Kavram
Vir bonus
- Yunanca
- ἀνὴρ ἀγαθός (anēr agathos); καλὸς κἀγαθός
- Latince
- vir bonus; vir bonus dicendi peritus
- Almanca
- guter Mann
- Fransızca
- homme de bien
- İngilizce
- good man
- Türkçe
- iyi insan
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "dürüst, saygın kişi" (Roma hukukunda arbitratu boni viri "iyi bir adamın takdirine göre"). Quintilianus'ta hatibin özü: belagat kötünün elinde bir kötülüktür (12.1.32); iyi insan faziletsiz düşünülemez, fazilet de bilgiyle tamamlanır (12.2.1). Yine de iyi insan, bir tirana suikast hazırlamış birini ya da devlete gerekli bir komutanı savunurken hâkimden hakikati saklayabilir (12.1.36–44).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 2. yy | Cato | Hatip tarifi (oğluna öğütler) | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | Bilgelikle belagatin birliği (De oratore III; De inventione I 1) | Cicero, De inventione |
| MS 1. yy | Seneca | vir bonus ile sapiens arasındaki derece | Seneca, Epistulae morales |
| MS 90'lar | Quintilianus | Kusursuz hatip, bir tür "Romalı bilge" (12.1, 12.2.7) | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Sofistlerin ahlâkça yansız konuşma sanatından (Platon'un Gorgias'taki itirazı) ahlâkı tarifin içine alan bir retoriğe; Augustinus De doctrina christiana IV'te bu ideali Hristiyan vaizine aktarır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀνὴρ ἀγαθός | Yunan ahlâkında hem yiğit hem erdemli insan; kalos kagathos "güzel ve iyi" soylu ideali. |
| Latince | vir bonus | Cato'nun hatip tarifi: orator est vir bonus dicendi peritus "hatip, konuşmada usta iyi insandır" (Quintilianus 12.1.1, 12.1.44). vir "erkek, adam", bonus "iyi". |
| Almanca / Fransızca | guter Mann / homme de bien | |
| İngilizce | good man |
Türkçe karşılığı
iyi insan. iyi adam: lafzî, ama Türkçede gündelik ve hafif kalır. erdemli kişi: virtus'u öne çıkarır, bonus'u değil. iyi insan, Quintilianus'un tarifteki ağırlığı ahlâka verişini sade biçimde taşır.
Cato'nun tarifinde iki öğe vardır, ama Quintilianus'a göre "iyi insan" hem önce gelir hem de tabiatça daha büyüktür (12.1.1). Kötü bir insan hatip bile olamaz (12.1.3); bu, tarifin yalnız bir dilek değil, hatibin ne olduğunun tarifi olduğunu söyler.
Atıf ve kaynak notu
Tarif Cato'nundur, ama onu bütün bir eğitim kuramının temeline koyan Quintilianus'tur; Stoacılar gibi, hiçbir gerçek hatibin (Cicero dahil) bu dereceye tam erişmediğini kabul eder (12.1.18–21).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: iyi insan, iyi insanın, iyi insandır
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.