İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

II. Kitap: Retorik ve Diyalektik

2.pr1. Retorik ve adı

Retorik, iyi konuşma ilmidir; kamusal meselelerde adil ve iyi şeylere inandırmak için belagatin zenginliğidir. Retorik Yunanca adını apo tou rhētorizein'den, yani söz zenginliğinden alır: Yunancada rhēsis söz, rhētōr hatip demektir.

Retorik gramer sanatına bağlıdır. Gramerde doğru konuşma ilmini öğreniriz; retorikte ise öğrendiklerimizi nasıl dile getireceğimizi kavrarız.

2.pr

LIBER SECUNDUS, DE RHETORICA ET DIALECTICA. CAPUT PRIMUM. De rhetorica ejusque nomine. 1. Rhetorica est bene dicendi scientia, in civilibus quaestionibus eloquentiæ copia ad persuadendum iusta et bona. Dicta autem rhetorica Græca appellatione ὰπὸ του̃ ρ́ητορίζειν, id est, a copia locutionis; ρ́η̃σις enim apud Graecos locutio dicitur, ρήτωρ orator. 2. Conjuncta est autem grammaticæ arti rhetorica. In grammatica enim scientiam recte loquendi discimus. In rhetorica vero percipimus qualiter, ea quæ didicimus, proferamus.

2.22. Retorik sanatının bulucuları

Bu öğrenim dalını Yunanlardan Gorgias, Aristoteles ve Hermagoras bulmuş, Latinceye Tullius ve Quintilianus aktarmıştır; ama öyle bol ve çeşitli biçimde ki okur ona hayran kalmayı kolay, onu kavramayı imkânsız bulur.

Parşömeni elinde tuttuğu sürece sözün akışı adeta hafızasına yapışır; onu bırakınca bütün hatıra hemen kayıp gider. Bu öğrenim dalının kusursuz bilgisi hatibi yapar.

2.2

CAPUT II, De inventoribus rhetoricæ artis. 1. Hæc autem disciplina a Graecis inventa est a Gorgia, Aristotele, Hermagora, et translata in latinum a Tullio, videlicet, et Quintiliano, sed Ita copiose, ita varie, ut eam lectori admirari in promptu sit, comprehendere impossibile. 2. Nam membranis retentis, quasi adhærescit memoriæ series dictionis; ac mox repositis, recordatio omnis elabitur. Hujus disciplinae perfecta cognitio oratorem facit.

2.33. Hatibin adı ve retoriğin kısımları

Hatip, o hâlde, konuşmada usta iyi insandır. İyi insan tabiat, ahlâk ve sanatlarla oluşur. Konuşma ustası ise sanatlı belagatle oluşur; bu da beş kısımdan meydana gelir: buluş, düzenleme, üslup, hafıza, sunuş; ayrıca vazifenin gayesi vardır, yani bir şeye inandırmak.

Konuşma ustalığı üç şeyde yatar: tabiat, öğrenim, alışkı. Tabiat yeteneğe, öğrenim ilme, alışkı devama dayanır. Bunlar yalnız hatipte değil, bir şey yapması beklenen her zanaatkârda aranır.

2.3

CAPUT III. De nomine oratoris et partibus rhetoricæ. 1. Orator est igitur vir bonus dicendi peritus. Vir bonus consistit natura, moribus, artibus. Dicendi peritus consistit artificiosa eloquentia, quæ constat partibus quinque: inventione, dispositione, elocutione, memoria, pronuntiatione, et fine officii, quod est aliquid persuadere. 2. Ipsa autem peritia dicendi in tribus rebus consistit, natura, doctrina, usu; natura, ingenio; doctrina, scientia; usu, assiduitate. Hæc sunt enim quæ non solum in oratore, sed in unoquoque homine artifice spectantur ut aliquid efficiat.

2.44. Davaların üç türü

Dava türleri üçtür: görüşme (deliberativum), gösterme (demonstrativum) ve yargı (iudiciale). Görüşme türünde hayatın herhangi bir faydası konusunda ne yapılması ya da yapılmaması gerektiği ele alınır. Gösterme türünde bir kişinin övülmeye ya da kınanmaya layık olduğu gösterilir.

Yargı türünde ise kişinin yaptığı iş hakkında ya ceza ya ödül kararı verilir. Yargı denmesi, insanı yargılayıp kararıyla ödüle layık mı yoksa suçlu olarak cezaya çarptırılması ya da cezadan kurtarılması mı gerektiğini göstermesindendir.

Görüşme türü, onda her şey üzerine görüşüldüğü için böyle denir. Bu türün iki kısmı vardır: telkin ve caydırma, yani istenecek ve kaçınılacak, yapılacak ve yapılmayacak üzerine.

Telkin üç yere ayrılır: ahlâken güzel olan, faydalı ve mümkün. Bu, görüşmeden biraz farklıdır: telkinin ikinci bir kişiye ihtiyacı vardır, görüşme ise bazen kişinin kendisiyle yapılır. Telkinde en güçlü iki şey ümit ve korkudur.

Gösterme türü, her şeyi övgü ya da yergiyle gösterdiği için böyle denir. İki türü vardır: övgü ve yergi. Övgünün sırası üç zamana ayrılır: kişiden önce, kişide, kişiden sonra.

Kişiden önce: Quae te tam laeta tulerunt saecula? Kişide: O sola infandos Troiae miserata labores. Kişiden sonra: In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae / Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet, / Semper honos nomenque tuum laudesque manebunt.

Aynı sıra, tersine, insanın yergisinde de korunmalıdır: insandan önce, insanda, insandan sonra. Ortak yer (locus communis) gösterme türünün yergi kısmına aittir, ama ondan biraz ayrılır. Övgünün zıddı olan yergi, özellikle fiili yapan belli kişiye yöneliktir.

Ortak yer ise genel olarak işin suçuna yöneltilir. Bu yüzden ortak yer denir: kişi olmaksızın insandan çok suçun kendisine karşı konur. Çünkü her kusur yalnız birinde değil, ortak olarak birçoğunda bulunur.

2.4

CAPUT IV. De tribu. generibus causarum. 1. Genera causarum tria sunt: deliberativum, deMonstrativum, judiciale: deliberativum genus est in quo de quibuslibet utilitatibus vitæ, quid aut debeat aut non debeat fieri, tractatur; demonstrativum in quo laudabilis persona aut reprehensibilis ostenditur. 2. Judiciale in quo de ipsius personæ facto, aut poenae, aut præmii sententia datur. Dictum autem judiciale, eo quod judicet hominem, et sententia sua ostendat utrum laudabilis præmio dignus sit, aut certe reus condemnari liberarique supplicio. 3. Deliberativum genus vocatur, eo quod de unaquaque re in eo deliberatur. Hujus genus duplex est, suasio et dissuasio, id est, de expetendo et fugiendo, de faciendo et non faciendo. 4. Suasoria autem in tribus locis dividitur: honesto, utili et possibili. Hæc differt aliquid a deliberativa, quia suasoria eget altera persona, deliberativa interdum 6t apud se agit. In suasoria autem duæ sunt quæ plus valent: spes et metus. 5. Demonstrativum dictum, quod unamquamque rem aut laudando aut vituperando demonstrat; quod genus duas habet species: laudem et vituperationem. Laudis ordo tribus temporibus distinguitur: ante ipsum, in ipsum, post ipsum, 6. Ante ipsum, ut: Quæ te tam læta tulerunt sæcula. In ipsum, ut: sola infandos Trojæ miserata labores. Post ipsum, ut: In freta dum fluvii current, dum montibus umbræ Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet, Semper honos, nomenque tuum, laudesque manebunt. 7. Pari ordine, e contrario, et in vituperatione hominis hæc forma servanda est, ante hominem, in hominem, post hominem. Locus communis ad demonstrativum vituperationis genus pertinet, quod tamen ab eo in aliquo differt. Nam vituperatio, quae contraria est laudi, specialiter in certam facientis personam adhibetur. 8. Communis vero locus generaliter in facti crimine praeponitur; unde, et communis locus dicitur, quia absente persona non tam in hominem quam in ipsum crimen exponitur. Omne enim vitium non in uno tantum, sed etiam commune in plurimis invenitur.

2.55. Davaların iki yönlü durumu

Retorikçilere göre davaların meselesi (status), davanın dayandığı şeydir, yani constitutio. Yunanlar status'a kavgadan dolayı stasis der. Latinler ise bu adı yalnız karşı tarafın iddiasını çürütmek için yapılan mücadeleden değil, iki tarafın da onda durmasından almıştır. İddia ile savunmadan doğar.

Davaların meselesi ikidir: akli ve kanuni. Akli olandan tahmin, tarif, keyfiyet ve aktarma doğar. Tariften hukukî ve işlemsel; hukukîden mutlak ve ek olan; ekten kabul, suçu uzaklaştırma, suçu üstüne atma ve karşılaştırma; kabulden arınma ve yalvarma doğar.

Tahmin meselesi, birine yöneltilen fiilin onun tarafından inkâr edilmesidir. Tarif meselesi, yöneltilen şeyin o şey olmadığı ileri sürülüp ne olduğunun tariflerle gösterilmesidir. Keyfiyet, şeyin nasıl olduğunun sorulmasıdır; işin gücü ve türü üzerine tartışma yapıldığı için buna genel mesele denir.

Aktarma, davanın şuna bağlı olmasıdır: gereken kişi dava etmiyor görünür, ya da gerekenlerin önünde, gereken zamanda, gereken kanunla, gereken suçla, gereken cezayla dava edilmiyordur. Aktarma meselesi denmesi, davanın aktarılmaya ve değişmeye muhtaç görünmesindendir.

Hukukî mesele, adil ve doğru olanın tabiatını, ödül ya da cezanın gerekçesini arar. İşlemsel mesele, medeni âdete ve hakkaniyete göre neyin hukuk olduğunu inceler. Ek mesele, kendi başına reddetmeye sağlam bir şey vermez, ama dışarıdan bir savunma alır.

Kabul, sanığın yapılanı savunmayıp bağışlanmasını istemesidir; biz bunu tövbe edenlere ait saydık. Suçu uzaklaştırma, sanığın kendisine yöneltilen suçu kendinden ve kendi kusurundan, güçle ve iktidarla başkasına kaydırmaya çalışmasıdır.

Suçu üstüne atma, başkası önce haksızlıkla tahrik ettiği için fiilin haklı olarak yapıldığının söylenmesidir. Karşılaştırma, başkasının ahlâken güzel ya da faydalı bir işi ileri sürülüp suçlanan fiilin onun yapılması için işlendiğinin söylenmesidir.

Arınma, fiilin kabul edilip kusurun kaldırılmasıdır. Üç kısmı vardır: bilgisizlik, rastlantı, zorunluluk. Yalvarma, sanığın hem suç işlediğini hem kasten işlediğini itiraf edip yine de bağışlanmasını istemesidir; bu tür çok nadir görülür.

Kanuni meseleden de şunlar doğar: yazı ve maksat, çelişen kanunlar, belirsizlik, çıkarım ya da akıl yürütme, kanuni tarif. Yazı ve maksat, kelimelerin yazarın maksadıyla çelişir görünmesidir. Çelişen kanun meselesi, iki ya da daha çok kanunun birbirine uymadığının görülmesidir.

Belirsizlik, yazılanın iki ya da daha çok şeyi gösterir görünmesidir. Çıkarım ya da akıl yürütme, yazılı olandan yazılı olmayan başka bir şeyin bulunmasıdır. Kanuni tarif, tarif meselesindeki gibi kelimenin gücünün nerede bulunduğunun sorulmasıdır.

Akli ve kanuni meseleler bazılarınca daha kesin olarak on sekiz diye sayılmıştır. Ama Tullius'un retorik kitaplarına göre on dokuz bulunur, çünkü aktarmayı temel olarak akli meselelere koymuştur. Sonra Cicero kendisini eleştirerek aktarmayı kanuni meselelere koymuştur.

6. Üç kısımlı tartışma

Cicero'ya göre üç kısımlı tartışma ya basit ya birleşiktir. Birleşikse, birkaç meseleden mi yoksa bir karşılaştırmadan mı birleştiğine bakmak gerekir. Basit tartışma, tek bir mutlak meseleyi içerir: "Korintlilere savaş ilan edelim mi, etmeyelim mi?"

Birleşik tartışma birkaç meseleden oluşur ve onda birkaç şey sorulur: "Kartaca yıkılsın mı, Kartacalılara geri mi verilsin, yoksa oraya koloni mi kurulsun?" Karşılaştırmaya dayanan tartışmada ise iki şey çekiştirilerek hangisinin daha önemli olduğu sorulur: "Ordular müttefiklere yardım için Makedonya'ya, Philippos'un üzerine mi gönderilsin, yoksa Hannibal'e karşı olabildiğince büyük güç bulunsun diye İtalya'da mı tutulsun?"

2.5

CAPUT V. De gemino statu causarum. 1. Status causarum apud rhetores dicitur ea res in qua causa consistit, id est, constitutio. Græci autem statum, a contentione, στάσιν, dicunt. Latini autem non solum a pugna, per quam expugnent propositionem adversarii, sed quod in eo pars utraque consistat. Fit autem ex intentione ct depulsione. 2. Status autem causarum duo sunt, rationalis et legalis. De rationali oriuntur conjectura, finis, qualitas, translatio. De fine Juridicialis et negotialis. De juridiciali absoluta et assumptiva. De assumptiva, concessio, remotio criminis, relatio criminis, comparatio. De concessione, purgatio et deprecatio. 3. Conjecturalis status est, cum factum quod alii objicitur ab alio pernegatur. Definitivus status est, cum id quod objicitur, non hoc esse contenditur, sed quid illud sit, adhibitis definitionibus, approbatur. Qualitas est, dum qualis sit res quæritur; et quia de vi et genere negotii controversia agitur, constitutio generalis appellatur. 4. Translatio est, cum causa ex eo pendet, quod aut non is agere videtur quem oportet, aut non apud quos, quo tempore, qua lege, quo crimine, qua pœna oporteat. Translativa constitutio dicitur, quod actio translationis et commutationis indigere videtur. 5. Juridicialis est, in qua æqui et recti natura, et præmii aut pœnæ ratio quæritur. Negotialis est, in qua quid juris os civili more et æquitate sit consideratur. Assumptiva est, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem aliquid defensionis assumit. 6. Concessio est, Cum reus non Id quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur postulat, quod nos ad poenitentes probavimus pertinere. Remotio criminis est, cum id crimen quod infertur, a se, et a sua culpa, vi et potestate in alium reus dimovere conatur. 7. Relatio criminis est, cum ideo jure factum dicitur, quod alius ante injuria lacessierit. Comparatio est, cum aliud aliquod alterius factum honestum aut utile contenditur, quod ut fieret, illud quod arguitur, dicitur esse commissum. 8. Purgatio est, cum factum quidem conceditur, sed culpa removetur. Hæc partes habet tres: imprudentiam, casum, necessitatem. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto peccasse reus confitetur, et tamen ut ignoscatur postulat, quod genus perraro potest accidere. 9. Item ex legali statu hæc oriuntur, id est, scriptum et voluntas, leges contrariae, ambiguitas, collectio, sive ratiocinatio ct definitio legalis. Scriptum et voluntas cst, quando verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere. Legis contrariæ status est, quando inter se duae leges, aut plures discrepare noscuntur. 10. Ambiguitas est, cum id quod scriptum est duas aut plures res significare videtur. Collectio vel ratiocinatio est, quando ex eo quod scriptum est aliud quoque quod non scriptum est invenitur. Definitio legalis est, cum vis verbi, quasi in definitiva constitutione, in quo posita sit quæritur. 11. Status ergo tam rationales quam legales a quibusdam certius decem et octo connumerati sunt; caeterum secundum rhetoricos Tullii undeviginti reperiuntur, propterea quia translationem inter rationales principaliter affixit status. Inde se ipse etiam Cicero reprehendens, translationem legalibus statibus applicavit. CAPUT VI. De tripartita controversia. 1. Tripartita controversia, juxta Ciceronem, aut simplex est, aut conjuncta. Et si conjuncta erit, considerandum est utrum sit ex pluribus quaestionibus juncta, an ex aliqua comparatione. Controversia simplex est quæ absolutam continet unam quæstionem, hoc modo: Corinthiis bellum indicamus, an non? 2. Conjuncta, est ex pluribus quæstionibus, in qua plura quaeruntur hoc pacto: Utrum Carthago diruatur, an Carthaginiensibus reddatur, an eo colonia deducatur? Ex comparatione, in qua per contentionem utrum potius aut quid potissimum quæritur, ad hunc modum: Utrum exercitus in Macedoniam contra Philippum mittatur, qui sociis sit auxilio; an teneatur in Italia, ut quam maximæ contra Annibalem copiæ sint?

2.77. Konuşmanın dört kısmı

Retorik sanatında konuşmanın dört kısmı vardır: giriş, anlatı, delillendirme, sonuç. Bunların ilki dinleyicinin ruhunu uyarır; ikincisi olup bitenleri açıklar; üçüncüsü ileri sürülenlere güven kazandırır; dördüncüsü bütün konuşmayı bir son içinde toplar.

O hâlde söze öyle başlamak gerekir ki dinleyiciyi yakınlık duyan, öğrenmeye hazır ya da dikkatli kılalım: yakınlığı rica ederek, öğrenmeye hazır oluşu bilgi vererek, dikkati uyararak sağlarız. Anlatırken kısa ve açık konuşmalıyız. Delillendirirken önce kendi görüşlerimizi sağlamlaştırmalı, sonra karşı görüşleri kırmalıyız. Sonuca bağlarken de dinleyenin ruhunu söylediklerimizi yerine getirmeye kışkırtmalıyız.

8. Davaların beş tarzı

Davaların beş türü vardır: saygın, şaşırtıcı, değersiz, kararsız, karanlık. Saygın dava, biz konuşmadan dinleyicinin ruhunun hemen desteklediği davadır; şaşırtıcı dava, dinleyecek olanların ruhunun soğuduğu davadır; değersiz dava, dinleyicinin önemsemediği davadır.

Kararsız dava, ya hükmün şüpheli olduğu ya da saygınlıkla çirkinliğin birbirine karıştığı, bu yüzden hem yakınlık hem kırgınlık doğuran davadır. Karanlık dava ise dinleyicilerin ağır kavradığı ya da anlaşılması fazla güç işlere karışmış görünen davadır.

9. Kıyaslar

Yunanca syllogismus, Latincede argumentatio diye adlandırılır. Argumentatio ise âdeta argutae mentis oratio, "keskin zihnin sözü" diye adlandırılmıştır; bulduğumuz inandırıcı şeyi onunla yürütürüz. O hâlde kıyas, önermenin, ek önermenin ve doğrulamanın vardığı son sonuçtur; ya kararsız kalanın belirsizliğinden ya da doğrulayanın güveninden doğar.

Üç kısımdan oluşur: önerme, ek önerme, sonuç. Önerme şöyledir: "İyi olan şeyin çirkin bir kullanımı olamaz." Dinleyen kabul eder. Öteki ek önermeyi getirir: "Paranın çirkin bir kullanımı vardır." Sonuç çıkarılır: "O hâlde para iyi değildir."

Kıyasları yalnız retorikçiler değil, en çok diyalektikçiler kullanır. Bununla birlikte Havari de sık sık önerme koyar, ek önerme getirir, doğrular ve sonuca bağlar; dediğimiz gibi bunlar diyalektik ve retorik sanatına özgüdür.

Retorikçilerde kıyasın iki ana türü vardır: istikra ve akıl yürütme. İstikranın üç kısmı vardır: birincisi önerme, ikincisi ek önerme de denen çıkarım, üçüncüsü sonuç.

İstikra, muhatabının onayını şüphesiz şeylerle kazanan sözdür; muhatap filozoflar, retorikçiler ya da sohbet edenler arasından biri olabilir. İstikranın önermesi, kabul edilmesi gereken şeye benzeyen bir ya da birkaç şeyi zorunlu olarak ortaya koyan sözdür.

İstikranın ek önerme de denen çıkarımı, üzerinde tartışılan ve benzerlikler onun için getirilmiş olan şeyi ortaya koyar. İstikranın sonucu ya çıkarımın kabulünü doğrular ya da ondan ne çıktığını açıklar. Akıl yürütme ise sorulan şeyin kendisiyle doğrulandığı sözdür.

Entimem Latincede "zihnin kavrayışı" diye çevrilir; sanat yazarları buna eksik kıyas demeyi âdet edinmiştir. Çünkü bu delilin biçimi iki kısımda kalır; kıyasın kuralı bir yana bırakılarak güven sağlamaya yarayan şey kullanılır: "Fırtınadan kaçınmak gerekiyorsa denize açılmamalı." Tek bir önermeyle tamam olduğu anlaşıldığı için diyalektikçilerden çok retorikçilere uygun görülmüştür.

Akıl yürütmenin iki tarzı vardır. Birincisi entimemdir: eksik ve retoriğe özgü bir kıyastır. İkincisi epicheremadır: retorikte kullanılan daha geniş kıyastır.

Entimemin beş türü vardır: birincisi yenilgiye uğratan, ikincisi gösteren, üçüncüsü vecizeli, dördüncüsü örnekli, beşincisi toplayıcı entimem.

Yenilgiye uğratan entimem, apaçık bir gerekçeyle yenen entimemdir. Cicero Milo Savunması'nda böyle yapmıştır: "Öyleyse, hayatını sizin elinizle geri getirebileceğinizi sansanız bunu istemeyeceğiniz adamın ölümünün öcünü almak için oturuyorsunuz."

Gösteren entimem, şeyi kesin bir ispatla kıstırır. Cicero Catilina'ya Karşı'da şöyle der: "Bu adam yine de yaşıyor; yaşıyor, üstelik senatoya bile geliyor." Vecizeli entimem, genel bir vecizeyle hükme bağlar; Terentius'taki gibi: "Boyun eğmek dost kazandırır, doğruluk nefret doğurur."

Örnekli entimem, bir örnekle karşılaştırarak benzer bir sonla tehdit eder. Cicero Philippica'larda şöyle der: "Antonius, örneklerini taklit ettiğin kimselerin sonundan korkmamana şaşıyorum."

Toplayıcı entimem, delil olarak söylenenlerin bir araya toplanmasıdır. Cicero Milo Savunması'nda şöyle der: "Öyleyse herkesin hoşnutluğuyla öldürmek istemediği adamı, bazılarının şikâyetine yol açarak mı öldürmek istedi? Hukuka uygun olarak, uygun yerde, uygun vakitte öldürmeye cesaret edemediği adamı, haksız yere, uygunsuz vakitte, başını tehlikeye atarak öldürmekten çekinmedi mi?"

2.7

CAPUT VII. De quatuor partibus orationis. 1. Partes orationis in rhetorica arte quatuor sunt: exordium, narratio, argumentatio, conclusio. Illarum prima auditoris animum provocat; secunda res gestas explicat; tertia fidem assertionibus facit; quarta finem totius orationis complectitur. 2. Inchoandum est itaque taliter, ut benivolum, docilem, vel attentum auditorem faciamus: benivolum, precando; docilem, instruendo; attentum, excitando. Narrandum est ita, ut breviter atque aperte loquamur. Argumentandum ita, ut primum nostra firmemus, dehinc adversa confringamus. Concludendum ita, ut concitemus animum audientis implere quæ dicimus. CAPUT VIII. De quinque modis causarum. 1. Species causarum sunt quinque: honestum, admirabile, humile, anceps, obscurum. Honestum causae genus, est cui statim sine oratione nostra favet animus auditoris; admirabile, a quo est alienatus animus eorum qui audituri sunt; humile, est quod negligitur ab auditore. 2. Anceps, est in quo aut judicatio dubia est, aut causa honestitatis et turpitudinis particeps, ut et benivolentiam pariat et offensionem'; obscurum, in quo aut tardi auditores sunt, aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa cernitur implicata. CAPUT IX. De syllogismis. 1. Syllogismus Græce, Latine argumentatio appellatur. Argumentatio autem dicta est, quasi argutæ mentis oratio, qua inventum probabile exsequimur. Syllogismus igitur est propositionis, et assumptionis, e confirmationisque extrema conclusio, aut ex ambigentis incerto, aut ex fiducia comprobantis. 2. Constat enim tribus partibus: propositione, assumptione, conclusione. Propositione, ut puta: Quod bonum est, turpem usum habere non potes. Consentit audiens; assumit ille: Pecunia turpem usum habet; concluditur: Ergo pecunia bonum non est. 3. Syllogismis autem non solum rhetores, sed maxime dialectici utuntur, licet Apostolus sæpe proponat, assumat, confirmet, atque concludat, quæ, ut diximus, propria artis dialecticae, atque rhetoricae sunt. 4. Syllogismorum apud rhetores principalia genera duo sunt: inductio, et ratiocinatio. Inductionis membra tria sunt: prima propositio, secunda illatio, quæ et assumptio dicitur, tertia conclusio. 5. Inductio est quae rebus non dubiis captat assensionem ejus cui instituta est, sive inter philosophos, sive inter rhetores, sive s inter sermocinantes. Propositio inductionis est quæ similitudines concedendæ rei necessario unius inducit, aut plurium. 6. Illatio inductionis est, quæ et assumptio dicitur, quæ rem de qua contenditur et cujus causa similitudines habitæ sunt introducit. Conclusio inductionis est quae aut concessionem illationis confirmat, aut quid ex ea conficiatur declarat. Ratiocinatio est oratio qua id de quo est quæstio comprobatur. 7. Enthymema igitur Latine interpretatur mentis conceptio, quem imperfectum syllogismum solent artigraphi nuncupare. Nam in duabus partibus ejus argumenti forma consistit, quando eo quod ad fidem pertinet faciendam utitur, syllogismorum lege præterita, ut est illud: Si tempestas vitanda est, non est igitur navigandum. Ex scia enim propositione constat esse perfectum; unde magis rhetoribus quam dialecticis convenire judicatum est. 8. Ratiocinationis duo sunt modi. Primus enthymema, qui est imperfectus syllogismus, atque rhetoricus. Secundus epicherema, qui est in rhetoricis latior syllogismus. 9. Enthymematis membra sunt quinque: primum convincibile, secundum ostentabile, tertium sententiale, quartum exemplabile, quintum collectivum. 10. Convincibile est quod evidenti ratione convincit, sicut fecit Cicero pro Milone: Ejus igitur mortis sedetis ultores, cujus vitam, si putaretis per vos restitui posse, nolletis. 11. Ostentabile est quod certa rei demonstratione constringit, sicut Cicero in Catilinam: Hic tamen vivit, vivit, imo etiam in senatum venit. Sententiale est quod sententia generalis addicit, ut apud Terentium: Obsequium amicos, veritas odium parit. 12. Exemplabile est quod alicujus exempli comparatione eventum similem comminatur, sicut Cicero in Philippic.: Te miror, Antoni, quarum exempla imitaris, eorum exitus non pertimescere. 13. Collectivum est cum in unum quæ e argumentata sunt colliguntur, sicut ait Cicero pro Milone: Quem igitur cum gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela. Quem jure, quem loco, quem tempore non est ausus, hunc injuria, alieno tempore, cum periculo capitis non dubitavit occidere!

2.7_2Ayrıca Victorinus'a göre entimemin bir başka tarifi daha vardır. Yukarıda söylendiği gibi yalnız önermeden oluşabilir: "Fırtınadan kaçınmak gerekiyorsa deniz yolculuğu aranmamalı." Yalnız ek önermeden oluşabilir: "Evrenin ilahî yönetim olmaksızın dolaştığını söyleyenler var."

Yalnız sonuçtan oluşabilir: "O hâlde ilahî hüküm doğrudur." Önerme ve ek önermeden oluşabilir: "Düşmansa öldürmüştür; düşmandır da." Sonucu eksik olduğu için buna entimem denir.

Sıra, akıl yürütmeden inen epicheremada. Bu, daha geniş ve daha ayrıntılı bir retorik kıyasıdır. Genişliği ve sözün uzatılmasıyla diyalektikçilerin kıyaslarından ayrılır; bu yüzden retorikçilere verilir. Üç tarzı vardır: birincisi üç kısımlı, ikincisi dört kısımlı, üçüncüsü beş kısımlıdır.

Üç kısımlı epikherematik kıyas üç kısımdan oluşur: önerme, ek önerme, sonuç. Dört kısımlı kıyas dört kısımdan oluşur: birincisi önerme; ikincisi ek önerme, ayrıca önermeye ya da ek önermeye eklenmiş bir kısım; üçüncüsü kanıt; dördüncüsü sonuç.

Beş kısımlı kıyas beş kısımdan oluşur: birincisi önerme, ikincisi onun kanıtı, üçüncüsü ek önerme, dördüncüsü onun kanıtı, beşincisi sonuç. Cicero Retorik Sanatı'nda bunu şöyle kurar: "Eğer müzakere ve gösterim davaların cinsleriyse, bir davanın cinsinin kısımları sayılamazlar. Çünkü aynı şey birine göre cins, ötekine göre kısım olabilir; ama aynı şeye göre hem cins hem kısım olamaz"; ve bu kıyasın kısımları tamamlanana kadar böyle sürer.

10. Kanun

Kanun, halkın, yaşlılarla avamın birlikte onayladığı buyruktur. Kralın ya da imparatorun bildirdiği şeye ise buyruk ya da ferman denir. Hakkaniyetin kuruluşu iki yönlüdür: bazen kanunlarda, bazen âdetlerdedir. Kanun ile âdet arasındaki fark şudur: kanun yazılıdır; âdet ise eskilikle onaylanmış alışkanlık, yani yazılmamış kanundur. Çünkü lex adı, yazılı olduğu için legereden, "okumak"tan gelir.

Mos ise yalnızca âdetlerden (mores) çıkmış uzun bir alışkanlıktır. Consuetudo, âdetlerle kurulmuş ve kanun eksik kaldığında kanun yerine kabul edilen bir hukuktur. Yazıya mı yoksa akla mı dayandığı fark etmez, çünkü kanunu da akıl över.

Eğer kanun akla dayanıyorsa, akla dayanan her şey kanun olacaktır; yeter ki dine uysun, terbiyeyle bağdaşsın ve esenliğe yarasın. Consuetudo adını, ortak kullanımda (in communi usu) olduğu için almıştır.

Her kanun ya bir şeye izin verir: yiğit adam ödül istesin; ya yasaklar: kimse kutsal bakirelerle evlenmeyi istemesin; ya da cezalandırır: cinayet işleyen başıyla ödesin.

Kanunlar, korkusuyla insan cüreti zapt edilsin, kötüler arasında masumiyet güvende olsun ve kötülerin kendilerinde de zarar verme gücü ceza korkusuyla dizginlensin diye yapılmıştır. Çünkü insan hayatı kanunun ödülü ya da cezasıyla düzenlenir.

Kanun ahlâken güzel, adil, uygulanabilir, tabiata uygun, ülkenin alışkanlığına uygun, yere ve zamana yaraşır, zorunlu, faydalı ve açık olmalıdır ki karanlığıyla kimseyi tuzağa düşürmesin; hiçbir özel çıkar için değil, vatandaşların ortak yararı için yazılmalıdır.

2.7_2
  1. Præterea secundum Victorinum enthymematis est altera definitio ex sola propositione, sicut jam dictum est, quae ita constat: Si tempestas vitanda est, non est navigatio requirenda. Ex sola assumptione, ut est illud: Sunt autem qui mundum dicunt sine divina administratione discurrere. 2. Ex sola conclusione, ut est illud: Vera est igitur divina sententia. Ex propositione et assumptione, ut est illud: Si inimicus est, occidit; inimicus autem est. Et quia illi deest conclusio, enthymema vocatur. 3. s Sequitur epicherema, descendens de ratiocinatione, latior et exsecutior rhetoricus syllogismus, latitudine distans, et productione sermonis a dialecticis syllogismis, propter quod rhetoribus datur. Hic autem constat modis tribus: primus modus tripartitus est, secundus quadripartitus, tertius quinque partitus. 4. Tripartitus epicherematicus syllogismus est qui constat membris tribus, id est, propositione, assumptione, conclusione. Quadripartitus est qui con. stat ex membris quatuor: prima propositione, secunda assumptione, et una propositionis sive assumptionis conjuncta; tertia probatione, et i quarta conclusione. 5. Quinquepartitus est qui constat ex membris quinque, id est: prima propositione, secunda ejus probatione, tertia assumptione, quarta ejus probatione, quinta conclusione. Hunc Cicero ita facit in Arte Rhetorica: Si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte partes alicujus generis causæ putari; eadem enim res, alii genus, alii pars esse potest: eidem genus et para non potest, et cætera, quousque syllogismi hujus membra claudantur. CAPUT X. De lege. 1. Lex est constitutio populi, quam majores natu cum plebibus sanxerunt. Nam quod rex aut imperator edicit, constitutio vel edictum vocatur. Institutio æquitatis duplex est, nunc in legibus, nunc in moribus. Inter legem autem et mores hoc interest, quod lex scripta est; mos vero est vetustate probata consuetudo, sive, lex non scripta; nam lex a legendo vocata, quia scripta est. 2. Mos autem longa consuetudo est de moribus 1 tracta tantumdem. Consuetudo autem est jus quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur cum deficit lex; nec differt, scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat. 3. Porro si ratione lex constat, lex erit omne jam quod ratione constiterit, duntaxat quod religioni congruat, quod disciplina conveniat, quod saluti proficiat. Vocata autem consuetudo, quia communi est usu. 4. Omnis autem lex, aut permittit aliquid, ut vir fortis petat praemium; aut vetat, ut sacrarum virginum nuptias nulli petere liceat; aut punit, ut qui cædem fecerit capite plectatur. 5. Factæ sunt autem leges, ut earum metu humana coerceatur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis formidato supplicio refrenetur nocendi facultas. Legis enim præmio aut pœna vita moderatur humana. 6. Erit autem lex honesta, justa, possibilis, secundum naturam, secundum consuetudinem patriæ, loco temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat, nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.
2.1111. Vecize

Vecize, kişiye bağlı olmayan sözdür: "Boyun eğmek dost kazandırır, doğruluk nefret doğurur." Buna bir kişi eklenirse chria olur: "Akhilleus doğruyu söyleyerek Agamemnon'u kırdı"; "Metrophanes boyun eğerek Mithridates'in gönlünü kazandı."

Chria ile vecize arasındaki fark şudur: vecize kişisiz söylenir, chria kişisiz hiç söylenmez. Bu yüzden vecizeye kişi eklenirse chria olur, kişi çıkarılırsa vecize olur.

2.11

CAPUT XI. De sententia. 1. Sententia est dictum impersonale, ut: Obsequium amicos veritas odium parit. Huic si persona fuerit adjecta, chria erit, ita: offendit Achilles Agamemnonem, vera dicendo; Metrophanes promeruit gratiam Mithridatis obsequendo. 2. Nam inter chriam et sententiam hoc interest, quod sententia sine persona profertur, chria sine persona nunquam dicitur. Unde, si sententiæ persona adjiciatur, fit chria; si detrahatur, fit sententia,

2.1212. Catasceve ve anasceve

Catasceve ortaya konan şeyin doğrulanmasıdır. Anasceve ise bunun zıttıdır: doğduğu, yapıldığı ya da söylendiği ileri sürülen şeyin olmadığını, var olmadığını gösterir; birinin Khimaira'nın var olduğunu inkâr etmesi ya da doğrulaması gibi.

Bunlarla tez arasındaki fark şudur: tezin kendisi de iki yönlü tartışmaya açıktır, ama belirsiz bir şeyle ilgilidir ve âdeta bir serbest bırakma ya da daraltmadır. Catasceve ve anasceve ise çoğunlukla doğruya benzemeyen, ama doğru diye ortaya konan şeylerle uğraşır.

Anascevenin ilk bölünmesi uygunsuz olan ile yalan olanadır. Uygunsuzun türleri ahlâken çirkin olan ile faydasız olandır. Çirkin olan da ya sözlerde ya fiillerde ele alınır. Sözlerde: birinin yakışıksız ve otoritesine uymayan şeyler söylediğinin ileri sürülmesi gibi; örneğin biri, o Sansürcü Cato'nun gençleri kötülüğe ve sefahate teşvik ettiğini söyleyerek onu lekeliyorsa.

Fiillerde: birinin kutsallığından ve adından uzak bir şey yaptığının söylenmesi gibi; Mars ile Venüs'ün zinası masalı böyledir. Yalanın üç türü vardır. İnanılmaz olan, yapıldığına inanılmayan şeydir; bir gencin Sicilya kıyısından Afrika'dan çıkan donanmaları görmesi gibi.

İmkânsız olan: "Clodius Milo'ya tuzak kurdu, yine aynı kişi Milo tarafından öldürüldü." Zıt olan: "Tuzak kurduysa öldürmüştür. Öldürüldü, öyleyse tuzak kurmadı." Bu ayırım zıddına çevrilirse catasceveye yarar. Bununla birlikte başlangıçları, ya eskilerin otoritesine inanmak gerektiğini ya da masallara güvenmemek gerektiğini söyleyecek şekilde düzenlemek gerekir.

Anascevede en sonunda şu noktaya başvuralım: bunları uyduranlar başka bir şey anlatmak istemiş olmasın; örneğin Skylla'nın deniz canavarı değil denizci bir kadın olduğunu, belinin köpeklerle sarılı değil, gelenlere karşı yağmacı ve konuksever olmadığını söylemek istemiş olabilirler.

2.12

CAPUT XII. De catasceve et anasceve. 1. Catasceve est confirmatio propositæ rei, anasceve autem contraria superiori est; revincit enim non fuisse, aut non esse, quod natum, aut factum, aut dictum esse proponitur, ut si quis Chimæram neget fuisse, aut fuisse confirmet. 2. Inter has et thesin hoc interest, quod thesis quamvis et ipsa habeat disputationem in utramque partem, tamen incertæ rei, quasi quædam liberatio vel coarctatio est; catasceve autem et anasceve in his rebus quae verisimiles non sunt, sed pro veris proponuntur, plenumque versantur. 3. Anascevæ prima divisio est, in inconveniens, et mendacium. Inconvenientis species sunt: quod inhonestum est et quod inutile. Item inhonestum tractatur, aut in dictis, aut in factis. In dictis, ut si quis indecora et non respondentia auctoritati dixisse dicatur, velut si aliquis infamet Catonem illum Censorium juventutem ad nequitiam et luxuriam cohortatum. 4. In factis, ut si quis abhorrens aliquid a sanctimonia et nomine suo fecisse dicatur, ut est fabula de adulterio Martis et Veneris. Mendacium autem tres habet species: incredibile, quod factum non esse credatur, ut adolescentem de Siculo littore egredientes Africa classes videre. 5. impossibile est: ut Clodius insidias Miloni fecerit, et idem occisus sit a Milone. COntrarium est: Nam si insidias fecit, occidit. Occisus est, non fecit insidias. Hæc distributio in contrarium reformata a catascevæ proderit. Oportebit tamen principia sic ordinare, ut aut credendum esse veterum auctoritati, aut fabulis fidem non habendam esse dicamus. 6. Et ad id postremum in anasceve recurramus, ne quid aliud significare voluerint qui ista finxerunt, ut si Scyllam non marinam, sed maritimam feminam, nec succinctam canibus, sed rapacem aliquam et inhospitalem venientibus exstitisse,

2.1313. Prosopopoiia

Prosopopoiia, cansız şeylere kişilik ve söz yakıştırılmasıdır. Cicero Catilina'ya Karşı'da şöyle der: "Çünkü hayatımdan çok daha aziz olan vatanım benimle konuşup şöyle dese," vb.

Dağları, ırmakları ve ağaçları da böyle konuşturur, konuşma tabiatı olmayan şeye kişilik veririz; bu tragedyalarda da âdettir, konuşmalarda da çok sık görülür.

14. Etopoiia

Etopoiia ise bir insanın kişiliğini uydurduğumuz figürdür; yaşın, uğraşın, talihin, sevincin, cinsiyetin, kederin, cüretin hâllerini ifade etmek için yapılır. Korsan kişiliği alındığında konuşma cüretli, kopuk ve pervasız olur; kadının sözü taklit edildiğinde konuşma cinsiyetine uymalıdır. Gençte, yaşlıda, askerde, komutanda, asalakta, köylüde ve filozofta farklı bir yol izlenmelidir.

Çünkü sevinçle dolu olan bir türlü, yaralanan başka türlü konuşur. Bu tür anlatımda şunlar özellikle düşünülmelidir: kim konuşuyor, kimin önünde, kim hakkında, nerede, ne zaman; ne yapmış, ne yapacak ya da bu öğütleri dinlemezse başına ne gelebilir.

2.13

CAPUT XIII. De Prosopopæia. 1. Prosopopæia est cum inanimalium et persona et sermo fingitur. Cicero in Catilinam: Etenim si mecum patria mea, quæ mihi vita mea multo est charior, loqueretur, dicens, etc. 2. Sic et montes, et flumina, vel arbores loquentes inducimus, personam imponentes rei quæ non habet naturam loquendi, quod et in tragœdiis usitatum est et in orationibus frequentissime invenitur. CAPUT XIV. De ethopæia. 1. Ethopæiam vero illam vocamus in qua hominis personam fingimus, pro exprimendis affectibus, ætatis, studii, fortunæ, lætitiæ, sexus, moeroris, audaciæ. Nam cum piratae persona suscipitur, audax, abrupta, temeraria erit oratio; cum feminæ sermo simulatur, sexui convenire debet oratio; jam vero adolescentis, et senis, et militis, et imperatoris, et parasiti, et rustici, et philosophi, I diversa ratio ducenda est. 2. Aliter enim loquitur gaudio affectus, aliter vulneratus. In quo genere dictionis illa sunt maxime cogitanda: quis loquatur, et apud quem, et de quo, et ubi, et quo tempore; quid egerit, quid acturus sit, aut quid pati possit, si hæc consulta neglexerit.

2.1515. Soruların türleri

Soruların iki türü vardır: biri sınırlı, öteki sınırsızdır. Sınırlı olana Yunancada hypothesis, Latincede causa (dava) denir; orada tartışma belli bir kişiyle ilgilidir.

Sınırsız olana Yunancada thesis, Latincede propositum (konu) denir. Bunun belli bir kişisi ve belli bir koşulu, yani ne yeri ne zamanı vardır. Davada ise her şey bellidir; bu yüzden konu âdeta davanın bir parçasıdır.

2.15

CAPUT XV. De generibus quæstionum. 1. Genera quæstionum duo sunt: quorum unum est finitum, alterum infinitum. Finitum hypothesis Græce, Latine causa dicitur, ubi cum certa persona controversia est. 2. Infinitum quod Graece thesis, Latine propositum nominatur. Hoc personam non habet certam, nec inest ei aliqua certa circumstantia, Id est, nec locus, nec tempus. In causa vero certa omnia sunt, unde quasi pars causæ est propositum.

2.1616. Üslup

Üslupta ise şeyin, yerin, zamanın ve dinleyen kişinin gerektirdiği şekilde kelime kullanmak gerekir: kutsal şeylere bayağı, iffetli şeylere arsız, ağır şeylere hafif, ciddi şeylere şehvetli, hüzünlü şeylere gülünç şeyler karışmasın.

Latince ve açık konuşmak gerekir. Latince konuşan kimse, şeylerin gerçek ve tabiî kelimelerini izleyen, çağının konuşmasından ve inceliğinden ayrılmayandır. Ne diyeceğini görmek ona yetmesin; bunu açık ve tatlı biçimde söylesin, hatta yalnız bununla kalmayıp söylediğini zarifçe söylesin.

17. Üç söz tarzı

Ayrıca sade konular hafifçe, coşkulu konular ağırca, yumuşak konular ölçülü biçimde söylenmelidir. İşte üç söz tarzı budur: sade, orta, yüce. Büyük şeyleri yüce bir şekilde söyleriz; küçük şeyleri ince biçimde, orta şeyleri ölçülü.

Küçük davalarda büyük ve yüce hiçbir şey söylenmemeli, hafif ve yayan bir üslupla konuşulmalıdır. Daha büyük davalarda, Tanrı ya da insanların kurtuluşu üzerine konuşurken ise daha çok görkem ve parlaklık gösterilmelidir.

Ölçülü davalarda, bir şey yaptırmak için değil yalnızca dinleyici hoşlansın diye konuşulduğunda ikisinin arasında, ölçülü söylemek gerekir. Büyük şeyler üzerine konuşan biri de her zaman yüce üslupla söylemek zorunda değildir: öğretirken sade, bir şeyi överken ya da yererken ölçülü, yüz çevirmiş ruhları dönüşe çağırırken yüce konuşmalıdır. Kelimeler de sade üslupta yeterli, ölçülü üslupta parlak, yüce üslupta güçlü olmalıdır.

18. Comma, colon ve periodus

Her konuşma comma, colon ve periodustan kurulur. Comma cümlenin küçük parçası, colon üyesi, periodus çevrimi ya da döngüsüdür. Kelimelerin birleşmesinden comma, commadan colon, colonlardan periodus olur.

Comma bir bağlantının sınırıdır; örneğin et si vereor, iudices ("Yargıçlar, korksam da"), işte bir comma. Arkasından bir comma daha gelir: ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere ("en yiğit adamı savunmaya başlarken korkmak ayıp olmasın diye"); böylece bir colon, yani bir üye olmuş olur. Bu üye bir anlam verir, ama cümle henüz askıdadır. Sonra birçok üyeden periodus olur, yani cümlenin son kapanışı: veterem iudiciorum morem requirunt ("yargıların eski usulünü arıyorlar"). Periodus bir solukta söylenemeyecek kadar uzun olmamalıdır.

2.16

CAPUT XVI. De elocutione. 1. Jam vero in elocutionibus illa uti oportebit, ut res, locus, tempus, persona audientis efflagitat, ne profana religiosis, ne Inverecunda castis, ne levia gravibus, ne lasciva seriis, ne ridicula tristibus misceantur. 2. Latine autem et perspicue loquendum. Latine autem loquitur qui verba rerum vera et naturalia persequitur, nec a sermone atque cultu præsentis temporis discrepat. Huic non sit satis videre quid dicat, nisi id quoque aperte et suaviter dicere; no id quidem tantum, e nisi id quod dicat et facete dicat. CAPUt XVII. De trimodo dicendi genere. 1. Dicenda Sunt quoque submissa leviter, incitata gravIter, inflexa moderate. Hoc est enim illud trimodum genus dicendi: humile, medium, grandiloquum. Cum enim magna dicimus, granditer proferenda sunt; cum parva, subtiliter; cum mediocria, temperate. 2. Nam In partis causis nihil grande, nihil sublime dicendum est, sed leni ac pedestri more loquendum. in causis autem majoribus, ubi de Deo, vel hominum salute referimus, plus magnificentiæ et fulgoris est exhibendum. 3. In temperatis vero causis ubi nihil agitur ut agat, sed tantummodo ut delectetur auditor, inter utrumque est moderate dicendum; sed et quamvis de magnis rebus quisque dicat, non tamen semper granditer dicere debet, sed submisse cum docet, temperate cum aliquid laudat vel vituperat, granditer cum ad conversionem aversos animos provocat. Utenda tamen verba in submisso genere sufficientia, in temperato splendentia, in grandi vehementia. CAPUT XVIII. De colo, commate et periodo. 1. Componitur autem, e instruiturque omnis oratio commate, colo et periodo. Comma particula est sententiae; colon, membrum; periodus, ambitus vel circuitus. Fit autem ex conjunctione verborum comma, ex commate colon, ex colis periodus. 2. Comma est juncturæ finitio, ut puta, et si vereor, judices, ecce unum comma; sequitur et aliud comma, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere; et factum est colon, id est, membrum, quod intellectum sensui præstat, sed adhuc pendet oratio; sicque deinde ex pluribus membris fit periodus, id est, extrema sententiæ clausura, ita; veterem judiciorum morem I requirunt. Periodus autem longior esse non debet, quam ut uno spiritu proferatur

2.1919. Harflerin, kelimelerin ve düşüncelerin kusurlarından sakınmak

Ayrıca hatibin temiz ve saygın sözü harflerde, kelimelerde ve düşüncelerde bütün kusurlardan uzak olmalıdır.

Harflerde: bağlantı uygun ve yerinde olmalıdır; önceki kelimenin son ünlüsü sonraki kelimenin aynı ilk ünlüsüne çarpmasın, feminae Aegyptiae gibi. Ünsüzler ünlülere eklenirse yapı daha iyi olur. Birbirine çarpınca cızırdar ve sanki kavgaya tutuşur gibi görünen üç ünsüzün, yani r, s, x'in bağlantısından kaçınılmalıdır: ars studiorum, rex Xerxes, error Romuli. Ünlülere çarpan m ünsüzünden de kaçınılmalıdır: verum enim.

2.19

CAPUT XIX. De vitiis litterarum, et verborum, et sententiarum cavendis. 1. Præterea purum et honestum oratoris eloquium carere debet omnibus vitiis, tam in litteris quam in verbis, quam etiam in sententiis. 2. In litteris, ut junctura apta et conveniens sit, et sic observandum, ne præcedentis verbi extrema vocalis in eamdem vocalem primam incidat verbi sequentis, ut feminæ Ægyptiæ; quæ structura melior fit, si consonantes vocalibus applicantur; triumque consonantium, quæ in se incidentes stridere et quasi rixari videntur, vitanda junctura est, id est, r, s, x. ut: Ars studiorum, Rex Xerxes, Error Romuli. Fugienda est et consonans m, illisa vocalibus: ut, verum enim.

2.2020. Kelimelerin bağlantısı

Kelimelerde de kusurlardan sakınmak gerekir: Yunanların acyrologia dediği uygunsuz kelimeler konmamalıdır. O hâlde kelimenin tam karşılığını sevmeli, ama bazen bayağı ya da kirli bir kelimenin alçaklığından dolayı aktarma kelimeler kullanmalıyız; yine de bunlar uzaktan getirilmiş değil, gerçeğe yakın ve akraba görünmelidir.

Başka anlamları karıştırmadan yapılamayacak daha uzun hyperbatonlardan da kaçınmalıdır. Belirsizlikten de, şu kusurdan da sakınmalıdır: bazıları belagat gösterişine kapılarak bir iki kelimeyle anlatabileceklerini araya boş sesler katıp uzun ve dolambaçlı yollarla bitirirler; bu kusura perissologia denir.

Bunun zıddı olan kusur, kısalık hevesiyle gerekli kelimeleri bile çalmaktır. Harflerde ve kelimelerde, gramercilerin ilk derslerinde öğrenilen kusurlardan kaçınıldığı gibi düşüncelerdeki kusurlardan da kaçınılmalıdır.

Bunlar cacophaton, tautologia, eclipsis, acyrologia, macrologia, perissologia, pleonasmos ve benzerleridir. Buna karşılık konuşmayı energia yüceltip süsler; ayrıca söylenenden fazlasını anlattıran emphasis de öyledir: "Scipio'nun şanına yükselecek" dersen, ya da Vergilius "ipten aşağı süzülmüş" dediğinde olduğu gibi. Çünkü "süzülmüş" derken yüksekliği hissettirir. Bunun zıddı olan güzellik ise tabiatça büyük şeyleri kelimelerle küçültmektir.

2.20

CAPUT XX. De juncturis verborum. 1. In verbis quoque cavenda sunt vitia, ut non impropria verba ponantur, quam Græci acyrologiam vocant. Amanda est ergo proprietas, sic tamen, ut aliquando propter humilitatem sordidi, aut spurci vocabuli, translatis nominibus sit utendum; non tamen longe accitis, sed ut veris proxima et cognata videantur. 2. Fugienda etiam hyperbata longiora, quæ fieri sine aliorum sensuum confusione non possunt. Ambiguitas quoque et vitium illud cavendum, cum quidam, jactatione eloquentiæ ducti, quod uno aut duobus verbis significare poterant, interpositis inanibus vocibus, longa et circumflexa ambage concludunt, quod vitium perissologia vocatur. 3. Cui contrarium vitium est, brevitatis studio, etiam necessaria verba furari. Fugienda sum quoque sicut In litteris et verbis, quæ inter prima grammaticorum studia cognoscuntur, ita et in sententiis vitia. 4. Sunt autem cacophaton, tautologia, eclipsis, acyrologia, macrologia, perissologia, pleonasmos, et his similia. At contra orationem extollit et exornat energia, tum emphasis, quæ plus quiddam quam dixerit intelligi facit, ut si dicas, ad gloriam Scipionis ascendet; et Virgilius, demissum lapsi per funem. Cum enim dicit lapsi, altitudinem suggerit. Huic contraria Virtus est verbis minuere quæ natura sua magna sunt.

2.2121. Kelime ve düşünce figürleri

Konuşma, kelime ve düşünce figürleriyle de güçlenir ve süslenir. Çünkü dümdüz ve kesintisiz konuşma hem konuşanı hem dinleyeni yorar ve bıktırır. Bu yüzden konuşmayı eğmek ve başka biçimlere çevirmek gerekir ki konuşanı dinlendirsin, daha süslü olsun ve yargıcın yüzünü ve kulağını çeşitli yönlere çevirsin. Bunların birçoğu yukarıda Donatus'un Gramer Sanatı'ndaki figürlerde belirtilmiştir.

Bu yüzden burada yalnız şiirde hiç ya da güç olan, ama konuşmada serbestçe yapılan figürlere yer vermek gerekir.

Anadiplosis kelimelerin ikilenmesidir: "Bu adam yine de yaşıyor! Yaşıyor! Üstelik senatoya bile geliyor."

Climax basamaklamadır: üst cümlenin bittiği kelimeden alttaki başlar ve sözün sırası böylece âdeta basamak basamak sürer. Africanus'un şu sözü gibi: "Masumiyetten itibar doğar, itibardan şeref, şereften hükümranlık, hükümranlıktan özgürlük."

Bazıları bu figüre zincir der, çünkü bir ad başka bir adın içine bağlanır gibi olur ve böylece kelimelerin ikilenmesiyle birçok şey sürüklenir. Bu figür yalnız tek tek kelimelerde değil, kelime dizilerinde de yapılır. Gracchus'ta olduğu gibi: "Çocukluğun gençliğine yüz karası oldu, gençliğin yaşlılığına leke, yaşlılığın devlete rezalet."

Scipio'da da böyledir: "Zorla ve istemeye istemeye onunla sözleşme yaptım; sözleşmeyi yapınca onu yargıca götürdüm; götürünce ilk celsede hüküm giydirdim; hüküm giydirince isteyerek serbest bıraktım."

Antitheta, Latincede "karşı konanlar" diye adlandırılır. Zıt konulunca düşünceye güzellik verir ve söz süsleri arasında çok yakışıklı dururlar. Cicero şöyle der: "Bu yanda utanç savaşıyor, o yanda küstahlık; bu yanda iffet, o yanda fuhuş; bu yanda güven, o yanda aldatma; bu yanda saygı, o yanda cinayet; bu yanda sebat, o yanda delilik; bu yanda ahlâken güzel olan, o yanda çirkinlik; bu yanda perhizkârlık, o yanda şehvet; bu yanda hakkaniyet, itidal, cesaret, basiret, bütün faziletler bütün kusurlarla çarpışıyor: hakkaniyetsizlikle sefahat, pervasızlıkla korkaklık; nihayet bollukla yoksulluk, iyi akılla yitik akıl, sağlam zihinle delilik, iyi ümitle her şeyden ümit kesmek çarpışıyor."

Ecclesiasticus Kitabı da bu söz süsünü kullanır: "Kötünün karşısında iyi, ölümün karşısında hayat; dindarın karşısında günahkâr. Yüceler Yücesi'nin bütün işlerine böyle bak: ikişer ikişer, biri ötekinin karşısında."

Synonymia, bağlı konuşmada tek bir şeyi birçok kelimeyle anlattığımız zamandır. Cicero şöyle der: "Hiçbir şey yapmıyorsun, hiçbir şeye girişmiyorsun, hiçbir şey düşünmüyorsun." Yine: "Dayanmayacağım, katlanmayacağım, izin vermeyeceğim."

Epanodos, bizimkilerin geri dönüş dediği figür: "Önderlerin itibarı neredeyse eşitti; onları izleyenlerinki belki eşit değildi."

Antapodosis, ortadaki kısımların baştakilere ve sondakilere uymasıdır: "Burada eleştirilen benim işim değil, sizin işinizdir, senatörler; hem de pek güzel bir iştir; ama dediğim gibi benim değil, sizin işinizdir."

Paradiastole, söylediğimizi açıklayarak ayırdığımız zamandır: kurnaz yerine kendini bilge, düşüncesiz yerine cesur, cimri yerine tutumlu diye adlandırdığın zaman olduğu gibi.

Antanaclasis, aynı kelimeyle zıt anlam verendir. Bir adam oğlunun ölümünü beklediğinden (exspectare) yakınıyordu. Oğlu "Beklemiyorum" diye cevap verince baba "Ben de senden beklemeni rica ediyorum" dedi.

Antimetabole, kelimelerin sırası değişince zıt anlam veren çevirmedir: "Yemek için yaşamıyorum, yaşamak için yiyorum." Ve şu: "Konsül Antonius ise Brutus düşmandır; devletin kurtarıcısı Brutus ise düşman Antonius'tur."

Exoche: "Onları kim çağırdı? Appius. Kim çıkardı? Appius."

Şimdi bilinmeye değer düşünce figürlerini ele alalım.

Vecize, kişiye bağlı olmayan sözdür: "Boyun eğmek dost kazandırır, doğruluk nefret doğurur." Buna kişi eklenirse chria olur: "Akhilleus doğruyu söyleyerek Agamemnon'u kırdı. Metrophanes boyun eğerek Mithridates'in gönlünü kazandı." Chria ile vecize arasındaki fark şudur: vecize kişisiz söylenir, chria kişisiz hiç söylenmez. Bu yüzden vecizeye kişi eklenirse chria olur; çıkarılırsa vecize olur.

Düşüncelerin birçok türü vardır. Kimi bildirir, kimi buyurur: "Git haydi oğlum, Zephyr'leri çağır, kanatlarınla süzül." Kimi hayranlık bildirir: "Göklülerin ruhunda bu kadar öfke mi var!"

Kimi karşılaştırır: "Yensem de ölsem de, orada yenmek bana ne kazandırır?" Kimi aşırılık taşır, ruhun bir hareketi ve öfkesiyle söylenir: "Ey altının lanetli açlığı, ölümlü yürekleri neye zorlamazsın?"

2.21

CAPUT XXI. De figuris verborum et sententiarum. 1. Augetur et ornatur oratio, etiam figuris verborum ac sententiarum. Nam quia directa, et perpetua oratio fatigationem atque fastidium tam dicendi quam audiendi creat, flectenda est, et in alias versanda formas, ut et dicentem reficiat et. ornatior fiat, et judicem diverso vultu audituque deflectat. E quibus plurimæ superius a Donato in schematibus Artis Grammaticæ annotatæ sunt. 2. Unde tantum illa hic interponi oportuit, quæ in poemate, aut nunquam, aut difficulter fiunt, in oratione autem libere. Anadiplosis est congeminatio verborum, ut, hic tamen vivit! vivit! imo etiam in senatum venit. 3. Climax est gradatio, cum ab eo verbo quo sensus superior terminatur inferior incipit, ac dehinc quasi per gradus dicendi ordo servatur, ut est illud Africani: Ex innocentia nascitur dignitas, ex dignitate honor, ex honore imperium, ex imperio libertas. 4. Hanc figuram nonnulli catenam appellant, propterea quod aliud in alio quasi nectitur nomine, atque ita res plures in geminatione verborum trahuntur. Fit autem hoc schema non solum in singulis verbis, sed etiam in contextione verborum, ut apud Gracchum: Pueritia tua adolescentiæ tuæ inhonestamentum fuit, adolescentia senectuti dedecoramentum, senectus reipublicæ flagitium. 5. Sic et apud Scipionem: Vi atque ingratiis coactus cum illo sponsionem feci, facta sponsione ad judicem adduxi, adductum primo cœtu damnavi, damnatum ex voluntate dimisi. 6. Antitheta, quæ Latine contraposita appellantur, quæ dum ex adverso ponuntur sententiæ pulchritudinem faciunt, et in ornamento locutionis decentissima existunt, ut, Cicero: Ex hac parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illic stuprum; hinc fides, illine fraudatio; hinc pictas, illinc scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; hinc continentia, illinc libido; hinc denique æquitas, temperantia, fortitudo, prudentia, virtutes omnes cum vitiis omnibus certant: cum iniquitate luxuria; ignavia cum temeritate, postremo copia cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana cum amentia; bona de,,;- que spes cum omnium rerum desperatione confligit. 7. Hujusmodi locutionis ornamento Liber Ecclesiasticus usus est, dicens: Contra malum bonum, et contra mortem vita; sic contra pium peccator, et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina et bina, unum contra unum. 8. Synonymia est quoties in connexa oratione pluribus verbis unam rem significamus, ut ait Cicero: Nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas. Item, non feram, non patiar, non sinam, 9. Epanodos, quam regressionem nostri vocant: Principum dignitas erat pene par, non par fortasse eorum qui sequebantur. 10. Antapodosis, quoties media primis et ultimis conveniunt, ut: Vestrum hic factum reprehenditur, patres conscripti, non meum, ac pulcherrimum quidem factum; verum, ut dixi, non meum, sed vestrum. 11. Paradiastole est quoties id quod dicimus interpretatione discernimus, cum te pro astuto sapientem appellas, pro inconsiderato fortem, pro inliberali diligentem. 12. Antanaclasis est quæ eodem verbo contrarium exprimit sensum. Querebatur quidam de filio, cum mortem suam exspectaret, respondente: Non exspecto: Imo peto, inquit, ut exspectes. 13. Antimetabole est conversio verborum quae ordine mutato contrarium efficit sensum: Non ut edam vivo, sed, ut vivam edo. Et illud: Si consul Antonius, Brutus hostis; si conservator reipublicæ Brutus, hostis Antonius. 14. Exoche: Quis eos appellavit? Appius; qui. produxit? Appius. 15. Nunc figuras sententiarum quas operae pretium est cognoscere persequamur. 16. Sententia est dictum impersonale, ut: Obsequium amicos, veritas odium parit. Huic si persona fuerit adjecta, chria erit, ita: Offendit Achilles Agamemnonem vera dicendo. Metrophanes promeruit gratiam Mithridatis, obsequendo. Nam inter chriam et sententiam hoc interest, quod sententia sine persona profertur, chria sine persona nunquam dicitur. Unde si sententiæ persona adjiciatur, fit chria; si detrahatur, fit sententia. 17. Sententiarum species multæ sunt; aliæ enim indicativæ, aliæ pronuntiativæ, ut: Vade, age, nate, voca zephyros, et labere pennis. Aliæ admirativæ, ut:.... Tantæ ne animis cœlestibus iræ! 18. Aliæ comparativæ, ut: Si vinco, et pereo, quid ibi me vincere praestat? Aliae superlativæ, quae cum aliquo motu animi et indignatione promuntur:.... Quid non mortalia pectora cogis Auri sacra fames?

2.21_2Kimi soru sorar: "Hangi soydansınız, yurdunuz neresi? Buraya barış mı getiriyorsunuz, silah mı?... Delikanlılar, sizi bilinmeyen yollara hangi sebep zorladı?"

Kimi cevap verir: "oradan", "şuradan". Kimi yalvarır: "Ey yenilmez, beni bu felaketlerden kurtar." Kimi vaat eder: "Korkma Kythereialı, sevdiklerinin kaderi sarsılmadan duruyor." Kimi izin verir, ama iterek yasaklar: "Git, rüzgârlarla İtalya'nın peşine düş, dalgalar üstünde krallıkları ara"; yine de ikna anlaşılmasın diye gizlice yasaklayan bazı kelimeler karıştırılmıştır: "rüzgârlarla", "dalgalar üstünde". Kimi gösterir: "işte", "bak". Kimi dilek bildirir: "Ah, Jüpiter bana geçmiş yılları geri verse!"

Kimi eksiltir: "hiç de değil". Kimi nidayla söylenir: "Ey vatandaşlar, hangi delilik barışı silaha çevirdi?" Ve Cicero: "Ey ölümsüz tanrılar, dünyanın neresindeyiz?"

Kimi teşvik eder, bir düşünceye çağırdığımızda: "Konuk, servetleri küçümsemeye cesaret et."

Kimi vazgeçirir; zıt kusurdan ve günahtan geri çevirdiğimizde. Olumlayanlar da vardır: "neden olmasın", "elbette".

Buyuranlar: "Çıplak sür, çıplak ek; soğukta hasat alırsın."

Yasaklayanlar: "Bağların arasına fındık dikme, en uç dalları koparma."

Olumsuzlayanlar: "hayır", "asla". Hayret edenler de vardır: "Hayret! Yaşamak yasak da zina hoşuna gidiyor!"

Acı çekenin düşüncesi: "Ah bana, aşk hiçbir otla iyileşmiyor!" Ağlayanın; benzerliğin: "Eskiden yüce Girit'te bir labirent varmış, derler." Öğüt verenin, alay edenin, inleyenin, teşvik edenin, teselli edenin, acıyanın düşünceleri vardır. Bunların kaç figürü varsa söylerken o kadar da ses tonu vardır.

İki yönlü (amphidoxa) olanlar da vardır; bir kısmı ahlâken güzel, bir kısmı çirkindir: "İsteğin güvenli değil: büyük şeyler istiyorsun, Phaethon."

Başka düşünceler de vardır. Procatalepsis: size yöneltilebilecek şeyi çürütmek için önceden ele alırız: "Yargıçlar, aranızdan ya da burada bulunanlardan biri belki şaşırıyorsa." Aporia da vardır: bildiği şeyi ya da nasıl söyleneceğini bilmiyormuş gibi yapanın şüphesi.

Coenonesis, yargıçlarla ya da hasımlarla danışmaktır: "Yargıçlar, size danışıyorum" ya da "Hasımlar, ne yapmam uygun, siz ne yapardınız?" diyebilirsin.

Paradoxon, beklenmedik bir şey olduğunu söylediğimiz zamandır; Cicero Flaccus Savunması'nda şöyle der: "Övgüsünün habercisi olması gereken adam, tehlikesinden kurtaran olmuştur."

Epitrope, yani izin, bazı şeyleri yargıçların ya da hasımların kendi değerlendirmesine bıraktığımız zamandır. Calvus Vatinius'a Karşı'da şöyle der: "Yüzsüzlüğü ele al da, praetor olmaya Cato'dan daha layık olduğunu söyle."

Parrhesia, özgürlük ve güven dolu sözdür: "Öldürdüm, öldürdüm; Spurius Maelius'u değil," vb. Bu figür dikkatle kullanılmalıdır; Cicero önce gerekçesini söylemiştir.

Ethopoeia, başkasının kişiliğinden söz getirdiğimiz zamandır; Tullius Caelius Savunması'nda kör Appius'u Clodia ile konuşturur. Energia, yapılmış ya da yapılmış gibi olan şeylerin göz önüne getirilmesidir; bundan yukarıda söz etmiştik.

Metathesis, yargıçların ruhlarını geçmiş ya da gelecek şeylere gönderen figürdür. Şöyle: "Zihinlerinizi zaptedilmiş zavallı şehrin görüntüsüne çevirin ve yangınları, kıyımları, yağmaları, talanı, hür bedenlere yapılan tecavüzleri, soylu kadınların esaretini, yaşlıların boğazlanmasını gördüğünüze inanın." Gelecek için ise hasmın söyleyeceği şeyleri önceden almaktır; Tullius Milo Savunması'nda yargıçların ruhunu, Milo öldürülmüş ve Clodius yaşıyor olsaydı devletin alacağı duruma gönderir.

Aposiopesis, söyleyecekmiş gibi göründüğümüz şeyi suskunlukla kestiğimiz zamandır: "Sizi ben..., ama önce kabaran dalgaları yatıştırmak gerekir."

Epanalepsis konudan sapmadır: "Söz coşkusu ve konunun değeri beni istediğimden biraz uzağa sürükledi, ama davaya dönüyorum."

Anamnesis, unutmuş gibi göründüğümüz şeyi anmaktır. Apaetesis, yargıçların ruhuna âdeta emanet ettiğimiz şeyi uygun vakitte geri istediğimiz zamandır.

Aetiologia, bir şey ortaya koyup onun sebebini ve gerekçesini verdiğimiz zamandır.

Characterismus, bir kişinin görünüşünün canlı betimlemesidir: "Her yönüyle Merkür'e benzer: sesi, teni, sarı saçları, gençliğin güzel uzuvları."

Epitrochasmos, kısaca söylenmiş birçok düşüncenin bir yere yığılması ve aceleyle geçilmesidir. Cicero şöyle der: "Devleti, Romalılar, hepinizin hayatını, mallarınızı, servetlerinizi, karılarınızı ve çocuklarınızı," vb.

Ironia, kişinin dediğinden başkasının anlaşılmasını istediği taklittir. Ya yermek istediğimizi överek ya da övmek istediğimizi yererek yapılır. Her ikisinin örneği şöyle olur: "Devleti seven Catilina, devletin düşmanı Scipio."

2.21_2
  1. Aliae interrogativæ, ut: Qui gentis, unde domo? pacemne huc fertis, an arma?.... juvenes quæ causa subegit Ignotas tentare vias? 2. Aliae responsivæ, ut illinc, istinc. Aliae deprecativæ, ut, eripe me his invicte malis. Aliæ promissivæ, ut: Parce metu, Cytherea, manent immota tuorum Fata tibi. Aliæ concessivæ, quæ cum impulsione prohibeant, ut: /, sequere Italiam ventis pete regna per undas; quæ tamen ne non intellecta sit persuasio, permista sunt aliqua, quae vetant latenter, ut, ventis per unda. Aliæ demonstrativae, ut, en, ecce. Aliæ optativæ, ut: O mihi præteritos referat si Jupiter annos! 3. Aliae a derogativae, ut, nequaquam. Aliae, quae cum exclamatione proferuntur, ut: Quis furor, o cives, pacem convertit in arma? Et Cicero: 0 dii immortales, ubinam gentium sumus? 4. Aliae exhortativæ, cum ad sententiam provocamus, ut: Aude, hospes, contemnere opes. 5. Aliae dehortativæ, cum a contrario vitio peccatoque reducimus. Sunt et affirmativae, ut, quidni, quippe. 6. Præceptivæ, ut: Nudus ara, sere nudus, habebis frigore messes. 7. Vetativæ, ut: Neve inter vites corylum sere, neve flagella Summa pete. 8. Negativæ, ut, non, minime. Sunt et mirativæ, ut: Papæ! vivere non licet, et fornicari libet! 9. Dolentis, ut: Hei mihi quod nullis amor est e sanabilis herbis! Flentis Similitudinis sic: Ut quondam Creta fertur labyrinthus in alta. Admonentis Irridentis Gementis Exhortativae Consolativæ Commiserantis Quorum quot sunt figurae, tot et in pronuntiando voces. 10. s Sunt et amphidoxae, quarum pars honesta est, pars inhonesta, ut:.... Non est tua tuta voluntas: Magna petis Phaeton. 11. Sunt, et aliae, procatalepses, cum id quod vobis objici poterat, ante præsumimus ad diluendum, ut: Si quis vestrum, judices, aut eorum qui adsunt forte miratur. Sunt, et aporiae, dubitatio simulantis nescire se quae scit, aut quomodo dicatur. 12. Cœnonesis autem dicitur communicatio consilii cum judicibus, aut adversariis, ut si dicas: Vos consulo, judices, aut, vos adversarii, quid me facere convenit, aut quid vos facturi fuissetis. 13. Paradoxon est, cum dicimus inopinatum aliquid accidisse, ut pro Flacco Cicero: Cujus laudis prædicator esse debuerit, ejus periculi deprecatorem esse factum. 14. Epitrope, id est permissio, cum aliqua ipsis judicibus, aut adversariis permittimus æstimanda, ut i Calvus in Vatinium: Perfrica frontem, et die te digniorem qui prætor fieres quam Catonem. 15. Parrhesia est oratio libertatis et fiduciæ plena: Occidi, occidi non Spurium Melium, etc. Qua figura caute utendum est, ut Cicero, praemisit enim rationem. 16. Ethopœia est cum sermonem ex aliena persona inducimus, ut, pro Caelio Tullius facit Appium cæcum cum Clodia loquentem. Energia est rerum gestarum aut quasi gestarum sub oculis inductio, de qua locuti jam sumus. 17. 1 Metathesis est quae mittit animos judicum in res præteritas, aut futuras, hoc modo: Revocate mentes ad spectaculum expugnatæ miseræ civitatis, et videre vos credite incendia, cædes, rapinas, direptiones, liberorum corporum injurias, captivitates matronarum, trucidatione, senum. In futurum autem anticipatio eorum quæ dicturus est adversarius, ut Tullius pro Milone, cum mittit animos judicum in eum reipublicae statum qui futurus esset, si, occiso Milone, Clodius viveret. 18. Aposiopesis est cum id quod dicturi videbamur silentio intercipimus: Quos ego, sed motos præstat componere fluctus. 19. Epanalepsis est digressio: Tulit calor |me dicendi, et dignitas rerum paulo longius quam volebam, sed redeo ad causam. 20. Anamnesis est commemoratio ejus rei quam oblitos fuisse nos fingimus. Apætesis est cum id quod in animos judicum quasi deposueramus opportune reposcimus. 21. Ætiologia est cum proponimus aliquid ejusque causam et rationem reddimus. 22. Characterismus est descriptio figuræ alicujus expressa, ut: Omnia Mercurio similis, vocemque, coloremque, Et crines flavos, et membra decora juventæ. 23. Epitrochasmus, cum plures sensus breviter expeditos in unum locum coacervat, et cum quadam festinatione decurrit, ut Cicero: Rempublicam, Quirites, vitamque omnium vestram, bona, fortunas, conjuges, liberosque vestros, etc. 24. Ironia est cum per simulationem diversum quam dicit intelligi cupit. Fit autem, aut cum laudamus eum quem vituperare volumus, aut vituperamus quem laudare volumus. Utriusque exemplum erit si dicas: Amatorem reipublicæ Catilinam, hostem reipublicæ Scipionem.

2.21_3Diasyrmos, büyük şeyleri kelimelerle küçültür ya da en küçük şeyleri yükseltir.

Epimone, aynı anlamda daha uzun durduğumuz zamandır: "Peki kimi bağışladı? Kimin dostluğuna sadık kaldı? Hangi iyi adama düşman olmadı? Ne zaman birini suçlamadı, dövmedi ya da ele vermedi?"

Epangelia, büyük ya da en küçük şeyler söyleyeceğimizi vaat ederek yargıcın dikkatini çektiğimiz sözdür.

Prosopopoeia, cansız şeylere kişilik ve söz yakıştırılmasıdır. Cicero Catilina'ya Karşı'da şöyle der: "Çünkü hayatımdan çok daha aziz olan vatanım benimle konuşup şöyle dese," vb.

Parathesis, eksik bir şeyi yargıçların hafızasına âdeta emanet edip uygun vakitte geri alacağımızı söylediğimiz zamandır.

Peusis, yani kendi kendine konuşma, sorulanlara kendimiz cevap verdiğimiz zamandır.

Synchoresis, bir şeyi erteleyip o arada başka bir şey söylememize izin verilmesini istediğimiz zamandır.

2.21_3
  1. Diasyrmos est quæ magna sunt verbis minuit, aut minima extollit. 2. Epimone est quoties in eodem sensu diutius immoramur: Cui tandem pepercit? Cujus amicitiæ fidem custodivit? Cui bono inimicus non fuit? Quando non, aut accusavit aliquem, aut verberavit, aut prodidit? 3. Epangelia est promissio qua judicem attentum facimus, pollicentes nos aliqua magna aut minima dicturos. 4. Prosopopœia est cum inanimalium et persona, et sermo fingitur. Cicero in Catilinam: Etenim, si mecum patria mea, quæ mihi vita mea multo est charior, loqueretur, dicens, etc. 5. Parathesis est cum quasi deponimus aliquid imperfectum apud memoriam judicum repetituros nos dicentes cum opportunum fuerit. 6. Peusis, id est soliloquium, cum ad interrogata ipsi nobis respondemus. 7. Synchoresis est cum differimus aliquid petentes, ut aliud interim nos permittant dicere.
2.2222. Diyalektik

Diyalektik, şeylerin sebeplerini ayırt etmek için bulunmuş bir terbiyedir. Felsefenin mantık denen, yani akla ait olan türüdür; tarif etmeye, araştırmaya ve tartışmaya gücü yeter. Çünkü birçok soru türünde tartışarak doğrunun yanlıştan nasıl ayırt edileceğini öğretir.

İlk filozoflar bunu sözlerinde kullanmışlar, ama sanat hâline getirmemişlerdir. Onlardan sonra Aristoteles bu öğretinin delillerini belli kurallara bağlamış ve ona diyalektik adını vermiştir, çünkü onda sözler üzerinde tartışılır; lekton "söz" demektir. Diyalektik, retorik terbiyesinin ardından gelir, çünkü ikisinin birçok ortak yanı vardır.

2.22

CAPUT XXII. De dialectica. 1. Dialectica est disciplina ad discernendas rerum causas inventa. Ipsa est philosophiæ species, quae logica dicitur, id est, rationalis, definiendi, quaerendi, et disserendi potens. Docet enim in pluribus generibus quæstionum quemadmodum disputando vera et falsa dijudicentur. 2. Hanc quidem primi philosophi in suis dictionibus habuerunt, non tamen ad artis redegere peritiam. Post hos Aristoteles ad regulas quasdam hujus doctrinae argumenta perdunt, et i dialecticam nuncupavit pro eo quod in ea de dictis disputatur; nam λεϰτὸν dictio dicjtur. Ideo autem post rhetoricam disciplinam dialectica sequitur, quia in multis utrique communia existunt.

2.2323. Diyalektik ve retorik sanatının farkı

Varro Terbiyeler Üzerine Dokuz Kitap'ta diyalektikle retoriği şöyle bir benzetmeyle tarif etmiştir: diyalektik ile retorik, insan elinde sıkılmış yumrukla açılmış avuç gibidir; biri sözü sıkıştırır, öteki yayar.

Diyalektik şeyleri tartışmakta daha keskin, retorik ise öğretmeye çalıştığı şeylerde daha akıcıdır. Biri bazen okula gelir, öteki sürekli meydana çıkar. Biri pek nadir bulunan öğrenciler ister, öteki sık sık halk kitlelerini de.

Filozoflar, Isagoge'yi açıklamaya geçmeden önce felsefenin tarifini göstermeyi âdet edinmiştir ki felsefeye ait olanlar daha kolay ortaya konsun.

2.23

CAPUT XXIII. De differentia dialecticas et rhetoricæ artis. 1. Dialecticam vero et rhetoricam Varro in IX Disciplinarum libris tali similitudine definivit; Dialectica et rhetorica est quod in manu hominis pugnus astrictus, et palma distensa, illa verba contrahens, ista distendens. 2. Dialectica siquidem ad disserendas res acutior; rhetorica ad illa quæ nititur docenda facundior. Illa ad scholas nonnunquam venit, ista jugiter procedit in forum. Illa requirit rarissimos studiosos, hæc frequenter et populos. 3. Solent autem philosophi antequam ad isagogen veniant exponendam, definitionem philosophiae ostendere, quo facilius ea quae ad eam pertinent demonstrentur.

2.2424. Felsefenin tarifi

Felsefe, insanî ve ilahî şeylerin bilgisidir ve iyi yaşama gayretiyle birleşmiştir. İki şeyden oluşur görünür: ilim ve kanaat.

İlim, bir şeyin kesin bir akılla kavranmasıdır. Kanaat ise şeyin henüz belirsiz, gizli kaldığı ve hiçbir sağlam gerekçeyle görülmediği durumdur. Örneğin güneş göründüğü kadar mıdır, yoksa bütün yeryüzünden daha büyük müdür; yine, ay küre şeklinde mi, çukur mudur; yıldızlar göğe mi yapışmıştır, yoksa havada serbest yollarla mı dolaşır; gök ne büyüklükte ve hangi maddedendir, durgun ve hareketsiz midir, yoksa inanılmaz hızla mı döner; yeryüzünün kalınlığı ne kadardır, hangi temellerle dengede ve asılı durur.

Adın kendisi Latince çevrildiğinde bilgelik sevgisini bildirir. Çünkü Yunanlar philos "sevgi", sophia "bilgelik" der. Felsefenin türü üç kısımlıdır: biri tabiat felsefesidir; Yunanca fizik denir ve onda tabiatın araştırılması ele alınır. İkincisi ahlâk felsefesidir; Yunanca etik denir ve onda âdetlerden söz edilir. Üçüncüsü akla ait olandır; Yunanca adıyla mantık denir ve onda şeylerin sebeplerinde ya da hayatın âdetlerinde hakikatin nasıl aranacağı tartışılır.

Fizikte araştırmanın sebebi, etikte yaşamanın düzeni, mantıkta anlamanın yolu ele alınır. Yunanlar arasında fiziği ilk inceleyen, o yedi bilgeden biri olan Miletli Thales'tir. Gerçekten de başkalarından önce o, gökteki sebepleri ve tabiatın şeylerinin gücünü aklını kullanarak gözlemiştir. Platon sonra bunu dört tarife, yani aritmetik, geometri, musiki ve astronomiye dağıtmıştır.

Etiği ilk kez Sokrates âdetleri düzeltmek ve düzenlemek için kurmuş, bütün gayretini iyi yaşama tartışmasına yöneltmiştir. Onu ruhun dört faziletine, yani basiret, adalet, cesaret ve itidale ayırmıştır.

Basiret, şeylerde iyinin kötüden ayırt edilmesini sağlar. Cesaret, zor olanlara ruh dinginliğiyle katlanmayı sağlar. İtidal, şehveti ve şeylere duyulan arzuyu dizginler. Adalet, doğru yargıya varmakla herkese hakkını verir.

Akla ait denen mantığı Platon eklemiştir. Şeylerin ve âdetlerin sebeplerini inceledikten sonra onların gücünü onun sayesinde akılla araştırmış, mantığı diyalektik ve retorik diye ayırmıştır. Mantık, yani akla ait, diye adlandırılmıştır, çünkü logos Yunanca hem söz hem akıl demektir.

İlahî sözler de felsefenin bu üç türünde durur. Ya tabiat üzerine konuşur, Tekvin'de ve Vaiz'de olduğu gibi; ya âdetler üzerine, Süleyman'ın Meselleri'nde ve bütün kitaplara dağınık biçimde olduğu gibi; ya da mantık üzerine; bunun yerine bizimkiler seyrî ilmi kendilerine mal eder, Ezgiler Ezgisi'nde ve İncillerde olduğu gibi.

Yine bilginlerden bazıları felsefeyi adı ve kısımlarına göre şöyle tarif etmiştir: "Felsefe, insana mümkün olduğu kadarıyla, ilahî ve insanî şeylerin olası bilgisidir." Başka bir tarif: "Felsefe sanatların sanatı, terbiyelerin terbiyesidir." Yine: "Felsefe ölümün düşünülmesidir." Bu tarif daha çok Hıristiyanlara uyar; çünkü onlar dünya hırsını ayakları altına alıp terbiyeli bir yaşayışla, geleceğin vatanına benzer biçimde yaşarlar.

Başkaları felsefenin iki kısımdan oluştuğunu söylemiştir: biri seyre dayalı, öteki eyleme dayalıdır. Seyre dayalı kısım tabiat, öğretim ve ilahiyat diye ayrılır. Öğretim kısmı dört kısma ayrılır: aritmetik, musiki, geometri ve astronomi.

Eyleme dayalı kısım ahlâk, ev idaresi ve şehir yönetimi diye ayrılır. Seyre dayalı denen kısımda görünenleri aşarak ilahî ve göksel bir şeyi seyreder, bunları yalnız zihinle görürüz, çünkü bakışı aşarlar.

Tabiat bilgisi, her şeyin tabiatının incelendiği kısımdır; çünkü hayatta hiçbir şey tabiata aykırı doğmaz, her şey Yaratıcı'nın belirlediği kullanıma ayrılmıştır; yeter ki Tanrı'nın iradesiyle bir mucizenin gerçekleştiği görülmesin.

İlahiyat, Tanrı'nın söze sığmaz tabiatını ya da ruhanî yaratıkları bir yönden en derin biçimde tartıştığımız kısımdır.

2.24

CAPUT XXIV. De definitione philosophiæ. 1. Philosophia est rerum humanarum divinarumque cognitio, cum studio bene vivendi conjuncta. Hæc duabus ex rebus constare videtur, scientia et opinatione. 2. Scientia est cum res aliqua certa ratione percipitur; opinatio autem cum adhuc incerta res latet, et nulla ratione firma videtur, ut puta, sol utrumne tantus quantus videtur, an major sit quam omnis terra; item, luna globosa sit, an concava; et stellæ utrumne adhæreant coelo, an per aerem libero cursu ferantur; caelum ipsum, qua magnitudine, quave materia constat, utrum quietum sit et immobile, an incredibili celeritate volvatur; quanta sit terræ crassitudo, aut quibus fundamentis librata, et suspensa permaneat. 3. Ipsum autem nomen Latine interpretatum, amorem sapientiæ profitetur. Nam Græci ϕίλον amorem, σοϕίαν sapientiam dicunt. Philosophiæ species tripertita est: una naturalis, quae Græce physica appellatur, in qua de naturae inquisitione disseritur; altera moralis, quæ Græce ethica dicitur, in qua de moribus agitur; tertia rationalis, quæ Græco vocabulo logica appellatur, in qua disputatur quemadmodum in rerum causis, vel vitæ moribus veritas ipsa quaeratur. 4. In physica igitur causa quærendi; in ethica ordo vivendi; in logica ratio intelligendi versatur. Physicam apud Graecos primus perscrutatus est Thales Milesius, unus ex septem illis sapientibus. Hic enim ante alios cæli causas atque vim rerum naturalium, contemplata ratione, suspexit, quam postmodum Plato in quatuor definitiones distribuit, id est, arithmeticam, geometriam, musicam et astronomiam. 5. Ethicam Socrates primus ad corrigendos componendosque mores instituit, atque omne studium ejus ad bene vivendi disputationem perduxit, dividens eam in quatuor virtutes animæ, id est, prudentiam, justitiam, fortitudinem et temperantiam. 6. Prudentia est in rebus, qua discernuntur a bonis mala. Fortitudo, qua adversa æquanimiter tolerantur. Temperantia, qua libido, concupiscentiaque rerum frenatur. Justitia, qua recte judicando sua cuique distribuuntur. 7. Logicam, quae rationalis vocatur, Plato subjunxit, per quam, discussis rerum morumque causis, vim earum rationabiliter perscrutatus est, dividens eam in dialecticam et rhetoricam. Dicta autem logica, id est rationalis, λόγος enim apud Græcos, et sermonem significat, et rationem. 8. In his quippe tribus generibus philosophiæ etiam eloquia divina consistunt. Nam, aut de natura disputare solent, ut in Genesi et Ecclesiaste; aut de moribus, ut in Proverbiis et in omnibus sparsim libris; aut de logica, pro qua nostri theoricam sibi vindicant, ut in Cantico canticorum et Evangeliis. 9. Item aliqui doctorum philosophiam in nomine et partibus suis ita d finierunt: Philosophia est divinarum humanarumque rerum, in quantum homini possibile est, probabilis scientia. Aliter: Philosophia est ars artium, et disciplina disciplinarum. Rursus: Philosophia est meditatio mortis, quod magis convenit Christianis, qui, sæculi ambitione calcata, conversatione disciplinabili, similitudine futuræ patriæ vivunt. 10. Alii definierunt philosophiæ rationem in duabus consistere partibus, quarum prior inspectiva est, secunda actualis. Inspectiva dividitur in naturalem, doctrinalem et divinalem. Doctrinalis dividitur in quatuor partes, in arithmeticam, musicam, geometriam et astronomiam. 11. Actualis dividitur in moralem, dispensativam et civilem. Inspectiva dicitur, qua supergressi visibilia, de divinis aliquid et cœlestibus contemplamur, e eaque corporeum mente solummodo inspicimus, quoniam supergrediuntur obtutum. 12. Naturalis dicitur, ubi uniuscujusque rei natura discutitur, quia nihil contra naturam generatur in vita, sed unumquodque iis usibus deputatur quibus a Creatore definitum est, nisi forte cum voluntate Dei aliquod miraculum provenire monstratur. 13. Divinalis dicitur, quando aut ineffabilem naturam Dei, aut spiritales creaturas ex aliqua parte profundissima qualitate disserimus.

2.24_2Öğretim bilgisi, soyut kemiyeti inceleyen ilim demektir. Soyut kemiyet, akılla maddeden ya da başka arazlardan ayırıp yalnız akıl yürütmede ele aldığımız kemiyettir: tek, çift ve benzerleri gibi. Bunun dört türü vardır: aritmetik, geometri, musiki, astronomi. Aritmetik kendi başına sayılabilir kemiyetin terbiyesidir. Geometri hareketsiz büyüklüğün ve şekillerin terbiyesidir. Musiki seslerde bulunan ve başka bir şeye göre olan sayılardan söz eden terbiyedir. Astronomi, göksel yörüngeleri ve yıldızların şekillerini seyreden, yıldızların kendilerine ve yeryüzüne göre bütün durumlarını araştırıcı akılla izleyen terbiyedir.

Eyleme dayalı kısım ise ele aldığı şeyleri işlerle gerçekleştiren kısımdır; üç kısmı vardır: ahlâk, ev idaresi ve şehir yönetimi. Ahlâk, onunla ahlâken güzel yaşama tarzını istediğimiz, fazilete yönelik kuralların hazırlandığı kısımdır. Ev idaresi, ev işlerinin düzeninin bilgece kurulmasıdır. Şehir yönetimi, onunla bütün şehrin yararının yönetildiği kısımdır.

2.24_2
  1. Doctrinalis dicitur scientia quæ abstractam considerat quantitatem. Abstracta enim quantitas dicitur quam, intellectu a materia separantes, vel ab aliis accidentibus, ut est par, impar, vel alia hujuscemodi, in sola ratiocinatione tractamus. Cujus species sunt quatuor, arithmetica, geometria, musica, astronomia. i5. Arithmetica est disciplina quantitatis numerabilis secundum se. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis et formarum. Musica est disciplina quæ de numeris loquitur qui ad aliquid sunt his qui inveniuntur in sonis. Astronomia est disciplina quae cursus cælestium siderumque figuras contemplatur omnes, et habitudines stellarum circa se et circa terram indagabili ratione percurrit. 1. Porro actualis dicitur quae res propositas operationibus suis explicat, cujus partes sunt tres, moralis, dispensativa et civilis. Moralis dicitur, per quam vivendi mos honestus appetitur et instituta ad virtutem tendentia praeparantur. Dispensativa dicitur, cum domesticarum rerum sapienter ordo disponitur. Civilis dicitur per quam totius civitatis utilitas administratur.
2.2525. Porphyrios'un Isagoge'si

Her şeyin genel olarak içinde bulunduğu felsefe tariflerinden sonra şimdi Porphyrios'un Isagoge'sini ele alalım. Isagoge Yunanca, Latincede "giriş" demektir; felsefeye başlayanlar içindir. Her şeyin ne olduğuna dair ilk açıklamaların gösterilişini içerir ve şey kesin ve cevherî tarifiyle açıklanır.

Çünkü önce cinsi koyarız, sonra türü ve ona yakın olabilecek başka şeyleri ekleriz, ortak yanları ayırarak birbirinden uzaklaştırırız; araştırdığımız şeyin hassasına, ifadesi belirlenmiş olarak varıncaya kadar ayrımları araya koyarız. Örneğin: "İnsan, akıllı, ölümlü, yeryüzünde yaşayan, iki ayaklı, gülebilen canlıdır."

"Canlı" cinsi söylenince insanın cevheri açıklanmış olur. Çünkü canlı insanın cinsidir, ama geniş olduğu için "yeryüzünde yaşayan" türü eklenmiştir; böylece göksel ya da suda yaşayan olan dışarıda kalmıştır. Ayrım ise "iki ayaklı" gibidir; çok ayaklı canlılar yüzünden konulmuştur. Yine "akıllı", akıldan yoksun olanlar yüzünden; "ölümlü" ise melek olmadığı için konulmuştur.

Sonra ortak yanlar ayrılıp çıkarıldıktan sonra en sona hassa eklenmiştir, çünkü gülen yalnız insandır. Tarif böylece insanı açıklamak için her yönden tamamlanmıştır. Aristoteles ile Tullius bu terbiyenin tam tarifinin cins ve ayrımlardan oluştuğunu düşünmüşlerdir.

Sonra öğretimde daha ayrıntılı olan bazıları tam cevherî tarifi beş kısma, sanki uzuvlarına ayırmışlardır. Bunların birincisi cins, ikincisi tür, üçüncüsü ayrım, dördüncüsü hassa, beşincisi arazla ilgilidir.

Cins, "canlı" gibidir; çünkü ruh taşıyan her şeyin genel ve ortak adıdır. Tür, "insan" gibidir; çünkü insanı öteki canlılardan ayıran özel sınıftır. Ayrım, "akıllı, ölümlü" gibidir; insan bu ikisiyle ötekilerden ayrılır.

"Akıllı" denince aklı olmayan dilsiz hayvanlardan ayrılır. "Ölümlü" denince ölümü bilmeyen meleklerden ayrılır. Hassa, "gülebilen" gibidir; çünkü gülen insandır ve bu insan dışında hiçbir canlıda yoktur. Araz, bedendeki renk, ruhtaki öğreti gibidir.

Çünkü bunlar zamanın değişmesiyle hem gelir hem değişir. Bu beş kısımdan tam anlamlı bir söz doğar: "İnsan, akıllı, ölümlü, gülebilen, iyi ve kötüye yetenekli canlıdır." Böylece her cevherî sözde de, aynı olabilecek her şey ayrılıp kesin hassaya varılıncaya kadar türleri ve ayrımları araya koymalıyız.

Isagoge'yi Yunancadan Latinceye hatip Victorinus çevirmiş, Boethius da onun şerhini beş kitap hâlinde yayımlamıştır.

26. Aristoteles'in Kategoriler'i

Sırada Aristoteles'in Latincede predikament denen kategorileri var; her söz çeşitli anlamlarıyla onların içine kapanır.

Kategorilerin üç aracı vardır: birincisi eş adlı, ikincisi eş anlamlı, üçüncüsü türemiş adlardır. Eş adlılar, birçok şeyin adı bir ama tarifi aynı olmadığında olur: "aslan" gibi. Ad bakımından gerçek aslana da, resmedilmiş aslana da, gökteki aslana da aslan denir. Tarif bakımından ise gerçek aslan bir türlü, resmedilmiş olan başka, gökteki yine başka türlü tarif edilir.

Eş anlamlılar, iki ya da daha çok şeyin adının da tarifinin de bir olduğu durumdur: "giysi" gibi. Çünkü hem kaput hem tunik "giysi" adını ve tarifini alabilir. O hâlde bu eş anlamlılık cinslerde bulunur, çünkü cins hem adını hem tarifini kendi suretlerine verir.

Türemiş adlar, herhangi bir şeyden yalnız çekimde ayrılarak ad alan şeylerdir: iyilikten (bonitas) iyi (bonus), kötülükten (malitia) kötü (malus) gibi.

Kategorilerin on türü vardır: cevher, kemiyet, keyfiyet, ilişki, duruş, yer, zaman, sahip olma, etkileme ve etkilenme.

Asıl ve öncelikli anlamda cevher, ne bir dayanak hakkında söylenen ne de bir dayanakta bulunandır: bir insan, bir at gibi. İkinci cevher ise öncelikli olarak cevher denenlerin içinde bulunduğu ve kapsandığı türlerdir: insan türünde Cicero gibi.

2.25

CAPUT XXV. De isagogis Porphyrii. 1. Post philosophiæ definitiones, in quibus generaliter omnia continentur, nunc isagogas Porphyrii expediamus. Isagoga quippe Græce, Latine introductio dicitur, eorum scilicet qui philosophiam incipiunt, continens in se demonstrationem primarum rationum, de qualibet re quid sit, suaque certa ac substantiali definitione declaratur. 2. Nam posito primo genere, deinde species, et alia quæ vicina esse possunt subjungimus, ac discretis communionibus separamus, tandiu interponentes differentias, quousque ad proprium ejus de quo quaerimus signata ejus expressione perveniamus, utputa: Homo est animal rationale, mortale, terrenum, bipes, risus capax. 3. Genus animal cum dictum est, substantia hominis declarata est. Est enim ad hominem genus animal, sed quia late patebat, adjecta est species, terrenum, et jam exclusum est id quod aut æthereum, aut humidum. Differentia vero, ut bipes, quæ propter animalia posita est quae multis pedibus innituntur. Item rationale, propter illa quae ratione egent; mortale autem propter id quod angelus non est. 4. Postea discretis atque seclusis communionibus adjectum est proprium in parte postrema, est enim solum hominis quod ridet; sic perfecta est omnis ex parte definitio ad hominem declarandum. Cujus disciplinæ definitionem plenam existimarunt Aristoteles et Tullius ex genere et differentiis consistere. 5. Quidam postea pleniores in docendo ejus perfectam substantialem definitionem in quinque partibus, velut in membris suis diviserunt. Quarum prima est de genere, secunda de specie, tertia de differentia, quarta de proprio, quinta de accidente. 6. Genus, ut animal. Est enim vocabulum generale et commune omnium animam habentium. Species, ut I homo. Est enim specialitas, qua separatur a caeteris animantibus. Differentia, ut rationale, mortale. His enim duobus differt homo a ceteris. 7. Cum enim dicitur rationale, discernitur ab irrationabilibus mutis, quæ non habent rationem. Cum mortale, discernitur ab angelis, qui nesciunt mortem. Proprium, ut risibile. Homo est enim, qui ridet, et hoc præter hominem nullius animalis est. Accidens, ut color in corpore, doctrina in animo. 8. Haec enim temporum varietate et accidunt et mutantur; et est ex omnibus his quinque partibus oratio plenae sententiæ, ita: Homo est animal rationale, mortale, risibile, boni malique capax; sic etiam In omni oratione substantiali tandiu interponere debemus species et differentias, quandiu, seclusis omnibus quae hoc idem possunt esse, ad id perveniatur, ut proprietas jam certa teneatur. 9. Isagogas autem ex Graeco in Latinum transtulit a Victorinus orator, commentumque ejus quinque libris Boethius edidit. CAPUT XXVI. De categoriis Aristotelis. 1. Sequuntur Aristotelis categoriae, quae Latine prædicamenta dicuntur, quibus per varias significationes omnis sermo conclusus est. 2. Instrumenta categoriarum sunt tria, id est, prima æquivoca, secunda univoca, tertia denominativa. Æquivoca sunt, quando multarum rerum nomen unum est, sed non eadem definitio, ut leo. Nam quantum ad nomen pertinet, et verus, et pictus, et cœlestis leo dicitur. Quantum ad definitionem pertinet, aliter verus definitur, aliter pictus, et aliter cœlestis. 3. Univoca sunt, quando duarum aut plurium rerum unum nomen est, et definitio, ut vestis; nam, et birrus, et tunica nomen vestis possunt accipere et ejus definitionem. Ergo hoc univocum in generibus esse intelligitur, quia et nomen, et definitionem dat formis suis. 4. Denominativa dicuntur, quaecunque ab aliquo solo differentiae casu secundum nomen habent appellationem, ut a bonitate bonus, a malitia malus. 5. Categoriarum autem species decem sunt, idest, substantia, quantitas, qualitas, relatio, situs, locus, tempus, habitus, agere et pati. 6. Substantia, quae proprie et principaliter dicitur, est quæ neque de subjecto praedicatur, neque in subjecto est, ut aliquis homo, aliquis equus. Secundæ autem substantiae dicuntur, in quibus speciebus illæ quae principaliter substantiae primo dictae sunt insunt atque clauduntur, ut in homine Cicero.

2.25_2Kemiyet, bir şeyin ne kadar büyük ya da küçük olduğunu gösteren ölçüdür: uzun, kısa gibi. Keyfiyet, birinin hatip ya da köylü, siyah ya da beyaz gibi nasıl olduğudur. İlişki, bir şeye göre söylenendir. Çünkü "oğul" denince baba da gösterilmiş olur. Bu ilişkili şeyler birlikte başlar; köle ile efendi aynı anda adlarının başlangıcını alır; efendi köleden, köle efendiden önce bulunmaz. Biri ötekinden önce gelemez.

Duruş (situs), konumdan gelir: birinin ayakta durması, oturması ya da yatması gibi. Yer, bir şeyin bulunduğu yerdir: meydanda, sokakta. Yerin hareketinin altı kısmı vardır: sağ ve sol, ön ve arka, yukarı ve aşağı. Bu altı kısmın da iki tarafı vardır: uzak ve yakın. Zaman: "bugün, dün" gibi.

Sahip olma (habitus), bir şeye sahip olmaktan (habere) gelir: zihinde ilme, bedende güce sahip olmak gibi; beden üzerinde giysiye sahip olmak ve başka şeyler de hocalarca sayılan sahip olma tarzına girer.

Etkileme ve etkilenme ise eden ve edilenin anlamından oluşur. Scribo (yazıyorum) yapılan bir fiili gösterir, çünkü yapanın işini bildirir. Scribor (yazılıyorum) etkilenenindir, çünkü etkilendiğini gösterir. Örnek olsun diye birkaçını koyduğumuz bu dokuz cinste ve ousia denen cevher cinsinin kendisinde sayısız şey bulunur. Akılla kavradıklarımızı da bu on kategoriden birine göre sözle dile getiririz.

Bunlar hakkında tam cümle şudur: "Büyük hatip Augustinus, filanın oğlu, tapınakta ayakta durarak, bugün başlığını takmış, tartışarak yorulmuştu." Usianın, yani cevherin hassası, ötekilerin dayanağı olmaktır; kalan dokuzu arazdır. Cevher adı, her şeyin kendi başına var olmasından (subsistit) gelir. Çünkü cisim kendi başına vardır ve bu yüzden cevherdir.

Var olanda, yani dayanakta bulunan arazlar ise cevher değildir, çünkü kendi başına var olmaz, değişirler: renk ya da biçim gibi. "Dayanak hakkında" ve "dayanakta" ise âdeta "onun hakkında" ve "onun içinde" demektir. "Dayanak hakkında" denince cevher kastedilir, âdeta cevher hakkında söyleniyor gibi. "Dayanakta" denince arazlar kastedilir, yani cevherde meydana gelenler: kemiyet, keyfiyet ya da şekil gibi.

O hâlde cinsler ve türler dayanak hakkında, arazlar dayanaktadır. Bu dokuz arazdan üçü usianın içindedir: kemiyet, keyfiyet ve duruş. Bunlar usia olmadan var olamaz. Usianın dışında yer, zaman ve sahip olma vardır; usianın hem içinde hem dışında ilişki, etkileme ve etkilenme vardır.

Kategoriler denmesi, dayanaklar olmadan tanınamamaları yüzündendir. Çünkü önüne bir insanı, insanın dayanağı olarak koymadan insanın ne olduğunu kim bilebilir?

Aristoteles'in bu eseri dikkatle okunmalıdır, çünkü söylendiği gibi insanın söylediği her şey on kategorinin içindedir. Retorikçilerle diyalektikçilere ait kitapları anlamaya da yarar.

2.25_2
  1. Quantitas est mensura per quam aliquid vel magnum vel minus ostenditur, ut longus, brevis. Qualitas est, ut qualis sit orator, aut rusticus, niger aut candidus. Relatio est quæ refertur ad aliquid. Cum enim dicitur filius, demonstratur, et pater. Hæc relativa simul incipiunt; nam servus et dominus uno tempore exordium nominis sumunt, nec aliquando invenitur dominus prior servo, nec servus domino. Alterum enim alteri præesse non potest. 2. Porro situs a positione dictus, ut quis, aut stet, aut sedeat, aut jaceat. Locus est ubi sit, in foro, in platea. Loci autem motus habet sex partes, dexteram et sinistram, ante et retro, sursum atque deorsum. Partes quoque istæ sex duo habent, longe et prope. Tempus, ut, hodie, heri. 3. Habitus ab habendo aliquid dictus, ut habere scientiam in mente, virtutem in corpore; circa corpus, vestimentum et caetera quae ad habendi modum designato a doctoribus numero comprehenduntur. 4. Jam vero agere, et pati ab agentis et patientis significatione consistunt. Nam scribo vocis actum habet, quoniam facientis rem indicat. Scribor patientis est, quoniam pati se ostendit. In his enim novem generibus, quorum exempli gratia quaedam posita sunt, vel in ipso substantiae genere, quod est οὐσία, innumerabilia reperiuntur; nam et ea quæ intellectu capimus, ea ad alterum horum decem prædicamentorum sermone vulgamus. 5. Plena enim sententia de his ita est: Augustinus magnus orator, filius illius, stans in templo, hodie infulatus, disputando fatigabatur. Usiæ autem, id est substantiæ, proprium est, quod cæteris subjacet, reliqua novem accidentia sunt. Substantia autem dicitur ab eo quod omnis res ad seipsam subsistit. Corpus enim subsistit, et ideo substantia est. 6. Illa vero accidentia quae in subsistente atque subjecto sunt, substantiæ non sunt, quia non subsistunt, sed mutantur, ut color, vel forma. De subjecto autem, et in subjecto quasi de ipso et in ipso. Ubi enim dicitur de subjecto, substantia est, quasi dicatur de substantia. Ubi autem dicitur in subjecto, accidentia sunt, id est quae accidunt in substantia, ut quantitas, qualitas, vel figura. 7. De subjecto igitur genera, et species, in subjecto accidentia sunt. Ex his novem accidentibus tria intra usiam sunt, quantitas, qualitas et situs. Haec enim sine usia esse non possunt. Extra usiam vero sunt locus, tempus et habitus; intra et extra usiam relatio, facere et pati. 8. Appellatas autem categorias constat, quia non possunt nisi ex subjectis agnosci. Quis enim quid sit homo possit agnoscere, nisi aliquem hominem sibi ponat ante oculos, quasi subjectum homini? 9. Hoc opus Aristotelis intente legendum est, quoniam, sicut dictum est, quidquid homo loquitur, inter decem praedicamenta habetur. Proficiet etiam ad libros intelligendos, qui sive rhetoribus, sive dialecticis applicantur.
2.2727. Peri hermeneias

Sırada son derece ince ve çeşitli biçimleri ve tekrarlarıyla pek dikkatli Peri hermeneias kitabı var. Bu kitap hakkında şöyle denir: "Aristoteles Peri hermeneias'ı yazarken kalemini zihnine batırıyordu."

Peri hermeneias'a giriş.

Tek olan ve tek sözle anlatılan her şey ya adla ya fiille anlatılır. Bu iki söz bölümü, zihnin söylemek için tasarladığı her şeyi ifade eder. Çünkü her söz, zihinde tasarlanan şeyin tercümanıdır.

Şeyleri ifade etmede ve söz kurmada çok usta olan Aristoteles buna hermeneia adını verir, biz de ona ifade deriz. Zihinde tasarlanan şeyleri söylenen sözlerle kataphasis ve apophasis, yani olumlama ve olumsuzlama yoluyla ifade eder. Olumlama: "İnsan koşuyor"; olumsuzlama: "İnsan koşmuyor."

Bu Peri hermeneias'ta adı geçen filozof yedi türden söz eder: ad, fiil, söz, önerme, olumlama, olumsuzlama, çelişki.

Ad, uzlaşımla anlamlı olan, zaman taşımayan ve hiçbir kısmı ayrı başına anlamlı olmayan sestir: "Sokrates" gibi. Fiil, zamanı işaret eden, parçası tek başına bir şey işaret etmeyen ve her zaman başka bir şey hakkında söylenenlerin işareti olan sözdür: "düşünüyor, tartışıyor" gibi. Söz, kısımlarından biri ayrıca anlamlı olan anlamlı sestir: "Sokrates tartışıyor" gibi. Bildirim sözü, bir şeyin olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir: "Sokrates vardır, Sokrates yoktur" gibi.

Olumlama, bir şeyin bir şey hakkında bildirilmesidir: "Sokrates vardır." Olumsuzlama, bir şeyin bir şeyden kaldırılmasıdır: "Sokrates yoktur." Çelişki, olumlama ile olumsuzlamanın karşıtlığıdır: "Sokrates tartışıyor, Sokrates tartışmıyor." Bunların hepsi Peri hermeneias kitabında en ince ayrıntısıyla bölünüp alt bölümlere ayrılarak ele alınır; burada bu şeylerin tariflerini kısaca bildirmek yeter, çünkü uygun açıklaması o kitapta bulunur. Peri hermeneias'ın faydası şudur: bu ifadelerden kıyaslar oluşur. Analitikler de bu yüzden ele alınır.

2.27

CAPUT XXVII. De perihermeniis. 1. Sequitur dehinc liber perihermenias subtilissimus nimis, et per varias formas iterationesque cautissimus, de quo dicitur: Aristoteles quando perihermenias scriptitabat, a calamum in mente tingebat. Præfatio perihermeniarum. 2. Omnis quippe res quae una est, et uno significatur sermone, aut per nomen significatur, aut per verbum, quae duae partes orationis interpretantur totum quidquid concepit mens ad eloquendum. Omnis enim elocutio conceptae rei mentis interpres est. 3. Hanc Aristoteles|vir in rerum expressione et faciendis sermonibus peritissimus, hermeniam nominat, quam interpretationem nos appellamus, scilicet quod res mente conceptas prolatis sermonibus interpretatur per cataphasin et apophasin, id est per affirmationem et negationem. Per affirmationem, ut homo currit; per negationem, ut homo non currit. 4. In his itaque perihermeniis supradictus philosophus de septem speciebus tractat, id est, de nomine, de verbo, de oratione, de enuntiatione, de affirmatione, de negatione, de contradictione. 5. Nomen est vox significativa secundum placitum, sine tempore, cujus nulla pars significativa separata, ut Socrates. Verbum est quod significat tempus, cujus pars nihil extra significat, sed semper eorum quæ de altero dicuntur nota est, ut cogitat, disputat. Oratio est vox significativa, cujus partium aliquid separatum significativum est, ut Socrates disputat. Enuntiativa oratio est vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, ut Socrates est, Socrates non est. 6. Affirmatio est enuntiatio alicujus de aliquo, ut Socrates est; negatio est alicujus ab aliquo, ut Socrates non est. Contradictio est affirmationis et negationis oppositio, ut Socrates disputat, Socrates non disputat. 7. Hæc omnia in libro perihermeniarum minutissime divisa et subdivisa tractantur, quarum rerum definitiones hic breviter sufficiat intimasse, quando in ipso competens explanatio reperitur. Utilitas perihermeniarum hæc est, quod ex his interpretamentis syllogismi fiunt. Unde et analytica pertractantur.

2.2828. Diyalektik kıyaslar

Sırada diyalektik kıyaslar var. Bütün bu sanatın faydası ve gücü burada görünür; bunların sonucu okura hakikati araştırmada pek yardım eder, yeter ki yanlış sonuçlu sofizmlerle hasmı aldatma yanılgısı uzak dursun.

Kategorik, yani yüklemli kıyasların üç biçimi vardır.

Birinci biçimin dokuz tarzı vardır.

Birinci tarz, küllî olumlu önermelerden doğrudan küllî olumlu sonucu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, ahlâken güzel her şey iyidir, o hâlde her adil şey iyidir."

İkinci tarz, küllî olumlu ve olumsuzdan doğrudan küllî olumsuzu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, ahlâken güzel hiçbir şey çirkin değildir, o hâlde hiçbir adil şey çirkin değildir."

Üçüncü tarz, cüzî ve küllî olumludan doğrudan cüzî olumluyu çıkarır: "Bazı adil şeyler ahlâken güzeldir, ahlâken güzel her şey faydalıdır, o hâlde bazı adil şeyler faydalıdır."

Dördüncü tarz, cüzî olumlu ve küllî olumsuzdan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Bazı ahlâken güzel şeyler adildir, ahlâken güzel hiçbir şey çirkin değildir, o hâlde bazı adil şeyler çirkin değildir."

Beşinci tarz, küllî olumlulardan çevirme yoluyla cüzî olumluyu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, ahlâken güzel her şey iyidir, o hâlde bazı iyi şeyler adildir."

Altıncı tarz, küllî olumlu ve küllî olumsuzdan çevirme yoluyla küllî olumsuzu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, ahlâken güzel hiçbir şey çirkin değildir, o hâlde hiçbir çirkin şey adil değildir."

Yedinci tarz, cüzî ve küllî olumlulardan çevirme yoluyla cüzî olumluyu çıkarır: "Bazı adil şeyler ahlâken güzeldir, ahlâken güzel her şey faydalıdır, o hâlde bazı faydalı şeyler adildir."

Sekizinci tarz, küllî olumsuz ve olumludan çevirme yoluyla cüzî olumsuzu çıkarır: "Hiçbir çirkin şey ahlâken güzel değildir, ahlâken güzel her şey adildir, o hâlde bazı çirkin şeyler adil değildir."

Dokuzuncu tarz, küllî olumsuz ve cüzî olumludan çevirme yoluyla cüzî olumsuzu çıkarır: "Hiçbir çirkin şey ahlâken güzel değildir, bazı ahlâken güzel şeyler adildir, o hâlde bazı adil şeyler çirkin değildir."

İkinci biçimin dört tarzı vardır.

Birinci tarz, küllî olumlu ve olumsuzdan doğrudan küllî olumsuzu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, hiçbir çirkin şey ahlâken güzel değildir, o hâlde hiçbir adil şey çirkin değildir."

İkinci tarz, küllî olumsuz ve olumludan doğrudan küllî olumsuzu çıkarır: "Hiçbir çirkin şey ahlâken güzel değildir, her adil şey ahlâken güzeldir, o hâlde hiçbir çirkin şey adil değildir."

Üçüncü tarz, cüzî olumlu ve küllî olumsuzdan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Bazı adil şeyler ahlâken güzeldir, hiçbir çirkin şey ahlâken güzel değildir, o hâlde bazı adil şeyler çirkin değildir."

Dördüncü tarz, cüzî olumsuz ve küllî olumludan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Bazı adil şeyler çirkin değildir, her kötü şey çirkindir, o hâlde bazı adil şeyler kötü değildir."

Üçüncü biçimin altı tarzı vardır.

Birinci tarz, küllî olumlulardan hem doğrudan hem çevirmeyle cüzî olumluyu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, her adil şey iyidir, o hâlde bazı ahlâken güzel şeyler iyidir", ya da şöyle: "o hâlde bazı iyi şeyler ahlâken güzeldir."

İkinci tarz, cüzî ve küllî olumlulardan doğrudan cüzî olumluyu çıkarır: "Bazı adil şeyler ahlâken güzeldir, her adil şey iyidir, o hâlde bazı ahlâken güzel şeyler iyidir."

Üçüncü tarz, küllî ve cüzî olumlulardan doğrudan cüzî olumluyu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, bazı adil şeyler iyidir, o hâlde bazı iyi şeyler ahlâken güzeldir."

Dördüncü tarz, küllî olumlu ve olumsuzdan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, hiçbir adil şey kötü değildir, o hâlde bazı ahlâken güzel şeyler kötü değildir."

Beşinci tarz, cüzî olumlu ve küllî olumsuzdan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Bazı adil şeyler ahlâken güzeldir, hiçbir adil şey kötü değildir, o hâlde bazı ahlâken güzel şeyler kötü değildir."

Altıncı tarz, küllî olumlu ve cüzî olumsuzdan doğrudan cüzî olumsuzu çıkarır: "Her adil şey ahlâken güzeldir, bazı adil şeyler kötü değildir, o hâlde bazı ahlâken güzel şeyler kötü değildir."

2.28

CAPUT XXVIII. De syllogismis dialecticis. 1. Sequuntur dehinc dialectici syllogismi, ubi totius ejus artis utilitas et virtus ostenditur, quorum conclusio plurimum lectorem adjuvat ad veritatem investigandam, tantum ut absit ille error decipiendi adversarium per sophismata falsarum conclusionum. 2. Formulae categoricorum, id est, prædicativorum syllogismorum sunt tres. Primæ formulæ modi sunt novem. 3. Primus modus est qui conducit, id est, qui colligit ex universalibus dedicativis dedicativum universale directim, ut: Omne justum honestum, omne honestum bonum, omne igitur justum bonum. 4. Secundus modus est qui conducit ex universalibus dedicativis et abdicativis abdicativum universale directim, ut: Omne justum honestum, nullum honestum turpe, nullum igitur justum turpe. 5. Tertius modus est qui conducit ex dedicativis particulari et universali dedicativum particulare directim, ut: Quoddam justum honestum, omne honestum utile, quoddam igitur justum utile. 6. Quartus modus est qui conducit ex particulari dedicativa et universali abdicativa abdicativum particulare directim, ut: Quoddam honestum justum, nullum honestum turpe, quoddam igitur justum non est turpe. 7. Quintus modus est qui conducit ex universalibus dedicativis particulare dedicativum i per reflexionem, ut: Omne justum honestum, omne honestum bonum, quoddam igitur bonum justum. 8. Sextus modus est qui conducit ex universali dedicativa et universali abdicativa abdicativum universale per reflexionem, ut: Omne justum honestum, nullum honestum turpe, nullum igitur turpe justum. 9. Septimus modus est qui conducit ex particulari et universali dedicativis dedicativum particulare per reflexionem, ut: Quoddam. justum honestum, omne honestum utile, quoddam igitur utile justum. 10. Octavus modus est qui conducit ex universalibus abdicativo et dedicativo particulare abdicativum per reflexionem, ut: Nullum turpe honestum, omne honestum justum, quoddam igitur turpe non est justum11. Nonus modus est qui conducit ex universali abdicativo et particulari dedicativo abdicativum particulare per reflexionem, ut: Nullum turpe honestum, quoddam honestum justum, quoddam igitur justum non est turpe. 12. Formulae secundæ modi sunt quatuor. Primus modus est qui conducit ex universalibus dedicativo et abdicativo abdicativum universale directim, ut: Omne justum honestum, nullum turpe honestum, nullum igitur justum turpe. 13. Secundus modus est qui conducit ex universalibus abdicativo et dedicativo abdicativum universale directim, ut: Nullum turpe honestum, omne justum honestum, nullum igitur turpe justum. 14. Tertius modus est qui conducit ex particulari dedicativo et universali abdicativo particulare abdicativum directim, ut: Quoddam justum honestum, nullum turpe honestum, quoddam igitur justum non est turpe. 15. Quartus modus est qui conducit ex particulari abdicativo et universali dedicativo abdicativum particulare directim, ut: Quoddam justum non est turpe, omne malum turpe, quoddam igitur justum non est malum. 16. Formulæ tertiae modi sunt sex. Primus modus, qui conducit ex dedicativis universalibus dedicativum particulare, tam directim quam reflexio, ut: Omne justum honestum. omne justum bonum, quoddam igitur honestum bonum, vel sic, quoddam igitur bonum honestum. 17. Secundus modus est qui conducit ex dedicativis particulari et universali dedicativum particulare directim, ut: Quoddam justum honestum, omne justum bonum, quoddam igitur honestum bonum. 18. Tertius modus est qui conducit ex dedicativis universali et particulari dedicativum particulare directim, ut: Omne justum honestum, quoddam justum bonum, quoddam igitur bonum honestum. 19. Quartus modus est qui conducit ex universalibus dedicativa et abdicativa abdicativum particulare directim, ut: Omne justum honestum, nullum justum malum, quoddam igitur honestum non est malum. 20. Quintus modus est qui conducit et dedicativo particulari et abdicativo universali abdicativum particulare directim, ut: Quoddam justum honestum, nullum justum malum, quoddam igitur honestum non est malum. 21. Sextus modus est qui conducit ex dedicativo universali et abdicativo particulari abdicativum particulare directim, ut: Omne justum honestum, quoddam justum non est malum, quoddam igitur honestum non est malum.

2.28_2Kategorik kıyasların bu biçimlerini tam bilmek isteyen, Apuleius'un Perihermenias adlı kitabını okusun; daha ince ele alınmış olanları orada öğrenir. Çünkü bunlar ayırt edilip incelendiğinde, Tanrı'nın yardımıyla okuru faydalı biçimde anlayışın büyük yollarına götürür. Şimdi sıradaki hipotetik kıyaslara gelelim.

Bir sonuç taşıyan hipotetik kıyasların yedi tarzı vardır.

Birinci tarz: "Gündüzse aydınlıktır; ama gündüzdür, o hâlde aydınlıktır."

İkinci tarz: "Gündüzse aydınlıktır; ama aydınlık değildir, o hâlde gündüz değildir."

Üçüncü tarz: "Hem gündüz olup hem aydınlık olmaması mümkün değildir; oysa gündüzdür, o hâlde aydınlıktır."

Dördüncü tarz: "Ya gündüzdür ya gecedir; oysa gündüzdür, o hâlde gece değildir."

Beşinci tarz: "Ya gündüzdür ya gecedir; oysa gece değildir, o hâlde gündüzdür."

Altıncı tarz: "Hem gündüz hem gece olamaz; gündüzdür, o hâlde gece değildir."

Yedinci tarz: "Hem gündüz hem gece olamaz; oysa gece değildir, o hâlde gündüzdür." Hipotetik kıyasların tarzlarını daha geniş bilmek isteyen, Marius Victorinus'un Hipotetik Kıyaslar Üzerine adlı kitabını okusun.

Buradan diyalektik tarif türlerine geçelim; bunlar öyle bir değerle üstündür ki haklı olarak sözlerin açık gösterimi ve deyişlerin belli işaretleri denebilir.

2.28_2
  1. Has formulas categoricorum syllogismorum qui plene nosse desiderat, librum legat qui inscribitur Perihermenias Apuleii, et quæ subtilius sunt tractata cognoscet. Distincta enim atque considerata ad magnas intelligentiæ vias lectorem, præstante Domino, utiliter introducunt. Nunc ad hypotheticos syllogismos ordine sequenti veniamus. 2;. Modi syllogismorum hypotheticorum, qui fiunt cum aliqua conclusione, sunt septem. Primus modus est: Si dies est, lucet; est autem dies, lucet igitur. Secundus modus est: Si dies est, lucet; non autem lucet, non est igitur dies. Tertius modus est ita: Non et dies est, et non lucet; atqui dies est, lucet igitur. 2. Quartus modus est ita: Aut dies est, aut nox; atqui dies est, nox igitur non est. Quintus modus est ita: Aut dies est, aut nox; atqui nox non est, dies igitur est. Sextus modus est ita: Non, et dies est, et nox; dies autem est, nox igitur non est. 3. Septimus modus est ita: Non est dies et nox; atqui nox non est, dies igitur est. Modos autem syllogismorum hypotheticorum si quis plenius nosse desiderat, librum legat Marii Victorini, qui inscribitur De syllogismis hypotheticis. 4. Hinc ad dialecticas definitionum species accedamus, quæ tanta dignitate praecellunt, ut possint jure dici orationum apertae manifestationes, et quaedam indicia dictionum.
2.2929. Marius Victorinus'un kitabından kısaltılmış tarif türleri

Filozofların tarifi, şeyleri ifade ederken şeyin nasıl olduğunu değil, ne olduğunu ve uzuvlarıyla nasıl durması gerektiğini açıklar. Çünkü tarif, her şeyin tabiatını ortak olandan ayrı olarak kendine özgü anlamıyla kuşatan kısa sözdür. Tarif on beş kısma ayrılır.

Tarifin ilk türü, ousiōdēs yani cevherî olandır; asıl ve gerçek anlamda tarif denen budur. Örneğin: "İnsan akıllı, ölümlü, gülmeye ve terbiyeye yetenekli canlıdır." Bu tarif türler ve ayrımlardan inerek hassaya gelir ve insanın ne olduğunu en tam biçimde gösterir.

Tarifin ikinci türü Yunanca ennoēmatikē, Latincede notio (kavram) denendir; buna özel değil ortak adla kavram diyebiliriz. Şöyle yapılır: "İnsan, akıllı kavrayışı ve uğraşıyla bütün canlılardan üstün olandır." Burada insanın ne olduğu değil, ne yaptığı söylenerek âdeta bir işaretle bilgiye çağrılır. Bunda ve kalanlarda şeyin bilgisi verilir, cevherî açıklama yapılmaz; çünkü cevherî tarif bütün tariflerin başındadır.

Tarifin üçüncü türü Yunanca poiotēs, Latincede qualitativa (keyfiyet tarifi) denendir; adını keyfiyetten almıştır, çünkü şeyin nasıl olduğunu açıkça gösterir. Örneği şöyledir: "İnsan, zekâsıyla güçlü, sanatlarıyla kudretli olan, ya da şeylerin bilgisiyle ne yapması gerektiğini seçen, faydasız olanı dikkatiyle küçümseyendir." İnsan burada bu keyfiyetlerle ifade edilmiş ve tarif edilmiştir.

Tarifin dördüncü türü Yunanca hypographikē, Latincede Tullius'un betimleme dediği türdür; söz ve işlerin dolaylı anlatımıyla her şeyin ne olduğunu betimlemeyle açıklar. "Cimri nedir, zalim nedir, sefih nedir?" denince sefihin, cimrinin ve zalimin bütün tabiatı betimlenir. Sefihi tarif etmek istesek şöyle deriz: "Sefih, zorunlu değil pahalı ve külfetli yiyeceğe düşkün, zevklerde taşan, şehvete eğilimli kimsedir." Bunlar ve başkaları sefihi tarif eder, ama betimlemeyle tarif eder. Bu tarif türü diyalektikçilerden çok hatiplere uygundur, çünkü genişliği vardır; iyi şeylere de kötü şeylere de aynı şekilde uygulanır.

Tarifin beşinci türü Yunanca kat' antilexin, Latincede "kelimesi kelimesine" dediğimizdir. Hakkında soru sorulan sesi başka bir sözle gösterir; tek bir kelimeye konacak olanı başka bir tek kelimeyle açıklar: conticescere, taceredir (susmak) gibi. Terminus'a finis (sınır) demek, ya da populatas'ın vastatas (yağmalanmış) olduğunu söylemek de böyledir.

Tarifin altıncı türü Yunanların kata diaphoran, bizim "ayrımla" dediğimizdir. Sanat yazarları buna "aynıdan ve ötekiden" der; kral ile zorba arasındaki farkın ne olduğu sorulunca ayrım eklenerek ikisinin ne olduğu tarif edilir: "Kral ölçülü ve itidallidir; zorba ise dinsiz ve acımasızdır."

Tarifin yedinci türü Yunanların kata metaphoran, Latinlerin "aktarmayla" dediğidir. Cicero Topika'da şöyle der: "Kıyı, dalganın oynaştığı yerdir." Bu türlü biçimde kullanılabilir: kâh uyarmak, kâh belirtmek, kâh övmek ya da yermek için. Uyarmak için: "Soyluluk, atalardan torunlara kalmış bir fazilet yüküdür." Belirtmek için: "Baş bedenin kalesidir." Övmek için: "Gençlik ömrün çiçeğidir." Yermek için: "Zenginlik, kısa bir hayat için uzun bir yol azığıdır."

Tarifin sekizinci türü Yunanların kat' aphairesin tou enantiou, Latinlerin "tarif edilenin zıddından yoksunlukla" dediğidir: "İyi, kötü olmayandır." "Adil, adaletsiz olmayandır," ve benzerleri. Bu tarif türünü zıt bilinirse kullanmalıyız: "İyi, ahlâken güzelliğiyle birlikte fayda sağlayan şeyse, böyle olmayan kötüdür."

Tarifin dokuzuncu türü Yunanların kath' hypotypōsin, Latinlerin "bir tür tasvirle" dediğidir: "Aeneas, Venüs ile Ankhises'in oğludur." Bu tür her zaman Yunanların atoma dediği bireylerde geçer.

Tarifin onuncu türü Yunanların hōs typos, Latinlerin örnek dediğidir: "Canlı nedir?" sorusuna "İnsan gibi" denir. Sorulan şeyi söylenen örnek açıklamıştır. Tarife özgü olan, sorulan şeyin ne olduğunu açıklamaktır.

Tarifin on birinci türü Yunanların kat' elleipes plērous homoeidous, Latinlerin "aynı cinsten tam olanın eksikliğiyle" dediğidir: triens nedir diye sorulsa, "as olmak için bes'i eksik olandır" diye cevap verilir.

2.29

CAPUT XXIX. De divisione definitionum ex Marii Victorini libro abbreviata. 1. Definitio philosophorum est, quae in rebus exprimendis explicat quid res ipsa sit, non qualis sit, et quemadmodum membris suis constare debeat. Est enim oratio brevis uniuscujusque rei naturam a communione divisam propria significatione concludens. Divisio definitionum in partes quindecim habetur. 2. Prima species definitionis est οὐσιώδης, id est substantialis, quae proprie et vere dicitur definitio, Ut: Est homo animal rationale, mortale, a risus disciplinæque capax. Hæc enim definitio per species et differentias descendens venit ad proprium, et designat plenissime quid sit homo. 3. Secunda species definitionis est quæ Græce ἐνιοηματιϰὴ dicitur, Latine notio nuncupatur; quam notionem communi, non proprio nomine, possumus dicere. Hæc isto modo semper efficitur: Homo est, quod rationali conceptione, et exercitio præest animalibus cunctis. Non hic dixit quid sit homo, sed dicendo quid agat, quasi quodam signo in notitiam devocat. In isto enim et in reliquis notitia rei profertur, non substantialis explicatio declaratur, quia illa substantialis definitionum omnium obtinet principatum. 4. Tertia species definitionis est quae Græce ποίοδης dicitur, Latine qualitativa vocatur, quia ex qualitate nomen accepit, pro eo quod quale sit id quod sit evidenter ostendit. Cujus exemplum tale est: Homo est, qui ingenio valet, artibus pollet, et cognitione rerum, aut quid agere debeat eligit, aut animadversione quid inutile sit contemnit. His enim qualitatibus expressus ac definitus est homo. 5. Quarta Species definitionis est quæ Graece ὑπογραϕιϰὴ, Latine a Tullio descriptio nuncupatur: quae, adhibita circuitione dictorum factorumque, quid quæque res sit descriptione declarat. Quæritur enim quid sit avarus, quid crudelis, quid luxuriosus, et universa luxuriosi, avari et crudelis natura describitur; ut si luxuriosum volumus definire, dicimus: Luxuriosus est victus non necessarii, sed sumptuosi et onerosi, appetens, in deliciis affluens, in libidinem pronus. Hæc et alia definiunt luxuriosum, sed per descriptionem deI finiunt. Quae species definitionis oratoribus magis apta est quam dialecticis, quia latitudines habet, quae simili modo in bonis rebus ponitur et in malis. 6. Quinta species definitionis est quam Græce ϰατ' ἀντίλεξιν, Latine ad verbum dicimus. Hæc vocem illam de cujus re quæritur alio sermone designat, uno, et singulari, et quodam modo, quid illud sit in uno verbo posituri, uno verbo alio declarat, ut, conticescere est tacere. Item cum terminum dicimus finem, aut populatas interpretamur esse vastatas. 7. Sexta species definitionis est quam Graeci ϰατὰ διαϕορὰν, nos per differentiam dicimus. Scriptores vero artium de eodem, et de altero nominant, ut cum quæritur quid intersit inter regem et tyrannum, adjecta differentia quid uterque sit definitur, id est: Rex est modestus et temperans; tyrannus vero impius et immitis. 8. Septima species definitionis est quam Græci ϰατὰ μεταϕορὰν, Latini per translationem dicunt, ut Cicero in Top.: Littus est, qua fluctus eludit. Haec varie tractari potest: modo enim ut moneat, modo ut designet, modo ut laudet ac vituperet. Ut moneat: Nobilitas est virtus majorum apud posteros sarcina. Ut designet: Caput est arx corporis. Ut laudet: Adolescentia est flos ætatis. Ut vituperet: Divitiæ sunt brevis vitæ longum viaticum. 9. Octava species definitionis est, quam Graeci ϰατ' ἀϕαίρεσιν τοῡ ἐναντίου, Latini per privantiam contrarii ejus quod definitur, dicunt: Bonum est quod malum non est. Justum est quod injustum non est, et his similia. Hoc autem genere definitionis uti debemus cum contrarium est notum, ut: Si bonum est quod prodest cum honestate, id quod tale non est malum est. 10. Nona species definitionis est quam Graeci ϰαθ' ὑποτύπωσιν, Latini per quamdam imaginationem dicunt, ut: Æneas est Veneris et Anchisæ filius. Hæc semper in individuis versatur quae Græci ἄτομα appellant. 11. Decima species definitionis est quam Græci ὡς τύπος, Latini exemplum appellant, ut si quæratur quid sit animal, respondetur: Ut homo. Rem enim quæsitam praedictum declaravit exemplum. Hoc est autem proprium definitionis, quid sit illud quod quaeritur declarare. 12. Undecima species definitionis est quam Graeci ϰατ' ἐλλειπὲς πλήρους ὁμοίου μένους, Latini per indigentiam pleni ex eodem genere dicunt. Ut si quæratur quid sit triens, respondeatur: CUi bes deest ut sit assis.

2.29_2Tarifin on ikinci türü Yunanların kat' epainon, yani "övgüyle" dediğidir. Tullius Cluentius Savunması'nda şöyle der: "Kanun, şehrin zihni, aklı, ruhu ve düşüncesidir." Başka bir yerde: "Barış sakin özgürlüktür." Yunanların psogos dediği yergiyle de yapılır: "Kölelik bütün kötülüklerin en sonuncusudur; yalnız savaşla değil, ölümle bile reddedilmelidir."

Tarifin on üçüncü türü Yunanların kat' analogian, Latinlerin "akla göre" dediğidir. Bu, daha büyük bir şeyin adıyla daha küçük şeyin tarif edilmesiyle olur: "İnsan küçük evrendir." Cicero bu tarifi şöyle kullanmıştır: "Fermanın bir yıllık kanun olduğunu söylerler."

Tarifin on dördüncü türü Yunanların kata to pros ti, Latinlerin "bir şeye göre" dediğidir: "Baba, oğlu olandır; efendi, kölesi olandır." Cicero Retorik'te şöyle der: "Cins, birçok kısmı kuşatandır." Yine: "Kısım, cinsin altında olandır."

Tarifin on beşinci türü Yunanların kat' aitiologian, Latinlerin "şeyin sebebine göre" dediğidir: "Gündüz, güneşin yeryüzünün üstünde olmasıdır; gece güneşin yeryüzünün altında olmasıdır." Bilmemiz gerekir ki bu tarif türleri haklı olarak Topika'ya bağlanmıştır, çünkü bazıları deliller arasına konmuş ve bazı yerlerde Topika'da anılmıştır. Şimdi delillerin yerleri, anlamların kaynakları, sözlerin başlangıçları olan Topika'ya gelelim.

2.29_2
  1. Duodecima species definitionis est quam Graeci ϰατ' ἐπαίνον vocant, id est per laudem, Ut Tullius pro Cluentio: Lex est mens, et consilium, et animus, et sententia civitatis; et aliter: Pax est tranquilla libertas. Fit et per vituperationem, quam Græci ϕόγον vocant, ut: Servitus est postremum omnium malorum, non modo bello sed morte quoque repellenda. 2. Tertia decima species definitionis est quam Graeci ϰατ' ἀναλογίαν, Latini juxta rationem dicunt. Sed hoc contingit cum majoris rei nomine res definitur inferior, ut est illud: Homo minor mundus. Cicero hac definitione sic usus est: Edictum legem annuam dicunt esse. 3. Quarta decima species definitionis est quam Græci ϰατὰ τὸ πρός τι, Latini ad aliquid vocant, ut est illud: Pater est cui est filius, dominus est cui est servus. Cicero in Rhetorica: Genus est quod plures amplectitur partes. Item pars est quæ subest generi. 4. Quinta decima species definitionis est quam Graeci ϰατ' αὶτιολόγιαν, Latini secundum rei rationem vocant, ut: Dies est sol supra terras, nox est sol sub terris. Scire autem debemus prædictas species definitionum topicis merito esse sociatas, quoniam inter quaedam argumenta sunt posita, et nonnullis locis commemorantur in topicis. Nunc autem ad topica veniamus, quae sunt argumentorum sedes, fontes sensuum, et origines dictionum.
2.3030. Topika

Topika, delil bulma terbiyesidir. Topikanın, yani delillerin çıkarıldığı yerlerin bölünmesi üç yönlüdür. Çünkü bazıları ele alınan şeyin kendisine bağlıdır; bazıları "ilişkili" denir ve bir bakıma başka şeylerden çıkarılmış sayılır; bazıları dışarıdan alınır. Ele alınan şeyin kendisine bağlı deliller üçe ayrılır: birincisi bütünden, ikincisi kısımdan, üçüncüsü işaretten.

Bütünden delil, sorulan şeye tarif getirildiğindedir. Cicero şöyle der: "Şan, doğru yapılmış işlerin övgüsü ve devlete yapılan büyük hizmetlerin ünüdür."

Kısımlardan delil, savunan kimsenin fiili inkâr etmesi ya da yapıldıysa haklı olarak yapıldığını savunmasıdır.

İşaretten delil, adın gücünden bir delil çıkarılmasıdır. Cicero şöyle der: "Konsül arıyordum, ama bu domuzda bulamıyordum."

İlişkili deliller, bir bakıma başka şeylerden çıkarıldığı anlaşılan delillerdir. Sayıca on dört tanedir. Birincisi kelime akrabalığından delildir: bir addan fiil türetilir, Cicero'nun Verres'in eyaleti "süpürdüğünü" (everrisse) söylemesi gibi; ya da fiilden ad türetilir, latrocinari'dan latro (haydut) denmesi gibi. Addan da ad türetilir; Terentius: "Bu, âşıkların değil, akılsızların girişimidir" (amentium, haud amantium), yeter ki tek bir adın sonu başka bir ses çekimine dönüşmüş olsun.

İkinci delil cinsten alınandır: aynı cins hakkında bir vecize söylendiğinde. Vergilius: "Kadın her zaman değişken ve kararsızdır."

Üçüncü delil türden alınandır: tür, genel soruya güven verdiğinde. Örneğin: "Ama Frigyalı çoban da böyle mi girmedi Lakedaimon'a?" Benzerden delil, şeylere benzer şeyler getirildiğinde olur: "Oklar ver bana; sağ elim, İlion ovalarında Yunanların bedeninde saplı kalanları Rutullere boşuna atmasın."

Ayrımdan delil, ayrımla bazı şeyler ayrıldığında olur. Vergilius: "Burada ne Diomedes'in atlarını ne Akhilleus'un arabasını görürsün." Zıtlardan delil, uyuşmayan şeyler birbirine karşı konduğunda olur. Vergilius: "Ölümlü elin yaptığı gemiler ölümsüz bir kadere mi sahip olacak? Aeneas emin adımlarla belirsiz tehlikeleri mi gezecek?"

Sonuçlardan delil, konulan şeyden bir şey kaçınılmaz olarak çıktığında olur. Vergilius: "Yenilenlerin ruhunda ne bu kadar güç ne de bu kadar kibir olur." Önceki olanlardan delil, daha önce yapılanlardan bir şey doğrulandığında olur. Cicero Milo Savunması'nda: "Ne düşündüğünü açmaktan çekinmeyen adamın ne yaptığından şüphe edebilir misiniz?"

Karşıt olanlardan delil, ileri sürülenin bir zıtlıkla yıkılmasıdır. Cicero: "Bu kadar tehlikeden kurtulmuş, üstelik en yüksek şerefle zenginleşmiş o adam seni evinde mi öldürmek isteyecekti?"

Birlikte bulunanlardan delil, her şeyden ne çıkacağının inandırıcı biçimde gösterilmesidir. Vergilius: "Bizi kovarlarsa, bütün Hesperia'yı boyunduruklarının altına almaktan kimsenin alıkoyamayacağına inanıyorlar."

Sebeplerden delil, şeyin ortak alışkanlıkla ele alınmasıdır. Terentius: "Dave, bir süredir senden biraz çekiniyordum; köle takımının yaptığı gibi hilelerle beni aldatırsın diye." Etkilerden delil, yapılanlardan bir şey doğrulandığında olur. Vergilius: "Korku alçak ruhları ele verir."

Karşılaştırmadan delil, kişilerin ya da davaların karşılaştırılmasıyla düşüncenin gerekçesi bir suçlama içinde kurulduğunda olur. Vergilius: "Sen Aeneas'ı Yunanların elinden kurtarabiliyorsun da biz Rutullere yardım etsek günah mı olur?"

Dışarıdan alınan deliller de Yunanların atekhna, yani "sanat dışı" dediği delillerdir; tanıklık gibi. Tanıklık, güven sağlamak için dışarıdan bir şeyden alınan her şeydir.

Beş tarza ayrılır: birincisi kişiden, ikincisi tabiatın otoritesinden, üçüncüsü zamanlardan, dördüncüsü ataların söz ve işlerinden, beşincisi işkencelerden. Güven sağlamada tanıklık ağırlığına sahip olan kişi herhangi biri değildir; âdetlerinin dürüstlüğüyle övgüye değer olmalıdır.

Tabiatın otoritesi en çok fazilette durur. Zamanlarda otorite sağlayan birçok şey vardır: zekâ, servet, yaş, talih, sanat, deneyim, zorunluluk, tesadüfî olayların bir araya gelmesi. Ataların söz ve işlerinden güven, eskilerin söz ve işleri anıldığında istenir. İşkencelerden güven, onlardan sonra kimsenin yalan söylemek istemeyeceğine inanıldığı için sağlanır.

Zamanda ele alınan şeyler, adları açık olduğu için tarife ihtiyaç duymaz. Hafızada tutmak gerekir ki topika, hatiplere, diyalektikçilere, şairlere ve hukukçulara deliller sağlar; ama bir şey

2.30

CAPUT XXX. De topicis. 1. Topica est disciplina inveniendorum argumentorum. Divisio topicorum sive locorum ex quibus argumenta ducuntur triplex est. Nam alia in eo ipso de quo agitur haerent; alia, quae dicuntur affecta, quae quodammodo ex rebus aliis tracta noscuntur; alia quae assumuntur extrinsecus. Argumenta quæ in eo ipso de quo agitur hærent, in tribus divisa sunt. Prima, a toto; secunda, a parte; tertia, a nota. 2. Argumentum a toto, cum definitio adhibetur ad id quod quæritur, sicut ait Cicero: Gloria est laus recte factorum, magnorumque in rempublicam fama meritorum. 3. A partibus est argumentum, cum is qui se defendit, aut negat factum, aut factum esse jure defendit. 4. A nota est argumentum, cum ex vi nominis argumentum aliquod elicitur, ut Cicero Consulem, inquit, quærebam, quem in isto majali invenire non poteram. 5. Affecta argumenta sunt quae quodammodo ex rebus aliis tracta noscuntur. Sunt autem numero quatuordecim, id est: primum a conjugatis argumentum est, cum declinatur a nomine, et fit verbum, ut Cicero Verrem dicit everrisse provinciam; vel nomen a verbo, cum latrocinari dicitur latro. Nomen est a nomine; Terentius: Inceptio est amentium, haud amantium, dummodo distet unius appellationis postremitas in aliam vocis declinationem formata. 6. Secundum argumentum a genere est, cum de eodem genere sententia dicitur, ut Virgilius: Varium et mutabile semper femina. 7. Tertium a specie argumentum est, cum generali quaestioni fidem species facit, ut: At non sic Phrygius penetrat Lacedæmona pastor. A simili argumentum est, quando rebus aliquibus similia proferuntur: Suggere tela mihi, non ullum dextera frustra Torserit in Rutulos, steterunt quæ in corpore Grajum Iliacis campis. 8. A differentia argumentum est quando per differentiam aliqua separantur, ut Virgilius: Non Diomedis equos, nec currum cernis Achillis. A contrariis argumentum ducitur, quando res discrepantes sibimet opponuntur, ut Virgilius: Mortaline manu factæ immortale carinæ Fata habeant, certusque incerta pericula lustret Æneas? 9. A consequentibus argumentum ducitur, quando positam rem aliquid inevitabiliter consequitur, ut Virgilius: Non ea vis animo, nec tanta superbia victis. Ab antecedentibus argumentum est quando aliqua ex iis quæ prius gesta sunt comprobantur, ut Cicero pro Milone: Cum non dubitaverit aperire quid cogitaverit, vos potestis dubitare quid fecerit? 10. A repugnantibus argumentum est quando illud quod objicitur aliqua contrarietate destruitur, ut Cicero: Is igitur non modo de tali periculo liberatus, sed honore amplissimo ditatus domi te interficere voluisset? 11. A conjunctis argumentum est cum probabiliter ostenditur quid sit ex re quaque venturum, ut Virgilius:..... Nos si pellant, nihil abfore credunt Quin omnem Hesperiam penitus sua sub juga mittant. 12. A causis argumentum est, quando consuetudine communi res quaeque tractatur, ut Terent.: Ego nonnihil veritus sum dudum abs te, Dave, Ne faceres quod vulgus servorum solet, dolis, Ut me deluderes. Ab effectis argumentum est cum ex iis quæ facta sunt aliquid approbatur, ut Virgilius: Degeneres animos timor arguit. 13. A comparatione argumentum est quando per collationem personarum, sive causarum, sententiae ratio sub imputatione formatur, ut Virg.: Tu potes Æneam manibus subducere Grajum, Nos aliquid contra Rutulos juvisse nefandum est i 14. Item argumenta quae ducuntur extrinsecus, que Græci ἄτεχνα, id est artis expertia vocant, ut est testimonium. Testimonium omne est quod ab aliqua externa re sumitur ad faciendam fidem. 15. Hæc dividitur quinque modis, id est: primo ex persona; secundo ex naturae auctoritate; tertio ex temporibus; quarto ex dictis factisque majorum; quinto ex tormentis. Persona non qualiscunque est, quæ testimonii pondus habet ad faciendam fidem, sed morum probitate debet esse laudabilis. 16. Naturae auctoritas est, quae maxime in virtute consistit. Temporibus multa sunt quae afferunt auctoritatem, id est, ingenium, opes, aetas, fortuna, ars, usus, necessitas, et concursio rerum fortuitarum. A dictis factisque majorum petitur fides, cum priscorum dicta factaque memorantur. A tormentis fides præbetur, post quae nemo creditur velle mentiri. 17. Ea vero quae tractantur in tempore, quia suis nominibus plana sunt, definitione non indigent. Memoriæ quoque condendum est topica oratoribus, dialecticis, poetis et jurisperitis communiter quidem argumenta praestare; sed quando aliquid

2.30_2özel olarak kanıtlanırken retorikçilere, şairlere ve hukukçulara, genel olarak tartışılırken filozoflara ait olduğu açıktır.

Gerçekten şaşılacak bir eser: insan zihninin hareketliliği ve çeşitliliği anlamları aramada çeşitli sebeplerle ne bulabilmişse, tek bir yere toplanabilmiştir. Serbest ve iradî anlayış bir sınıra bağlanmıştır. Çünkü zihin nereye dönerse dönsün, hangi düşüncelere girerse girsin, yukarıda söylenenlerden birine düşmek zorundadır.

2.30_2

specialiter probant, ad rhetores, poetas jurisperitosque pertinet; quando vero generaliter disputant, ad philosophos attinere manifestum est. 1. Mirabile plane genus operis, in unum potuisse colligi quidquid mobilitas ac varietas humanæ mentis in sensibus exquirendis per diversas causas poterat invenire: conclusum liberum ac voluntarium intellectum. Nam quocunque se verterit, quascunque cogitationes intraverit, in aliquid eorum quae praedicta sunt necesse est cadat ingenium.

2.3131. Karşıtlar

Zıtların dört cinsi vardır; Aristoteles bunlara antikeimena, yani karşıtlar der, çünkü zıtlar gibi birbirine karşıdan direnir görünürler. Ama birbirine karşı konan her şey zıt değildir; fakat her zıt karşıttır. Birinci cins, Cicero'ya göre "karşı" denen zıtlardır; bunlar birbirine yalnızca zıt biçimde karşı durur ve karşı durdukları şeylere ait olmazlar: bilgelik ve akılsızlık gibi.

Bu cins üç türe ayrılır. Çünkü bazılarının ortası vardır; bazıları ortasızdır; bazılarının ortası vardır, ama adı yoktur, meğer ikisinden birine ad verile. Beyaz ve siyahın ortası vardır, çünkü aralarında sık sık soluk ya da esmer renk bulunur.

Ortasız olanlar, ikisinden birinin bulunduğu durumdur: sağlık ya da hastalık gibi. Bunların ortası yoktur. Ortası adsız olanlar ise mesut ve mutsuz gibidir; ortaları "mesut olmayan"dır. İkinci cins ilişkililerdir; birbirine öyle karşı konurlar ki birbirine göre karşılaştırılırlar: iki katı ve yarısı gibi.

Karşıtlardan yalnız bu cins birbirine göre söylenir. Çünkü büyük, küçüğe göre olmadıkça, tek kat iki kata göre olmadıkça yoktur. İlişkili, ilişkiliye şöyle karşı konur: karşı konan şey ya karşı konduğu şeye aittir ya da ona bir şekilde göredir. Yarım, iki katın karşısındadır ve onun yarısıdır; ama ona karşı konduğu şeye ait olarak karşı konur.

Küçük de büyüğün karşısındadır; ama küçük, karşı konduğu büyüğe göre küçüktür. Oysa yukarıda zıt denenler birbirine öyle karşı durur ki karşı durdukları şeye ait olmazlar ve ona hiçbir şekilde göre söylenmezler. Çünkü adaletsizlik adaletin öyle zıttıdır ki ne adaletin adaletsizliğidir ne de ona göre adaletsizliktir.

Karşıtların üçüncü cinsi sahip olma ve yoksunluktur. Cicero bu cinse yoksunluk der, çünkü birinin yoksun kaldığı şeye önce sahip olduğunu gösterir. Üç türü vardır: birincisi şeyde, ikincisi yerde, üçüncüsü uygun zamandadır. Şeyde: körlük ve görme gibi. Yerde: "Körlüğün ve görmenin yeri gözlerdedir." Uygun zamanda: "Küçük yaşı henüz diş vermemiş kimseye dişsiz denmez"; çünkü henüz sahip olmadığı dişlerden yoksun kalmış değildir.

Dördüncü cins olumlama ve olumsuzlamadan doğan karşıtlıktır: "Sokrates tartışıyor, Sokrates tartışmıyor." Bunlar yukarıdakilerden şununla ayrılır: yukarıdakiler tek tek söylenebilir, bunlar ise ancak bağlı olarak söylenebilir. Diyalektikçiler arasında bu dördüncü cins çok tartışmaya yol açar ve onlarca "tam karşıt" diye adlandırılır, çünkü üçüncüyü kabul etmez.

Yukarıdakilerden bazılarının üçüncüsü olabilir: zıtlarda beyaz ve siyah gibi; üçüncüsü ne beyaz ne siyah, esmer ya da solgundur. İlişkililerde çok ve az gibi; üçüncüsü ne çok ne az, ortadır. Sahip olma ve yoksunlukta görme ve körlük gibi; üçüncüsü ne körlük ne görme, çapaklı gözdür. Oysa "okuyor, okumuyor"un üçüncüsü yoktur.

2.31

CAPUT XXXI. De oppositis. 1. Contrariorum genera quatuor sunt, quæ Aristoteles ἀντιϰείμενα, id est opposita vocat, propterea quod sibi velut ex adverso videntur obsistere, ut contraria. Nec tamen omnia quæ sibi opponuntur contraria sunt, sed omnia contraria opposita sunt. Primum genus est contrariorum, a quod, juxta Ciceronem adversum vocatur, pro eo quod tantum contrarie sibi opponuntur, ut non eorum sint quibus opponuntur, ut sapientia, stultitia. 2. Quod genus intres species dividitur. Nam sunt quædam ex eis quae medium habent; et sunt quaedam quæ sine medio sunt; et quaedam sunt quae habent medium, et tamen sine nomine sunt, nisi utrumque ei vocabulum creet. Candidus et niger medium habent, quia inter eos sæpe color pallidus vel fuscus invenitur. 3. Sine medio sunt quoties unum de duobus accidit, ut sanitas vel infirmitas. Horum nihil est medium. Ea autem quorum media sine nomine sunt, ut felix, infelix, medium habent non felix. Secundum genus est relativorum, quæ ita sibi opponuntur, ut ad se conferantur, sicut duplum, simplum. 4. Hoc solum oppositorum genus ad se refertur. Non enim est majus, nisi referatur ad minus, et simplum nisi ad duplum. Nam relativum relativo ita opponitur, ut hoc ipsum quod opponitur, aut ejus sit cui opponitur, aut ad id quocunque modo referatur. Dimidium enim opponitur duplo, ejusque dupli medium est; sed ita illi opponitur, ut ejus sit cui opponitur. 5. Sic et parvum opponitur magno, ita, ut ipsum parvum ad magnum cui opponitur sit parvum. Nam superiora, quæ dicuntur contraria, ita sibi opponuntur, ut eorum non sint quibus opponuntur, nec ad ea quocunque modo referantur. Siquidem iniquitas justitiæ ita contraria est, ut non ejusdem justitiæ iniquitas sit, aut ad illam sit iniquitas. 6. Tertium genus oppositorum est habitus, vel orbatio. Quod genus Cicero privationem vocat, quia ostendit aliquid quempiam habuisse unde privatus est. Cujus species sunt tres, quarum prima est in re, secunda in loco, tertia in tempore congruo. In re, ut cæcitas, et visio. In loco, ut: Cæcitatis et visionis in oculis locus est. In tempore congruo, ut: Infantem non dicere sine dentibus eum cui dentes ætas adhuc parva negavit; non enim est privatus dentibus quos nondum habuit. 7. Quartum vero genus ex affirmatione et negatione opponitur, ut: Socrates disputat, Socrates non disputat. Hæc a superioribus ideo differunt, quod illa singulatim dici possunt, haec nisi connexe dici non possunt. Quod genus quartum apud dialecticos multum habet conflictum, et appellatur ab eis valde oppositum, siquidem et tertium non recipit. 8. Nam ex illis quaedam habere tertium possunt, ut in contrariis candidum et nigrum; tertium ejus nec candidum nec nigrum, sed fuscum, vel pallidum. In relativis quoque, ut multa, et pauca, tertium ejus nec multa nec pauca, sed mediocria. In habitu, vel orbatione, ut visio et cæcitas; tertium ejus nec caecitas nec visio, sed lippitudo. Hoc ergo: legit, non legit, tertium nihil habet.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…