.

Tatlı sesler ince, yoğun, berrak ve tizdir. Açık sesler, bütün aralığı dolduracak kadar uzağa giden seslerdir: borazan gürültüsü gibi.

İnce sesler, soluğu az olan seslerdir: çocukların, kadınların ya da hastaların sesi gibi, tellerde de böyledir. Çünkü en ince teller ince ve hafif sesler çıkarır.

Tok sesler, çok soluğun bir anda çıktığı seslerdir: erkeklerin sesi gibi. Tiz ses ince ve yüksektir, tellerde gördüğümüz gibi. Sert ses sesleri şiddetle çıkarır: gök gürültüsü gibi, çekiç sert demire vurunca çıkan örs sesi gibi.

Pürüzlü ses boğuktur ve küçük, benzemez vuruşlara dağılır. Kör ses, çıkar çıkmaz susan ve boğularak uzaklara gidemeyen sestir: toprak kaplardaki gibi. Vinnola ses yumuşak ve esnektir; vinnustan, yani yumuşakça kıvrılmış saç bukülünden adını alır.

Mükemmel ses yüksek, tatlı ve berraktır. Yüksek olur ki yücelere yetsin; berrak olur ki kulakları doldursun; tatlı olur ki dinleyenlerin ruhunu okşasın. Bunlardan biri eksikse ses mükemmel olmaz.

3.20

CAPUT XX. De prima divisione musicæ, quæ harmonica dicitur. 1. Prima divisio music; e, quæ harmonica dicitur, id est modulatio vocis, pertinet ad comœdos, tragœdos, vel choros, vel ad omnes qui voce propria canunt. Hæc ex animo et corpore motum facit, et ex motu sonum, ex quo colligitur musica, quæ in homine vox appellatur. 2. Vox est aer spiritu verberatus, unde et verba sunt nuncupata. Proprie autem vox hominum est, seu irrationabilium animantium. Nam in aliis abusive non proprie sonitus vox vocatur, ut: Vox tubæ infremuit, fractasque ad littora voces. Nam proprium est ut littorei resonent scopuli, et: At tuba terribilem sonitum procul ære canoro. Harmonia est modulatio vocis, et concordantia plurimorum sonorum, vel coaptatio. 3. Symphonia est modulationis temperamentum ex gravi et acuto concordantibus sonis, sive in voce, sive in flatu, sive in pulsu. Per hanc quippe voces acutiores gravioresque concordant, ita ut quisquis ab ea dissonuerit sensum auditus offendat. Cujus contraria est diaphonia, id est voces discrepantes, vel dissonæ. 4. Euphonia est suavitas vocis. Haec et melos a suavitate, et molle dicta. 5. Diastema est vocis spatium, ex duobus vel pluribus sonis aptatum. 6. Diesis est spatia quaedam, et deductiones modulandi, atque vergendi de uno in alterum sonum. 7. Tonus est acuta enuntiatio vocis; est enim harmoniae differentia, et quantitas, quae in vocis accentu vel tenore consistit; cujus genera in quindecim partibus musici diviserunt, ex quibus hyperlydius novissimus et acutissimus, hypodorius omnium gravissimus est. 8. Cantus est inflexio vocis, nam sonus directus est, praecedit autem sonus cantum. 9. Arsis est vocis elevatio, id est initium. Thesis vocis positio, hoc est finis. 10. Suaves voces sunt subtiles, et spissae, clarae, atque acutae. Perspicuae voces sunt quæ longius protrahuntur, ita ut omnem impleant continuum locum, sicut clangor tubarum. 11. Subtiles voces sunt quibus non est spiritus, qualis est infantium, vel mulierum, vel ægrotantium, sicut in nervis. Quae enim subtilissimæ chordæ sunt, subtiles ac tenues sonos emittunt. 12. Pingues sunt voces, quando spiritus multus simul egreditur, sicut virorum. Acuta vox est tenuis, et alta, sicut in chordis videmus. Dura vox est, quæ violenter emittit sonos, sicut tonitruum, sicut incudis sonus, quoties in durum malleus percutitur ferrum. 13. Aspera vox est rauca, et quæ dispergitur per minutos et in dissimiles pulsus. Cæca vox est qua mox ut emissa fuerit conticescit, atque suffocata nequaquam longius producitur, sicut est in fictilibus. Vinnola vox, est mollis atque flexibilis. Et vinnola dicta a vinno, hoc est cincinno molliter flexo. 14. Perfecta autem vox est alta, suavis et clara. Alta, ut in sublimi sufficiat; clara, ut aures impleat; suavis, ut animis audientium blandiatur. Si ex his aliquid defuerit, vox perfecta non erit.

3.2121. Organik denen ikinci bölüm

İkinci bölüm olan organik, soluk üflenip dolunca sesle canlanan çalgılardadır: boru, kamış, kaval, org, pandura ve benzeri aletler gibi.

Organum bütün musiki aletlerinin genel adıdır. Körük takılan alete Yunanlar başka bir ad verir; ona organum denmesi halk kullanımıdır.

Borazan ilk olarak Tyrrhenialılar tarafından bulunmuştur. Vergilius bu yüzden şöyle der: "Tyrrhenia borazanının gürültüsü göklerde böğürüyordu." Yalnız savaşlarda değil, övgüler ya da sevincin coşkusu için bütün bayramlarda da kullanılırdı. Bu yüzden Mezmurlar'da şöyle denir: "Ay başında, kutlu bayram gününüzde borazan çalın." Çünkü Yahudilere yeni ayın başında borazan çalmaları buyurulmuştu; bunu bugüne kadar yaparlar.

Kavalların Frigya'da bulunduğu söylenir. Uzun süre yalnız cenazelerde, sonra paganların törenlerinde de kullanıldı. Tibia adını, önce geyik bacaklarından ve yavru geyik incik kemiklerinden (tibia) yapıldığı için aldığı sanılır; sonra zorlamayla, bacak ve kemikten yapılmayanlara da böyle denmeye başlandı. Tibicen (kavalcı) de buradan gelir, âdeta tibiarum cantor, "kaval ezgicisi".

Calamus (kamış) bir bitkinin özel adıdır; calendodan, yani sesi akıtmaktan adlandırılmıştır.

Kimileri fistulanın (kaval) Merkür tarafından bulunduğunu sanır; başkaları Yunanların Pan dediği Faunus'un bulduğunu söyler; bazıları Sicilyalı Agrigentumlu çoban Idis'in. Fistula ses gönderdiği için bu adı almıştır: Yunanca phōs ses, stola gönderilmiş demektir.

Sambuca musikide bir tür symphoniadır. Çünkü kavalların yapıldığı kırılgan bir ağaç türüdür.

Pandura bulucusunun adını taşır; Vergilius bu konuda şöyle der: "Birçok kamışı balmumuyla ilk birleştiren Pan'dır; Pan koyunları ve çobanlarını korur." Çünkü paganlarda bir çoban tanrısıydı; farklı boyda kamışları ilk kez ezgiye uyduran ve hevesli sanatla birleştiren odur.

22. Ritmik denen üçüncü bölüm

Üçüncü bölüm, tellere ve vuruşa ait olan ritmiktir. Buna çeşitli kitharalar, davul, zil, sistrum, tunç ve gümüş tabaklar ve vurulunca madensel sertlikle tatlı bir çınlama veren başka aletler girer.

Kithara ve Mezmur çalgısının bulucusunun, yukarıda söylendiği gibi Yubal olduğu rivayet edilir. Yunanların kanaatine göre ise kitharanın kullanımını Apollon'un bulduğuna inanılır. Kitharanın biçiminin başlangıçta insan göğsüne benzediği aktarılır, çünkü ses göğüsten çıktığı gibi ezgi de ondan çıkardı; adını da aynı sebepten almıştır. Dorca'da göğse kithara denir.

Sonra yavaş yavaş birçok türü doğmuştur: psalterium, lir, barbitos, phoenix, pectis ve iki kişinin birlikte çaldığı Hint kitharası denenler gibi. Başkaları da kare ve üçgen biçimlidir.

Tellerin sayısı da arttı, türü değişti. Eskiler kitharaya fidicula ya da fides derlerdi, çünkü telleri, aralarında güven (fides) bulunan insanların uyumu gibi birbiriyle ahenk içindedir. Eski kitharanın yedi teli vardı; Vergilius bu yüzden şöyle der: "Sesin yedi aralığı."

Aralık denir, çünkü hiçbir tel komşu telle aynı sesi vermez. Telleri yedi olmasının sebebi ise ya bütün sesi doldurmaları ya da göğün yedi hareketle ses çıkarmasıdır.

Chorda (tel) adını cordan (yürek) alır, çünkü göğüste yüreğin vuruşu nasılsa kitharada telin vuruşu öyledir. Telleri ilk Merkür bulmuş, teli sese ilk o germiştir.

Halk arasında canticum (ilahi) denen psalterium, psallereden adını almıştır, çünkü koro onun sesine uyarak cevap verir. A harfi biçiminde barbar kitharaya benzer. Psalterium ile kithara arasındaki fark şudur: psalteriumda sesin çıktığı oyuk ağaç üsttedir, teller aşağıdan vurulur ve yukarıdan ses verir; kitharanın ise oyuk ağacı alttadır. İbraniler kanunun Dekalog sayısı yüzünden on telli psalterium kullanmışlardır.

Lir adını apo tou lyrein'den, seslerin çeşitliliğinden alır, çünkü farklı sesler verir. Lirin ilk Merkür tarafından şöyle bulunduğu söylenir: Nil yatağına çekilince ovalarda çeşitli hayvanlar bırakmıştı; bir kaplumbağa da kalmıştı. Hayvan çürümüş, sinirleri derisinin içinde gergin kalmıştı. Merkür buna vurunca ses çıktı. Merkür bu biçime göre lir yaptı ve bu işe çok hevesli olan Orpheus'a verdi.

3.21

CAPUT XXI. De secunda divisione, quæ organica dicitur. 1. Secunda divisio organica est in iis quæ, spiritu reflante completa, in sonum vocis animantur, ut sunt tubae, calami, fistulae, organa, pandura, et iis similia instrumenta. 2. Organum vocabulum est generale vasorum omnium musicorum. Hoc autem cui folles adhibentur, alio Graeci nomine appellant. Ut autem organum dicatur, magis ea vulgaris est consuetudo. 3. Tuba primum a Tyrrhenis inventa, de quibus Virg.: Tyrrhenusque tubæ mugire per æthera clangor. Adhibebatur autem non solum in praeliis, sed et in omnibus festis diebus propter laudes vel gaudii claritatem. Unde et in Psalterio dicitur: Canite initio mensis tuba in die insigni solemnitatis vestræ. Præceptum enim fuerat Judæis ut initio novae lunae tuba clangerent, quod etiam huc usque faciunt. 4. Tibias excogitatas in Phrygia ferunt, has quidem diu funeribus tantum adhibitas, mox et sacris gentilium. Tibias autem appellatas putant, quod primum de cervinis tibiis cruribusque hinnulorum fierent; deinde per abusionem ita cœptas vocari, etiam quae non de cruribus ossibusve essent; hinc et tibicen, quasi tibiarum cantor. 5. Calamus nomen est arboris proprium, a calendo, id est fundendo voces, vocatus. 6. Fistulam quidam putant a Mercurio inventam; alii a Fauno quem Græci vocant Pana. Nonnulli eam i ab Idi pastore Agrigentino ex Sicilia. Fistula autem dicta, quod vocem emittat. Nam Graece PHOS vox, STOLA missa appellatur. 7. Sambuca in Musicis species est symphoniarum. Est enim genus ligni fragilis, unde et tibiae componuntur. 8. Pandura ab inventore vocata; de qua Virg.: Pan primus calamos cera conjungere Plures Instituit, Pan curat oves, oviumque magistros. Fuit enim apud gentiles deus pastoralis, qui primus dispares calamos ad cantum aptavit, et studiosa arte composuit. CAPUT XXII. De tertia divisione, quæ Rhythmica nuncupatur. 1. Tertia est divisio rhythmica pertinens ad nervos et pulsum, cui dantur species cithararum diversarum, tympanum, et cymbalum, sistrum, acetabula ænea, et argentea, vel alia, quae metallico rigore percussa reddunt cum suavitate tinnitum, et cætera hujusmodi. 2. Citharae ac Psalterii repertor Jubal, ut prædictum est, perhibetur. Juxta opinionem autem Graecorum citharæ usus repertus fuisse ab Apolline creditur. Forma citharæ initio similis fuisse traditur pectori humano, quod uti vox de pectore, ita ex ipsa cantus ederetur, appellataque eadem de causa. Nam pectus Dorica lingua ϰεθάρα vocatur. 3. Paulatim autem plures ejus species exstiterunt, ut psalteria, lyræ, barbiti, phœnices, et pectides, et quæ dicuntur indicae, et feriuntur a duobus simul. Item aliae, atque aliæ, et quadrata forma, et trigonali. 4. Chordarum etiam numerus multiplicatus est, et commutatum genus. Veteres autem citharam fidiculam vel fidem nominaverunt, quia tam concinunt inter se chordae ejus, quam bene conveniunt inter quos fides sit. Antiqua autem cithara septem chordis erat; unde Virgilius: Septem discrimina vocum. 5. Discrimina autem ideo, quod nulla chorda vicinae chordae similem sonum reddat, sed ideo septem chordæ, vel quia totam vocem implent, vel quod septem motibus sonat coelum. 6. Chordas autem dictas a corde, quia sicut pulsus est cordis in pectore, ita pulsus chordae in cithara. Has primus Mercurius excogitavit; idemque prior e nervos in sonum strinxit. 7. Psalterium, quod vulgo canticum dicitur, a psallendo nominatum, quod ad ejus vocem chorus consonando respondeat. Est autem similitudo citharæ barbaricae in modum A litterae. s Sed psalterii et citharæ hæc est differentia, quod psalterium lignum illud concavum unde sonus redditur superius habet, et deorsum feriuntur chordae, et desuper sonant. Cithara vero concavitatem ligni inferius habet. Psalterio autem Hebræi decachordo usi sunt propter numerum decalogum legis. 8. Lyra dicta ἀπὸ του̃ λυρεῑν, a varietate vocum, quod diversos sonos efficiat. Lyram primum a Mercurio dicunt inventam fuisse, hoc modo. Cum regrediens Nilus in suos meatus varia in campis reliquisset animalia, relicta etiam testudo est, quae cum esset putrefacta, et nervi ejus remansissent extenti intra corium, percussa a Mercurio sonitum dedit, ad cujus speciem Mercurius lyram fecit, et Orpheo tradidit, qui erat hujus rei maxime studiosus.

3.21_2Bundan dolayı Orpheus'un bu sanatla yalnız vahşi hayvanları değil, kayaları ve ormanları da ezgisiyle çektiği sanılır. Musikiciler gayretlerinin sevgisi ve şiirin övgüsü yüzünden, masal uydurmalarıyla lirin yıldızlar arasına konduğunu da hayal etmişlerdir.

Davul (tympanum), ağacın bir yanına gerilmiş post ya da deridir. Symphonianın ortası gibidir, kalbura benzer. Tympanum denir, çünkü ortadır; bu yüzden inciye de "orta davul" denir. Symphonia gibi bu da çubukla vurulur.

Ziller, birbirine vurulup dokununca ses çıkaran bir tür tabaktır. Cymbala denir, çünkü ballematia ile birlikte vurulur; Yunanlar böyle cymbala ballematica der.

Sistrum adını bulucusundan alır. Çünkü bu türü Mısır kraliçesi Isis'in bulduğu doğrulanır. Juvenalis şöyle der: "Isis de öfkeli sistrumuyla eşiğimi dövsün." Bu yüzden kadınlar çalar, çünkü bu türün bulucusu bir kadındır. Bu yüzden Amazonlarda da kadın ordusu sistrumla savaşa çağrılırdı.

Tintinnabulum (çıngırak) adını sesinin tınısından alır; el çırpma (plausus) ve kapı gıcırtısı (stridor) gibi.

Halk arasında symphonia denen şey, iki yanına post gerilmiş oyuk bir ağaçtır. Musikiciler ona iki yandan çubuklarla vurur. Pes ile tizin uyumundan çok tatlı bir ezgi çıkar.

3.21_2
  1. Unde et æstimatur eadem arte non feras tantum, sed et saxa atque silvas cantus modulatione allicuisse. Hanc musici propter studii amorem, et carminis laudem, etiam inter sidera suarum fabularum commentis collocatam esse finxerunt. 2. Tympanum est pellis, vel corium ligno ex una parte extentum. Est enim pars media symphoniæ in similitudinem cribri. Tympanum autem dictum, quod medium est. Unde, et margaritum medium tympanum dicitur, et ipsum ut symphonia ad virgulam percutitur. 3. 1 Cymbala acetabula quædam sunt, quae percussa invicem se tangunt, et sonum faciunt. Dicta autem cymbala, quia cum ballematia simul percutiuntur. Ita enim Græci dicunt cymbala ballematica. 4. Sistrum ab inventrice vocatum. Isis enim Ægyptiorum regina id genus invenisse probatur. Juvenalis: Isis, et irato feriat mea limina sistro. Inde et hoc mulieres percutiunt, quia inventrix hujus generis mulier. Unde, et apud Amazonas sistro ad bellum feminarum exercitus vocabatur. 5. Tintinnabulum de sono vocis nomen habet, sicut et plausus manuum, stridor valvarum. 6. Symphoniam vulgo appellatur lignum cavum, ex utraque parte, pelle extenta, quam virgulis hinc et inde musici feriunt. Fitque in ea ex concordia gravis, et acuti suavissimus cantus.
3.2323. Musiki sayıları

Sayıları musikiye göre şöyle ararsın. Örneğin 6 ve 12 uçlarını koyunca, 6'nın 12 tarafından kaç birimle aşıldığına bakarsın: altı birimle aşılır. Bunu kareye yükseltirsin: altı kere altı 36 eder. Baştaki iki ucu, 6 ve 12'yi birleştirirsin: 18 eder. 36'yı 18'e bölersin: 2 çıkar. Bunu küçük tutar olan 6'ya eklersin, 8 olur; bu da 6 ile 12 arasındaki ortadır. Çünkü 8, 6'yı iki birimle, yani 6'nın üçte biriyle aşar; 12 de 8'i dört birimle, yine kendi üçte biriyle aşar. Orta hangi parçayla aşarsa aynı parçayla aşılır.

Bu oran evrende dairelerin dönüşünden doğduğu gibi, küçük evrende, insanda da sesin ötesine geçecek kadar güçlüdür; öyle ki bu mükemmellik olmadan, armoniden yoksun bir insan bile ayakta duramaz. Vezinler de aynı musikinin mükemmelliğiyle, arsis ve thesiste, yani yükselme ve konuşta durur.

3.23

CAPUT XXIII. De musicis numeris. 1. Numeros autem secundum musicam ita quæris. Positis extremis, ut puta VI et XII, vides quot monadibus superetur VI a XII, et est VI monadibus; ducis per quadratum: sexies seni faciunt XXXVI. Conjungis extrema illa prima VI ac XII, simul efficiunt XVIII. Partiris XXXVI per XVIII, efficitur dipondius. Hos jungis cum summa minore, scilicet VI, erunt VIII, et erit medium inter VI et XII. Propterea quod VIII superant VI duabus monadibus, id est, tertia de sex, et superantur VIII a XII quatuor monadibus, tertia portione. Qua parte ergo superat, eadem superatur. 2. Sed hæc ratio quemadmodum in mundo est, ex volubilitate circulorum, ita et in microcosmo in tantum præter vocem valet, ut sine ipsius perfectione etiam homo symphoniis carens non consistat. Ejusdem musicae perfectione etiam metra consistunt, in arsi, et thesi, id est, elevatione et positione. DE ASTRONOMIA.

3.24ASTRONOMİ

24. Astronominin adı

Astronomi yıldızların kanunudur; yıldızların yörüngelerini, şekillerini, kendilerine ve yeryüzüne göre durumlarını araştırıcı akılla izler.

3.24

CAPUT XXIV. De astronomiæ nomine. 1. Astronomia est astrorum lex, quae cursus siderum, et figuras, et habitudines stellarum, circa se et circa terram indagabili ratione percurrit.

3.2525. Astronominin bulucuları

Astronomiyi önce Mısırlılar bulmuştur. Müneccimliği ve doğum gözlemini ise ilk Kaldeliler öğretmiştir. Yazar Josephus, Mısırlılara müneccimliği İbrahim'in öğrettiğini doğrular. Yunanlar ise bu sanatın ilk Atlas tarafından tasarlandığını söyler; bu yüzden göğü taşıdığı söylenmiştir.

Bu kişi kim olursa olsun, göğün hareketi ve ruhun aklıyla uyanmış, zamanların değişmesi, yıldızların belli ve sınırlı yolları, aralıkların ölçülü mesafeleri yoluyla bazı ölçüleri ve sayıları gözlemiş, bunları sınırlayıp ayırarak düzene bağlamış ve müneccimliği bulmuştur.

3.25

CAPUT XXV. De inventoribus ejus. 1. Astronomiam primi Ægyptii invenerunt. Astrologiam vero et nativitatis observantiam Chaldaei primi docuerunt. Abraham autem instituisse Ægyptios astrologiam Josephus auctor asseverat. Graeci autem dicunt hanc artem ab Atlante prius excogitatam; ideoque dictus est sustinuisse coelum. 2. Quisquis autem ille fuit, motu coeli et ratione animae excitatus, per temporum vices, per astrorum ratos definitosque cursus, per intervallorum spatia moderata, consideravit dimensiones quasdam, et numeros, quae definiendo, ac secernendo in ordinem nectens astrologiam reperit.

3.2626. Kurucuları

Yunanca ve Latincede çeşitli yazarların astronomi üzerine kitapları vardır; bunlar arasında Yunanlarda Ptolemaios başta gelir. O, yıldızların yörüngelerinin bulunmasını sağlayan kanonları da kurmuştur.

3.26

CAPUT XVI. De institutoribus ejus. 1. In utraque autem lingua diversorum quidem sunt de astronomia scripta volumina, inter quos tamen Ptolemæus apud Græcos habetur præcipuus, hic etiam, et canones instituit, quibus cursus astrorum inveniantur.

3.2727. Astronomi ile müneccimlik arasındaki fark

Astronomi ile müneccimlik arasında biraz fark vardır. Astronomi göğün dönüşünü, yıldızların doğuşunu, batışını ve hareketini, adlarının sebebini içerir. Müneccimlik ise kısmen tabiî, kısmen batıl inançtır.

Tabiî olanı güneşin, ayın ve yıldızların yörüngelerini ve zamanların belli duraklarını izler. Batıl inanç olanı ise yıldızlardan kehanet yapan, on iki burcu ruhun ya da bedenin her uzvuna dağıtan, yıldızların yörüngesiyle insanların doğumunu ve âdetlerini önceden söylemeye çalışan müneccimlerin izlediğidir.

3.27

CAPUT XXVII. De differentia astronomice et astrologiæ. 1. Inter astronomiam et astrologiam aliquid differt. Nam astronomia conversionem coeli, ortus, obitus, motusque siderum continet, vel qua ex causa ita vocentur. Astrologia vero partim naturalis, partim superstitiosa est. 2. Naturalis, dum exsequitur solis et lunæ cursus, vel stellarum, certasque temporum stationes. Superstitiosa vero est illa quam mathematici sequuntur, qui in stellis augurantur, quique etiam duodecim signa per singula animæ vel corporis membra disponunt, siderumque cursu nativitates hominum et mores prædicere conantur.

3.2828. Astronominin içeriği

Astronominin içeriği birçok şeyden oluşur. Evrenin, göğün, kürenin duruşu ve yörüngesinin, gök ekseninin ve kutuplarının, göğün iklimlerinin, güneşin, ayın ve yıldızların yörüngelerinin ne olduğunu tarif eder.

3.28

CAPUT XXVIII. De astronomice ratione. 1. Astronomiae ratio modis plurimis constat. Definit enim quid mundus, quid coelum, quid sphaeræ situs, et cursus, et quid axis coeli et poli, quae sint climata coeli, qui cursus solis et lunæ, atque astrorum, etc.

3.2929. Evren ve adı

Evren, gökten, yeryüzünden, denizden ve bütün yıldızlardan oluşur. Ona mundus denmesinin sebebi her zaman hareket hâlinde olmasıdır; çünkü unsurlarına hiçbir dinlenme verilmemiştir.

3.29

CAPUT XXIX. De mundo et ejus nomine. 1. Mundus est is qui constat ex cœlo et terra, mari cunctisque sideribus. Qui idcirco mundus est appellatus, quia semper in motu est; nulla enim requies ejus elementis concessa est.

3.3030. Evrenin biçimi

Evrenin biçimi şöyle gösterilir: evren kuzey yönüne yükseldiği gibi güneye de eğilir. Başı ve âdeta yüzü doğu bölgesi, son kısmı kuzeydir.

31. Gök ve adı

Filozoflar göğün yuvarlak, dönen ve ateşli olduğunu söylemişlerdir. Bu adı (caelum) almasının sebebi, oyma bir kap (caelatum) gibi yıldızların işaretlerini taşımasıdır.

Tanrı onu parlak ışıklarla süslemiş, güneşin ve ayın parıldayan küreleriyle doldurmuş, ışıldayan yıldızların parlak işaretleriyle donatmıştır. Yunanca ouranos denir, apo tou horasthai, yani "görmek"ten gelir, çünkü hava saydamdır ve bakmaya daha elverişlidir.

3.30

CAPUT XXX. De forma mundi. 1. Formatio mundi ita demonstratur. Nam quemadmodum erigitur mundus in septentrionalem plagam, ita declinatur in Australem. Caput autem ejus, et quasi facies, orientalis regio est, ultima pars septentrionalis est. CAPUT XXXI. De cælo et ejus nomine. 1. Coelum philosophi rotundum, volubile, atque ardens esse dixerunt, vocatumque hoc nomine, eo quod tanquam vas cœlatum impressa habeat signa stellarum. 2. Distinxit enim id Deus claris luminibus, et implevit solis scilicet et lunae orbe fulgenti, et astrorum micantium splendentibus signis adornavit. Hic autem Græce οὐρανὸς dicitur ἀπὸ.τοῡ όρᾱσθαι, id est, a videndo, eo quod aer perspicuus sit, et a ad speculandum purior.

3.3232. Gök küresinin duruşu

Gök küresi yuvarlak biçimli bir suret gibidir; merkezi, her yandan eşit biçimde kuşatılmış yeryüzüdür. Bu kürenin ne başlangıcı ne sonu olduğu söylenir, çünkü yuvarlak olduğundan daire gibi nereden başlayıp nerede bittiği kolayca kavranamaz.

Filozoflar evrenin yedi göğünü, yani uyumlu hareketle dönen gezegenlerin kürelerini ileri sürmüşlerdir. Her şeyin onların yörüngelerine bağlı olduğunu söyler, birbirine bağlı ve sanki iç içe geçmiş olan bu göklerin geriye ve belli hareketlerle ters yönde döndüğünü düşünürler.

33. Küresinin hareketi

Kürenin hareketi iki eksen üzerinde döner. Biri hiç batmayan kuzey eksenidir, Boreus denir; öteki hiç görünmeyen güney eksenidir, Austronotius denir.

Gök küresinin bu iki kutup üzerinde hareket ettiğini söylerler; onun hareketiyle içinde sabit yıldızlar doğudan batıya dolanır, kuzeydeki yıldızlar ise eksen yakınında daha kısa dönüşler yapar.

3.32

CAPUT XXXII. De situ sphæræ cælestis. 1. Sphæra cœli est species quædam in rotundum formata, cujus centrum terra est ex omnibus partibus æqualiter conclusa. Hanc sphæram nec principium habere (dicunt), nec terminum, ideo quod in rotundum quasi circulus, unde incipiat, vel ubi desinat, non facile comprehenditur. 2. Philosophi autem mundi septem coelos, id est, planetas globorum consono motu introduxerunt, quorum orbibus connexa memorant omnia, quos sibi innexos et velut insertos versari retro et e contrario certis motibus ferri arbitrantur. CAPUT XXXIII. De motu ejusdem. 1. Sphæræ motus duobus axibus volvitur quorum unus est septentrionalis, qui nunquam occidit appellaturque Boreus; alter australis, qui nunquam videtur, et Austronotius dicitur. 2. His duobus polis moveri sphaeram coeli dicunt, et cum motu ejus sidera in ea fixa ab Oriente, usque ad Occidentem circum ire, Septentrionibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus.

3.3434. Kürenin yörüngesi

Gök küresi doğudan batıya bir gün ve gecede bir kez, yirmi dört saatte döner. Güneş de yeryüzünün üstünde ve altındaki yolunu bu sürede kendi dönüşüyle tamamlar.

3.34

CAPUT XXXIV. De cursu ejusdem sphæræ. 1. Sphaera coeli ab Oriente in Occidentem semel i. die, et nocte vertitur xxiv horarum spatiis, quibus sol cursum suum supra terras et sub terra sua volubilitate concludit.

3.3535. Göğün hızı

Gök küresinin öyle bir hızla döndüğü söylenir ki, onun baş döndüren yörüngesine karşı onu yavaşlatan yıldızlar dönmeseydi evreni yıkıma uğratırdı.

3.35

CAPUT XXXV. De celeritate cæli. 1. Tanta celeritate coeli sphæra dicitur currere, at nisi adversus præcipitem ejus cursum astra currerent, quæ eam remorarentur, mundi ruinam facerent.

3.3636. Göğün ekseni

Eksen, kürenin ortasından geçen kuzey doğrusudur. Eksen (axis) denir, çünkü küre onun üzerinde tekerlek gibi döner; ya da arabanın (Büyük Ayı) orada olması yüzünden.

37. Gök kutupları

Kutuplar eksenden geçen dairelerdir. Bunların biri hiç batmayan kuzey kutbudur, Boreus denir; öteki hiç görünmeyen güney kutbudur, Austronotius denir.

Kutup denir, çünkü arabalardaki kullanımdan alınmış eksen halkalarıdır, polireden (cilalamak) adlandırılmışlardır. Kuzey kutbu her zaman görünür, güney kutbu hiç görünmez, çünkü göğün sağı yüksektir, güney tarafı alçaktır.

3.36

CAPUT XXXVI. De axe cæli. 1. Axis est septentrionalis linea recta, quæ par mediam pilam sphæræ tendit, et dictus l axis, quod in eo sphaera ut rota volvitur, vel quia ibi plaustrum est. CAPUT XXXVII. De cælestibus polis. 1. Poli I sunt circuli qui currunt per axem. Notum alter est septentrionalis, qui nunquam occidit, appellaturque Boreus; alter australis, qui nunquam videtur, et Austronotius dicitur. 2. Et dicti poli, quod sint axium cycli ex usu plaustrorum, a poliendo scilicet nominati, sed polus Boreus semper videtur, Austronotius nunquam, quia dextra cœli altiora sunt, pressa Austri.

3.3838. Göğün mihverleri

Göğün mihverleri (cardines) eksenin uç kısımlarıdır. Bu adı alırlar, çünkü gök onların üzerinde döner, ya da yürek (cor) gibi dönerler.

3.38

CAPUT XXXVIII. De cardinibus cœli. 1. Cardines cœli extremae parIes sunt axis. Et dicti cardines, eo quod per eos vertitur coelum, vel quia sicut cor volvuntur.

3.3939. Göğün kubbeleri

Göğün kubbeleri (convexa) uç kısımlarıdır; bu ad eğrilikten gelir. Şu söz buradandır: "Nemli gece kubbeli göğü her kapatışında." Convexum eğri ya da eğik, daire biçiminde bükülmüş demektir.

40. Göğün kapıları

Göğün iki kapısı vardır: Doğu ve Batı. Çünkü güneş birinden çıkar, ötekine girer.

41. Göğün iki yüzü

Göğün yüzü ya da başı doğu bölgesidir; en sonu kuzeydir. Lucanus bu konuda şöyle der: "Evrenin en dip kısmı böyle yatar; onu karlı bölge ve sürekli kışlar ezer."

42. Göğün dört kısmı

Göğün climataları, yani bölgeleri ya da kısımları dört tanedir. Birincisi doğudur, bazı yıldızlar oradan doğar. İkincisi batıdır, bazı yıldızlar bize orada batar. Üçüncüsü kuzeydir, güneş uzun günlerde oraya ulaşır. Dördüncüsü güneydir, güneş uzun gecelerde oraya ulaşır.

Oriens (doğu) adını güneşin doğuşundan (ortus) alır. Occidens (batı) günü batırıp yok ettiği için adlandırılır. Çünkü evrenden ışığı gizler, üzerine karanlık getirir. Septentrio (kuzey) ise eksen üzerinde dönen yedi yıldızdan (septem) adını alır. Buna tam olarak vertex (tepe) da denir, çünkü döner (vertitur).

Meridies (güney), ya güneş orada günün ortasını yaptığı için, âdeta medidies, ya da o zaman gök daha temiz ışıdığı için adlandırılır. Çünkü merum temiz demektir.

Göğün başka yedi climası da vardır. Bunlar doğudan batıya âdeta yedi çizgidir; altlarında insanların âdetleri farklı, canlılar özel olarak çeşitli doğar. Ünlü bazı yerlerden adlandırılmışlardır: birincisi Meroe, ikincisi Syene, üçüncüsü Katakhoras yani Afrika, dördüncüsü Rhodos, beşincisi Hellespontus, altıncısı Mesopontus, yedincisi Borysthenes.

3.39

CAPUT XXXIX. De convexis cœli. 1. Convexa autem coeli, extrema ejus sunt a curvitate dicta, unde est illud: Convexam quoties claudit nox humida cœlum. Convexum enim curvum est, seu inclinatum, et in modum circuli flexum. CAPUT XL. De januis cœli. 1. Januæ 1 coeli duae sunt, Oriens et Occasus. Nam una porta sui procedit, alia se recipit. CAPUT XLi. De gemina facie cœli. 1. Facies cœli, vel caput, orientalis regio; ultima septentrionalis. De qua Lucanus: Sic mundi pars ima jacet, quam zona nivalis, Perpetuæque premunt hiemes. CAPUT' XLII. De quatuor partibus cœli. 1. Climata cœli, id est, plagae, vel partes quatuor sunt, ex quibus prima pars orientalis est, unde aliquae stellae oriuntur. Secunda occidentalis, ubi nobis aliquae stellae occidunt. Tertia septentrionalis, ubi sol pervenit in diebus majoribus. Quarta australis, ubi sol pervenit noctibus majoribus. 2. Oriens autem ab exortu solis est nuncupatus. Occidens, quod diem faciat occidere, et interire. Abscondit enim lumen mundo, et tenebras superinducit, Septentrio autem a septem stellis axis vocatur quae in ipso revolutae rotantur. Hic proprie et vertex dicitur, eo quod vertitur. 3. Meridies autem vocatur, vel quod ibi sol facit medium diem, quasi medidies, 1 vel quia tum purius micat æther. Merum enim purum dicitur. 4. Sunt et alia septem climata coeli, quasi septemB lineæ ab Oriente in Occidentem, sub quibus et mores hominum dispares, atque animalia specialiter diversa nascuntur; quæ vocata sunt a locis quibusdam famosis, quorum primus est Meroe, secundus Syene, a tertius Catachoras, id est, Aphrica, quartus Rhodus, quintus Hellespontus, sextus Mesopontus, septimus Borysthenes.

3.4343. Yarım küreler

Yarım küre (hemisphaerium) kürenin yarısıdır. Yeryüzünün üstündeki yarım küre göğün bize tamamen görünen kısmıdır; yeryüzünün altındaki yarım küre ise yeryüzünün altında kaldıkça görülemeyen kısımdır.

44. Göğün beş dairesi

Göğün beş kuşağı vardır. Bu ayrımlarla bazı kısımlarda ılıman iklimiyle yaşanır, bazıları ise soğuğun ya da sıcağın şiddetiyle yaşanamaz olur. Bunlara kuşak ya da daire denir, çünkü kürenin çevresinde bulunurlar.

Birinci daireye Arcticus denir, çünkü Ayı takımyıldızları onun içinde kapalı görünür. İkinci daireye therinos tropikos denir, çünkü güneş bu dairede kuzey sınırlarında yaz yaparak ötesine geçmez, hemen geri döner; dönence adı buradan gelir.

Üçüncü daire isēmerinostur; Latinler buna ekinoks dairesi der, çünkü güneş bu daireye gelince ekinoks yapar (isēmerinos Latincede "gün eşitliği" demektir). Kürenin yarısı bu daireye dayanır görünür. Dördüncü daireye Antarcticus denir, çünkü Arcticus dediğimiz dairenin zıttıdır.

Beşinci daire kheimerinos tropikostur; Latinler buna kış dairesi der, çünkü güneş bu daireye gelince kuzeydekilere kış, güneyde yaşayanlara yaz yapar.

3.43

CAPUT XLIII. De hemisphæriis. 1. Hemisphærium dimidia pars sphærae est; hemisphærium supra terras, est ea pars coeli quae a nobis tota videtur; hemisphærium sub terra, est quæ videri non potest, quandiu sub terra fuerit. CAPUT XLIV. De quinque circulis cœli. 1. Zonae coeli quinque sunt, quarum distinctionibus quaedam partes temperie sua incoluntur, quædam immanitate frigoris aut caloris inhabitabiles existunt. Quae ideo, et zonae, vel circuli appellantur, eo quod in circumductione sphæræ existunt. 2. Quorum primus circulus ideo Arcticus appellatur, eo quod intra eum Arctorum signa inclusa perspiciuntur. Secundus circulus ex eo θερινὸς τροπιϰὸς dicitur, quia in eo circulo sol Aquilonis finibus æstatem faciens ultra eum circulum non transit, sed statim revertitur, et inde tropicus appellatus. 3. Tertius circulus ὶσημερινός, qui a Latinis ideo æquinoctialis appellatur, eo quod sol cum ad eum orbem pervenerit, æquinoctium facit (ὶσημερινὸς enim Latine diu dicitur æquinox) quo circulo dimidia sphæræ pars constituta perspicitur. Quartus circulus Antarcticus vocatur, eo quod contrarius sit circulo quem Arcticum nominamus. 4. Quintus circulus χειμερινὸς τροπιϰὸς, qui a Latinis hiemalis, sive brumalis appellatur, ideo quia sol cum ad eum circulum pervenerit, hiemem iis qui ad Aquilonem sunt facit, aestatem autem iis qui in Austri partibus commorantur.

3.4545. Burçlar kuşağı

Burçlar kuşağı, beş açılı çizgiden ve tek bir çizgiden oluşan dairedir.

3.45

CAPUT XLV. De circulo zodiaco. 1. Zodiacus autem circulus est qui ex linearum quinque angulis et ex una linea constat.

3.4646. Beyaz daire

Süt dairesi, kürede görünen yoldur; beyazlığından (candor) adını alır, çünkü beyazdır. Bazıları bunun güneşin dolaştığı yol olduğunu ve onun parlak geçişinden böyle parladığını söyler.

3.46

CAPUT XLVI. De candido circulo 1. Lacteus circulus via est quæ in sphæra videtur. a candore dicta, quia alba est, a quam aliqui dicunt viam esse i qua circuit sol, et ex splendoris ipsius transitu ita lucere.

3.4747. Güneşin büyüklüğü

Güneşin büyüklüğü yeryüzünden fazladır. Bu yüzden doğduğu aynı anda hem doğuda hem batıda eşit biçimde görünür. Bize bir arşın kadar göründüğünden, güneşin yeryüzünden ne kadar uzak olduğunu düşünmek gerekir; bu uzaklık onu bize küçük gösterir.

48. Ayın büyüklüğü

Ayın büyüklüğünün güneşten az olduğu söylenir. Çünkü güneş aydan yukarıdadır ve bize yine de aydan büyük görünür; yakınımıza gelse aydan çok daha büyük görünürdü. Güneş yeryüzünden büyük olduğu gibi, yeryüzü de aydan bir miktar büyüktür.

3.47

CAPUT XLVII. De magnitudine solis. 1. Magnitudo solis fortior est terra, unde, et eodem momento quo oritur, et Orienti simul, et Occidenti æqualiter apparet. Quia vero tanquam cubitalis nobis videtur, considerare oportet quantum sol distat a terris, quae longitudo facit ut parvus videatur nobis. CAPUT XLVIII. De magnitudine lunæ. 1. Magnitudo quoque lunae minor fertur esse quam solis. Nam dum sol superior sit a luna, et tamen a nobis major quam luna videatur, jam si prope nos accessisset, multo major quam luna conspiceretur. Sicut autem fortior est sol terra, ita terra fortior luna per aliquam quantitatem.

3.4949. Güneşin tabiatı

Güneş ateşten olmakla birlikte kendi dönüşünün aşırı hareketiyle daha da ısınır. Filozoflar onun ateşinin suyla beslendiğini, ışığının ve sıcaklığının gücünü de zıt unsurdan aldığını söyler. Bu yüzden onu çoğu zaman ıslak ve çiy damlatır hâlde görürüz.

3.49

CAPUT XLIX. De natura solis. 1. Sol dum igneus sit, prae nimio motu conversionis suae amplius incalescit. Cujus ignem dicunt philosophi aqua nutriri, et e contrario elemento virtutem luminis et caloris accipere. Unde videmus eum saepius madidum, atque rorantem.

3.5050. Güneşin yolu

Güneşin evrenle birlikte dönmediğini, kendi kendine hareket ettiğini söylerler. Çünkü göğe sabitlenmiş olsaydı bütün günler ve geceler eşit olurdu. Oysa yarın başka bir yerde batacağını, dün başka bir yerde battığını görüyoruz; demek ki evrenle birlikte dönmüyor, kendi kendine hareket ediyor. Yıllık dönüşlerini mevsimler değişsin diye eşit olmayan aralıklarla tamamlar.

Çünkü güneye doğru uzaklaşınca kışı getirir, toprak kışın nemiyle ve kırağıyla beslensin diye; kuzeye yaklaşınca yazı getirir, ekinler olgunlukla sertleşsin, nemli yerlerde pişmemiş kalan şeyler ısınıp yumuşasın diye.

3.50

CAPUT L. De cursu solis. 1. Solem per seipsum moveri, non cum mundo verti dicunt. Nam si fixus coelo maneret, omnes dies et noctes aequales existerent; sed quoniam alio loco cras occasurum, alio occidisse hesterno videmus, apparet eum per seipsum moveri, non cum mundo verti. Spatiis enim inaequalibus orbes annuos conficit propter temporum mutationes. 2. Nam vadens longius ad meridiem, hiemem facit, ut hibernis humoribus, ac pruinis terra pinguescat. Accedens propius ad Septentrionem, aestatem reddit, ut fruges maturitate durentur, et quae sunt in humidis incocta, fervefacta mitescant.

3.5151. Güneşin etkisi

Güneş doğarken gündüzü yapar, batarken geceyi getirir. Çünkü gündüz güneşin yeryüzünün üstünde, gece de altında olmasıdır. Saatler ondandır; yükselince gündüz, batınca gece ondandır; aylar ve yıllar onunla sayılır, mevsimlerin birbirini izlemesi onunla olur.

Güneyden geçerken yeryüzüne daha yakındır, kuzeye doğru ise yükseğe çıkar. Tanrı ona farklı yollar, yerler ve zamanlar koymuştur ki hep aynı yerlerde kalıp her şeyi günlük sıcağıyla yakıp bitirmesin. Clemens'in dediği gibi: "Farklı yollar edinir; bunlarla havanın ılıklığı mevsimlerin hesabına göre dağıtılır, değişimlerin ve dönüşümlerin düzeni korunur." Çünkü yukarı çıktığında baharı ılıtır, göğün en yükseğine vardığında yaz sıcaklarını tutuşturur, yeniden inerken sonbahara ılıklığı geri verir, alt daireye döndüğünde ise göğün buzlu yapısından kış soğuğunun katılığını bize bırakır.

3.51

CAPUT LI. De effectu solis. 1. Sol oriens diem facit, occidens noctem inducit; nam dies est sol super terras, nox est sol sub terris. Ex ipso enim sunt horae; ex ipso dies, cum ascenderit; ex ipso etiam nox cum occiderit; ex ipso menses, et anni numerantur; ex ipso vicissitudines fiunt temporum. 2. Quando autem per meridiem currit, vicinior est terrae; quando vero juxta Septentrionem, sublimis attollitur. Cui ideo Deus diversos cursus constituit, loca, et tempora, ne dum semper eisdem moraretur locis, quotidiano vapore ejus universa consumerentur, sicut Clemens ait: Cursus diversos accipit, quibus aeris temperies pro ratione temporum dispensatur, et ordo vicissitudinum permutationumque servatur. Nam dum ad superiora conscenderit, ver temperat; ubi autem ad summum coeli venerit, aestivos accendit calores; descendens rursus autumno temperiem reddit. Ubi vero ad inferiorem redit circulum, ex glaciali compage coeli rigorem nobis hiberni frigoris derelinquit.

3.5252. Güneşin gidişi

Güneş doğduktan sonra güneyden geçerek yol alır. Batıya varıp Okyanus'a daldıktan sonra yerin altında bilinmeyen yollardan gider ve yeniden doğuya koşar.

3.52

CAPUT LII. De itinere solis. 1. Sol oriens per meridiem iter habet, qui postquam ad occasum venerit, et Oceano se tinxerit, per incognitas sub terra vias vadit, et rursus ad orientem recurrit.

3.5353. Ayın ışığı

Bazı filozoflar ayın kendine ait ışığı olduğunu, küresinin bir yarısının ışıldadığını öbür yarısının karanlık olduğunu, yavaş yavaş dönerek farklı şekiller aldığını söyler. Başkaları ise tersine, ayın kendi ışığı olmadığını, güneşin ışınlarıyla aydınlandığını söyler. Bu yüzden, kendisiyle güneş arasına yeryüzünün gölgesi girerse tutulur.

3.53

CAPUT LIII. De lumine lunae. 1. Lunam quidam philosophi dicunt proprium lumen habere, globique ejus unam partem esse lucifluam, aliam vero obscuram, et paulatim se vertendo diversas formas efficere. Alii e contra aiunt lunam non suum lumen habere, sed solis radiis illuminari. Unde et eclipsim patitur, si inter ipsam et solem umbra terrae se interponat.

3.5454. Ayın şekilleri

Ayın birinci şekli iki boynuzlu, ikincisi kesik, üçüncüsü yarım, dördüncüsü dolunay, beşincisi büyük yarısından yine yarım, altıncısı yine kesik, yedincisi iki boynuzludur.

Yedi buçuk günlük ayla yirmi iki buçuk günlük ay, kendi dairelerinde tam ortadadır; ötekiler bunlara orantılıdır.

55. Ayın görünmezliği

Ayın görünmezliği (interlunium), azalan ayla doğan ay arasındaki zamandır. Bu, ayın parlamadığı otuzuncu gündür. Ay o zaman güneşle birleşip karardığı için görünmez; ama aynı anda yeniden doğar ve güneşten yavaş yavaş uzaklaştıkça görünmeye başlar.

3.54

CAPUT LIV. De formis lunae. 1. Prima figura lunae bicornis est, secunda sectilis, tertia dimidia, quarta plena, quinta iterum dimidia ex majore, sexta iterum sectilis, septima bicornis. 2. Septima iterum semis et vicesima secunda semis in suo orbe mediae sunt; caeterae proportionales sunt. CAPUT LV. De interlunio lunae. 1. Interlunium lunae est tempus illud inter deficientem et nascentem lunam. Est autem tricesima dies qua luna non lucet. Quae ideo tunc videri non potest, quia soli conjuncta obscuratur; sed eodem momento renascens paulatim ab eo recedendo videtur.

3.5656. Ayın yolu

Ay, yitirdiği ve geri aldığı ışığın değişimleriyle aylık süreleri düzenler. Güneş gibi doğru bir yoldan değil, eğri bir yoldan gider ki yeryüzünün merkezine rastlayıp sık sık tutulmasın. Çünkü dairesi yeryüzüne yakındır. Büyürken boynuzlarıyla doğuya, küçülürken batıya bakar; bu yerindedir, çünkü batacak ve ışığını yitirecektir.

3.56

CAPUT LVI. De cursu lunae. 1. Luna amissi ac recepti luminis vicibus menstrua spatia moderatur. Quae ideo obliquo et non recto incedit cursu ut sol, ne incidat in centrum terrae, et frequenter patiatur eclipsim. Vicinus est enim circulus ejus terrae. Crescens autem orientem cornibus spectat; decrescens occidentem; merito, quia occasura et amissura est lumen.

3.5757. Ayın yeryüzüne yakınlığı

Ay yeryüzüne güneşten daha yakındır. Bu yüzden daha kısa dairesinde yolunu daha çabuk tamamlar: güneşin 365 günde aldığı yolu ay otuz günde alır. Eskiler bu sebeple ayları ayın yoluna, yılları ise güneşin yoluna göre saptamıştır.

3.57

CAPUT LVII. De vicinitate lunae ad terras. 1. Luna terris vicinior est quam sol. Inde et breviori orbe celerius peragit cursum suum. Nam iter quod sol in diebus CCCLXV peragit, ista per triginta dies percurrit. Unde et antiqui menses in luna, annos autem in solis cursu posuerunt

3.5858. Güneş tutulması

Güneş tutulması, otuz günlük ayın güneşin üzerinde gittiği çizgiye varıp önüne geçerek onu karartmasıdır. Çünkü önüne ayın dairesi konduğunda güneş bize tutuluyor görünür.

3.58

CAPUT LVIII. De eclipsi solis. 1. Eclipsis solis est quoties luna tricesima ad eamdem lineam qua sol vehitur pervenit, eique se objiciens solem obscurat. Nam deficere nobis sol videtur, dum illi orbis lunae opponitur.

3.5959. Ay tutulması

Ay tutulması, ayın yeryüzünün gölgesine girmesidir. Çünkü ayın kendi ışığı olmadığı, güneşle aydınlandığı sanılır; bu yüzden kendisiyle güneş arasına yeryüzünün gölgesi girerse tutulur.

Bu, ay on beşinci gününde iken olur ve ay, engel olan yeryüzünün merkezinden ve gölgesinden çıkıp güneşi görene ya da güneşçe görülene kadar sürer.

3.59

CAPUT LIX. De eclipsi lunae. 1. Eclipsis lunae est quoties in umbram terrae luna incurrit. Non enim suum lumen habere, sed a sole illuminari putatur, unde et defectum patitur, si inter ipsam et solem umbra terrae interveniat. 2. Patitur autem hoc decima quinta luna eousque quandiu centrum atque umbram obstantis terrae exeat, videatque solem, vel a sole videatur.

3.6060. Stella, sidus ve astrum arasındaki fark

Stella, sidus ve astrum birbirinden farklıdır. Stella herhangi bir tek yıldızdır. Sidera ise pek çok yıldızdan oluşur: Hyadlar ve Pleiadlar gibi.

Astra büyük yıldızlardır: Orion ve Çoban gibi. Ama yazarlar bu adları karıştırır, stellae yerine astra, sidera yerine stellae derler.

3.60

CAPUT LX. De differentia stellarum, siderum et astrorum. 1. Stellae et sidera, et astra inter se differunt. Nam stella est quaelibet singularis. Sidera vero sunt stellis plurimis facta, ut Hyades, Pleiades. 2. Astra autem sunt stellae grandes, ut Orion, Bootes. Sed haec nomina scriptores confundunt, et astra pro stellis, et stellas pro sideribus ponunt.

3.6161. Yıldızların ışığı

Yıldızların da ay gibi kendi ışıkları olmadığı, güneşle aydınlandıkları söylenir.

62. Yıldızların konumu

Yıldızlar hareketsizdir, göğe sabitlenmiş olarak onunla birlikte sürekli hareketle taşınırlar. Gündüz de düşmezler, yalnız güneşin parıltısıyla karartılırlar.

3.61

CAPUT LXI. De lumine stellarum. 1. Stellae non habere proprium lumen, sed a sole illuminari dicuntur, sicut et luna. CAPUT LXII. De stellarum situ. 1. Stellae immobiles sunt, et cum caelo fixae perpetuo motu feruntur, neque cadunt per diem, sed solis splendore obscurantur.

3.6363. Yıldızların yolu

Yıldızlar ya taşınır ya hareket eder. Göğe sabitlenmiş olanlar taşınır ve gökle birlikte döner. Bazıları ise hareket eder: gezegenler, yani başıboş yıldızlar gibi. Bunlar başıboş yollarını yine de belli bir sınıra göre tamamlar.

3.63

CAPUT LXIII. De cursu stellarum. 1. Sidera, aut feruntur, aut moventur. Feruntur quae coelo fixa sunt, et cum coelo volvuntur. Moventur vero quaedam, sicut planetae, id est, erraticae, quae cursus suos vagos certa tamen definitione conficiunt.

3.6464. Yıldızların farklı yolları

Yıldızlar göksel gezegenlerin farklı dairelerinde taşındıkları için bazıları daha erken doğup daha geç batar, bazıları daha geç doğup daha erken batıya varır.

Bazıları aynı anda doğar ama aynı anda batmaz. Hepsi de zamanı gelince kendi yoluna döner.

3.64

CAPUT LXIV. De vario cursu stellarum. 1. Stellae pro eo quod per diversos orbes coelestium planetarum feruntur, quaedam celerius exortae serius occidunt, quaedam tardius exortae citius ad occasum perveniunt. 2. Aliae pariter oriuntur et non simul occidunt, omnes autem suo tempore ad cursum proprium revertuntur.

3.6565. Yıldızların aralıkları

Yıldızlar yeryüzünden farklı aralıklarla uzaktır; bu yüzden eşit olmayan parlaklıklarla gözümüze daha çok ya da daha az görünürler. Çünkü pek çoğu apaçık gördüğümüz yıldızlardan büyüktür, ama daha uzakta bulundukları için bize küçük görünürler.

66. Yıldızların dönüş sayısı

Yıldızların dönüş sayısı, her yıldızın ister uzunlamasına ister enlemesine dairesini ne kadar zamanda dolaştığını bildiren sayıdır.

Rivayete göre ay dairesini sekiz yılda, Merkür yirmi yılda, Lucifer dokuz yılda, güneş on dokuz yılda, Pyrois on beş yılda, Phaeton on iki yılda, Satürn otuz yılda tamamlar. Bu süreler dolunca dairelerinin dönüşüne, aynı burçlara ve aynı kısımlara dönerler.

Bazı yıldızlar güneşin ışınlarınca engellenerek düzensiz, geri giden ya da duran hâle gelirler. Şair de bunu söyler:

Güneş çağın zamanlarını böler, geceyle gündüzü değiştirir, güçlü ışınlarıyla yıldızların gitmesini yasaklar, başıboş yollarını duraklayışla geciktirir.

3.65

CAPUT LXV. De intervallis stellarum. 1. Stellae inter se diversis intervallis distant a terra, propterea dispari claritate magis, minusve nostris oculis apparent; nam multae majores sunt iis quas videmus conspicuas, sed longius positae parvae videntur a nobis. CAPUT LXVI. De numero circulari stellarum. 1. Numerus circularis stellarum est, per quem cognosci dicitur in quanto tempore circulum suum unaquaeque stella percurrat, sive per longitudinem, sive per latitudinem. 2. Nam luna octo annis fertur explere circulum suum, Mercurius annis viginti, Lucifer annis novem, sol annis decem et novem, Pyrois quindecim, Phaeton duodecim, Saturnus triginta. Quibus peractis ad reversionem circuli sui iisdem signis et partibus revertuntur. 3. Quaedam sidera radiis solis praepedita anomala fiunt, aut retrograda, aut stationaria, juxta quod et poeta meminit dicens: Sol tempora dividit aevi; Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra ire vetat, cursusque vagos statione moratur.

3.6767. Gezegen yıldızlar

Bazı yıldızlara gezegen, yani başıboş denir, çünkü evrenin her yanını çeşitli hareketlerle dolaşırlar. Başıboş gezdikleri için geri giden denir ya da düzensiz (anomala) olurlar; yani küçük parçalar ekleyip çıkardıklarında böyledirler. Yalnız çıkardıklarında geri giden denir; durduklarında ise duraklama yaparlar.

68. Yıldızların ilerlemesi ve önden gitmesi

Yıldızların ilerlemesi ya da önden gitmesi, bir yıldızın alışılmış hareketini sürdürürken alışılmışın dışında biraz öne geçer görünmesidir.

3.67

CAPUT LXVII. De stellis planetis. 1. Quaedam stellae ideo planetae dicuntur, id est, errantes, quia per totum mundum vario motu discurrunt. Unde pro eo quod errant retrogradae dicuntur, vel anomalae efficiuntur, id est, quando particulas addunt et detrahunt. Caeterum quando tantum detrahunt, retrograda dicuntur, stationem autem faciunt quando stant. CAPUT LXVIII. De praecedentia et antegradatione stellarum. 1. Praecedentia vel antegradatio stellarum est, dum stella motum suum consuetum agere videtur, et aliquid praeter consuetudinem praecedit.

3.6969. Yıldızların gerilemesi ve geri gitmesi

Yıldızların gerilemesi ya da geri gitmesi, yıldızın kendi hareketini sürdürürken aynı zamanda geriye doğru da hareket eder görünmesidir.

3.69

CAPUT LXIX. De remotione vel retrogradatione stellarum. 1. Remotio vel retrogradatio stellarum est, quando stella, dum motum suum agit, simul et retrorsum moveri videtur.

3.7070. Yıldızların duraklaması

Yıldızların duraklaması, yıldız sürekli hareket ettiği hâlde bazı yerlerde duruyor görünmesidir.

3.70

CAPUT LXX. De statu stellarum. 1. Status stellarum est, quia dum stella semper movetur, tamen in aliquibus locis stare videtur.

3.7171. Yıldızların adları ve bu adları hangi sebeplerle aldıkları

Güneşe sol denmiştir, çünkü parlaklığıyla bütün yıldızları karartarak tek başına (solus) görünür.

Aya luna denmiştir: ortadaki heceyi atılmış Lucina gibidir. Vergilius bu konuda: "Ey iffetli Lucina, lütfet" der. Bu adı, güneşin ışığından (lux) türetilerek almıştır, çünkü ışığı ondan alır ve aldığını geri verir.

Stellae durmak (stare) fiilinden gelir, çünkü gökte hep sabit durur, düşmezler. Gökten kayar gibi gördüğümüz yıldızlar yıldız değildir; esirden kopan küçük ateşlerdir. Bunlar, daha yukarılara yönelen rüzgârın esir ateşini peşi sıra sürüklemesiyle olur; bu sürüklenme düşen yıldızları andırır. Çünkü yıldızlar düşemez; daha önce dediğimiz gibi hareketsizdirler ve gökle birlikte sabitlenmiş olarak taşınırlar.

Sidera adını, denizcilerin onları dikkatle gözleyerek (considerare) yollarına göre kararlarını yönlendirmesinden alır; böylece aldatıcı dalgalarla ya da rüzgârlarla başka yere sürüklenmezler. Bazı yıldızlara signa (işaret) denmesi de, denizcilerin kürekleri yönetirken onları gözetmesindendir: yıldızların keskinliğine ve parlaklığına bakarlar, çünkü göğün gelecekteki durumu bunlarla gösterilir.

Bütün insanlar da yazın, kışın ve baharın ılıklığında havanın keyfiyetlerini önceden görmek için onlara dikkat eder. Çünkü yıldızlar doğuşları ve batışlarıyla, belli duraklarda mevsimlerin keyfiyetlerini gösterir.

İşaretlerin (signa) birincisi Arktos'tur; kutba sabitlenmiş olup kendi çevresinde dönen yedi yıldızla döner. Ad Yunancadır; Latincesi Ursa, yani Ayı'dır. Araba gibi döndüğü için bizimkiler ona Septentrio demiştir.

Çünkü triones asıl anlamıyla saban öküzleridir; toprağı ezdikleri (terere) için bu adı alırlar, teriones gibi. Septentriones'in batmamasının sebebi ise kutba yakınlığıdır, çünkü kutbun üzerindedirler.

Arctophylax'a bu ad, Arktos'u, yani Helike denen Ayı'yı izlediği için verilmiştir. Arabaya bağlı olduğu için ona Bootes (Çoban) da demişlerdir. Pek çok yıldızla gözle görülür bir işarettir; bunların arasında Arcturus da vardır.

Arcturus, Büyük Ayı'nın kuyruğunun ardında, Çoban işaretinde bulunan yıldızdır. Arcturus denmesi de buradandır: arktou oura gibi, yani "ayının kuyruğu"; çünkü Çoban'ın göğsüne yerleştirilmiştir. Sonbaharda doğar.

Orion yıldızı Boğa'nın izlerinin önünde parlar. Orion adı idrardan (urina), yani suların taşmasından gelir. Çünkü kış mevsiminde doğar, denizi ve karaları sularla ve fırtınalarla altüst eder.

Latinler ona Iugula der, çünkü kılıçlı gibi silahlıdır, yıldızlarının ışığıyla korkunç ve çok parlaktır. Bütün yıldızları parıldarsa hava açacağını gösterir; bu saf kararırsa fırtınanın yaklaştığı anlaşılır.

Hyadlara hyein'den, yani özsudan ve yağmurlardan bu ad verilmiştir. Çünkü yağmur Yunancada hyetos'tur. Doğuşlarıyla yağmur getirirler; Latinler de bu yüzden onlara suculae demiştir, çünkü doğdukları zaman yağmur işaretleri görünür. Vergilius onlardan söz eder: "Arcturus'u ve yağmurlu Hyadları." Yedi tanedirler, Boğa'nın alnındadırlar ve ilkbaharda doğarlar.

Pleiadlar adını çokluktan alır, çünkü Yunanlar çokluğa pleiotes der. Boğa'nın dizlerinin önünde yedi yıldızdır; bunların altısı görünür, biri gizlidir. Latinler onlara Vergiliae der, zamanı gösterdikleri için: doğdukları mevsim bahardır (ver). Batışlarıyla kışı, doğuşlarıyla yazı ve ilk deniz yolculuğunun zamanını gösterirler.

Sirius da denen Canicula yıldızı yaz aylarında göğün tam merkezindedir. Güneş ona doğru yükselip onunla birleştiğinde güneşin sıcaklığı ikiye katlanır, bedenler gevşer ve buharlaşır. Bu yıldızdan ötürü o günlere dies caniculares denir; müshiller de o zaman zahmetlidir.

Ona Köpek (canis) denmesi bedenleri hastalığa uğratmasındandır. Sirius denmesi alevinin beyazlığındandır: öyledir ki ötekilerden daha çok parlıyor görünür. Bu yüzden, daha iyi tanınsın diye ona Sirius dediler.

Cometes yıldızına bu ad, kendinden ışıktan saçlar (comae) saldığı için verilmiştir. Bu tür yıldız göründüğünde veba, kıtlık ya da savaş habercisidir.

Kuyrukluyıldızlara Latincede crinitae (saçlılar) denir, çünkü saç gibi alev saçarlar. Stoacılar bunların otuzdan fazla olduğunu söyler; bazı astrologlar adlarını ve etkilerini yazmıştır.

Lucifer'e bu ad, bütün yıldızlar arasında en çok ışık taşıdığı (lucem ferre) için verilmiştir; gezegenlerden biridir. Ona özel olarak iubar da denir, çünkü ışıktan yeleler (iubae) döker. Ama güneşin, ayın ve yıldızların parıltısına da iubar denir, çünkü ışınları yele gibi yayılır.

Hesperus batı yıldızıdır; adını İspanya kralı Hesperus'tan aldığı anlatılır. O da beş gezegenden biridir, geceyi getirir ve güneşi izler. Anlatıldığına göre bu yıldız doğarken Lucifer, batarken vesperus olur. Statius bundan söz eder: ". . . ve sıra sıra doğuşta biri kaybolur."

3.71

CAPUT LXXI. De nominibus stellarum, quibus ex causis nomina acceperunt. 1. Sol appellatus, eo quod solus appareat, obscuratis fulgore suo cunctis sideribus. 2. Luna dicta quasi Lucina, ablata media syllaba, de qua Virg.: Casta fave Lucina. Sumpsit autem nomen per derivationem a solis luce, eo quod ab eo lumen accipiat, acceptumque reddat. 3. Stellae dictae a stando, quia semper fixae stant in caelo, nec cadunt. Nam quod videmus de coelo stellas quasi labi, non sunt stellae, sed igniculi ab aethere lapsi, qui fiunt dum ventus altiora petens aethereum ignem secum trahit, qui tractu suo imitatur stellas cadentes. Nam stellae cadere non possunt; immobiles enim (ut praedictum est) sunt, et cum coelo fixae feruntur. 4. Sidera dicta, quod ea navigantes considerando dirigunt ad cursum consilium, ne fallacibus undis aut ventis alio deducantur. Quaedam autem stellae idcirco signa dicuntur, quia eas nautae observant in gubernandis remigiis, contemplantes aciem, fulgoremque earum, quibus rebus status coeli futurus ostenditur. 5. Sed et omnes homines ea intendunt ad praevidendas aeris qualitates per aestatem, et hiemem, vernalemque temperiem. Ortu enim vel occasu suo certis stationibus temporum qualitates significant. 6. Signorum primus Arctos, qui in axe fixus septem stellis in se revolutis rotatur. Nomen est Graecum, quod Latine Ursa dicitur; quae quia in modum plaustri vertitur, nostri eam Septentrionem dixerunt. 7. Triones enim proprie sunt boves aratorii, dicti eo quod terram terant, quasi teriones. Septentriones autem non occidere axis vicinitas facit, quia in eo sunt. 8. Arctophylax dicitur, quod Arcton, id est, Helicem Ursam sequitur. Eumdem et Booten dixerunt, eo quod plaustro haeret: signum multis inspectabile stellis, inter quas Arcturus est. 9. Arcturus est sidus post caudam majoris Ursae positum in signo Bootae. Unde et Arcturus dictus est, quasi ἄρϰτου οὐρὰ, quia Bootae praecordiis collocata est. Oritur autem autumnali tempore. 10. Orion astrum ante Tauri vestigia fulget; et dictus Orion ab urina, id est, ab inundatione aquarum. Tempore enim hiemis obortus, mare et erras aquis et tempestatibus turbat. 11. Hunc Latini Jugulam vocant, quod sit armatus, ut gladio, et stellarum luce terribilis, atque clarissimus; in quo si effulgent omnia, serenitas portenditur; si obscuratur haec acies, tempestas cernitur imminere. 12. e Hyades dictae ἀπὸ τοῡ υ̃ειν, id est, a succo, et pluviis. Nam pluvia Graece ὑετὸς dicitur. Ortu quippe suo efficiunt pluvias, unde et eas Latini succulas appellaverunt, quia quando nascuntur, pluviarum signa monstrantur, de quibus Virgilius: Arcturum pluviasque Hyadas. Sunt autem septem in fronte Tauri, et oriuntur tempore vernali. 13. Pleiades a pluralitate dictae, quia pluralitatem Graeci πλειότητα appellant. Sunt autem stellae septem ante genua Tauri, ex quibus sex videntur, nam latet una. Has Latini Vergilias dicunt, a temporis significatione, quod est ver, quando exoriuntur. Nam occasu suo hiemem, ortu aestatem, primaeque navigationis tempus ostendunt. 14. Canicula stella quae et Sirius dicitur, aestivis mensibus in medio centro coeli est, et dum sol ad eam ascenderit, conjuncta cum sole, duplicatur calor ipsius, et dissolvuntur corpora, et vaporantur. Unde et ex ipsa stella diu caniculares dicuntur, quando et molestae sunt purgationes. 15. Canis autem vocatur propterea, quod corpora morbo afficiat. Sirius propter flammae candorem, quod ejusmodi sit, ut prae caeteris lucere videatur. Itaque quo magis eam cognoscerent, Sirion appellasse. 16. Cometes stella dicta est, eo quod comas luminis fundat ex se. Quod genus sideris quando apparuerit, aut pestilentiam, aut famem, aut bella significat. 17. Cometae autem Latine crinitae appellantur, quod in modum crinium flammas spargunt, quas Stoici dicunt esse ultra XXX, quarum nomina et effectus quidam astrologi scripserunt. 18. Lucifer dictus, eo quod inter omnia sidera plus lucem ferat; est autem unus ex planetis. Hic proprie et jubar dicitur, eo quod jubas lucis effundat, sed et splendor solis et lunae, ac stellarum, jubas vocatur, quod in modum jubae radii ipsorum extendantur. 19. i Hesperus stella occidentalis, quam cognominatam perhibent ab Hespero Hispaniae rege. Est autem et ipsa ex quinque stellis planetis, noctem ducens, et solem sequens. Fertur autem quod haec stella oriens Luciferum, occidens vesperum facit, de qua Statius:. et alterno deperditur unus in ortu.

3.71_2Gezegenler, öteki yıldızlar gibi göğe sabitlenmiş olmayıp havada taşınan yıldızlardır. Gezegen (planeta) adını planē'den, yani başıboş dolaşmaktan almıştır. Çünkü kâh güneye, kâh kuzeye, çoğu kez evrene karşı, bazen de evrenle birlikte taşınırlar. Adları Yunancadır: Phaeton, Phaenon, Pyrois, Hesperus, Stilbon.

Romalılar bunları tanrılarının, yani Jüpiter'in, Satürn'ün, Mars'ın, Venüs'ün ve Merkür'ün adlarıyla kutsamıştır. Çünkü aldanmış ve aldatmak isteyen insanlar, kendilerine bu dünya sevgisine göre bir şey sağlamış olanlara yaltaklanmak için gökte yıldızları gösteriyor, "Şu yıldız Jüpiter'indir, şu Merkür'ündür" diyorlardı; böylece boş bir kanaat doğdu. Bu yanlış kanaati şeytan pekiştirdi, Mesih yıktı.

Putperestlerin işaret dediği, yıldızlardan bir canlı şeklinin oluşturulduğu burçlara gelince: Arktos, Koç, Boğa, Terazi ve benzerleri gibi. Bunları, batıl inancın boşluğuna kapılan ve yıldızları önceden gözetleyenler, yıldızların sayısına göre bir beden görünümü uydurarak hayal etmiş, tanrılarının suretlerini ve adlarını belli sebeplerle böyle biçimlendirmişlerdir.

Birinci burç olan ve Terazi gibi evrenin orta çizgisini ona verdikleri Koç'a Ammon yüzünden Jüpiter demişlerdir; onun heykelini yapanlar başına koç boynuzları takar.

Putperestler bu burcu birinci sıraya koymuştur, çünkü yılın başlangıcı olan Mart ayında güneşin bu burçta yol aldığını söylerler. Boğa'yı da yıldızlar arasına yerleştirirler, onu da Jüpiter'in şerefine: Çünkü efsaneye göre Jüpiter Europa'yı taşırken boğaya dönüşmüştür.

Castor ile Pollux'u da ölümlerinden sonra en bilinen yıldızlar arasına koymuşlardır; bu burca İkizler derler.

Yengeç adını da şuradan vermişlerdir: Haziran ayında güneş bu burca gelince yengeç gibi geri döner ve günleri kısaltır. Bu hayvanın ön tarafı belirsizdir; iki yana da yürür, öyle ki ön yanı arka, arka yanı ön olur.

Herkül Yunanistan'da dev bir aslanı öldürmüş ve kendi yiğitliği yüzünden onu on iki burç arasına koymuştur. Güneş bu burca varınca dünyaya aşırı sıcak verir ve Etesya denen yıllık rüzgârları yapar.

Bakire burcunu da yıldızlar arasına şu yüzden koymuşlardır: Güneşin ondan geçtiği günlerde yeryüzü güneşin yakıcılığıyla kavrulur ve hiçbir şey doğurmaz; bu, Canicula günlerinin zamanıdır.

Terazi adını o ayın eşitliğinden almıştır, çünkü 24 Eylül'de bu burçtan geçen güneş gece gündüz eşitliğini yapar. Lucanus bu yüzden şöyle der: "Dengeli Terazi'nin ağırlıklarına."

Akrep ve Yay adlarını o ayın yıldırımlarından almışlardır. Yay, at bacaklı bir adam biçiminde gösterilir; ona ok ve yay verilir ki o ayın yıldırımları böyle gösterilsin. Yay denmesi de bundandır.

Oğlak'ın suretini yıldızlar arasına, Jüpiter'in sütannesi olan keçi yüzünden uydurdular. Bedeninin arka yanını balık biçiminde yaptılar ki o mevsimin, ayın sonunda çoğu kez görülen yağmurlarını göstersin.

Kova ve Balıklar ise adlarını mevsimlerin yağmurlarından almıştır; çünkü güneş kışın bu burçlarda döndüğünde büyük yağmurlar yağar. Putperestlerin deliliğine şaşmamak elde değil: yalnız balıkları değil, koçları, tekeleri, boğaları, ayıları, köpekleri, yengeçleri ve akrepleri de göğe taşımışlar! Kartalı ve kuğuyu da Jüpiter efsaneleri yüzünden, onun anısına göğün yıldızları arasına koymuşlardır.

Perseus'un ve karısı Andromeda'nın da ölümlerinden sonra göğe alındığına inandılar; öyle ki suretlerini yıldızlarla işaretlediler ve yıldızlara adlarını vermekten utanmadılar.

Arabacı'yı, yani Erichthonius'u da, dört atlı arabayı ilk koşan kişi olarak gördükleri için gök yıldızları arasına koydular. Çünkü onun zekâsının güneşin taklidine ulaşmasına hayran kalmış ve bu yüzden ölümünden sonra adını yıldızlar arasına koymuşlardı.

Lycaon'un kızı Calisto da böyledir: Jüpiter onu kirletmiş, efsaneye göre Juno onu Yunancada arktos denen ayı suretine sokmuş, öldürüldükten sonra da Jüpiter adını oğluyla birlikte kuzey yıldızlarına taşımış, ona Arktos, oğluna da Arctophylax demiştir.

Lir de Merkür için göğe böyle yerleştirilmiştir. Centaurus Chiron da Aesculapius'u ve Achilleus'u büyüttüğü için böyle yıldızlar arasına sayılmıştır.

Ama bu yıldızlara insanlar hangi batıl biçimde ad verirse versin, onlar Tanrı'nın evrenin başlangıcında yarattığı ve belli bir hareketle zamanları ayırmak üzere düzenlediği yıldızlardır.

3.71_2
  1. Planetae stellae sunt quae non sunt fixae in coelo, ut reliquae,. sed in aere feruntur. Dictae autem planetae ἀπὸ τη̄ς πλάνης, id est, ab errore, Nam interdum in Austrum, interdum in Septentrionem, plerumque contra mundum, nonnunquam cum mundo feruntur. Quarum nomina Graeca sunt Phaeton, Phaenon, Pyrois, Hesperus, Stilbon. 21. Hos Romani nominibus deorum suorum, id est, Jovis, Saturni, Martis, Veneris atque Mercurii sacraverunt. Decepti enim, et decipere volentes, in eorum adulationem qui sibi aliquid secundum amorem saeculi praestitissent, sidera ostendebant in coelo, dicentes quod Jovis esset illud sidus, et illud Mercurii, et concepta est opinio vanitatis. Hanc opinionem erroris diabolus confirmavit, Christus evertit. 22. Jam vero illa quae ab ipsis gentilibus signa dicuntur, in quibus et animantium imago de stellis formatur, ut Arctos, Aries, Taurus, Libra, et hujusmodi alia, ii qui sidera praeviderunt in numerum stellarum, speciem corporis superstitiosa vanitate permoti, finxerunt, ex causis quibusdam deorum suorum et imagines et nomina conformantes. 23. Nam Arietem primum signum, cui, ut Librae, mediam mundi lineam tradunt, propter Ammonem, Jovem ideo vocaverunt, in cujus capite qui simulacra faciunt Arietis cornua figunt. 24. Quod signum gentiles ideo inter signa primum constituerunt, quia in mense Martio, qui est anni principium, solem in signo illo cursum agere dicunt, sed et Taurum inter sidera collocant, et ipsum in honorem Jovis, eo quod in bovem sit fabulose conversus, quando Europam transvexit. 25. Castorem quoque et Pollucem post mortem inter notissima sidera constituerunt, quod signum Gemini dicunt. 26. Cancrum quoque inde dixerunt, eo quod ad id signum mense Junio sol dum venerit retrograditur in modum cancri, brevioresque facit dies; hoc enim animal incertam habet primam partem, denique ad utramque partem gressum dirigit, ita ut prior pars sit posterior, et posterior prior. 27. Leonem ingentem Hercules in Graecia occidit, et propter virtutem suam hunc inter duodecim signa constituit. Hoc signum sol cum attigerit, nimium calorem mundo reddit, et annuos flatus Etesias facit. 28. Virginis etiam signum idcirco intra astra collocaverunt, propter quod eisdem diebus in quibus sol per illud decurrit, terra exusta solis ardore nihil pariat, est enim hoc tempus canicularium dierum. 29. Libram autem vocaverunt ab aequalitate mensis ipsius, quia octavo Kal. Octobris sol per illud signum currens aequinoctium facit. Unde et Lucanus: Ad justae pondera Libra. 30. Scorpium quoque et Sagittarium propter fulgura mensis ipsius appellaverunt. Sagittarius vir equinis cruribus deformatus, cui sagittam et arcum adjungunt, ut ex eo mensis ipsius fulmina demonstrentur. Unde et Sagittarius est vocatus. 31. Capricorni figuram ideo inter sidera finxerunt, propter capram Jovis nutricem, cujus posteriorem partem corporis in effigiem piscis ideo formaverunt, ut pluvias ejusdem temporis designarent, quas Solet idem mensis plerumque in extremis habere. 32. Porro Aquarium et Pisces, ab imbribus temporum vocaverunt, quod hieme, quando in his signis sol vertitur, majores pluviae profunduntur. Et miranda gentilium dementia, qui non solum pisces, sed etiam arietes, et hircos, et tauros, ursas. et canes, cancros, et scorpiones in coelum transtulerunt; nam et aquilam et cygnum propter Jovis fabulas inter coeli astra ejus memoriae causa collocaverunt. 33. Perseum quoque, et uxorem ejus Andromedam, posteaquam sunt mortui in coelum receptos esse crediderunt, ita ut imagines eorum stellis designarent, eorumque appellare nominibus non erubescerent. 34. Aurigam, etiam Ericthonium, inter coeli astra collocaverunt, propter quod vidissent cum primum quadrigas junxisse. Mirati sunt enim ingenium ejus ad imitationem solis accessisse, et propter hoc nomen ejus post mortem inter sidera posuerunt. 35. Sic Calisto, Lycaonis regia filia, dum a Jove compressa, et fabulose a Junone in ursae fuisset speciem versa, quae Graece ἄρϰτος appellatur, post interfectionem ipsius nomen ejus Jovis cum filio in stellis septentrionalibus transtulit, eamque Arcton, filium autem ejus Arctophylaca appellavit. 36. Sic lyra pro Mercurio in coelum locata. Sic Centaurus Chiron, propter quod nutrierit Aesculapium et Achillem, inter astra dinumeratus est. 37. Sed quolibet modo superstitionis haec ab hominibus nuncupentur, sunt tamen sidera, quae Deus in mundi principio condidit, ac certo motu distinguere tempora ordinavit.

3.71_3Bu işaretlere dair gözlemler, doğum yıldızı falları ve yıldızların bilgisine, yani kader bilgisine eklenen öteki batıl şeyler kuşkusuz imanımıza zıttır. Hıristiyanlar bunları, sanki hiç yazılmamış gibi bilmemelidir.

Ama bazıları yıldızların güzelliğine ve parlaklığına kapılarak gözleri körelmiş zihinlerle yıldızların düşüşüne sürüklenmiş, mathesis denen zararlı hesaplarla olayları önceden bilmeye kalkışmışlardır. Bunları yalnız Hıristiyan dininin öğretmenleri değil, putperestlerin öğretmenleri de, Platon, Aristoteles ve başkaları, şeylerin hakikatinden etkilenerek ortak bir görüşle kınamış, böyle bir inançtan ancak şeylerin karışıklığının doğacağını söylemişlerdir.

Çünkü dedikleri gibi insan soyu çeşitli eylemlere doğumun zorunluluğuyla itiliyorsa, iyiler neden övgü hak etsin, kötüler neden kanunların cezasını görsün? Bu öğretmenler göksel bilgeliğe bağlı olmasalar da, hakikatin tanıklığıyla bu insanların yanılgılarını hak ettikleri gibi çürütmüşlerdir.

Yedi dünyevî terbiyenin bu sırası filozoflarca yıldızlara kadar götürülmüştür ki dünyevî bilgeliğe dalmış ruhları yeryüzü şeylerinden uzaklaştırsın ve yukarıdaki şeylerin seyrine yerleştirsin.

3.71_3
  1. Horum igitur signorum observationes, vel geneses, vel caetera superstitiosa, quae se ad cognitionem siderum conjungunt, id est, ad notitiam fatorum, et fidei nostrae sine dubitatione contraria sunt; sic ignorari debent a Christianis ut nec scripta esse videantur. 39. Sed nonnulli, siderum pulchritudine et claritate pellecti, in lapsus stellarum caecatis mentibus corruerunt, ita ut per supputationes noxias, quae mathesis dicitur, eventus rerum praescire posse conentur; quos non solum Christianae religionis doctores, sed etiam gentilium, Plato, Aristoteles, atque alii, rerum veritate commoti, concordi sententia damnaverunt, dicentes confusionem rerum potius de tali persuasione generari. 40. Nam si (ut dicunt) genus humanum ad varios actus nascendi necessitate premitur, cur, aut laudem mereantur boni, aut mali legum percipiant ultionem? Et quamvis ipsi non fuerint coelesti sapientiae dediti, veritatis tamen testimonio, errores eorum merito perculerunt ⟦?⟧. 41. Ordo autem iste septem saecularium disciplinarum ideo a philosophis usque ad astra perductus est, scilicet, ut animos saeculari sapientia implicatos a terrenis rebus abduceret, et in superna contemplatione collocaret.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…