İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

V. Kitap

PL64.563Bu eserin en büyük kısmını katettik. Bundan sonrasını, büyük meselelerle dolu olsa da, daha cesurca ve gönüllü olarak sürdüreceğiz. Bütün diyalektik öğretisini ortaya koymaya ve açmaya giriştiğimize göre, tek tek kısımlarda yorulmamak gerekir. Şerhin düz dizisini böylece örüyoruz.

*Yer değiştirmiş adlar ve fiiller aynı şeyi anlamlandırır: "Beyazdır insan", "İnsandır beyaz". Böyle olmasaydı aynı şeyin birçok olumsuzlaması olurdu; oysa birinin bir olumsuzlaması olduğu gösterildi. "Beyazdır insan"ın olumsuzlaması "Beyaz değildir insan"dır. "İnsandır beyaz", "Beyazdır insan" ile aynı değilse olumsuzlaması ya "İnsan olmayan değildir beyaz" ya da "İnsan değildir beyaz" olacaktır. Ama biri "İnsan olmayandır beyaz"ın, öteki "Beyazdır insan"ın olumsuzlamasıdır. Demek ki birinin iki olumsuzlaması olacaktır.*

PL64.563

idem significent , id est tota sint virtute propositionis dissimiles . Atque quidem haec dixit de his quae finitum subjectum haberent , infinitum vero vel finitum praedicatum; venit autem nunc ad ipsarum consequentias quae ex infinito nomine subjecto constant , et ex utroque infinito; et sicut supra consequentiam earum quae ex utrisque finitis erant, vel ex infinito praedicato docuit, ita quoque nunc earum quae ex utrisque infinitis nominibus constant, vel ex infinito nomina subjec! o: qualem ad se habeant consequentiam, monstrat, dicens; Illa vero quae est, omnis non justus non homo , illi quae est, nullus justus non homo, idem significat; has. duas tantum propositiones monstrat, affirmativam scilicet universalem ex utrisque infinitis quae dicit, omnis non justus non homo, ei consentire quae est universalis negatio ex solo infinito subjecto, quae dicit, nullus justus non homo. In his autem subauditur particula est, ut sit tota propositio, omnis non justus non homo est , rursus nullus justus non homo est; nam sicut in his quae finitum habebant subjectum, infinitum vero vel finitum praedicatum , affirmationem ex finito subjecto vel infinito praedicato , eam scilicet quae dicit , est omnis homo non justus, sequebatur simplex universalis negatio, quae ex utrisque finitis constat, nullus homo justus est, Ita quoque in his permutatis tantum subjectis idem venit. Nam sicut illic negatio ex utrisque finitis universalis sequebatur affirmationem ex finito subjecto et infinito praedicato, ita quoque affirmationem ex utrisque infinitis universalem sequitur negatio ex infinito subjecto, ipsa quoque universalis, et has quidem duas propositiones ascripsit, solam in his consequentiam ostendens. Caeteras autem quia putabat intellectu esse faciles, persequi neglexit. Nos autem eas ne quid relictum videatur apponimus; est enim consequentia hoc modo: Has igitur si quis diligenter inspexerit. duas comparationes , duabus convenientissimam consequentiam consensumque monstrabunt . LIBER QUINTUS. Maximam operis hujus emensi partem, ea quae sequuntur licet magnis quaestionibus impedita, tamen audacius atque animosius exsequemur, nec defatigari in singulis partibus oportet, totius dialecticae prodere aggressos atque expedire doctrinam, itaque rectam commentationis seriem conteximus. Transposita vero nomina et verba idem significant, ul, est albus homo, est homo albus; nam si hoc non est, ejusdem multae erunt negationes, sed ostensum est quod una unius est; ejus enim quae est, est albus homo, negatio est, non est albus homo; ejus vero quae est, est homo albus, si non eadem est ei quae est, est albus homo, erit negatio, vel en q "ae est, non est non homo albus, vel ea quae est, non est homo albus. Sed altera quidem est negatio ejus quae est, est non homo albus, altera vero ejus quae est, est albus homo. Quare erunt duae unius,

PL64.563_2Şimdi şunu öğretiyor: Adlar ve fiiller yer değiştirir, biri önce, öteki sonra yüklenirse, kuşkusuz aynı anlamlandırmayı korur. Biri ister "İnsan beyazdır", ister "Beyaz insandır" desin, ister yükleme sırasını başka nasıl değiştirirse değiştirsin, anlam kuşkusuz aynı kalır. Belki hatipler ve şairler buna diyalektikçilerin baktığı gibi bakmamalıdır. Çünkü sözün dizimi söz konusu olduğunda, fiillerin ve adların hangi yükleme sırasıyla söylendiği çok fark eder. Cicero'nun "Seni bu deliliğe tabiat doğurdu, irade alıştırdı, talih korudu" sözünü böyle söylemesiyle, "Bu deliliğe seni doğurdu tabiat, alıştırdı irade, korudu talih" demesi arasında büyük fark vardır. Böyle söylenince düşüncenin büyüklüğü azalır ve karşılaştırmayla öne çıkan, istemeseler de insanların kulaklarına ve gönüllerine kendini açan şey daha az parlar. Vergilius "barışa düzen koymak" dediğinde de "düzen koymak barışa" deseydi vezni koruyabilirdi, ama ses daha zayıf olur, dize o vurgusuyla şimdiki gibi parlak bir dizimle söylenmiş olmazdı. Demek ki fiillerin ve adların sırasının değişmesi hatipler ve şairler için aynı değerde değildir. Dizime bakanlar sözlerin sırasında çok süs bulur. Sözün güzelliğine hiç önem vermeyen ve yalnız doğruyu araştıran diyalektikçiler için ise, fiiller ve adlar anlamlandırmada öncekiyle aynı gücü koruduğu sürece, hangi sırayla değiştirildiklerinin hiçbir önemi yoktur.

Ama onlarda bile deyişin sırası değiştiğinde aynı güç ve anlam her zaman, her bakımdan korunmaz. "Değil" olumsuzluk edatının gücü çoktur ve farklı yerlere eklenince büyük fark yaratır. Biri "İnsan beyaz değildir" derse belirlenmemiş olumsuzlama yapar. "İnsan beyaz olmayandır" derse, belirsiz yüklemli belirlenmemiş olumlama yapar. "İnsan olmayan beyazdır" diye yüklerse, yine belirsiz konulu belirlenmemiş olumlama kurar. Yine biri "Her

PL64.563_2

Docet nunc quoniam si nomina et verba transferuntur , et ad aliud prius, aliud vero posterius praedicetur , unam sine dubio significantiam retinere. Sive enim quis dicat, est homo albus, sive est albus homo , sive homo albus est, sive albus homo est, sive quomodolibet aliter ordinem praedicationis permutet, eadem sine dubio significatio permanebit, et hoc quidem fortasse oratoribus vel poetis non eodem modo perspiciendum est quo dialecticis. Etenim quantum ad compositionem orationis spectat , maxime differt quo verba et nomina praedicationis suae ordine proferantur . Multum enim interest in eo quod ait Cicero , Ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit, ita dixisse ut dictum est, an ita, Ad hanc te amentiam peperit natura, exercuit voluntas, servavit fortuna. Sic enim minor est sententiae magnitudo, minusque in ea lucet id quod sic comparatione eminet, et sese vel nolentibus hominum auribus animisque patefacit. Rursus cum dicit Virgilius: Pacique imponere morem, potuisset servare metrum, si ita dixisset, moremque imponere paci, sed esset debilior sonus, nec in eo ictu versus tam praeclare ut nunc compositus diceretur . Ergo non idem valet oratoribus vel poetis verborum nominumque ordo mutatus . Qui enim ad compositionem spectant , multum in ordine sermonum ornamenti reperient . Dialecticis vero, quibus nulla est ad orationis leporem cura loquendi, quibusque sola veri perscrutatio est , nihil differt quolibet ordine verba et nomina permutentur, cum tamen eamdem vim quam prius in significatione retineant. Sed nec apud ipsos modis omnibus permutato ordine dictionis eadem semper vis significatioque servatur. Haec enim particula quae negativa est, id est, non multum valet, multamque differentiam perficit variis adjecta locis. Si quis enim dicat, homo albus non est, faciet indefinitam negationem. Si quis vero dicat, homo non albus est, faciet indefinitam ex infinito praedicato affirmationem. Si quis autem praedicet, non homo albus est, idem quoque constituit ex infinito subjecto indefinitam affirmationem. Rursus si quis dicat, om-

PL64.565insan adil olmayandır" derse, bu "Hiçbir insan adil değildir" önermesine uyar. Ama aynı "değil" küllî belirlemeye konup "Değil-her insan adildir" denirse, bu artık yalın küllî olumsuzlamaya uyan belirsiz yüklemli küllî olumlama olmaz, yalın cüzî olumsuzlama olur. Olumsuzluk edatının adların farklı yüklenmesine bağlanınca ne çok fark yarattığını görüyor musun?

Bununla birlikte, aynı edat farklı yerlere konduğunda başka bir şekilde aynı gücü ve anlamı da koruyabilir. "Değil" edatı küllîliğiyle birlikte konup onunla birlikte sıkça yer değiştirirse, anlam kuşkusuz aynı kalır. Biri "Değil-her insan beyazdır" derse yalın cüzî olumsuzlama olur. "İnsan değil-her beyazdır" derse anlam aynıdır. "İnsan beyaz değil-herdir" derse bu da önceki anlamdan ayrılmaz; daha da değiştirip "İnsan beyazdır değil-her" derse ilk anlamdan hiç ayrılmaz. Başka nasıl değiştirilirse değiştirilsin, küllîliğin kendi belirlemesiyle birlikte değiştiği sürece anlamda her zaman aynı şeyin korunması zorunludur. Aynı şekilde, "değil" edatı başka bir ad ya da fiille bağlı olarak sıkça taşınırsa, "İnsan adil değildir", "İnsan değildir adil", "Değildir insan adil" dediğimizde olduğu gibi, aynı anlam korunur. Dolayısıyla yalnız olumsuzluk edatı yer değiştirip hep aynı sırada yüklenmezse önermelerde birçok fark yaratır; başka bir adla bağlı olarak sıkça taşınırsa, söylendiği gibi, bütün taşımalarda aynı anlam kalır.

Bunlar böyle konduğuna göre, Aristoteles'in, yer değiştirmiş fiillerin ve adların her zaman aynı gücü ve anlamı taşıdığına dair ispatının ne olduğuna bakmalı. Şöyle diyor: Yer değiştirmiş fiiller ve adlar aynı şeyi anlamlandırır: "Beyazdır insan", "İnsandır beyaz". Adları ve fiilleri yer değiştirmiş bunlar aynı anlamı korur. Birincisinde önce "beyaz", sonra "insan"; ikincisinde önce "insan", sonra "beyaz" vardır. Bu yanlışsa, yani bunlar aynı değil birbirinden farklıysa, imkânsız ve uygunsuz bir şey ortaya çıkar: Bir olumlamanın iki olumsuzlaması olur, ki bu imkânsızdır. Çünkü bir olumlamanın bir olumsuzlaması olduğu gösterilmişti.

Şimdi bakalım: "Beyazdır insan" ve "İnsandır beyaz" olumlamaları aynı değil farklıysa, bir olumlamanın iki olumsuzlaması nasıl olur? Önce şöyle dizilsinler: "Beyazdır insan", "İnsandır beyaz". "Beyazdır insan" önermesinin olumsuzlaması "Beyaz değildir insan" olacaktır; çünkü akla uygun başka bir olumsuzlama bulunamaz. Aynı önermeler, yukarıdaki olumlama kendi olumsuzlamasıyla birlikte, yine şöyle dizilsin:

"Beyazdır insan" — "Beyaz değildir insan"

"İnsandır beyaz"

"Beyazdır insan" önermesinin olumsuzlaması "Beyaz değildir insan" olduğuna göre, "İnsandır beyaz" önermesi "Beyazdır insan" önermesinden farklı olacaksa, onun olumsuzlaması başka olacaktır. Demek ki ya "İnsan olmayan değildir beyaz" ya da "İnsan değildir beyaz" olacaktır. Yine, ilk iki olumlama alt alta, karşıya da birincinin kabul edilmiş olumsuzlaması konsun; ikincinin karşısına ise söylediğimiz bu iki olumsuzlama yazılsın.

PL64.565

homo non justus est, haec consentit ei quae dicit nullus homo justus est. Quod si idem non ad universalem determinationem ponatur, ut dicatur, non omnis homo justus est, non jam universalis affirmatio infinitae praedicationis consentiens universali simplici negationi fit, sed potius particularis negatio simplex. Videsne igitur quam multas faciat differentias negativa particula diversae nominum praedicationi conjuncta? Sed quanquam haec ita sint, potest tamen alio modo eadem, diversis in locis posita, eamdem vim significationemque servare. Si enim sit posita non particula cum universalitate sua, cum eadem ipsa saepius permutetur, idem sine dubio in significatione consistit . Si quis enim dicat, non omnis homo albus est, particularis est simplex negatio. Si quis vero sic dicat, homo non omnis albus est, eadem significatio est. Vel si hoc modo, homo albus non omnis est, nec haec a superiore significatione discedit, vel si quis amplius quoque permutet dicens, homo albus est non omnis, a priori significatione nil discrepat. Eodem modo vel si quomodolibet aliter permutetur, cum propria tamen universalitatis determinatione diverso modo permutata , idem semper necesse est in significatione servetur. Eodem modo si eadem non particula cum alio nomine vel verbo juncta saepius transferatur, ut cum dicimus, homo justus non est, rursus homo non est justus, rursus non est homo justus, eadem significatio retinetur. Quocirca si sola particula negativa permutata sit, et non eodem semper ordine praedicetur , multas differentias faciet propositionum . Sin vero juncta cum alio nomine saepius (ut dictum est ) transferatur, eadem in translationibus omnibus significatio permanebit . His igitur ita dispositis videndum est quae sit Aristotelis demonstratio, verba et nomina transposita eamdem semper vim significationemque subjicere. Ait enim, transposita vero verba et nomina idem significant, ut est albus homo, est homo albus. Haec enim transposita nominibus atque verbis eamdem retinent significationem. In illa enim prius albus est, posterius homo; in hac autem prior homo, posterior albus: quod si hoc falsum est , et non suit . esedt: m . esedt:, sed a se diversae sunt, impossibilealiquidinconveniensqi econtingil , erunt enim duae negationes unius affirmationis, quod est impossibile. Ostensum enim est quoniam una unius est affirmationis negatio . Nunc igitur videamus si hae affirmationes quae dicunt est albus homo, et est homo albus, non sunt eaedem, sed diversae, quemadmodum unius affirmationis duae sunt negationes , et primo quidem disponantur hoc modo, est albus homo, est homo albus; hujus ergo propositionis quae dicit, est albus homo, erit negatio, ea scilicet . quae proponit, non est albus homo, alia namque quae esse possit rationabiliter non potest inveniri. Disponantur igitur rursus eaedem et superior affirmatio cum propria negatione. Est albus homo. Non est albus homo. Est homo albus. Cum igitur ejus quae dicit, est albus homo, negatio sit ea quae proponit, non est albus homo, si ea quae dicit, est homo albus diversa erit ab ea propositione quae pronuntiat, est albus homo, alia erit ejus negatio; sit ergo aut ea quae dicit, non est non homo albus , aut ea quae dicit, non est homo albus. Rursus igitur disponantur duae quidem affirmationes primae alternatim positae, et econtrario confessa prioris negatio . Contra secundum vero utraeque hae negationes quas diximus ascribantur.

PL64.565_2Bunlar böyle ayrılınca, "İnsandır beyaz" önermesinin olumsuzlaması "İnsan olmayan değildir beyaz" olamaz. Çünkü bu, belirsiz konulu "İnsan olmayandır beyaz" önermesinin olumsuzlamasıdır. Aynı şekilde biri başka herhangi bir olumsuzlama koyarsa, kuşkusuz onun başka bir olumlaması bulunur. Böylece geriye onun olumsuzlaması olarak "İnsan değildir beyaz" kalır. Demek ki "İnsandır beyaz" önermesinin olumsuzlaması "İnsan değildir beyaz"dır. Ama "Beyazdır insan" olumlamasının olumsuzlaması da bu "İnsan değildir beyaz"dır. Bunu, ikisinin doğruyu ve yanlışı aralarında bölüşmesi kanıtlar: Beyaz insanın var olması doğruysa, beyaz insanın var olmaması yanlıştır.

Bazı örneklerde ikisi birlikte doğru bulunuyorsa, bu olumsuzlamanın suretine göre değil, önermenin belirlenmesine göre görülür; yani bunlar keyfiyet bakımından değil, kemiyet bakımından karşıt değildir. Bunu şu gösterir: Biri "Beyazdır her insan" der, karşısına da "Değil-her insan beyazdır" konursa, ikisinin doğruluğu ve yanlışı aralarında bölüştüğü açıktır; birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Belirlemeler kaldırılsa da, belirlenmemiş olmakla birlikte aynı karşıtlık geri gelir. "Her insan adildir" ve "Değil-her insan adildir" önermelerinde "her" ve "değil-her" kaldırılınca "İnsan adildir" ve "İnsan adil değildir" olumlama ve olumsuzlaması karşıt olarak kaldığı gibi, burada da "her" ve "değil-her" kaldırılınca "Beyazdır insan" önermesi "İnsan değildir beyaz" önermesine karşıt olur. Çünkü belirlemeler eklenince biri her zaman doğru, öteki yanlıştır.

Ama "Beyazdır insan" olumlamasının olumsuzlamasının "Beyaz değildir insan" olduğunu söyledik. Demek ki "İnsan değildir beyaz" ve "Beyaz değildir insan" olumsuzlamaları bir olumlamanın, yani "İnsandır beyaz" önermesinin olumsuzlamasıdır. Bu, "İnsan değildir beyaz" ve "Beyaz değildir insan" önermeleri birbirinden farklıysa olur; bu da "Beyazdır insan" önermesinin "İnsandır beyaz" önermesinden farklı olduğunun önceden konmasından doğar. Bir olumlamanın iki olumsuzlaması olması imkânsız olduğuna ve "İnsandır beyaz" olumlamasının karşısına bu iki olumsuzlamanın, "Beyaz değildir insan" ile "İnsan değildir beyaz"ın, konduğu açık olduğuna göre, bunlar birbirinden farklı değildir,

PL64.565_2

His igitur ita discretis ejus propositionis quae dicit, est homo albus, non potest esse illa negatio quae dicit , non est non homo albus. Illius est enim negatio quae habet subjectum infinitum quae dicit, est non homo albus. Similiter autem et si quamlibet aliam quis posuerit negationem ejus sine dubio alia reperitur affirmatio . Unde fit ut relinquatur ea ejus esse negatio quae proponit, non est homo albus; est ergo negatio ejus quae dicit est homo albus, ea quae dicit, non est homo albus; sed ejus affirmationis quae propositionum , est albus homo, negatio est et ista quae dicit, non est homo albus. Quod probat ea res quod inter se verum falsumque dividunt, nam si verum est esse album hominem, falsum est non esse hominem albus . Quod si in aliquibus verum invenitur, hoc secundum definitionem propositionis agnoscitur, non secundum negationis formam, ut magis secundum quantitatem non sint sibi oppositae potius quam secundum qualitatem, quod illa res monstrat si quis sic dicat: est albus omnis homo; si contra hanc ponatur , non est omnis homo albus, perspicuum est quoniam inter se et veritatem dividunt et falsitatem, unam enim veram esse necesse est, unam falsam; quare etiam si determinationes auferantur, eadem oppositio redit, licet sit indefinita . Nam sicut in ea quae dicit, omnis homo justus est, non omnis homo justus est , sublatis omnis et non omnis homo justus est, et homo justus non est, affirmatio et negatio oppositae sunt ita quoque in his sublato omnis et non omnis ea quae dicit, est albus homo, ei quae dicit, non est homo albus, opposita est . Additis enim determinationibus una semper vera est, altera falsa; sed diximus quoniam affirmationis ejus quae dicit, est albus homo, negatio est, non est albus homo. Duae igitur negationes non est homo albus, et non est albus homo unius affirmationis sunt, ejus scilicet quae enuntiat, est homo albus. quod evenit si hae quae dicunt, non est homo albus, et non est albus homo a se diversae sunt , quod ex eo contingit quod prius positum est eam quae dicit, est albus homo, diversam esse ab ea quae dicit, est homo albus. Quod si hoc impossibile est ut una affirmatio duas habeat negationes, et perspicuum est contra eam affirmationem quae dicit , est homo albus, utrasque has negationes quae dicunt, non est albus homo et non est homo albus opponi, hae a se diversae non sunt, sibi

PL64.567birbirine uyar ve yalnız adın yer değiştirmesiyle ayrılır; öteki her bakımdan aynıdır. Bu olumsuzlamalar aynıysa olumlamalar da aynıdır. Demek ki yer değiştirmiş adların ve fiillerin aynı gücü ve anlamı koruduğu doğru söylenmiştir.

Bütün anlam böyledir; kelimelerin sırası ise şöyledir: Yer değiştirmiş adlar ve fiiller, diyor, aynı şeyi anlamlandırır. Örnekleri de "İnsandır beyaz", "Beyazdır insan"dır; bunlarda adlar yer değiştirmiştir. Böyle olmasaydı, yani yer değiştirmiş adlar ve fiiller aynı şeyi anlamlandırmasaydı, imkânsız ve uygunsuz bir şey ortaya çıkardı: Aynı şeyin birçok olumsuzlaması olurdu, yani aynı olumlamanın birçok olumsuzlaması olurdu. Bu imkânsızdır; çünkü bir olumlamanın bir olumsuzlaması olduğu gösterildi.

Yer değiştirmiş fiiller ve adlar aynı şeyi anlamlandırmazsa bir olumlamaya iki olumsuzlamanın karşı konduğunu şöyle gösterir: "Beyazdır insan"ın, yani olumlamanın, olumsuzlaması "Beyaz değildir insan"dır. Bu olumsuzlama o olumlamaya haklı olarak karşı konur. "İnsandır beyaz"ın, yani öteki olumlamanın, eğer "Beyazdır insan" ile aynı değilse, yani "Beyazdır insan" önermesinden farklıysa ve ona uymuyorsa, olumsuzlaması ya "Beyaz değildir insan" ya da başka bir şey olacaktır. Biri onu olumsuzlama olarak koyarsa, burada da koyduğu tek gerekçeyle çürütülür. Şöyle çürütülür: Ama biri "İnsan olmayandır beyaz"ın, öteki "Beyazdır insan"ın olumsuzlamasıdır. Koyduğu iki olumsuzlamadan "İnsan olmayan değildir beyaz" olanı, belirsiz konulu "İnsan olmayandır beyaz" olumlamasının olumsuzlamasıdır; öteki, yani "İnsan değildir beyaz", "Beyazdır insan" önermesinin olumsuzlamasıdır, çünkü onunla doğruyu ve yanlışı bölüşür. Demek ki bir olumlamanın iki olumsuzlaması olacaktır, oysa bu imkânsızdır.

Demek ki ad ve fiil yer değiştirince olumlama ve olumsuzlamanın aynı kaldığı açıktır.

Yukarıdaki kanıtlamayı bu düşüncenin sonucuyla pekiştiriyor. Bu kıyası, ispatlanamaz dediği ikinci şartlı tarzda şöyle yaptı: Birinci varsa ikinci vardır; ama ikinci yoktur; demek ki birinci yoktur. Yani fiiller ve adlar yer değiştirince önermeler aynı değilse, bir olumlamanın iki olumsuzlaması vardır; ama bu imkânsızdır. Demek ki fiiller ve adlar yer değiştirince önermeler farklı değildir.

Birleşik ve Ayrı Önermeler Üzerine

*Birçok şey hakkında bir şeyi ya da bir şey hakkında birçok şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak, birçok şeyden bir şey olmuyorsa, ne bir olumlamadır ne bir olumsuzlama. Bir derken, bir ad konmuş ama onlardan bir şey olmuyorsa bunu kastetmiyorum; örneğin insan belki hem hayvandır hem iki ayaklıdır hem evcildir ve bunlardan bir şey de olur; beyazdan, insandan ve yürümekten ise bir şey olmaz. Demek ki biri bunlar hakkında bir şey olumlarsa bir olumlama olmaz; ses bir olur, olumlamalar ise çok. Bunlar bir şey hakkında söylense de aynı şekilde çok olur.*

PL64.567

consentiunt, et tantum permutatione nominis distant. Caeteris autem omnibus eaedem sunt; quod si hae negationes eaedem sunt, eaedem quoque sunt affirmationes. Recte igitur dictum est quoniam transposita nomina et verba eamdem vim significationemque servant. Sensus ergo totus ita se habet; hoc autem modo ordo verborum. Transposita, inquit, nomina et verba idem significant, et est horum exemplum , ut est homo albus, est albus homo. In his enim nomina transposita sunt. Nam si hoc non est, id est si non idem significant nomina et verba transposita , quiddam impossibile et inconveniens contingit. Ait enim, ejusdem multae erunt negationes, id est ejusdem affirmationis multae negationes erunt. Sed hoc impossibile est, ostensum est enim quoniam negatio una unius est affirmationis. Duae ergo negationes uni opponi affirmationi, si verba et nomina transposita non idem significant, sic demonstrat. Ejus enim quae est, est albus homo, scilicet affirmationis negatio est, non est albus homo. Contra illam enim affirmationem , haec negatio juste opponitur, ejus vero quae est, est homo albus, id est alterius affirmationis, si non eadem est ei quae est, est albus homo, id est si diversa est a priori propositione quae dicit, est albus homo, et non est ei eadem ac si diceret, si ei non consentit, erit negatio vel ea quae est, non est albus homo, vel quaecunque alia, quam si quis ponat esse negationem una ratione refellitur, quam hic quoque posuit; refellitur autem hoc modo, ait enim: Sed altera quidem est negatio ejus quae est, est non homo albus, altera vero ejus quae est, est albus homo. Inter duas enim negationes quas posuit, illam scilicet , quae dicit, non est non homo albus, et eam quae proponit, non est homo albus, illa quae dicit, non est non homo albus, negatio est affirmationis infinitum habentis subjectum, quae dicit, est non homo albus: alia vero, scilicet quae pro, non . est homo albus, ejus est negatio quae dicit, est albus homo, cum ea enim verum dividit atque falsum. Quare erunt duae? negationes unius affirmationis, sed hoc impossibile est. Quoniam igitur transposito nomine et verbo, eadem sit affirmatio et negatio manifestum est. Superiorem argumentationem hac hujus sententiae conclusione confirmat; fecit autem hunc syllogismum in secundo modo hypothetico, quem indemonstrabilem . vocat hoc modo: si primum est, secundum est; sed secundum non est, primum igitur non est; id est, si transpositis verbis et nominibus non sunt eaedem propositiones unius affirmationis, duae sunt negationes; sed hoc impossibile est. Non igitur diversae sunt propositiones, transpositis verbis et nominibus . DE CONJUNCTIS ET DIVISIS ENUNTIATIONIBUS. At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare vel negare, si non est unum ex pluribus, non est affirmatio una neque negatio. Dico autem unum, non si unum nomen positum sit, non sit autem unum ex illis, ut homo est fortasse et animal et mansuetum et bipes, sed ex his etiam unum fit, ex albo autem et homine et ambulare non fit unum. Quare nec si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affirmatio una, sed vox quidem una. Affirmationes vero multae, nec si de uno ista, sed similiter plures.

PL64.567_2Bu yerin karanlığı birçok kişinin kafasını öyle karıştırır ki Aristoteles'in söylediğini gereğince izleyip çözemezler. Biz yukarıda, neyin bir, neyin birçok olumlama ya da olumsuzlama olduğunu ayırmanın Peripatetik okulun önderleri için büyük bir özen konusu olduğunu söyledik. Çünkü bunlar ne sesin tınısından ne de terimlerin sayısından anlaşılır: Bir şey bir şey hakkında yüklenip bir önerme olmayabilir. Birçok şey bir şey hakkında ya da bir şey birçok şey hakkında yüklenip hepsinden tek önerme de olabilir. Onlar bu konuda büyük dikkat gösterirdi; öyle ki kural iyi bilinsin ve rastlandığı yerde gözden kaçmasın.

Biri "Köpek hayvandır" derse bu bir önerme değildir, çünkü "köpek" birçok şeyi anlamlandırır. "İnsan akıllı ölümlü hayvandır" ya da "Akıllı ölümlü hayvan insandır" derse birer önerme olur; çünkü hepsinden bir şey olabilir: Hayvan, akıllı ve ölümlü birlikte bağlanınca bir insan tamamlanır. Bir de birçok şey olarak yüklenip kendilerinden bir şey yapılamayan, kurulamayan şeyler vardır; bunlar ister bir başkası hakkında yüklensin, ister bir başkası bunlar hakkında yüklensin, bir olumlama ya da olumsuzlama olmaz. Bir şey hakkında yüklenen ya da hakkında bir şey söylenen şeyler kaç taneyse o kadar olumlama olduğunu söylemek gerekir. "Sokrates kel filozof yürür" dediğimizde olduğu gibi: Kellikten, felsefeden ve yürüyüşten, bir şeyin türünü oluşturacak gibi tek bir şey bağlanmaz. Dolayısıyla bunlar ister bir şey hakkında yüklensin, ister bir şey bunlar hakkında yüklensin, bir önerme olamaz. Konunun bütününün genel anlamı budur.

Şimdi Aristoteles'in sözlerine gelelim. Şöyle diyor: Birçok şey hakkında bir şeyi ya da bir şey hakkında birçok şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak, birçok şeyden bir şey olmuyorsa, ne bir olumlamadır ne bir olumsuzlama. Bir şey hakkında birçok şey yüklersen, örneğin "Filozof basık burunlu kel Sokrates'tir" dersen, ya da birçok şey hakkında bir şey yüklersen, örneğin "Sokrates basık burunlu filozof keldir" dersen, yüklediğin ya da konu yaptığın bu birçok şeyden bir şey olmuyorsa, "canlı duyan cevher" diye yüklediğimiz şeylerden, yani hayvandan, bir şey olabildiği gibi olmuyorsa, bir olumlama da bir olumsuzlama da olmaz; çünkü birleşmelerinden bir tür çıkmayan birçok şey yüklenir ya da konu olur.

Biri bir şey hakkında bir şey yüklerse, ama bir adı birçok şeyi anlamlandırıyor ve onlardan bir şey olmuyorsa, yine bir olumlama da bir olumsuzlama da olmaz. Biri "Köpek hayvandır" derse, "köpek" adı havlayan kara köpeğini, gök köpeğini ve deniz köpeğini anlamlandırır; bunların birleşmesinden bir şey çıkmaz. Bu birçok şeyden bir şey yapılamadığı için, yüklenen ya da konu olan "köpek" adından da, kendilerinden bir şey olamayan birçok şeyi anlamlandırdığından, bir olumlama da bir olumsuzlama da olmaz. Bunu şu sözüyle gösterir: *Bir derken,

PL64.567_2

Multos talis loci hujus caligo confundit, ut digne exsequi et quod ab Aristotele dicebatur expedire non possent. Nos autem supra jam diximus magnae fuisse curae apud peripateticae sectae principes dijudicare, quae esset una affirmatio vel negatio, quae plures. Neque enim vocis sonitu cognoscuntur, aut numero terminorum; est enim ut una quidem res de una praedicetur , et non sit una enuntiatio. Potest etiam fieri ut vel plures de una re praedicentur, vel una de pluribus, una tamen ex his omnibus enuntiatio fiat, quae res magnae apud eos cautelae fuit, ut ubi incidisset perspecta regula non lateret . Nam si quis dicat, canis animal est, non una est enuntiatio, canis enim multa significat. Si quis vero dicat, homo animal rationale mortale est, vel animal rationale mortale homo, singulae enuntiationes sunt; idcirco quoniam unum ex omnibus quiddam fieri potest, nam de animali, rationali atque mortali simul junctis, unus homo perficitur. Item alia sunt quae plura praedicantur , de quibus unum aliquid effici constituique non possit, neque si illa de altero praedicentur, neque si de illis aliud, una affirmatio vel negatio est, sed tot dicendae sunt affirmationes esse quot sint hae res quae vel de una praedicantur, vel de quibus una dicitur, ut cum dicimus: Socrates calvus philosophus ambulat. Ex calvitie et philosophia et ambulatione, nihil unum conjungitur , ut haec quasi alicujus speciem forment. Quocirca sive haec de uno praedicentur , sive unum de istis, non poterit una esse enuntiatio , et communiter quidem totius propositi sensus hujusmodi est. Nunc autem ad ipsius Aristotelis verba veniamus. Dicit enim: At vero unum de pluribus vel plura de uno affirmare vel negare, si non est unum ex pluribus, non est una affirmatio neque negatio. Si, inquit, plura de uno praedices , ut cum dicis: philosophus simus, calvus Socrates est, vel rursus cum unum de pluribus praedicas, cum dicis: Socrates simus philosophus calvus est, si ex his pluribus quae vel praedicas vel subjicis, unum aliquid non fit, quemadmodum fieri unum potest de his quae praedicamus, substantia animata sensibilis, id quod est animal, non fit una affirmatio nec una negatio. Quandoquidem plura vel praedicantur vel subjiciuntur , ex quibus congregatis una species non existit. Quod si unum de uno aliquis praedicaverit, quorum unum nomen plura significet, ex quibus unum aliquid non fiat, rursus non est una affirmatio nec una negatio. Si quis enim dicat, canis animal est, nomen canis significat et latrabilem, et coelestem, et marinum , ex quibus junctis nihil unum efficitur. Quare quoniam ex his pluribus unum aliquid effici non potest, ex illo quoque canis nomine non fit una affirmatio vel una negatio, quod praedicatur aut subjicitur , cum significet multa ex quibus unum fieri non possit. Quod per hoc ostendit quod ait, dico autem

PL64.569bir ad konmuş ama onlardan bir şey olmuyorsa bunu kastetmiyorum.* Bir adın bir şey hakkında yüklenmesi mümkündür. Ama bunlardan biri, kendilerinden bir şey olmayan birçok şeyi anlamlandırıyorsa, bir olumsuzlama ya da olumlama olmaz. Önermeyi tek bir ses yapmaz; anlamlandırılanın basitliği, ya da birçok şey ise bir araya toplanmış olanların bir şey yapma gücü yapar.

Buna, birçok kişiyi yanıltan bir örnek ekliyor: Örneğin insan belki hem hayvandır hem iki ayaklıdır hem evcildir ve bunlardan bir şey de olur; beyazdan, insandan ve yürümekten ise bir şey olmaz. Bazıları onun bunu, örnek olsun diye bu şeyi tarif gibi verdiğini göstermek için söylediğini sandı; kimse onun bunu, yani iki ayaklı evcil hayvanı, insanın gerçek tarifi olarak koyduğunu sanmasın diye. Bu yüzden, derler, belki hem hayvan hem iki ayaklı hem evcil dedi; kimse Aristoteles'in insanın tarifinin böyle olduğunu düşündüğünü sanmasın diye. Başkaları ise bunu böyle anlamadı; Aristoteles'in sözünü ve yazdığını şu anlamda yorumladılar: İnsan hem hayvan hem iki ayaklı hem evcil olandır, ama bunlardan bir şey olur. Şöyle anlaşılsın diye: İnsan, "insan"la ve "iki ayaklı evcil hayvan"la eşit derecede durur. Dolayısıyla insan demekle iki ayaklı evcil hayvan demek aynı ve eşitse, bu birçok şey, yani iki ayaklı evcil hayvan, insan hakkında bir şey hakkında yüklendiğinde, bu insana eşit olduğu ve insan bir olduğu için, üç ses yüklüyor görünsen de bir şey yüklemiş olursun.

Ama bunların hepsi hiçbir şey anlamamıştır. Porphyrios'un verdiği açıklama daha iyidir. Aristoteles, diyor, neyin bir olumlama, neyin bir olmayan olumlama olduğunu göstermek isteyerek önce, bir şey hakkında birçok şey yüklemenin ya da bir şeye birçok şeyi konu yapmanın, o birçok şeyden bir şey olmadıkça, bir önerme yapmak olmadığını söyledi. Sonra, birçok olup kendilerinden bir şey olabilen bu yüklemlerde de hâlâ birçok olumlama olabileceğini görerek şunu söyledi: Örneğin insan belki hem hayvandır hem iki ayaklıdır hem evcildir. Demek istediğim şudur: Kendilerinden bir şey olamayan birçok şey bir şey hakkında yüklenirse ya da böyle birçok şey bir şeye konu olursa bir olumlama da bir olumsuzlama da olmadığı açıktır. Şimdi kendilerinden bir şey olabilen şu birçok şeyi ele alalım. Bunlarda da, söyleyiş tarzının kendisiyle, birçok şeyden bir şey olabilse de, bazen bir değil birçok önerme bulacağız.

Biri "Akıllı ölümlü hayvan insandır" der, "akıllı ölümlü hayvan"ı bitişik söylediği için birlikte bağlarsa ve bunlardan bir şey olursa, bir olumlama olur. Ama araya bir boşluk girerse, biri "İnsan hayvan" der, sonra "akıllı" der, sonra biraz durup "ölümlüdür" derse, bir olumlama da bir olumsuzlama da olmaz; bu ara birçok önerme yapar. Yine bağlaçla söylenirse: "İnsan hayvandır ve akıllıdır ve ölümlüdür"; böyle de birçok önerme olur. Durarak ya da bağlaç koyarak söylemenin, "İnsan hayvandır, insan akıllıdır, insan ölümlüdür" demekten hiçbir farkı yoktur ve bunlar açıkça birçok önermedir.

Aristoteles bunu görerek şöyle dedi: İnsan belki hem hayvandır hem iki ayaklıdır hem evcildir. Bu "belki"yi, diyor, sanki şöyle demiş gibi eklemiştir: İnsan, iki ayaklı ve evcilden bir şey olur; ama bir bağlaç onları ayırıp bölünce bazen birçok önerme olabilir. Belki insan hayvandır, bu bir önermedir; iki ayaklıdır, bu ikincidir; evcildir, bu da üçüncüdür. Ama bunların hepsinden bir şey olur; bitişik söylendiklerinde, bunlardan bir şey yapıldığı için, bir önerme olur. Her şeyde aynısı olmaz: Beyazdan, insandan ve yürümekten ise bir şey olmaz. Biri "Sokrates beyaz insan yürür" derse bir olumlama olmaz; çünkü insandan, beyazlıktan ve yürüyüşten hiçbir tür olmaz.

Demek ki sonuç şudur: Kendilerinden bir şey olmayan bu birçok şey hakkında bir şey yüklense de, örneğin havlayan kara köpeğinden, gök köpeğinden ve deniz köpeğinden bir şey olmadığı hâlde bunlar hakkında "köpek" dediğimiz bir şey yüklense de, kendilerinden bir şey olmayan birçok şeyi anlamlandıran böyle bir ad bir başkası hakkında yüklenirse ya da bir başkasına konu olursa bir olumlama da bir olumsuzlama da olmaz; ses bir olur, olumlamalar ise çok.

PL64.569

unum, non si unum nomen sit positum, non sit autem unum ex illis. Potest enim fieri ut unum nomen de uno praedicetur . Sed si unum ipsorum plura significat, ex quibus unum non fit , non est una negatio vel affirmatio. Neque enim vox una perficit enuntiationem, sed ejus quod significatur simplicitas, vel si plura sint in unum collecta, aliquid unum faciendi potentia. Hujus autem rei subjecit exemplum , quod plurimos fefellit dicens, ut homo est fortasse et animal et bipes mansuetum. Sed ex his unum fit, ex albo autem et homine et ambulare non unum. Putaverunt alii hunc ita dixisse, ut ostenderet , exempli gratia, se hanc quasi diffinitionem dedisse , ne forte aliquis arbitretur hanc quasi veram hominis diffinitionem posuisse, quae est animal bipes mansuetum. Idcirco enim, inquiunt, dixit fortasse et animal, et bipes, et mansuetum, ne quis omnino putaret hujusmodi esse hominis diffinitionem Aristotelem arbitrari. Alii vero hoc non ita dictum accepere , sed potius in hanc sententiam dictum Aristotelis scripturamque interpretati sunt, ut homo est qui et animal, et bipes, et mansuetum, sed ex his unum fit, ut ita intelligeretur: Homo quidem aequaliter se habet ad id quod est homo, et ad id quod est animal bipes mansuetum. Quocirca si idem est et aequum dicere hominem, quod animal bipes, mansuetum , necesse est quoties de uno plura haec praedicantur , id est animal, bipes mansuetum de homine , quoniam aequale est homini, quod unum est, unum quiddam praedices , quamvis tres voces praedicare videaris. Sed omnes hi nihil omnino intelligunt, sed est melior expositio quam Porphyrius dedit. Volens, inquit, Aristoteles demonstrare quae una esset affirmatio, quae non una, dixit primo: Quoniam plura de uno praedicare, vel plura uni subjicere non est unam enuntiationem facere, nisi ex illis pluribus unum aliquid fieret. Videns item quod adhuc plures possent esse affirmationes etiam in his praedicatis; quae cum plura sint, unum tamen ex his fieri possit, hoc dixit, ut homo est fortasse et animal, et bipes, et mansuetum. Quod autem dico tale est: manifestum quidem fit, quoniam si plura de uno praedicentur, ex quibus unum fieri non possit, vel plura subjiciantur uni, ex quibus unum non fit , non est una affirmatio nec una negatio. Nunc autem tractemus de his pluribus ex quibus unum aliquid fieri possit. Inveniemus enim et in his ipso modo enuntiandi plures aliquoties enuntiationes, et non unam reperiri, quanquam ex pluribus unum fieri aliquid possit. Si quis enim sic dicat, animal rationale mortale homo est, simul jungens animal rationale, mortale, quoniam continue dictum est, et ex his unum aliquid fit, una est affirmatio. Si vero sit aliquid intervalli, ut ita quis dicat, homo animal, et rursus rationale, et aliquantulum requiescens dicat, mortale est, non est una affirmatio nec una negatio. Haec enim intercapedo plurimas efficit enuntiationes; rursus si cum conjunctione dicantur, homo animal et rationale et mortale est, sic quoque multae sunt propositiones. Nec differt aliquid vel requiescendo, vel interponendo conjunctiones dicere , quam si quis dicat, homo animal est, homo rationalis est, homo mortalis est, quae perspicue propositiones multae sunt. Videns ergo hoc Aristoteles, ita dixit .: Homo est fortasse et animal, et bipes, et mansuetum, ad hoc, inquit, fortasse tanquam si ita diceret, et de homine quidem, et bipede, et mansueto fit unum; sed est aliquoties forte ut plures propositiones sint, cum ea conjunctio quaedam separat atque discernit. Erit enim fortasse homo et animal, ut haec una sit propositio, et bipes ut altera, et mansuetum rursus, ut altera. Sed ex his omnibus unum aliquid fit, quae cum continue prolata sunt, quoniam ex his unum aliquid efficitur, una est propositio; non autem idem evenit in omnibus , ex albo enim et homine et ambulare non unum fit. Si quis enim dicat: Socrates homo albus ambulat, non est una affirmatio, quoniam ex homine , et albedine, et ambulatione nulla omnino species fit. Quare conclusio est, quoniam nec si de his pluribus ex quibus . unum non fit, unum aliquid praedicetur, ut ex cane terreno latrabili, et coelesti , et marino, quoniam unum non fit, et de his unum aliquid praedicetur, quod dicimus canis, hujusmodi nomen quod plura significat, ex quibus unum non fit, si de altero praedicetur vel subjiciatur alteri, non fit una affirmatio nec una negatio, sed erit quidem vox una, affirmationes vero plurimae.

PL64.569_2Kendilerinden bir şey olmayan birçok şey hakkında bir şey yüklense de, böyle birçok şey bir şey hakkında yüklense de, kendilerinden bir şey olmayan birçok şeyi anlamlandıran bir yüklem bir şey hakkında yüklense de, ya da o yüklem bir başkasına konu olsa da, hiçbir şekilde bir olumlama ya da bir olumsuzlama olmaz.

Kural şudur: İki terim tek tek şeyleri anlamlandırıyorsa, ya da birçok şey bir şey hakkında, kendilerinden bir şey olabilecek şekilde yükleniyor ya da ona konu oluyorsa, ya da yüklenen veya konu olan bir ad, hepsi bir bakıma bir türe toplanabilen birçok şeyi anlamlandırıyorsa, bir olumlama vardır.

Diyalektik soru cevap istemekse, yani ya önermeyi ya da çelişkinin iki yanından birini istemekse ve önerme bir çelişkinin bir yanıysa, bunlara tek cevap olmayacaktır. Çünkü doğru olsa da tek soru değildir. Bunlar hakkında Topika'da konuşuldu. Aynı zamanda "nedir?"in kendisinin de diyalektik soru olmadığı açıktır. Çünkü sorudan, çelişkinin hangi yanını söylemek istediğini seçme imkânı verilmiş olmalıdır. Soran kişi "Bu insan mıdır, değil midir?" diye belirlemelidir.

Diyalektik soruyu kullanan kişi ya yalın olarak sorar ve soruda bir önerme koyar, ona karşı bir cevap olsun diye; ya da ikisini birden sorar, bunlara yalın cevap verilmez, cevap bütün bir önerme olur. Biri "Sokrates hayvan mıdır?" diye sorarsa, buna cevap "evet" ya da "hayır"dır. "Sokrates hayvan mıdır, değil midir?" diye sorarsa, buna tek cevap yoktur. "Evet" diye cevap verilirse, neye evet dediğin,

PL64.569_2

Sive enim unum de pluribus praedicetur, ex quibus non fit unum, vel plura hujusmodi de uno, vel si unum de uno praedicetur , quod praedicatum plura significet, ex quibus unum non fit, sive illud praedicatum alteri subjiciatur, omnino non fit una affirmatio nec una negatio. Est autem regula hujusmodi, una affirmatio est, si aut duo termini singulas res significent , aut si plura ita de uno praedicentur vel uni subjiciantur, ut ex his unum aliquid fieri possit, aut unum nomen quod vel praedicatur vel subjicitur, talia significet plura, quae omnia unam quodammodo speciem valeant congregare. Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio , vel propositionis, vel alterius partis contradictionis , propositio vero unius contradictionis pars est , non erit una responsio ad haec. Neque enim est una interrogatio , nec si sit vera; dictum est autem de his in Topicis . Simul autem manifestum est quoniam nec hoc ipsum quid est, dialectica interrogatio est. Oportet enim esse datum ut ex interrogatione eligat utram velit contradictionis partem enuntiare. Sed oportet interrogantem determinare , utrum hoc sit homo, an non hoc . Quisquis dialectica utitur interrogatione, hic aut simpliciter interrogat, atque unam propositionem in interrogatione ponit, ut contra eam sit una responsio , aut utrasque interrogans dicit, ad quas non fit simplex responsio, sed una tota propositio responsio . Si quis enim dicat interrogans: Socrates animal est? Contra hanc talis est responsio, aut ita, aut non. Si quis vero hoc modo interroget: Socrates animal est, an non? Contra hanc non est una responsio . Si enim respondetur ita, de qua annueris

PL64.571olumlamaya mı olumsuzlamaya mı, bilinmez. "Hayır" dersen de, olumlamayı mı olumsuzlamayı mı olumsuzlamak istediğin bilinmez. Dolayısıyla böyle sorulara bütün önermeyle, yani çelişkinin bir yanıyla, tam olumlamayla ya da tam olumsuzlamayla cevap verilmelidir: "Sokrates hayvandır" diyebilirsin, öyle görünmüyorsa "Sokrates hayvan değildir" diye cevap verirsin.

Kendilerinden bir şey olamayan çok şeyde tek soru sorulursa, hem soru kusurlu olur hem ona verilen tek cevap. Kendilerinden bir şey olamayan birçok şeyi soran, birçok soru sorar; bunlara yalın olarak cevap verilirse, cevap doğru olsa da haklı olarak kusurlu bulunur. Çok katlı soruya çok katlı cevap gerekir. Biri "Sokrates filozof mudur ve okuyor mu ve yürüyor mu?" diye sorarsa, filozof olup okuyabilir ama yürümeyebilir, ya da yürüyüp okumayabilir, ya da hem okuyup hem yürüyebilir; böyle bir öne sürüşe tek cevap olmaz. Böyle soran ya bilgisizce ya da hileyle sormuştur. Bu soruya karşı Sokrates hem filozof olsa hem okuyor hem yürüyor olsa ve "Evet, öyle" diye cevap verilse, bu cevap da kusurlu bulunur. Çünkü birçok soruya, o tek cevapla doğru söylense de, bir cevap verilmemelidir; burada da filozof olması, okuması ve yürümesi hâlinde olduğu gibi.

Dolayısıyla diyalektik soru cevap istemekse ve o cevapla önerme yapılıyorsa, örneğin biri "Gündüz müdür?" diye sorar, öteki "Hayır" der de "Gündüz değildir" olumsuzlaması çıkarsa, ya da "Gündüz müdür, değil midir?" diye sorulup uygun olarak "Gündüzdür" ya da "Gündüz değildir", yani bütün önerme ile cevap verilirse, kendilerinden bir şey olamayan bu birçok şeyden yapılıp sorulanlar yalın soru değildir. Bunlara yalın cevap da verilmemelidir. Bunlar hakkında Topika'da konuştuğunu hatırlatıyor.

Yine, diyalektik soru, yukarıda söylendiği gibi, ya önerme ya da çelişkinin bir yanını isteyen bir cevap talebi olduğundan, ki bu biraz sonra gösterilecektir, "Hayvan nedir?" ya da "İnsan nedir?" diye soranlar bilgisizce sorar. Diyalektik olarak soran, sorudan cevap verene olumlamayı mı olumsuzlamayı mı seçeceği seçeneğini vermelidir. Cevap verenin bir şeyin ne olduğunu söylemesini isteyecek şekilde sorulan soru diyalektik soru değildir.

Bazıları şöyle sorar: "Sence ruh ateş midir?" Cevap veren olumsuzlayınca eklerler: "Ateşle hava arasında bir ara cisim olduğu, ruhun da bu olduğu sana görünmüyor mu?" Cevap veren bunu da reddedince sürdürürler: "Yoksa suyun ya da toprağın ruh olduğu sana daha doğru mu görünüyor?" O ne toprağın ne suyun ruh olduğunu kabul edince, sorulardan yorularak şöyle sorarlar: "O hâlde ruh nedir?" Bu diyalektik soru değil, daha çok bir şey öğrenmek isteyen öğrencinin sorusudur. Bir şey öğrenmek isteyen, kuşku duyduğu şeyin ne olduğunu öğretebilecek kişiye sorar. Diyalektikçi ise, söylendiği gibi, cevap verene olumlamayı mı olumsuzlamayı mı seçmek istediği imkânını verecek şekilde sormalıdır.

Bilmek gerekir ki her soru cevap talebidir; diyalektik soru ise herhangi bir cevabın değil, iki yanda karşıtlığı olan cevabın talebidir. Demek ki "nedir?"in kendisi diyalektik soru değildir. Cevap veren sorudan çelişkinin bir yanını seçebilecek şekilde sormalıdır. Soran kişi söylenen şeyin böyle olup olmadığını belirlemeli ve tarif etmelidir: "İnsan hayvan mıdır, değil midir?"; öteki de ya olumlamayı ya olumsuzlamayı cevap versin. Diyalektik sorunun cevap istemek, önerme ya da çelişkinin bir yanını istemek olduğunu söylemesi şu anlama gelir: Bir olumlamayı soran, ya dinleyenin kendisine aynısını cevap vermesini ya da çelişiğini ister. Biri "İnsan hayvan mıdır?" diye sorar, öteki kabul ederse, soranın öne sürdüğü önermeyi geri vermiş olur. Biri insanın hayvan olup olmadığını sorduğunda cevap veren "Değildir" derse, çelişkiyle cevap vermiş görünür. Çünkü biri olumlamayı sordu, öteki olumsuzlamayı cevap verdi; bu çelişkidir.

PL64.571

ignoratur, de affirmatione an de negatione; rursus si non responderis, nescitur quam negari volueris affirmationem an negationem . Quare contra hujusmodi interrogationes tota propositio respondenda est, id est altera pars contradictionis , aut tota affirmatio aut tota negatio, ut dicas, aut est animal Socrates, aut si hoc non videtur, respondeas, non est animal Socrates . In his igitur quae multa sunt, ex quibus unum fieri nequit , si fiat una interrogatio et ipsa reprehensibilis est, et contra eam una responsio. Quisquis enim ea plura interrogat, ex quibus unum esse non possit, multas facit interrogationes, contra quas si simpliciter respondeatur, etiam si vera sit ipsa responsio, tamen jure reprehenditur. Contra enim multiplicem interrogationem multiplex debet esse responsio. Si quis enim dicat interrogans, Socrates philosophus est, et legit et ambulat? quia potest fieri ut sit quidem philosophus et legat, non autem ambulet , vel ambulet, sed non legat: potest item fieri ut et legat et ambulet; contra hujusmodi propositionem non erit una responsio. Nam qui ita interrogavit: Socrates philosophus est, et legit et ambulat? aut imperite aut captiose interrogavit. Contra quam interrogationem si contigerit Socratem philosophum esse et legere, et ambulare , si respondeat: ita est, haec quoque responsio reprehenditur. Contra plures enim interrogationes una responsio non debet adhiberi etiamsi vere per unam illam respondeatur, sicut in hac quoque, si et philosophus est , et legit et ambulat . Quocirca si interrogatio dialectica responsionis petitio est, per quam responsionem fiat propositio , ut cum quis dixerit interrogans, dies est? alius respondeat, non, fiet inde negatio , dies non est, vel certe altera pars oppositionis cum ita interrogatur, dies est, an dies non est, ut congrue . respondeatur diem esse, aut diem non esse, id est tota propositio; hae quae ex his pluribus fiunt atque interrogantur, cum unum ex his fieri non possit, non sunt simplices interrogationes. Quocirca nec ad eas reddenda est simplex responsio, de his autem se in Topicis dixisse commemorat . Rursus quia dialectica interrogatio responsionis est petitio (ut supra dictum est) vel propositionis vel alterius partis contradictionis , quod paulo post demonstrabitur, imperite illi interrogant qui ita dicunt, quid est animal? vel quid est homo? oportet enim qui dialectice interrogat dare ex interrogatione optionem, an sibi respondens affirmationem eligere velit, an negationem. Qui vero sic interrogat, ut quid estaliqua res, velit dicere respondentem denlem,: non est illa interrogatio dialectica. Interrogant autem quidam . hoc modo , putasne anima ignis est? cum respondens negaverit, addunt, nonne tibi videtur aliquid esse inter ignem atque aerem medium corpus, ut, sit anima? Cum respondens hoc quoque abnuerit, illi persequuntur, an fortasse magis tibi videtur aquam esse animam vel terram? Cum ille neque terram, neque aquam animam esse consenserit, tunc defessi interrogationibus ita interrogant: Quae res est ergo anima? haec autem non est interrogatio dialectica, sed potius discipuli magis aliquid discere cupientis . Qui enim aliquid addiscere cupit, interrogat eum qui docere potest quid sit id de quo ambigit. Dialecticus autem (ut dictum est) ita interrogare debet, ut respondenti sit copia an affirmationem an negationem velit eligere. Oportet enim scire quoniam omnis interrogatio responsionis est petitio. Dialectica vero non cujusdam responsionis, sed ejus quae in utraque parte habeat oppositionem; ergo hoc ipsum quid est, non est dialectica interrogatio. Oportet enim ita interrogare, ut ex interrogatione respondens possit eligere alteram contradictionis partem. Debet enim determinare et diffinire is qui interrogat, an hoc sit quod dicitur an non, ut homo animal est an non? ut ille aut affirmationem respondeat aut negationem: quod autem dixit dialecticam interrogationem petitionem esse responsionis vel propositionis, vel alterius partis contradictionis, hujusmodi est. Quisquis interrogat affirmationem, aut eamdem expetit, ut auditor sibi respondeat , aut contradictionem. ut si quis sic interrogant , homo animal est? si ille annuerit, propositionem reddidit, eam scilicet quam proposuit interrogans; si vero interrogante aliquo, an homo animal sit, respondens dixerit, non est, contradictum respondisse videbitur. Ille enim affirmationem interrogavit, ille negationem respondit, quod est contradictio.

PL64.571_2Yine biri olumsuzlamayı sorar, öteki olumsuzlamayı cevap verirse, soranın önce öne sürdüğü önermeyi geri vermiş olur. Biri olumsuzlamayı sorduğunda öteki olumlamayı cevap verirse, çelişkiyle cevap verilmiştir. Demek ki şunu söylüyor: Diyalektik soru, ya önermenin, soranın sorduğunu aynen cevap verirse, ya da çelişkinin öteki yanının, biri olumlamayı sorup öteki olumsuzlamayı cevap verirse ya da biri soruda olumsuzlamayı koyup öteki cevapta olumlamayı verirse, cevabını istemektir.

Peripatetiklere göre sorunun iki türü vardır: diyalektik soru ve diyalektik olmayan soru. Diyalektik olmayan sorunun iki türü vardır. Biri, arazları alıp bunların kime ait olduğunu sorduğumuz durumdur: Cicero'nun evini görüp orada kimin oturduğunu sormamız gibi. Ya da konuyu, şeyin kendisini alıp ona ne ait olduğunu sorarız: Biri Cicero'nun kendisini görüp nereye gittiğini sorarsa. Diyalektik olarak değil de araza göre sorduklarımızın bir türü budur. Öteki türde bir adı öne sürüp ne olduğunu sorarız, cinsini, ayrımını ya da tarifini isteriz: Biri "Hayvan nedir?" diye sorarsa. Ya da tarifi veya yukarıda söylenenlerden birini alıp onun neye ait olduğunu sorarız: Biri "Akıllı ölümlü hayvan neyin tarifidir?" diye sorarsa.

*Bazı şeyler birleşik olarak yüklenir, öyle ki dışarıda yüklenenlerin hepsi tek yüklem olur, bazıları ise olmaz. Fark nedir? İnsan hakkında dışarıda "hayvan" ve "iki ayaklı" demek, bunları bir olarak da demek doğrudur. "İnsan" ve "beyaz" demek, bunları bir olarak da demek doğrudur. Ama biri kitharacıysa ve iyiyse, "iyi kitharacı" da olmaz. İkisi ayrı ayrı söylendiği için ikisi birden de söylenecekse birçok uygunsuzluk çıkar. İnsan hakkında hem "insan" hem "beyaz" demek doğrudur; demek ki bütünü de. Yine "beyaz"sa, bütünü de. Öyleyse "beyaz insan beyaz" olur ve bu sonsuza kadar gider. Yine "musikişinas beyaz yürüyen" olur ve bunlar sık sık iç içe sonsuza kadar gider. Dahası, Sokrates Sokrates'se ve insansa, "Sokrates Sokrates insan" da olur. İnsansa ve iki ayaklıysa, "insan insan iki ayaklı" da olur.*

PL64.571_2

Rursus si negationem interroget, et ille respondeat negationem, eamdem propositionem reddidit quam is qui interrogavit ante proposuit . Sin vero interrogante aliquo negationem, ille affirmationem responderit, contradictio responsa est. Hoc est igitur quod ait, interrogationem respondentem esse petitionem, et cujus responsionis addictum , vel propositionis, si idem respondeat , quod ille interrogat , vel alterius partis contradictionis, si cum hic al ' firmationem interrogel , ille responderit negationem , vel si cum hic negationem in interrogatione posuerit, ille affirmationem in responsione reddiderit . Interrogationis autem secundum Peripateticos duplex species est, aut cum dialectica interrogatio est, aut cum non dialectica. Non dialecticae autem interrogationis duae species sunt, una quidem quando sumentes accidentes interrogamus , cui illud accidat, ut cum videmus domum Ciceronis, si interrogemus quis illic maneat, vel quando subjectum quidem ipsum et rem sumimus, quid autem illi accidat interrogant , ut si ipsum Ciceronem quis videat, et interrogant , quo divertat, et haec una species est eorum quae secundum accidens, non dialectice interrogemus . Altera vero quando proponentes nomen quid sit quaerimus, aut genus, aut differentiam, aut diffinitionem requirentes, ut si quis interroget quid sit animal, vel quando diffinitionem aut aliquid superius dictorum sumimus, et quaerimus cujus illa sit, ut si quis quaerat, animal rationale, mortale, cujus sit diffinitio . Quoniam vero haec quidem praedicantur composita, ut unum sit omne praedicamentum eorum quae extra

PL64.573

praedicantur, alia vero non, quae differentia est, de . est dicere, et extra unimal, et extra bipes, et haec ut unum. Et hominem, et album, et haec ut unum. Sed non si citharoedus est, et bonus est et citharoedus bonus. Si enim quoniam alterutrum dicitur et utrumque dicetur, multa inconvenientia erunt . De homine enim verum est et hominem et album dicere , quare et omne. Rursus si album, et omne. Quare erit homo albus, et hoc in infinitum. Et rursus musicus albus ambulans, et haec eadem frequenter implicita in infinitum. Amplius si Socrates, Socrates est et homo, et Socrates Socrates homo. Et si homo et bipes, et homo homo bipes.

PL64.573_2Birçok şey vardır ki tek tek doğru olarak yüklendiği gibi, biri bunları birleştirip yüklerse de yükleme doğru kalır. Başkaları ise kendi başlarına ve ayrı olarak yüklenince doğrudur, birleşik söylenince yüklemede doğruluğu korumaz. Bunların farkının ne olduğunu bilmek gerekir.

Biri "Sokrates hayvandır" derse doğru söylemiş olur; "Sokrates iki ayaklıdır" diye yüklerse bu da doğrudur. Bunlar birleşik olarak "Sokrates iki ayaklı hayvandır" diye söylenirse doğruluktan ayrılmaz. Bu, cinste ve Sokrates için cevherî olan ayrımdadır. Arazdan söylenirse de aynı şey olabilir. Biri "Sokrates insandır" derse doğrudur; "Sokrates keldir" de doğrudur. Bunları birleştirip "Sokrates kel insandır" derse, birleşenlerden yine doğru bir yükleme yapar. Bunlarda tek tek doğru söylenenler birleşince de doğru olarak yüklenmiştir.

Başka şeyler vardır ki tek tek yüklenince doğrudur, ama birleşince doğruluk niteliğini yitirir. "Sokrates iyidir" doğruysa, "Sokrates kitharacıdır" da doğruysa, "Sokrates iyi kitharacıdır"ın doğru olması için bunları birleştirmek zorunlu değildir. Çünkü iyi insan olup kitharacı da olduğu hâlde iyi kitharacı olmayabilir; başka bir konuda iyi, ötekinde o sanatı yalnız bilen, ama onda yetkin olmayan biri olabilir. Bu şu örnekle daha kolay anlaşılır: Biri "Tiberius Gracchus kötüdür" derse doğrudur; "Tiberius Gracchus hatiptir" de doğrudur. Bunları birleştirip "Tiberius Gracchus kötü hatiptir" derse yanlış söylemiş olur; çünkü çok iyi bir hatipti. Ama kimse bizim böyle söylerken hatibin tarifinin "konuşmada usta iyi insan" olduğunu bilmediğimizi sanmasın; bunlar hakikat için değil, örnek olsun diye söylendi.

Aristoteles bunları öne sürmüştür; metindeki sözleri şöyledir: Bazı şeyler, diyor, birleşik olarak yüklenir, öyle ki dışarıda doğru olarak yüklenenlerden tek yüklem olur; bazıları ise dışarıda tek tek doğru yüklendiği hâlde birleşince doğru yükleme yapmaz. Farklarının ne olduğu araştırılmalıdır. Örnekleri şöyledir: Dışarıda doğru yüklenen ve birleşince de doğruluğunu yitirmeyenlere örnek: İnsan hakkında hem "hayvan" hem "iki ayaklı" demek doğrudur; yine aynı insan hakkında "iki ayaklı hayvan" demek de doğrudur. Sokrates hakkında olduğu gibi: Aynı Sokrates hakkında dışarıda hem "insan" hem, öyle olduğu takdirde, "beyaz" demek doğrudur; aynı kişi hakkında "iki ayaklı hayvan" diye yüklemek doğruluktan ayrılmaz. Bunlar dışarıda tek tek doğru yüklenen ve birleşince de doğru olanlardır.

Biri hakkında kitharacı olduğu yüklenir ve doğru olursa, yine iyi olduğu yüklenir ve doğru olursa, iyi kitharacı olduğunu söylemek zorunlu değildir. Çünkü yalnız kitharacı, ama iyi bir insan olabilir. Buraya kadar bunları düzenledi.

Bazıları, tek tek doğru yüklenen her şeyin birleşik olarak da doğru söylendiğini düşünüyor göründüğü için, onlara karşı, biri tek tek doğru yüklenen her şeyin birleşince de doğru yüklendiğini söylerse birçok uygunsuzluk ve imkânsız şey çıkacağını söylüyor. İnsan hakkında insan olduğunu söylemek doğrudur: İnsan olan Sokrates hakkında insan olduğu doğru söylenir; aynı kişi hakkında beyaz olduğu da doğru söylenebilir. Bunları birleştirip bir şey olarak yüklersen, bir insan hakkında "beyaz insandır" demek doğrudur. Ama beyaz olan insan hakkında "beyazdır" demek de doğrudur. Bunları birleştirirsen "Sokrates beyaz insan beyazdır" yüklemesi olur. Sokrates hakkında "beyaz insandır" demek doğruydu; beyaz insan hakkında "beyazdır" demek de doğrudur; bunlar birleşince "Sokrates beyaz insan beyazdır" eder. Aynı beyaz insan hakkında yine "beyaz" yüklemek istersen bu doğrudur; dolayısıyla birleştirirsen "beyaz beyaz beyaz insandır" olur ve bu sonsuza kadar gider.

Yine biri bir insan hakkında musikişinas olduğunu söyler ve doğru söylerse, aynı insanın yürüdüğünü de eklerse doğru söyler; birleştirirse, o insanın yürüyen musikişinas olduğunu söylemiş olur.

PL64.573_2

Multa sunt quae cum singulatim vere praedicentur , si quis ea conjungat et praedicet, veram praedicationem tenent. Sunt autem alia quae, si per se et disjuncta praedicentur, vera sunt; sin vero conjuncta dicantur, veritatem in praedicatione non retinent; quae ergo sit horum differentia, oportet agnosci. Si quis enim dicat , Socrates animal est, verum dixerit; si quis rursus praedicet, quoniam Socrates bipes est, hoc quoque verum est; quae si conjuncta dicantur, ut est, Socrates animal bipes est, a propria veritate non discrepat, atque haec quidem in genere et differentia, ea quae substantialis est Socrati crati . homineenim uerum Quodsi deaccidente quoquedicalur , potestidem nihil ominusevenire . Si quis enim sic dicat, Socrates homo est, verum est, et rursus Socrates calvus est, hoc quoque verum est; quod si jungat dicens, Socrates homo calvus est, veram rursus ex conjunctis faciet praedicationem. Atque in his quidem ea quae sigillatim vere dicebantur , juncta veraciter praedicata sunt. Sunt autem alia in quibus sigillatim quidem praedicata vera sunt, juncta vero qualitatem veritatis amittunt , ut si quis dicat, quoniam Socrates bonus est, verum est, rursus, Socrates citharoedus est , sic quoque hoc verum est. Haec conjungere non necesse est, ut sit verum, Socrates bonus citharoedus est. Potest enim bonus quidem esse homo, et cum sit citharoedus, non tamen esse bonus , sedinaliaquidemrebonus , in alia tantum arlisilliuscognilor, non tamen in ipsa perfectus tus. Hocautemfaciliustali liquebit exemplo. Si quis enim dicat enimdicat, quoniamTiberiusGracchusmalusest , verum est rumesl, rursusTiberiusGracchusoralor est, hoc quoque verum est; si conjungens dicat: Tiberius Gracchus malus orator est, falso dixerit , optimus enim orator fuit; sed ne quis nos ita dicentes ignorare putet oratoris esse diffinitionem virum bonum dicendi peritum, haec dicta sunt ad exemplum potius quam ad veritatem . Atque haec quidem proposita ab Aristotele sunt, cujus in textu verba sic constant. Quoniam vero, inquit, haec quidem praedicantur composita, ut ex his unum praedicamentum fiat, eorum quae extra vere praedicata sunt , alia vero cum extra sigillatim vere praedicarentur, juncta veram non faciunt praedicationem . Inquirendum est quae eorum sit differentia, exempla autem horum talia sunt. Eorum quidem quae extra praedicantur vere, nec si conjuncta sunt naturam veritatis amittunt , tale exemplum est, de homine enim verum est dicere, quoniam et animal et bipes, rursus quoniam animal bipes, verum est de eodem homine dicere, ut de Socrate, de eodem quoque Socrate et hominem extra et album si ita contingit, verum est dicere, et de eodem praedicare animal bipes, a veritate non discrepat, atque haec quidem quae extra sigillatim praedicantur vere et juncta vera sunt. Quod si de aliquo praedicetur, quoniam citharoedus est, et verum sit. Et rursus quoniam bonus est, et verum sit, non necesse est dicere quoniam bonus citharoedus est. Potest enim esse quidem solum citharoedus, bonus autem homo, hucusque quidem ista disposuit. Quoniam autem videbantur quidam arbitrari quod omnia quae sigillatim vere praedicarentur , eadem quoque composita recte dicerentur, contra hos dicit quoniam multa erunt inconvenientia, multaque impossibilia sunt, si quis dicat omne quod sigillatim praedicatur veraciter, id junctum vere praedicari. De homine enim verum est dicere quoque homo est, nam de Socrate qui homo est, vere dicitur quoniam homo est, rursus de eodem vere dici potest quoniam albus est. Quare et si haec jungas , et ut unum praedices, verum est dicere de aliquo homine quoniam homo albus est; sed homo qui albus est, verum est dicere de eo quoniam albus est. Quare etiamsi haec jungas, erit praedicatio, Socrates homo albus albus est, nam de Socrate verum erat dicere quoniam homo albus est; sed de homine albo verum est dicere quoniam albus est, haec conjuncta, Socrates homo albus albus est faciunt; quod si de eodem homine albo rursus album praedicare velis, verum est; quocirca et si jungas, erit igitur praedicarentur , homo albus albus albus est, alquehocininfinitum . Rursus si quis de aliquo homine dicat quoniam ille homo musicus est, si verum dicat adjiciatque quoque idem homo ambulans est, verum dicit, si jungat quoniam ille homo ambulans musicus est.

PL64.573_3Ama bir insan hakkında yürüyen musikişinas olduğunu yüklemek doğruysa ve yürüyen musikişinas hakkında musikişinas olduğunu söylemek doğruysa, o insan "yürüyen musikişinas musikişinas" olacaktır. Aynı kişi hakkında yürüdüğünü söylemek de doğrudur; demek ki onun hakkında yine "yürüyen yürüyen musikişinas musikişinas insandır" demek doğru olacaktır.

Dahası, Sokrates Sokrates'tir, yine insandır; demek ki Sokrates Sokrates insan olacaktır. İki ayaklıdır da; demek ki Sokrates Sokrates iki ayaklı insan olacaktır. Sokrates hakkında "Sokrates iki ayaklı insandır" demek doğrudur; ama "insan" dediğimde onun hakkında "iki ayaklı"yı da söylemiş oldum, çünkü her insan iki ayaklıdır. Demek ki onun hakkında iki ayaklı olduğunu söylemek doğrudur. Sokrates hakkında "Sokrates iki ayaklı insandır" demek de doğruydu. Demek ki "Sokrates Sokrates iki ayaklı iki ayaklı insandır" yüklemesi doğru olacaktır. Ama yine "insan" dedim ve onda başka bir "iki ayaklı" andım; çünkü her insan iki ayaklıdır. Demek ki Sokrates insan iki ayaklı iki ayaklı iki ayaklıdır. Bu sonsuza kadar uzatılırsa ortaya gereksiz bir gevezelik çıkar. Demek ki dışarıda söylenen her şeyin birleşik olarak da her durumda doğru yüklenmesi mümkün değildir.

PL64.573_3

Sed si verum est de aliquo homine praedicare quod sit ambulans musicus, de ambulante autem musico verum est dicere quoniam musicus est, erit ille homo ambulans musicus musicus, sed de eodem verum est dicere quoniam ambulans est, verum erit igitur de eo rursus dicere quoniam homo ambulans ambulans musicus musicus est. Amplius quoque Socrates Socrates est, et rursus homo, erit igitur Socrates Socrati homo; sed et bipes, erit igitur Socrates Socrates homo bipes; sed de Socrate verum est dicere quoniam Socrates homo bipes est, sed cum dixi hominem, de eo jam et bipedem dixi, omnis enim homo bipes est; verum est ergo de eo dicere quoque bipes est, sed verum erat dicere quoniam Socrati Socrates homo bipes est; vera igitur praedicatio erit: Socrates Socrates bipes bipes homo est. Sed rursus hominem dixi, atque in eo aliud bipes nominavi, omnis enim homo bipes est. Socrates igitur homo bipes bipes bipes est; et hoc infinitum protracto superflua loquacitas invenitur; non igitur fieri potest ut modis omnibus quidquid extra dicitur , id junctum vere praedicetur.

PL64.575*Demek ki biri bağlamaların yalın olarak yapıldığını söylerse, birçok uygunsuz şey söylemiş olacağı açıktır. Nasıl konması gerektiğini şimdi söylüyoruz. Yüklenenlerden ve hakkında yüklenenlerden araza göre söylenenler, ister aynı şey hakkında olsun ister biri öteki hakkında, bir olmayacaktır. Örneğin insan beyaz ve musikişinastır; ama musikişinas ve beyaz aynı şey değildir, çünkü ikisi de aynı şeyin arazıdır. Beyazın musikişinas olduğunu söylemek doğru olsa da beyaz musikişinas bir şey olmayacaktır; çünkü beyaz araza göre musikişinas olarak söylenir. Demek ki beyaz musikişinas bir şey olmayacak, bu yüzden kitharacı da yalın olarak iyi olmayacaktır. Ama iki ayaklı hayvan olur, çünkü bunlar araza göre değildir. Dahası, başkasının içinde bulunanlar da olmaz. Demek ki ne "beyaz"ı tekrarlamak olur ne de "insan insan hayvandır" ya da "iki ayaklıdır" demek; çünkü hayvan ve iki ayaklı insanın içindedir.*

PL64.575

Quoniam ergo si quis simpliciter dicat complexiones fieri, plurima inconvenientia contingit dicere, manifestum est . Quemadmodum autem ponendum sit nunc dicimus. Eorum igitur quae praedicantur, et de quibus praedicantur quaecunque secundum accidens dicuntur, vel de eodem, vel alterum de altero, haec non erunt unum, ut homo albus est et musicus, sed non est idem musicum et album; accidentia enim sunt utraque eidem , nec si album musicum verum est dicere, tamen erit album musicum unum aliquid, secundum accidens enim album musicum dicitur. Quare non erit album musicum unum aliquid, quocirca nec citharoedus bonus simpliciter, sed animal bipes, non enim sunt secundum accidens. Amplius nec quaecunque insunt in alio. Quare neque album frequenter , neque homo, homo animal est vel bipes; sunt enim in homine animal et bipes.

PL64.575_2Yukarıda özetlediğini şimdi çok açık bir gerekçeyle belirliyor. Dışarıda doğru yüklenenlerden, birleştirildiklerinde doğru tek yüklemenin yapılamadığı şeylerin yalnız şunlar olduğunu söylüyor: Aynı şeyin arazları olanlar, ya da bir şey başkasına araz olup o araz hakkında başka bir arazın yüklendiği durumlar.

Biri Sokrates hakkında "Sokrates kitharacıdır", yine "Sokrates iyidir" derse ve ikisini de doğru yüklerse, bir konu hakkında, yani Sokrates hakkında, iki araz yüklemiştir. Bu yüzden bunlardan "Sokrates iyi kitharacıdır" diyecek tek yükleme yapılamaz. Yine Sokrates hakkında "musikişinas" yüklense, yani Sokrates musikişinas olsa, musikişinas hakkında da "beyaz" yüklense ve bu belki doğru olsa, yine de musikişinasın beyaz olması artık zorunlu değildir. Sokrates musikişinassa ve aynı musikişinas hakkında beyaz yükleniyorsa, Sokrates konusu hakkında "musikişinas", araz olan musikişinas hakkında başka bir araz olan "beyaz" yüklenir. Demek ki burada "Sokrates beyaz musikişinastır" diyecek doğru tek önerme yapılamaz. Çünkü musikişinas her zaman beyaz olamaz; arazların tabiatı gelip gitmektir. Beyaz musikişinas güneşte durup derisi sıcaktan kararırsa, musikişinas olduğu hâlde beyaz olmaz. Demek ki "Sokrates beyaz musikişinastır" diye doğru yüklendiği zaman bile bu doğru ve sağlam bir yükleme değildi; çünkü arazın, her zaman doğru yüklenecek şekilde kalıcı olma tabiatı yoktur.

Kelimelerin gerekçesi şöyledir: Biri, diyor, bağlamaların her nasıl olursa olsun yapıldığını, yani tek tek yüklediğin şeyi birleşik ve bağlı olarak öne sürebileceğini söylerse, birçok uygunsuz şey söylediği bellidir. Çünkü birçok imkânsız şey bir araya gelir; kendisi bunu yukarıda, aynı adları sıkça tekrarlayanları aşırı gevezeliğe sürüklediğinde gösterdi. Nasıl konması gerektiğini şimdi söylüyoruz, yani tek tek doğru söylenen şeylerin birleşik olarak nasıl yüklenmesi gerektiğini.

Bir şey hakkında yüklenen ve hakkında başka şeyler yüklenen her şey, diyor, iki türlüdür: Ya arazdır ya da cevherî. Bir cevher hakkında iki araz ya da bir cevherin arazı hakkında araz yüklediğinde yükleme araza göredir; bir şey bir şey hakkında cevherî olarak söylendiğinde ise araza göre değildir. Araza göre söylenenlerde, ister iki araz olup aynı şey hakkında yüklensin, ister bir araz öteki araz hakkında söylensin, bunlardan tek yükleme yapılamaz; birleşseler de bir olmaz. Örneğin insan hem beyaz hem musikişinastır, ama beyaz musikişinas tek bir surette birleşmedikleri için tek önerme yapmaz. Beyaz ve musikişinas aynı şey değildir; ikisi de aynı şeyin arazıdır, ama aynı şey değildir. Beyazı musikişinas hakkında, yani arazı araz hakkında yüklesek ve bu doğru olsa da, musikişinas olanın beyaz olması zorunlu değildir, bunlar bir şey de değildir. Musikişinas olan araza göre beyazdır: Musikişinaslığın kendisine araz olduğu şey beyaz olduğu için musikişinas beyaz denir. Ama musikişinas ve beyaz aynı şey değildir. Aynı gerekçe şunu da gösterir: Tek tek doğru yüklense de "iyi" ve "kitharacı" aynı şey olamaz, tek bir bütüne bağlanıp bir şey yapamaz.

Biri cevherî olarak bir şey yükler ve iki şeyi tek tek söylerse, ayrı ayrı doğru olarak konan bu cevherî şeyler tek bir önermeye dönebilir. İnsan hem hayvan hem iki ayaklı olduğu için iki ayaklı hayvandır ve bunlardan tek yükleme olur. Çünkü ne hayvan ne iki ayaklı insanda araza göre bulunur. Bunu ama iki ayaklı hayvan olur, çünkü bunlar araza göre değildir sözüyle gösterir.

Şunu da ekliyor: Önermeye konan terimlerden birinin içinde gizlice ya da açıkça bulunan şeyler de doğru birleştirilmez. "Beyaz insan" hakkında "beyaz" denmemesinin, "beyaz beyaz insan" yüklemesi çıkmasın diye gerekçesi, "beyaz insan"da "beyaz"ın zaten bulunmasıdır. İnsan hakkında "iki ayaklı"nın yüklenmemesi gerektiği de, söylenmemiş olsa da insan olanın iki ayaklı olmasındandır. Biri insan hakkında "iki ayaklı" yüklerse, iki ayağı olan şey hakkında yüklemiş olur; bu yükleme "iki ayaklı" ayrımından başka bir şey değildir. Dolayısıyla burada da "iki ayaklı iki ayaklı insan" olur; çünkü insan kendi içinde iki ayaklıyı kapsar, "insan" diyen onu ayrımıyla birlikte söylemiş olur. Biri hâlâ "iki ayaklı" yüklerse, iki ayağı olan şey hakkında iki ayaklıyı yüklemiş olur.

PL64.575_2

Quae superius comprehendit, ea nunc apertissima ratione determinat dicens, de his solis extra praedicatis veraciter non posse unam praedicationem fieri veram, si conjuncta sint, quaecunque aut accidentia sunt eidem, aut cum unum alii accidit, accidens aliud de illo accidenti praedicatur. Si quis enim de Socrate dicat quoniam Socrates citharoedus est, rursus Socrates bonus est, si utraque vere praedicet, duo accidentia de uno subjecto praedicavit , id est de Socrate. Quocirca non potest ex his fieri una praedicatio , ut dicatur, Socrates citharoedus bonus est; rursus si de Socrate praedicetur musicus, sit enim Socrates musicus; de musico autem si praedicetur albus, et hoc fortasse sit verum, non tamen jam necesse est musicum album esse. Si enim sit musicus Socrates, si de eodem musico albus praedicetur, praedicatio quidem de Socrate subjecto musicus, de musico autem quod est accidens praedicatur album, rursus aliud accidens. Ergo non potest hic una fieri vera propositio, ut dicatur: Socrates albus musicus est, neque enim semper musicus albus esse potest, sed hanc naturam habent accidentia, ut veniant et recedant; ergo si ejus qui musicus albus est, in sole stantis cutem calor fuscaverit, non erit quidem albus cum sit musicus. Quocirca neque tunc cum vere praedicabatur, quoniam Socrates musicus albus est, neque tunc fuit vera rectaque praedicatio, non enim habet naturam permanendi accidens ut semper vere praedicetur. Ratio autem verborum sic constat . Quoniam igitur si quis, inquit, dicat omnino quomodolibet complexiones fieri, id est, ut quod sigillatim praedicaveras, hoc complexum connexumque . proponas, plurima inconvenientia dicere constat . Multa enim concurrunt impossibilia, sicut supra ipse monstravit tunc, quando ad nimiam loquacitatem perduxit eos, eadem frequenter nomina repetentes. Quemadmodum ponendum est nunc dicimus , id est, quemadmodum autem debeant , quae sigillatim vere dicuntur juncta praedicari, nunc, inquit , dicimus. Omnia, inquit, quae praedicantur de aliquo, et rursus de quibus alia praedicantur duplici modo sunt, aut enim accidentia sunt , aut substantialia , et aliae quidem praedicationes sunt secundum accidens, quoties aut accidentia duo de substantia, aut accidens de accidenti alicujus substantiae praedicatis; alia vero non secundum accidens, quoties aliquid de aliquo substantialiter dicitur. Eorum igitur quaecunque secundum accidens dicuntur, eorum vel si duo sunt accidentia et de eodem praedicentur, vel si alterum accidens de altero accidenti dicatur, ex his non potest una fieri praedicatio, neque erit unum si juncta sint , ut homo et albus est, et musicus, album enim musicum, quoniam in unam formam non concurrunt, non faciunt unam propositionem. Non enim idem est album et musicum, utraque enim eidem sunt accidentia, non tamen idem sunt. Nec si album de musico praedicemus, id est accidens de accidenti, et hoc verum sit, non tamen necesse est id quod musicum est esse album, neque enim est unum aliquid. Accidenter enim id quod musicum est album est; quoniam enim idipsum cui musicum accidit album est, idcirco musicum album dicitur. Non est autem idem musicum album. Quocirca eadem ratione tenetur , ut non possit idem esse citharoedus bonus, nec in unum corpus conjuncta, faciant unum aliquid, quanquam sigillatim vere praedicentur . Quod si quis aliquid substantialiter praedicet, duasque res sigillatim dicat, possunt in unam propositionem redire, quae substantialiter vere sejunctae separatimque ponuntur; homo enim, cum et animal sit et bipes, est animal bipes, et fit ex his una praedicatio . Nam neque animal secundum accidens inest homini nec bipes, quod per hoc ostendit quod ait, sed animal bipes; non sunt enim secundum accidens . Addit quoque illud, quoniam nec ea juncta recte ponuntur, quaecunque vel latenter vel in propositionem in aliquo terminorum continentur, qui in propositionem positi sunt . Idcirco enim de homine albo non debet dici albus, ut veniat praedicatio homo albus albus, quoniam jam in homine albo continetur album. Rursus de homine idcirco non debet praedicari bipes, quoniam licet non sit prolatum, tamen qui homo est bipes est. Sed de homine si quis bipes praedicet, de re duos habente pedes, neque hac differentia quod est bipes, praedicatio bipes. Quocirca erit hic quoque homo bipes bipes, homo enim bipes continet intra se, et qui dicit hominem cum sua differentia . dicit. Si quis ergo adhuc praedicet bipes, de re duos habente pedes, bipedem praedicavit.

PL64.575_3Demek ki "iki ayaklı iki ayaklı insan" olur; ama böyle yüklenmemelidir. "İki ayaklı" insanın içinde bulunur; ona yine "iki ayaklı" yüklersen son derece usandırıcı bir tekrar yaparsın. Dahası, başkasının içinde bulunanlar da olmaz sözünün anlamı budur: Ya söyleyişle bulunanlar, "beyaz insan"da "beyaz"ın bulunması gibi, ki söyleyişte zaten söylenmiştir; ya da güç ve kuvveyle bulunanlar, "insan"da hiç söylenmemiş olsa da "iki ayaklı"nın bulunması gibi.

*Belli bir şey hakkında yalın olarak da söylemek doğrudur: belli bir insana "insan" ya da belli bir beyaz insana "beyaz insan" demek gibi. Ama her zaman değil; eklenende karşıtlardan biri bulunduğunda,*

PL64.575_3

Erit ergo homo bipes bipes, sed ita praedicari non debet . Continetur enim in homine bipes, ad quod si rursus bipes praedices, molestissimam facies repetitionem. Hoc enim est quod ait: Amplius nec quaecunque, inquit, in alio, id est continentur, aut prolatione, ut in eo quod est homo albus, continetur in eo albus, quoniam prolatione jam dictum est, aut potestate et vi, ut eo quod est homo continetur bipes, quanquam dictum penitus non sit. Verum autem est dicere de aliquo et simpliciter, ut quemdam hominem hominem, aut quemdam album hominem, hominem album. Non autem semper, sed quando in adjecto aliquid quidem oppositorum inest.

PL64.577ki ondan çelişki çıkar, doğru değil, yanlıştır; örneğin ölü insana "insan" demek. Bulunmadığında ise doğrudur.

Bu mesele yukarıdakinin tersidir. Orada tek tek yüklenenlerin birleşik ve bağlı olarak da her zaman doğru söylenip söylenmediği aranıyordu; burada ters sırayla, birleşik olarak doğru yüklenenlerin tek tek söylenince de doğru söylenip söylenmediğini arıyor. Sokrates öldükten sonra "Bu ceset ölü insandır" diyebiliriz ve "insan" ile "ölü"yü birleştirerek bunlardan tek doğru yükleme yapabiliriz. Ama cesede yalnız "insan" demek doğru değildir. Yine aynı Sokrates yaşarken iki ayaklı hayvan olduğunu söylemek doğrudur ve tek başına hayvan olduğunu söylemek de doğrudur. Bu yüzden bu yüklemenin farkının ne olduğu sorulur: Birleşik söylenip konular hakkında doğru yüklenenler kimi zaman dışarıda da doğru söylenebiliyor, kimi zaman o birleşmenin dışında yalın söylenince yanlış oluyor.

Bunu kuşkulanır gibi söyledi; öyle okumak gerekir, sanki kuşkulanarak şöyle demiş gibi: Bir şey hakkında birleşik olarak bağlı söyleneni, örneğin bir insan hakkında "insan" ya da bir beyaz hakkında "beyaz" demek, bunlardan biri dışarıda yalın olarak yüklenecek şekilde doğru mudur, yoksa her zaman değil midir? Birleşik söylenenlerin tek tek de söylenip söylenemeyeceğini öğrenmemizi sağlayan kuralı veriyor: Başkasıyla birlikte yüklenen şeyler kendi içlerinde çelişki taşımıyorsa, ayrı olarak da doğru söylenebilir. Birleşik yüklenip söylenen şeyler kendi içlerinde bir çelişki taşıyorsa, ayrı olarak doğru yüklenemez. Örneğin cesede "ölü insan" diyen doğru söyler, ama yalnız "insan" diyemez. Çünkü önce birleşik olarak "ölü insan" diye yükledi ve "ölü", "insan" yüklemine eklendi; insanla birlikte yüklenen "ölü", insana karşı çelişki taşır. Çünkü insan hayvandır, ölü ise hayvan değildir. Demek ki "ölü" ile "insan" aralarında bir çelişki taşır; biri hayvan, öteki hayvan olmayandır. Aralarında böyle bir zıtlık olduğundan, ölü insan hakkında insan ayrı olarak, tek başına söylenmez.

Aynı şekilde biri heykelin elinin mermer olduğunu söylerse doğru söyler; ama heykelin eline yalnız "el" demek yanlıştır. Çünkü elin verme ve alma gücü vardır, mermer elin yoktur. Demek ki "el" ile "mermer el" arasında bir çelişki vardır: Biri verip alabilir, öteki alamaz. Bunlar birbirine çelişki tarzında karşıttır.

Demek ki cesede yüklenen "insan" gibi, kendisine eklenen ve yüklemle çelişki yapan bir şey bağlıysa, burada "ölü"nün "insan"a eklenmesi gibi, cesede birlikte yüklendiklerinde o da "insan"la kendi içinde taşıdığı çelişkiyi yaparsa, doğru yükleme ayrılıp tek başına söylenemez. Bu çelişki yoksa söylenebilir: "Sokrates iki ayaklı hayvandır" önermesinde "hayvan" ile "iki ayaklı" hiçbir çelişkiyle karşıt değildir. Dolayısıyla onun hakkında hem "hayvan" hem "iki ayaklı" ayrı ayrı ve yalın olarak söylenebilir.

Anlam budur; sıra ise şöyledir. Kuşkulanarak dedi ki: Bir şey hakkında birleşik ve bağlı olarak, yine yalın olarak söylemek doğrudur, belli bir insana "insan" ya da belli bir beyaz insana "beyaz" demek gibi; yoksa her zaman değil de, eklenende, yani bir şeyle birlikte eklenerek yüklenende, çelişki doğuran böyle karşıtlardan biri bulunduğunda mı? Yani hemen ardından çelişkinin geldiği karşıtlık: "İnsan" ile "ölü" karşıtlığını "hayvan" ve "hayvan olmayan" çelişkisinin izlemesi gibi. Böyle ise yalın olarak yüklemek doğru değil, yanlıştır: Birleşik olarak "ölü insan" diye doğru söyleyebildiğin kişiye yalnız "insan" diye doğru yükleyemezsin. Bu karşıtlık yüklenenlerde bulunmadığında ise, birleşik yüklediğini yalın olarak yüklemek de doğrudur. Bu tür karşıtlığın bazen geldiği yer eklenendir: "Ölü insan"da "ölü" insana eklenir. Yoksa "insan" cesede doğru olarak yüklenemez.

*Ya da bulunduğunda her zaman doğru değildir, bulunmadığında ise her zaman doğru olmaz: Homeros bir şeydir, şairdir; demek ki vardır, ya da değil midir? Çünkü "vardır" Homeros hakkında, şair olduğu için, araza göre yüklenir; kendi başına Homeros hakkında yüklenmez.*

PL64.577

Quod consequitur contradictio, non verum, sed falsum , est, ut hominem mortuum, hominem dicere, quando autem non inest, verum est. Haec quaestio superiori contraria est. Illic enim quaerebatur si quae sigillatim praedicarentur, an semper vere eadem conjuncta compositaque dicerentur; hic autem converso ordine id quaerit , an ea quae composita vere praedicantur , sigillatim dicta vere dicantur. Post obitum enim Socratis possumus dicere , hoc cadaver, homo mortuus est, et hominem mortuumque jungentes , unam inde veram praedicationem . facere. Solum autem hominem dicere cadaver , illud non est verum. Rursus eumdem Socratem vivum verum est dicere quoniam animal bipes est, et sigillatim verum est dicere quoniam animal est. Quare quaeritur quae sit hujus quoque differentia praedicationis, ut cum conjuncta dicantur , et vere de subjectis praedicantur, alias quidem et extra dici vere possint , alias vero praeter illam conjunctionem , simplicia si dicantur, falsa sunt. Hoc autem quasi dubitans dixit. Ita enim legendum est, quasi si dubitans diceret sic: Verum est autem dicere de aliquo compositum conjunctum quod aliquid, ut de aliquo homine hominem, aut de aliquo albo album, ita ut extra horum aliquid simpliciter praedicetur, an certe non semper. Et dat regulam qua pernoscamus an quae composita dicuntur, eadem sigillatim dici possint , an minime. Quoties enim talia sunt quae praedicantur cum alio, ut in se non habeant contradictionem , praedicata possunt dici et separata veraciter. Quod si habeant in se contradictionem aliquam, quae praedicantur et composita dicuntur, separata vere praedicari non possunt, ut ea quae dicit cadaver, hominem mortuum vere dicit, solum autem dicere hominem vere non potest. Idcirco quoniam prius cum conjunctione praedicavit dicens, hominem mortuum, mortuusque adjacet hominis praedicamento, cum homine enim praedicatum mortuum, contradictionem tenet contra hominem. Est enim homo animal, mortuus vero non animal; ergo mortuus et homo contradictionem quamdam inter se habent . Illud enim est animal, illud vero non animal. Quocirca quoniam inter se habent haec quamdam contrarietatem, separatus homo de mortuo homine, solus non dicitur. Eodem quoque modo est si quis dicat manum esse marmoream statuae?, verum dicit.; solum autem manum dicere eam quae statuae est, falsum est. Habet enim manus potestatem dandi accipiendique, sed illa marmorea non habet. Ergo est quaedam contradictio inter manum et manum marmoream, quod illa dare atque accipere potest, illa non potest . Haec enim sibi opponuntur contradictionis modo. Ergo quotiescunque tale aliquid praedicatur, ut homo de cadavere, cui tale aliquid conjunctum sit atque adjacet , quod faciat contradictionem contra praedicatum , ut hic adjacet mortuus homini. Simulque praedicantur de cadavere, ut faciat contra ipsum hominem contradictionem, eam quae in se contineat, non potest separari vera praedicatio, ut sigillatim dicatur. Si vero non sit ista contradictio, potest, ut in eo quod est Socrates, animal bipes est, animal et bipes nulla contradictione opponuntur . Quocirca potest de eo et animal sigillatim atque simpliciter et bipes dici, sensus quidem est hujusmodi. Ordo autem se sic habet , dubitans enim dixit. Verum est autem aliquid dicere de aliquo composite et connexe, et rursus simpliciter, ut quemdam hominem aut quemdam album hominem, an certe non semper, sed tunc quando in adjecto, id est in eo quod adjectum cum aliquo praedicatur, inest aliquid oppositorum talium quaecunque consequitur contradictio, id est, quam oppositionem mox consequitur contradictio, ut oppositionem hominis et mortui sequatur contradictio , animal scilicet et non animal. Si igitur sic sint, non est simpliciter verum praedicari, sed falsum , ut hominem mortuum, quem conjuncte vere dicere possint , eumdem hominem solum non vere praedicabis. Quando enim haec oppositio in his quae praedicantur non est, verum est quod conjuncte praedicaveris, et simpliciter praedicare. Adjectum est autem in quo venit aliquoties oppositio hujusmodi, ut in eo quod est homo mortuus, mortuus adjicitur homini. Aliter enim vere homo de cadavere non potest praedicari. Vel etiam, quando inest, semper non verum est, quando vero non inest, non semper verum est, ut Homerus est aliquid, ut poeta, ergo etiam est, an non. Secundum accidens enim praedicatur esse de Homero, quoniam est poeta , sed non secundum se praedicatur de Homero, quoniam est.

PL64.577_2Yukarıda, eklenende çelişki olduğunda yalın olarak yüklemenin doğru olmadığını, olmadığında ise birleşik söyleneni yalın olarak söylemenin doğru olduğunu söylemişti. Bu bazı durumlarda doğru görünmediği için ardından düzeltiyor. Yukarıda söylenen doğrudur, diyor: Eklenende bir çelişki olduğunda birleşik söyleneni yalın olarak yüklemek doğru değildir. Çelişki bulunmadığında ise birleşik olarak doğru söyleneni yalın olarak yüklemek her zaman doğru değildir; kimi zaman doğru, kimi zaman yanlıştır.

Örneği şudur: "Homeros şairdir" dediğimde "dir" ile "şair"i birleşik olarak Homeros hakkında doğru yüklemiş olurum. Ama "Homeros vardır" dersem yanlıştır; oysa "dir" ile "şair" arasında çelişki yoktur, eklenende de ardından çelişki gelecek böyle bir karşıtlık yoktur. Bunun gerekçesi şudur: "Homeros şairdir" dediğimizde Homeros hakkında asıl olarak "şair"i yükleriz. "Dir" fiilini ise asıl olarak şair hakkında, ikinci derecede Homeros hakkında yükleriz. Homeros olduğu için değil, şair olduğu için "dir" diye yükleriz. Demek ki asıl yüklenen, yani "şair" kaldırılınca, "şair"in yanına gelen "dir"in "şair"e karşı hiçbir çelişkisi olmasa da "Homeros vardır" demek doğru yükleme olmaz. Çünkü "dir" asıl olarak değil, araza göre yüklenir. Asıl yükleme kaldırılınca,

PL64.577_2

Quoniam supra dixerat, quando esset in adjecto contradictio, non esse verum simpliciter, praedicare, quando vero non esset, verum esse quod conjuncte diceretur, simpliciter dicere, hoc ipsum quoniam videbatur in aliquibus non esse verum, consequenter emendat. Ait enim verum esse illud quod supra dictum est, quandocunque in adjecto esset aliqua contradictio, non esse verum simpliciter praedicare, quod conjuncte diceretur, quando autem non inest contradictio, non semper verum est praedicare simpliciter , quod conjuncte vere diceretur, sed aliquoties quidem verum, aliquoties autem falsum. Hujus rei tale exemplum est cum dico: Homerus poeta est, est et poeta conjuncte de Homero vere praedicavi. Sin vero dixero: Homerus est, falsum est, quanquam non sit aliqua contradictio inter est et poetam, neque in adjecto est ulla talis oppositio quam consequatur contradictio; cur autem hoc eveniat, talis ratio est. De Homero enim poetam quidem principaliter praedicamus, cum dicimus: Homerus poeta est. Est autem verbum de poeta quidem praedicamus principaliter, de Homero autem secundo loco. Non enim idcirco praedicamus esse, quia Homerus est, sed quia poeta est. Sublato igitur eo quod principaliter praedicatur, id est poeta, licet nullam contradictionem habeat est, quod adjacet poetae, contra poetam, non fit vera praedicatio, dicendo: Homerus est. Secundum accidens enim est praedicatur, non principaliter. Sublata autem principali praedicatione.

PL64.579araza göre yüklenen hemen yanlış bulunur. Ekledikleri ise şudur:

Demek ki yüklemlerde zıtlık bulunmayan, adların yerine tarifler söylenince de bulunmayan ve araza göre değil kendi başına yüklenen şeylerde, yalın olarak da söylemek doğru olacaktır. Olmayan şey hakkında ise, kanaat konusu olduğu için, bir şey olduğunu söylemek doğru değildir; çünkü onun hakkındaki kanaat var olduğu değil, olmadığı yolundadır.

Yukarıda söylediklerini tek bir gerekçede topluyor: Ne adlarda ne kendi tariflerinde zıtlık taşımayacak şekilde yüklenen şeyler, dışarıda ve yalın olarak da doğru yüklenir. "Ölü" ve "insan"da, adlarda hiçbir zıtlık ya da çelişki yoktur; ama adların yerine tarifleri alınırsa zıtlık karşıtlığı hemen görülür. Biri insanın tarifini verirse "akıllı hayvan" der; ölünün tarifini verirse "hayattan yoksun, cansız cisim" der; bundan çelişkinin bütün gücü ortaya çıkar. Dolayısıyla adların yerine tarifler alındığında bunlarda bir zıtlık bulunuyor görünürse, ya da bir şey araza göre yüklenirse, Homeros'ta olduğu gibi, ki "dir" asıl olarak şair hakkında yüklenir, birleşik yüklenen şeyler yalın olarak doğru yüklenmez. Hiçbir zıtlık yoksa ve kendi başlarına yüklenip araza göre yüklenmiyorsa, birleşik olarak doğru söylenen şey yalın olarak da doğru yüklenir.

Olmayan şeyin var olduğunu söyleyen ve bütün kıyası şu önermelerle bağlayan bazı kişiler olmuştur: Olmayan şey kanaat konusudur; kanaat konusu olan şey vardır; demek ki olmayan şey vardır. Buna karşı şunu söylüyor: Olmayan şey hakkında, kanaat konusu olduğunu yüklemek doğruysa, "dir" fiilini kanaat konusu olan hakkında yükleriz, olmayan şey hakkında ise araza göre. Olmayan şey kanaat konusu olduğu için, olmayan şey hakkında "dir" fiilini ikinci derecede yükleriz. Bu yüzden yalın olarak olmayan şeyin var olduğunu söyleyemeyiz. Çünkü olmadığı için kanaat konusudur. Kendi başına var olsaydı kanaat konusu değil, bilinebilir olurdu. Homeros'un da kendi başına var olduğu için değil, şair olduğu için var olduğu söylenmesi gibi. Ya da belki Homeros şiiri ayakta kaldığı ve sürdüğü için şair olarak var sayılır; tıpkı bazı kişilerin çocuklarında yaşadığını söylememiz gibi. Dolayısıyla olmayan şeyin kanaat konusu olarak var olduğu, onun hakkında kanaat bulunduğu için söylenir; yoksa olmayan şey kendi başına bir şey olabildiği için değil.

Bunları önce özetleyip sırayla bitirdikten sonra, diyalektikte çok faydalı olan önerme kiplerine, önermeler hakkındaki inceleme ve tartışmaya geçiyor. Şimdi önermelerin kipleri ve karşıtlıkları hakkında konuşmak kalıyor. Çünkü kipsiz öne sürülen önermelerin kipiyle, kendi kipleri ve keyfiyetleriyle sınırlanan önermelerinki aynı mıdır, birçok gerekçeyle kuşku duyulmuştur. Bu konudaki kuşkuya şöyle başlıyor.

Mümkün, Olumsal, İmkânsız ve Zorunlu Kipli Önermeler Üzerine

*Bunlar belirlendikten sonra, olumlamaların ve olumsuzlamaların birbirine karşı nasıl durduğuna bakmalıyız; yani olması mümkün ve mümkün olmayan, olumsal ve olumsal olmayan, imkânsız ve zorunlu hakkındaki önermelerin. Çünkü bunlarda bazı kuşkular vardır.*

PL64.579

quod secundum accidens praedicabatur, falsum continuo reperitur; quod autem addidit: Quare in quibuscunque praedicatis contrarietas non inest, si diffinitiones pro nominibus dicantur, et secundum se praedicatur, et non secundum accidens, in his aliquid et simpliciter verum erit dicere. Quod autem non est, quoniam opinabile est, non est verum dicere esse aliquid; opinatio ejus est, non quoniam est, sed quoniam non. Ea quae supra dixit una ratione colligit dicens: Quaecunque eo modo praedicantur, ut neque in nominibus neque in diffinitionibus propriis aliquam tenent continuo , haec et extra simpliciterque praedicata vera sunt , ut in eo quod est mortuus atque homo, haec quidem nominibus nullius contrarietatis contradictionisve sunt. Sed si horum pro nominibus diffinitiones sumantur, mox contrarietas oppositionis agnoscitur. Si quis enim hominis diffinitionem dederit, dicit esse animal rationale. Si quis mortui, dicet esse corpus vita privatum atque inanimatum, atque ex hoc tota vis contradictionis apparet. Quocirca si sumantur diffinitiones pro nominibus, et in his aliqua contrarietas inesse videbitur, vel si secundum accidens aliquid praedicetur , ut est de Homero, cum de poeta principaliter praedicetur, non praedicabuntur simpliciter vere quaecunque composita praedicabantur. Quod si neque contrarietas ulla sit, et per se praedicentur et non per accidens, quidquid composite vere dicitur , hoc et simpliciter vere praedicatur. Quoniam autem fuerunt quidam qui hoc ipsum quod non est, esse dicerent, totum syllogismum his propositionibus conjungentes. Quod non est, opinabile est; quod autem opinabile est, est; igitur est quod non est. Hoc ergo dicit, si verum est praedicare, inquit, de eo quod non est, quoniam opinabile est, est quidem verbum de opinabili praedicamus, de eo autem quod non est , secundum accidens . Quoniam enim , . quod non est, secundum accidens. Quoniam enim quod non est opinabile est, idcirco secundo loco de eo quod non est , verbum est praedicamus. Quare non possumus simpliciter dicere esse quod non est. Idcirco enim opinabile est, quia non est. Scibile enim esset, si per se esset, non opinabile, sicut Homerus idcirco esse dicitur , quia poeta est, non quia per se est. Vel certe idcirco dicitur Homerus esse poeta, quia poesis ipsius exstat et permanet , sicut aliquos in filiis saepe vivere dicimus. Quocirca id quod non est, idcirco esse dicitur opinabile , quoniam ipsius est opinatio. Non autem quoniam id quod non est , per se aliquid esse potest. His igitur ante perstrictis atque ordine terminatis , ad propositionum modos rem in dialectica utilissimam de propositionibus tractatum disputationemque convertit. Restat nunc de propositionum modis oppositionumque disserere. Multis enim dubitatum est rationibus an idem modus esset propositionum sine modo propositarum, qui illarum quoque quae propriis modis et qualitatibus terminantur, inchoat autem de his rebus dubitationem sic. DE ENUNTIATIONIBUS MODORUM POSSIBILIS, CONTINGENTIS , IMPOSSIBILIS, ET NECESSARII. His vero determinatis, perspiciendum est quemadmodum sese habent affirmationes et negationes ad se invicem , hae scilicet quae sunt de possibili esse et non possibili , de contingenti et non contingenti , de impossibili et necessario, habent enim aliquas dubitationes.

PL64.579_2Her önerme ya hiçbir kip olmadan yalın olarak söylenir: "Sokrates yürüyor", "gündüzdür" ve yalın olarak, keyfiyetsiz yüklenen başka her şey gibi; ya da kendi kipleriyle söylenir: "Sokrates hızlıca yürüyor" gibi. Sokrates'in hızlıca yürüdüğünü söylediğimizde onun yürüyüşüne bir kip eklenmiş olur; çünkü yürüyüşü hakkında yüklediğimiz "hızlıca", nasıl yürüdüğünü bildirir. Biri "Sokrates iyi eğitimlidir" derse de aynı şekilde onun nasıl eğitimli olduğunu gösterir; yalnız "eğitimli" demekle kalmamış, Sokrates'in eğitiminin kipini de eklemiştir. Ama başka kipler de vardır; bunlarla bir şeyin olabildiğini, bir şeyin olamadığını, bir şeyin zorunlu olduğunu, bir şeyin olumsal olduğunu söyleriz. O hâlde bunlarda da çelişki karşıtlığının nasıl kurulması gerektiği sorulur. Yalın olarak ve hiçbir kip olmadan yüklenen önermelerde çelişkinin yeri kolayca tanınır. "Sokrates yürüyor" olumlamasının olumsuzlaması fiile konursa, yani "Sokrates yürümüyor" denirse, karşıtlık en doğru biçimde kurulmuş, yürüme Sokrates'ten ayrılmış olur. "Sokrates filozoftur" önermesinde de biri olumsuzluğu "dir" fiiline koyup "Sokrates filozof değildir" derse tam bir olumsuzlama yapmış olur; çünkü yalın olumlamalarda olumsuzluk, önermenin bütün gücünü taşıyan fiilden başka bir yere konamaz. Biri "insan beyazdır" önermesinde olumsuzlamanın "insan beyaz değildir" değil de "insan-olmayan beyazdır" olduğunu söylerse, bu görüşün yanlışlığı bir taşla gösterilir. O taş hakkında, beyaz insan mıdır diye sorulsun. Soruya "hayır" der ve "insan beyazdır"ın olumsuzlaması olarak "insan-olmayan beyazdır"ı koyarsa, ona şöyle denir: "İnsan beyazdır" olumlaması bu taş hakkında doğru değilse, olumsuzlaması yani "insan-olmayan beyazdır" onun hakkında doğru olacaktır; ama bu da yanlıştır. Çünkü taş hiç de insan değildir; bu yüzden onun hakkında "insan-olmayan beyazdır" yüklenemez. Ne olumlama ne olumsuzlama onun hakkında doğru olmadığına göre, ki aynı şey hakkında yüklenen çelişik olumlama ve olumsuzlamanın ikisinin birden yanlış olması imkânsızdır, "insan beyazdır" olumlamasının olumsuzlamasının "insan-olmayan beyazdır" değil, "insan beyaz değildir" olduğu ortaya çıkar. Şu hâlde yalın olarak, hiçbir kip olmadan konan önermelerde olumsuzluk önermenin bütününü taşıyan fiilden başka yere konamaz. Bunlar hakkında yukarıda yeterince konuştuk.

PL64.579_2

Omnis propositio aut sine ullo modo simpliciter pronuntiatur, ut Socrates ambulat, ut dies est, vel quidquid simpliciter et sine ulla qualitate praedicatur . Sunt autem aliae quae cum propriis dicuntur modis, ut est, Socrates velociter ambulat. Ambulationi enim Socratis modus est additus, cum dicimus eum velociter ambulare, quomodo enim ambulat, significat id quod de ambulatione ejus velociter praedicamus . Similiter autem si quis dicat, Socrates bene doctus est, quemadmodum sit doctus ostendit, nec solum doctus dixit , sed modum quoque doctrinae Socratis adjunxit . Sed quoniam sunt modi alii per quos aliquid fieri posse dicimus, aliquid non posse, aliquid necesse esse, aliquid contingere, quaeritur in his quoque quemadmodum fieri contradictionis debeat oppositio; in his enim propositionibus quae simpliciter et sine ullo modo praedicantur, facile locus contradictionis agnoscitur. Hujus enim affirmationis quae est, Socrates ambulat, negatio si; 1verbum ponatur , ut est, Socrates non ambulat, rectissime oppositione facta ambulare a Socrate disjunxit. Rursus hujus propositionis quae est, Socrates philosophus est, si quis ad est verbum negationem ponat, integram faciet negationem dicens: Socrates philosophus est, neque enim fieri potest ut ad aliud in simplicibus affirmationibus negatio ponatur, nisi ad id verbum quod totius vim continet propositionis. Si quis enim in hac propositione quae est, homo albus est, non dicat fieri negationem eam quae est homo albus non est, sed potius homo non albus est, hoc modo falsum ostenditur propositum,per lapidem. Interrogetur enim de eo an lapis ille homo albus sit, ut si ille negaverit ponens negationem ejus quae est, homo albus est , eam quae; dicit, homo non albus est, dicatur ei; si non est de hoc lapide vera affirmatio, quae; dicit homo albus est , vera erit de eo negatio, scilicet ea quae dicit, homo non albus est; sed haec quoque falsa est. Omnino enim lapis homo non est, atque ideo de eo non poterit praedicari quoniam homo non albus est. Quod si neque affirmatio neque negatio de eo vera est, hoc autem impossibile est, ut contradictoriae affirmationes et negationes de eodem praedicatae utraeque falsae sint. Constat ejus affirmationis quae dicit, homo albus est, non esse illam negationem quae dicit, homo non albus est, sed potius eam per quam proponitur quoniam homo albus non est. Nusquam igitur alibi ponenda est negatio in his quae simpliciter et sine modo aliquo ponuntur , nisi ad verbum quod totam continet propositionem, de his autem sufficienter supra jam diximus. In his autem in quibus modus aliquis apponitur, dubitatio est an ad modum illum ponatur negativa particula, an

PL64.581Bir kip eklenen önermelerde ise kuşku şudur: Olumsuzluk edatı o kipe mi konacak, yoksa yalın ve kipsiz önermelerde olduğu gibi fiildeki yerini mi koruyacak? Yerini korur ve fiile konursa çelişkinin özelliği kaybolur, doğruyu ve yanlışı birbirinden ayırmaz olur. Çünkü bir şeyin mümkün ya da zorunlu olduğunu ya da buna benzer bir şey söylediğimizde, bir şeyi yapmanın bir kipini söyleriz. Biri benim şimdi yürüyebileceğimi söylese, bir başkası da olumsuzluğu fiile koyup "yürümemesi mümkün" diye bunu inkâr etse, aynı kişi hakkında söylenen çelişik olumlama ve olumsuzlama birlikte doğru çıkar; çünkü hem yürüyebileceğim hem yürümeyebileceğim açıktır. Bu imkân kipinde olumsuzluk edatı fiile doğru biçimde bağlanmıyorsa, olumsuzluğun kipe mi fiile mi konduğunun hiçbir fark yaratmadığı önermelerde de kipli söylenen önerme türüne uygun olan karşıtlık gözetilmelidir. "Sokrates hızlıca yürüyor" önermesini biri olumsuzluğu fiile koyup "Sokrates hızlıca yürümüyor" diye de, edatı kipe bağlayıp "Sokrates hızlıca değil yürüyor" diye de olumsuzlasa, ikisi hemen hemen aynı görünecektir; çünkü olumsuzluk iki türlü de konsa olumlamayla doğruluğu ve yanlışlığı paylaşır. Ama olumsuzluk edatı fiile bağlandığında yukarıdaki olumlamanın olumsuzlaması olmadığı birçok kip vardır. Bu yüzden bütün kipli önermelerde şu orantı korunmalıdır ki hepsinin karşıtlığı tek ve aynı şekilde kuruluyor denebilsin: Yalın önermelerde olumsuzluk şeyi, kipli önermelerde kipi inkâr etsin. "Sokrates yürüyor" önermesinde "Sokrates yürümüyor" diyen önerme şeyin kendisini, yani "yürüyor"u inkâr eder ve ortadan kaldırır. Kipli önermelerde ise şeyin varlığını kabul eder, kipi inkâr eder. "Sokrates hızlıca yürüyor" önermesinde olumsuzlama "Sokrates hızlıca değil yürüyor" der; yürüyor mu yürümüyor mu, burada bir fark gözetmez, ama karşı konan olumsuzluk kipi, yani hızlıca yürümeyi ortadan kaldırır. Gerçi bazı önermelerde böyle olmaz, kiple birlikte şey de zorunlu olarak ortadan kalkar: "Sokrates yürüyebilir", "Sokrates yürüyemez" önermelerinde kipe bağlanan olumsuzluk edatı hem kipi hem şeyi yok eder. Ama bu genellikle bir şeyin olduğunun söylenmediği, bir fiilin kipinin değil, gelecekte yapmanın kipinin eklendiği önermelerde görülür. Biri Sokrates'in yürüyebileceğini, yürüyor olduğu için değil yürümesi mümkün olduğu için söylerse, burada olumsuzluk "mümkün"e bağlanınca hakkında imkân yüklenen şeyi de kaldırmış görünecektir. Biri "Sokrates hızlıca yürüyor" diyerek onun bir şey yaptığını söyler ve o fiile bir kip bağlarsa, yaptığı söylenen şeyi nasıl yaptığı anlaşılır; bu önermelerde şey kalır, kip ise yukarıda söylendiği gibi yıkılır. Yoksa şunu söylemek daha mı doğrudur: Bu tür önermeler her zaman kipi kaldırır, hakkında kip yüklenen şeyi ise yok etmez. Şeyin konduğu ve fiilin kendisinin şimdiki hâliyle, olmakta ve yapılmakta olarak yüklendiği "Sokrates hızlıca yürüyor" gibi önermelerde kipin yıkıldığı, olduğu söylenen şeyin ise kaldığı açıktır: "Sokrates hızlıca değil yürüyor" dediğimizde onun yürümesi çekip alınmamış, bu olumsuzlama yalnız hızı yürüyüşten ayırmıştır. Gelecekte bir şey yapma imkânını kip olarak koyan önermelerde ise hiçbir fiil konmaz, yalnız kip konur. Bu kipe bağlanan olumsuzluk kipi yok eder; ama hakkında kip yüklenen şey kalmaz, çünkü kiple yüklendiği sırada da bir şeyin olduğu ya da yapıldığı ileri sürülmemişti. Biri "Sokrates'in yürümesi mümkündür" derse kip konmuştur, ama şey fiil hâlinde konmamıştır: Yürüdüğü değil, yürümesinin mümkün olduğu söylenmiştir. Olumsuzluk "Sokrates'in yürümesi mümkün değildir" önermesinde işte bu imkânı kaldırır. Aynı önermede hakkında kip söylenen şey kalmaz; bunun sebebi, hakkında kip yüklenen şeyin olumlamada da konmamış olmasıdır. Bu yüzden olumsuz önerme, konmuş olarak bulduğu bir şeyi yok etmemiş, yalnız olumlamanın da kurduğu kipi yok etmiştir. Olumsuzluğun kipe mi fiile mi konduğu arasında büyük fark vardır.

PL64.581

locum suum servet ad verbum, sicut in his quoque propositionibus fiebat, quae simplices et sine ullo modo proponuntur. Nam si servet locum suum negativa particula , ut ponatur ad verbum, proprietas contradictionis excidit , et verum inter se falsumque non dividit. Modus enim quidam est faciendi aliquid, quoties dicimus aliquid possibile esse, vel necesse esse, vel quidquid hujusmodi est. Ergo si quis me dicat nunc posse ambulare, idemque neget negationem ponens ad verbum quod est ambulare, dicatque me posse non ambulare, affirmatio et negatio contradictoriae de eodem dictae, verae simul invenientur . Me namque et ambulare posse et non ambulare manifestum est. Quod si in hoc modo possibilitatis non recte verbo particula negativa conjungitur, etiam in his quoque quae nullam habent differentiam, an ad modum, an ad verbum negatio ponatur, custodienda est talis oppositio quae huic speciei propositionum conveniat, quae cum modo proferuntur. Ut in hac propositione quae dicit, Socrates velociter ambulat, sive quis ita neget. Socrates velociter non ambulat, ad verbum ponens negationem, sive sic, Socrates non velociter ambulat, modo negativam particulam jungens, prope simile esse videbitur; dividit enim cum affirmatione veritatem falsitatemque utroque modo aptata negatio. Sed quoniam sunt plures modi in quibus si ad verbum jungatur particula negativa,non est negatio superioris affirmationis. Idcirco servanda est in omnibus secundum modum propositionibus ista proportio , ut uno eodemque modo cunctarum fieri oppositiones dicantur, ut in illis quidem negatio quae simplices sunt, rem neget. In his autem quae cum modo sunt , modum neget, ut in eo quod est, Socrates ambulat, rem ipsam, id est ambulat, neget, adimatque propositio dicens, Socrates non ambulat. In his autem quae cum modo sunt,rem quidem esse consentiat, modum neget, ut in ea propositione quae dicit, Socrates velociter ambulat , negatio dicat, Socrates non velociter ambulat, ut sive ambulet, sive non ambulet , nulla sit differentia . Modum autem, id est velociter ambulandi , perimat ex adverso constituta negatio , quanquam hoc in quibusdam non fit; simul enim cum modo ipso et rem perimi necesse est , ut in eo quod est, Socrates potest ambulare, Socrates non potest ambulare, et modum et rem modo ipsi conjuncta particula negationis intercepit; sed hoc in his fere evenit in quibus non fieri quidem aliquid dicitur , et actus ipsius non additur modus, sed potius faciendi in futuro modus, ut si quis dicat Socratem ambulare posse, non quod jam ambulet, sed quod eum sit ambulare possibile, hic si possibili negatio conjungatur, etiam rem ipsam tulisse videbitur de qua illa possibilitas praedicabatur. Si quis autem dicat quoniam Socrates velociter ambulat, facere eum aliquid dicit, modumque illi actui jungit, ut quemadmodum illud faciat, quod facere dicit, quilibet agnoscat, in his res quidem permanet, modus autem subruitur, ut supra dictum est. An certe illud magis verius est dicendum, quod semper hujusmodi propositiones modum quidem auferunt , rem vero de qua modus ille praedicatur, non perimant et in quibus ponitur res, ut in eo quod est Socrates velociter ambulat, et in quibus praedicatur actus ipse et praesens, quia fiat atque agatur, manifestum est modum quidem subrui , rem vero quae fieri dicitur permanere, ut cum dicimus, Socrates non velociter ambulat. Ambulare enim eum quidem non subtractum est, sed tantum haec negatio velocitatem ab ambulatione disjunxit. In his autem quae possibilitatem aliquid in futuro faciendi per modum ponunt, nullus omnino actus ponitur , sed tantum modus; ad quem modum juncta negatio modum quidem perimit. Sed res illa de qua modus praedicabatur non permanet, idcirco quoniam nec tunc cum praedicabatur cum modo aliquid fieri agive propositum est, ut si quis dicat Socratem possibile esse ambulare, positus quidem modus est, res vero actu constituta non est . Non enim dictum est quoniam ambulat, sed quoniam eum possibile est ambulare. Hanc ergo possibilitatem tollit negatio in propositione quae dicit, Socratem non possibile est ambulare. Sed in eadem propositione res de qua dicitur modus ille non permanet; hoc autem idcirco evenit, quia nec in affirmatione quidem posita est res de qua praedicatus est modus. Atque ideo non a negativa perempta est res, quippe quam negatio positam invenit, sed tantum modum, qui etiam ab affirmatione constitutus est. Magna autem distantia est an ad modum negatio ponatur, an ad verbum.

PL64.581_2Fiile konursa yüklem özneden ayrılır: "Sokrates yürümüyor" önermesinde yüklem olan "yürüyor", özne olan "Sokrates"ten ayrılmıştır. Kipe konursa yüklem özneden ayrılmaz, kip yüklemden ayrılır: "Sokrates hızlıca değil yürüyor" önermesi yürümeyi Sokrates'ten değil, hızı yürüyüşten, yani kipi yüklemden ayırır. Bu, hem olabileceği hem olmayabileceği söylenecek biçimde yüklenen şeylerde daha kolay ve daha açık görünür. Mümkünün, zorunlunun ve bir şeye ait olmanın ne olduğunu tarif edip anlamlarını göstermek gerekir. Bu, ele aldığımız yerin inceliği için bize yarayacak, olumsallar hakkında yukarıda söylenenler daha da aydınlanacak, Analitikler'in düşüncesi de bize apaçık bir ışıkla görünecektir. Aristoteles'in bu Önermeler Üzerine kitabında düzenlediği kipler dörttür: Bir şey ya vardır denir, ya olması olumsaldır, ya olması mümkündür, ya olması zorunludur. Bunlardan "olması olumsal" ile "olması mümkün" aynı şeyi anlatır; "yarın sirk oyunları olabilir" demekle "yarın sirk oyunlarının olması olumsaldır" demek arasında, şu tek farkın dışında hiçbir ayrılık yoktur: "Mümkün"ün altına yoksunluk konabilir, "olumsal"ın altına konamaz. "Olması mümkün"e karşı bazen imkânın olumsuzlaması olan "olması mümkün değil", bazen de yoksunluk olan "olması imkânsız" konur; çünkü "imkânsız" dediğimiz şey imkânın yoksunluğudur.

PL64.581_2

Nam si ad verbum ponatur, praedicatum a subjecto disjungitur , ut est, Socrates non ambulat. Nam ambulat, quod est praedicatum a subjecto quod est Socrates, divisum est. Sin vero ad modum ponatur, non praedicatum a subjecto dividitur. Sed a praedicatione potius disjungitur modus, ut in eo quod est, Socrates non velociter ambulat , non ambulationem a Socrate propositio ista disjungit, sed velocitatem ab ambulatione , id est modum a praedicato, et hoc in his facilius evidentiusque apparet , quaecunque ita praedicantur, ut et fieri et non fieri posse dicantur. Oportet autem quid sit possibile, quid necessarium, quid inesse diffinire, eorumque significationes ostendere, quod nobis ad hujus loci subtilitatem proderit, quem tractamus, et superiora quaecunque de contingentibus dicta sunt, magis liquebunt, et Analyticorum mentem nobis apertissima luce vulgabit. Quatuor modi sunt quos Aristoteles in hoc libro de Interpretatione disponit. Aut enim aliquid esse dicitur, aut contingens esse, aut possibile esse aut necesse esse. Quorum contingens esse et possibile esse idem significat , nec quidquam discrepat dicere, posse cras esse circenses. Et rursus contingere cras esse circenses , nisi hoc tantum, quod possibile quidem ponitur privatione subduci, contingens vero minime . Contra enim id quod dicitur possibile esse, et negativa possibilitatis infertur aliquoties, ut est non possibile esse, et privatio, ut est impossibile esse. Nam id quod dicimus impossibile esse, privatio possibilitatis est; in contingenti autem quanquam idem significet,

PL64.583Olumsal ise aynı anlamı taşısa da ona yalnız olumsuzlama karşı konur, yoksunluk bulunmaz. "Olumsal"ı kaldırmak istersek "olumsal değil" deriz; bu bir olumsuzlamadır. Yoksunluk olacak bir "gayriolumsal" kelimesini ise kimse söylemez. "Olması olumsal" ile "olması mümkün" aynı şeyi anlatsa da Porphyrios'a göre zorunlu olanlarla yalnız ait olmayı anlatanlar ve olumsal yahut mümkün olanlar arasında büyük fark vardır. Bir şeyin olduğu söylendiğinde şimdiki zaman hakkında hüküm verilir; bir şey şu anda birine aitse, onun olduğu yüklenir. Hep olacak ve hiç değişmeyecek şekilde ait olana ise zorunlu denir: Güneşin hareketi, yer araya girdiğinde Ay'ın tutulması gibi. Olumsal ya da mümkün denen şeylerde sonuca ne şimdiki zamana ne herhangi bir değişmezliğe göre bakarız; yalnız olumsal önermenin neyi vaat ettiğine bakarız. Olması mümkün ya da olumsal denen şey henüz yoktur, ama olabilecektir; gerçekleşsin ya da gerçekleşmesin, olabildiği için önerme olumsal ve mümkün önerme diye adlandırılır. Çünkü önermeler sonuçtan değil, anlamlarından yargılanır. Şöyle ki: Biri "yarın sirk oyunları olabilir" derse, bu mümkün ve olumsal bir olumlamadır. Yarın sirk oyunları olursa, önermenin mümkün olarak vaat ettiği şey zorunluymuş gibi görünecek şekilde olumsal ya da mümkün önermede fiilen hiçbir şey değişmiş olmaz. Oyunlar hiç olmazsa da olmamaları zorunluymuş gibi görünecek şekilde bir şey değişmiş olmaz. Dediğimiz gibi bunlar sonuca göre değil, önermenin kendi vaadine göre yargılanır. Çünkü yarın sirk oyunları olabilir diyen kişinin dediği, sanırım, şudur: Olsalar da olmasalar da, olmamalarının önünü hiçbir zorunluluk kesmiş değildir. Demek ki dört kipten ikisi, yani olumsal ve mümkün aynıdır; bu ikisi öteki ikisinden, öteki ikisi de birbirinden ayrılır. Mümkün ve olumsal, bir şeyin olduğunu söyleyen önermeden ayrılır: Bunlar olumlamayı gelecek zamanın imkânına göre, öteki ise şimdikinin fiiline göre ortaya koyar. Hem "olduğu"nu hem "olmasının mümkün ya da olumsal olduğu"nu anlatan önermeler zorunlu önermeden ayrılır. Çünkü zorunluluk bir şeyin yalnız ait olmasını değil, değişmeyecek şekilde ait olmasını ister; öyle ki olduğu söylenen şeyin olmaması hiçbir zaman mümkün olmasın. Dolayısıyla önermelerin birbirini izleme sırası da açıkça görünür. Zorunlu olan, "olan" ya da "olması olumsal", "olması mümkün" olmadan söylenmez. Çünkü zorunlu olan her şey hem vardır hem olabilir; olamasaydı hiç var olmazdı, var olmasaydı zorunlu olduğu da söylenmezdi. Dolayısıyla zorunlu olan her şey için hem var olduğu söylenir hem mümkündür. Ama var olan her şey aynı şekilde zorunlu değildir. Çünkü bazı şeyler var olabilir, ama var olmaları zorunlu değildir: Sokrates'in yürümesi ve ayrılabilir arazlardan alınan öteki şeyler gibi. Olması olumsal ya da mümkün olanın da hemen olması zorunlu değildir. Demek ki "olması zorunlu"yu "olması" ve imkân izler; ama ne "olması"nı ne "olması mümkün"ü herhangi bir zorunluluk izler. Yine "olması"nı "olabilmesi" izler, çünkü olan olabilir de; olamasaydı hiç şüphesiz olmazdı. Ama "olması mümkün"ü "olması" izlemez; olması mümkün olan olmayabilir de. Örneğin şu anda dışarı çıkmam mümkündür ama zorunlu değildir, çünkü şu anda çıkmıyorum. Dolayısıyla bütün izleme basamak basamaktır: "Olması zorunlu"yu hem "olması" hem imkân izler; "olması"nı yine imkân izler; imkânı ise ne "olması" ne zorunluluk izler. Şu hâlde mümkünün iki türü olduğu bellidir: Biri zorunluluğu izleyen, öteki zorunluluğun izlemediği. "Güneşin şimdi hareket etmesi zorunludur" dediğimde bu aynı zamanda mümkündür; "şimdi kitabı almam mümkündür" dediğimde ise bu zorunlu değildir. Aristoteles de az sonra zorunlulukla bağdaşan mümkünün var olup olmadığı konusunda haklı olarak kuşku duyacaktır. O yerlere geldiğimizde mümkünlerin bu benzerliğinin ne demek olduğunu, nasıl ayırt edilebileceğini öğreneceğiz. Şimdi olumlu önermelerin birbirini izleyişini açıkladığımıza göre, olumsuz önermelerinkini de inceleyelim. "Olması", "olması zorunlu", "olması mümkün" ve "olması olumsal"dan kurulan bu dört önermenin dört olumsuzlaması vardır: "olmaması", "olması zorunlu değil", "olması mümkün değil", "olması olumsal değil".

PL64.583

, sola tantum opponitur negatio, nulla vero privatio reperitur; ut in eo quod est contingens, si hoc perimere volumus, dicimus non contingens, et haec negatio est. Incontingens autem nullus dixerit quod est privatio. Cum ergo contingens esse et possibile esse idem significent, multa in his diversitas est secundum Porphyrium quae sunt necessaria et inesse tantum significantia, et contingentia vel possibilia . Quod enim esse aliquid dicitur, de praesenti tempore judicatur . Si quid enim nunc alicui est, hoc esse praedicatur. Quod vero ita inest, ut semper sit et nunquam mutetur, illud necesse esse dicitur, ut solis motus, lunaeque cum terra obsistit, defectus. Quae autem contingere dicuntur vel possibilia esse , illorum neque secundum praesens, neque secundum aliquam immutabilitatem speculamur eventum, sed tantum. respicimus quantum contingentis propositio pollicetur . Quod enim posse esse vel contingere dicitur, nondum quidem est, sed esse poterit; sive autem eveniat , sive non eveniat, quia tamen esse potest, contingens et possibilis dicitur propositio: non enim ex eventu dijudicantur propositiones, sed potius ex significatione , hoc modo. Si quis enim dicat posse esse cras circenses , possibilis est contingensque affirmatio . Quod si cras sint circenses, non tamen est aliquid actu propositionis contingentis vel possibilis permutatum , ut necesse fuisse videatur, quod illa possibiliter promittebat. Quod si rursus non sint circenses omnino nec sic aliquid permutatum est, ut necesse fuisse non esse circenses videatur. Non enim (ut dictum est) secundum eventum ista judicantur, sed secundum propositionis potius ipsius promissum. Quod enim dicit,quisquis dixerit cras posse esse circenses , hoc (ut opinor) sive sint, sive non sint, nulla tamen interclusum est necessitate ne non sint. Quare quatuor modorum duo quidem idem sunt , id est, contingens atque possibile,hi duo autem cum duobus reliquis, atque ipsi reliqui a se dissentiunt. Possibile enim et contingens distat ab ea propositione quae dicit aliquid esse; haec enim secundum possibilitatem futuri temporis affirmationem proponit, illa vero secundum praesentis actum. Utraeque vero,et ea quae esse, et ea quae possibile esse vel contingere significata necessaria propositione disjunctae sunt; necessitas enim non modo inesse vult aliquid, sed etiam immutabiliter inesse, ut illud quod esse dicitur nunquam esse non possit. Quocirca consequentiae quoque ordinis evidenter apparent. Quod enim est necessarium,sine eo quod est esse, vel contingere esse, vel possibile esse non dicitur. Quidquid enim necessarium est, et est et esse potest; vel si esse non posset, non esset omnino . Quod si non esset, nec necesse esse diceretur. Quare omne necessarium et esse dicitur, et possibile est, sed non aeque omne quod est necessarium est; possunt enim quaedam esse, quae ut sint, non necesse est ut Socratem ambulare, vel caetera quae de separabilibus sumuntur accidentibus, nec rursus quod contingit esse vel esse possibile est, mox esse necesse est. Quare necesse esse quidem sequuntur esse et possibilitas, sed neque esse neque possibile esse necessitas ulla consequitur. Rursus omne esse sequitur posse esse; quod enim est et potest esse. Nam si esse non posset, sine ulla dubitatione non esset; possibilem autem esse non consequitur esse. Quod enim possibile est esse, potest et non esse, ut me possibile est nunc quidem procedere, sed hoc mihi non est necesse. Non enim nunc procedo, quare gradatim omnis est consequentia, necesse est namque et esse sequitur et possibilitas. Rursus esse eadem sequitur possibilitas, possibilitatem autem nec esse sequitur, nec necessitas. Liquet ergo, quoniam duo modi sunt possibilium, unum quod jam sequitur necessitatem, alterum quod non sequitur ipsa necessitas . Nam cum dico, necesse est. ut nunc sol moveatur, hoc etiam possibile est; cum dico, possibile est nunc me sumere codicem, non necesse est. Recte igitur ab Aristotele paulo post dubitabitur an sit illud possibile quod necessitati conveniat. Sed cum ad eadem loca venerimus, quid sibi ista possibilium similitudo velit, vel quemadmodum discerni possit , agnoscemus. Nunc autem quoniam affirmativarum propositionum consequentias explicuimus, negativarum rursus consequentias exploremus. Harum namque quatuor propositionum quae fiunt ex esse, ex necesse esse, ex possibili esse, et contingere esse, quatuor negationes sunt, non esse, non necesse esse, non possibile esse, non contingens esse.

PL64.583_2Olumlamalarda "olması olumsal" ile "olması mümkün" anlam benzerliği bakımından aynı olduğu gibi, olumsuzlamalar da aynıdır; "mümkün değil" demek ile "olumsal değil" demek arasında hiçbir fark yoktur. Olumlu önermelerde izleme şöyleydi: Zorunlu önermeleri, bir şeyin olduğunu anlatan önermeler ve mümkün önermeler izliyordu; bir şeyin olduğunu söyleyenleri aynı mümkün önermeler izliyordu; ama mümkün önermelerle ne bir şeyin olduğunu anlatanlar ne zorunlu önermeler uyuşuyordu. Olumsuz önermelerde ise bunun tersi olur: İmkânın olumsuzlamasını, bir şeyin olduğunu anlatan önermenin olumsuzlaması ve zorunlu önerme izler. Zorunlunun olumsuzlamasını ise ne "olması"nın ne "olması mümkün"ün olumsuzlaması izler. Hepsi şöyle bir düzen içinde sıralansın [şema kaynakta düşmüştür].

Olumlu önermelerin izleyişini kısaca tekrarlayalım ki olumsuz önermelerde nasıl tersine döndüğü daha açık görünsün. "Olması"nı imkân ve olumsallık izler; imkânı ve olumsallığı ise "olması" izlemez. "Olması zorunlu"yu hem "olması" hem imkân ve olumsallık izler; imkânı ve olumsallığı ise ne "olması" ne "zorunlu" izler. Olumsuzlamalarda bunun tersi vardır: "Olması mümkün değil" ve "olması olumsal değil"i "olmaması" izler; çünkü olamayan şey yoktur. Ama "olmaması"nı "olması mümkün değil" izlemez; olmayan şeyin olması büsbütün kapanmış değildir.

PL64.583_2

Sed quemadmodum affirmationes contingere esse et possibile esse eaedem erant secundum significationum similitudinem , ita quoque negationes eaedem sunt; neque enim discrepat quidquam dicere non possibile est quam si enuntiet non contingit. Consequentiae autem se in affirmativis habebant hoc modo, ut necessarias propositiones sequerentur esse aliquid significantes atque possibiles. Eas autem quae esse aliquid dicerent, eaedem possibiles sequerentur, sed neque possibilibus , esse aliquid significantes , nec necessariae consentiebant . In negativis vero contra est: negationem enim possibilitatis sequitur, et ejus quae est esse aliquid significantis negatio et necessariae. Negationem vero necessarii neque ejus quod est esse, neque ejus quod est possibile esse, negatio sequitur.Disponantur enim in ordinem omnes hoc modo: Repetendum igitur breviter est affirmativarum consequentias, ut quemadmodum e converso sint in negativis evidentius patefiat. Esse sequitur possibilitas et contingentia. Possibilitatem vero et contingentiam esse non sequitur. Necesse vero esse sequitur et esse et possibilitas et contingentia, possibilitatem autem et contingentiam nec esse sequitur nec necesse . In negationibus vero e contrario est, non posse esse et non contingere esse sequitur non esse , quidquid enim non potest esse, non est.; non esse autem non posse esse non sequitur quod enim non est, non omnino interclusum est ut esse non possit

PL64.585Örneğin ben şu anda Traianus Forumu'nu görmüyorum, ama görmemem zorunlu değildir; yaklaşırsam görebilirim. Yine "olmaması"nı "olması mümkün değil" izlemediği gibi, "olması mümkün değil"i de "olması zorunlu değil" izlemez. Olmayan şey hakkında onun olamayacağı değil, olmayabileceği ya da olabileceği, yani olmasının zorunlu olmadığı doğru söylenir. Olamayan şey hakkında ise olmasının zorunlu olmadığı değil, olmamasının zorunlu olduğu, yani hiçbir özü bulunmadığı doğru söylenecektir. Zorunluluğun olumsuzlamasını, yani "olması zorunlu değil"i ne "olmaması" ne de "olması mümkün değil" izler. Yürürken yürümem zorunlu değildir, çünkü kimse zorunlulukla yürümez; ama zorunlu olmayan şey olamaz da değildir: Yürüyen kişi için yürümek zorunlu değildir, yalnız mümkündür. Bu yüzden olması zorunlu olmayanın olması büsbütün kapanmış değildir. "Olumsal değil" için de aynı gerekçe geçerlidir. Demek ki olumsuz önermelerdeki dönüşüm olumlulardakinden farklıdır. Orada zorunluluğu hem öz hem imkân izliyordu; özü imkân izliyordu; imkânı ise öz ya da zorunluluk izlemiyordu, özü de zorunluluk izlemiyordu. Burada ise "olması mümkün değil"i "olmaması" ve "olmaması zorunlu" izler. Ama "olması zorunlu değil"i ne "olmaması" ne de bir şeyin olamayacağını ileri süren imkân olumsuzlaması izler. Yoksa Theophrastos'un büyük bir keskinlikle gördüğü gibi, olumlamalarda nasılsa olumsuzlamalarda da öyle olduğunu mu söylemeliyiz? Olumlu önermelerde izleme şöyleydi: Zorunluluğu hem "olması" hem imkân izliyor, imkânı ise ne "olması" ne zorunluluk izliyordu. İyice bakanlara aynı şey olumsuzlamalarda da görünecektir. Çünkü zorunlu önermeye gelip "olması zorunlu değil" diyen olumsuzluk zorunluluğun gücünü kırar ve bütün önermeyi mümkün olana çeker: Olması zorunlu olmayan, zorunluluğun katılığı kırılarak imkâna getirilmiştir. İmkânı ise ne "olması" ne zorunluluk izliyordu. Dolayısıyla "olması zorunlu değil" denerek kırılan ve mümkün olana getirilen zorunluluğu ne "olmaması" ne de "olmasının olumsal olmaması" izler. Öte yandan "olması mümkün" diyene olumsuzluğun ayrımı eklenirse "mümkün" kalkar; olumsuz biçim, "mümkün değil"de olduğu gibi, bütün önermeyi zorunluluğun sürekliliğine yaklaştırır. Çünkü mümkün olan, söylendiği sırada henüz yoktur, gelecektedir; onun olumsuzlaması zorunluluğa dönüşmüş olarak artık olan şey hakkında değişemez. Olması mümkün olmayan şey olamaz; olamayan şeyin ise olmaması zorunludur. Demek ki bir şeyin olamayacağını söylediğimiz önermede zorunluluğa benzer bir güç vardır. Oysa zorunluluğu hem öz hem imkân izliyordu. "Olması zorunlu değil" ise imkâna bakar. Dolayısıyla imkân türünden olan "olması zorunlu değil"in, zorunluluk türünden olan "olması mümkün değil" önermesini izlemesi doğrudur. Önermelerin sırası başkadır, ama gücü aynıdır: Her şey zorunluluğu izler, imkânı ise zorunluluk izlemez. Burada biraz zor bir soru doğar. İmkân zorunluluğu izliyorsa ve "zorunlu değil" imkâna yakınsa, "olması zorunlu"yu neden "olması zorunlu değil" dediğimiz şey izlemez? İmkân zorunluluğu, "olması zorunlu değil" de imkânı izliyorsa, "zorunlu değil" diye yüklediğimiz şeyin zorunluluğu izlemesi gerekirdi. Bu soru şöyle çözülür: "Olması mümkün değil" zorunluluğun gücünü taşısa da zorunluluktan şununla ayrılır: Öteki olumlu, bu olumsuz biçimdedir. Aynı şekilde "olması mümkün" ile "olması zorunlu değil" de anlamlarının gücü aynı olduğu hâlde yalnız birinin olumlu, ötekinin olumsuz olmasıyla ayrılır. Zorunluluğu ise mümkünün ve olumsalın olumlaması izliyordu. "Zorunlu değil" dediğimiz şey imkâna benzese ve onunla uyuşsa da yine bir olumsuzlamadır. Dolayısıyla "olması zorunlu" olumlamasını, bir şeyin olmasının zorunlu olmadığını ileri sürdüğümüz olumsuzlamanın izlememesi doğrudur. Bu sorunun çözümünü çok bilgili bir adam olan Theophrastos bulmuştur. Biz bunları belirledikten sonra devam edelim. Aristoteles'in kendisinin dediği gibi, bunlarda birçok kuşku vardır. Ama önce metnin tamamını koyalım; uzun olsa da söz bölünmüş görünmesin diye eklemekten kaçınmayacağım.

PL64.585

Nunc enim ego Trajani forum non video, sed non est necesse ut non videam, fieri enim potest ut propius accedens, videam. Rursus non posse et non contingens esse, nec non esse sequitur ⟦?⟧ nec non necesse esse. Quod enim non est, non videbitur vere dici, quoniam illud esse non potest, sed potius quoniam potest non esse vel esse;quod est non necesse esse. Quod enim esse non potest, non videbitur vere dici, quoniam illud non necesse est esse,sed potius, quoniam illud necesse est non esse, id est, nullam essentiam habere. Negationem autem necessitatis, id est non necesse esse, neque non esse sequitur, neque non possibile esse.Me enim dum ambulo non necesse est ambulare, neque enim ex necessitate quisquam ambulat, nec rursus quod non est necesse, id non potest fieri, quisquis enim ambulat non quidem ambulare illi necesse est, sed tantum potest. Atque ideo quod non est necesse esse, non omnino interclusum est ut esse non possit. Et de non contingenti eadem ratio est,diverso ergo modo quam in affirmationibus negativa conversio est. Illic enim necessitatem et essentia et possibilitas sequebatur; essentiam autem possibilitas, sed neque possibilitatem essentia vel necessitas, nec rursus necessitas essentiam sequebatur.Hic autem non esse,non possibile esse, et necesse non esse consequitur Sed neque non necesse esse, non esse sequitur, neque utrasque possibilitatis negatio, quae non posse esse aliquid proponit.An magis illud dicendum est, quod sicut se in affirmationibus habet , ita quoque in negationibus , ut Theophrastus acutissime perspexit? Fuit enim consequentia in affirmativis, ut necessitatem et esse consequeretur et possibilitas,possibilitatem vero nec esse sequeretur nec necessitas.Idem quoque penitus perspicientibus in negationibus apparebit , veniens namque negatio in necessario, faciensque hujusmodi negationem quae dicit, non necesse est esse, vim necessitatis infringit et totam propositionem ad possibile ducit, quod enim non necesse est esse, fracto rigore necessitatis ad possibilitatem perductum est,sed possibilitatem nec esse sequebatur nec necessitas Recte ergo fractam necessitatem et ad possibile perductam, cum negatio dicit non necesse esse, nec non esse,nec non contingere esse consequitur. Rursus qui dicit possibile esse, si ei disjunctio negationis addatur, tollit possibile.et ad necessitatis perpetuitatem negativa forma totam propius revocat, ut est non possibile,quod enim est possibile, non est adhuc,quando dicitur, sed in futuro,sic quidem negatio illius in necessitatem versa de eo quod est mutare non poterit, quod enim non possibile est esse,fieri non potest utsit, quod autem fieri non potest ut sit, necesse est ut non sit. Ergo necessariam quamdam vim habet haec propositio in qua dicimus, non posse esse aliquid, sed necessitatem sequebatur et essentia et possibilitas. Non necesse autem esse ad possibilitatem respicit. Recte ergo non necesse esse, quod est etiam possibilitatis, sequitur propositionem quae dicit non posse esse,quod est necessitatis. Alii ergo ordines propositionem sunt, vis tamen eadem, ut necessitatem cuncta sequantur, possibilitatem vero necessitas non sequatur. Hic oritur quaestio subdifficilis , nam si necessitatem sequitur possibilitas, non necesse autem possibilitati confine est, cur necesse esse non sequatur id quod dicimus non necesse esse?nam si possibilitas sequitur necessitatem,non necesse autem esse sequitur possibilitatem. Sequi debet necessitatem, ergo id quod non necesse est praedicamus. Quae hoc modo dissolvitur,non possibile esse,quanquam vim habeat necessitatis,differt tamen a necessitate, quod illa affirmativam habet speciem,illud vero negativam , sic etiam possibile esse et non necesse esse differunt, eo tantum quod illud est affirmativum, illud vero negativum, cum vis eadem significationis sit. Sed necessitatem affirmatio possibilis et contingentis sequebatur, quanquam enim possibilitatem imitetur , eique consentiat id quod dicimus non necesse esse, tamen negatio quaedam est. Recte igitur affirmationem quae est necesse esse, non sequitur negatio per quam aliquid non necesse esse proponimus. Et hanc quidem hujus solutionem quaestionis Theophrastus vir doctissimus reperit.Nos autem his determinatis ad sequentia procedamus. Sunt enim, ut ipse Aristoteles ait, in his multae dubitationes, sed totius textus plenissimum sensum primo ponamus, qui et si longus est,tamen ne intercisa videatur esse sententia, non gravabor apponere. Nam si eorum quae complectuntur illae sibi invicem

PL64.585_2Çünkü birleşen önermelerde "olmak" ve "olmamak"a göre düzenlenenler birbirine karşıt çelişkilerse, örneğin "insan olmak"ın olumsuzlaması "insan-olmayan olmak" değil, "insan olmamak"; "beyaz insan olmak"ın olumsuzlaması da "beyaz-olmayan insan olmak" değil, "beyaz insan olmamak" ise; çünkü her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğruysa, odun hakkında "beyaz-olmayan insandır" demek doğru olacaktır; durum böyleyse, "olmak" eklenmeyen önermelerde de "olmak"ın yerine söylenen şey aynı işi görecektir; örneğin "insan yürüyor"un olumsuzlaması "insan-olmayan yürüyor" değil, "insan yürümüyor"dur. Çünkü insanın yürüdüğünü ya da yürüyen olduğunu söylemek arasında hiçbir fark yoktur.

Aristoteles bunu ince ince tartışırken şunu bilmek gerekir: İmkânın kendi gücünü ve tabiatını tarif etmek ya da onu kendi ilminin niteliğiyle sınırlamak başka, mümkün önermenin nasıl olması gerektiğine hüküm vermek başkadır. Mümkünün bilgisinde yalnız, söylenen şeyin dışarıdan hiçbir sebep engel olmadan olup olamayacağına bakılır; gerçekleşse de önceki imkân durumunda hiçbir şey değişmez. Mümkün önermenin yargılanması ise bundan çok farklıdır; bu, mümkün önermeler hakkındaki tartışmadan hemen anlaşılacaktır. İnsanın tarifini soranlara cevap vermek ile bu tarifi başka bir tarif sınırıyla kuşatmak aynı şey olmadığı gibi, mümkün önerme hakkında konuşmak ile mümkünün kendisinin ne olduğunu ele almak da aynı şey değildir.

PL64.585_2

oppositae sunt contradictiones, quaecunque secundum esse et non esse disponuntur , ut ejus quae est, esse hominem negatio est, non esse hominem non esse non hominem. Et ejus quae est, esse album hominem, negatio est ea quae est, non esse album hominem, sed non ea quae est, esse non album hominem. Si enim de omnibus aut dictio aut negatio, lignum erit verum dicere, esse non album hominem. Quod si haec hoc modo, et quibuscunque esse non additur, idem faciet id quod pro esse dicitur, ut ejus quae est, ambulat homo, negatio est, non ea quae est, ambulat non homo, sed ea quae est non ambulat homo, nihil enim differt dicere hominem ambulare, vel hominem ambulantem esse. Haec Aristotele subtiliter discutiente, illud oportet agnoscere,quod multum differt ipsius possibilitatis vim naturamque diffinire,vel propriae scientiae qualitate concludere,et possibilem enuntiationem qualis esse debeat judicare.Namque possibilis cognitione illud solum perspicitur, an id quod dicitur, fieri possit nullo extrinsecus impediente causam, quod etiamsi accidat, nihil de statu prioris possibilitatis permutatur, verum ipsius possibilis enuntiationis dijudicatio plurimum differt, quod mox poterit ex ipsa de possibilibus enuntiationibus disputatione cognosci. Nam sicut non est idem hominis diffinitionem respondere quaerentibus,et ipsam diffinitionem alio termino diffinitionis includere, ita non idem est de possibili enuntiatione et quid ipsum possibile est tractare . Unde fit ut cum possibile atque contingens

PL64.587Bu yüzden mümkün ile olumsal anlamca aynı olsa da önermelerde farklı görünürler. Yukarıda imkân ile olumsallığın aynı anlamı taşıdığını, olması olumsal olanın mümkün, mümkün olanın olumsal olduğunu öğrettik. Ama mümkün önerme olumsal önerme ile aynı değildir: Biri mümkün bir olumlama öne sürüp ona olumsal bir olumsuzlama karşı koyarsa doğru bir çelişki kurmuş olmaz. Biri "şu şey mümkündür" dese, öteki bunu inkâr ederek o şeyin olumsal olmadığını söylese, anlam bakımından önceki imkânı kaldırmış olsa da olumsuzlamada başka, olumlamada başka terimler dile getirildiği için buna çelişki denemez. Mümkün olumlamanın olumsuzlaması imkân hakkında olmalıdır, olumsallık hakkında değil. Olumsal önermelerde de aynı şey geçerlidir: Biri bir şeyin olumsal olduğunu söylerse, mümkünle olumsal aynı olsa bile ona imkânın olumsuzlaması karşı konamaz. Demek ki kipi kendi başına yargılamak ile kip ve keyfiyetle yüklenen önermeyi yargılamak çok farklı işlerdir. Bundan dolayı imkân ve olumsallık anlamca aynı olduğu hâlde Aristoteles kipler sırasında onları farklıymış gibi öne sürer. Şunu da bilmek gerekir: Stoacılara göre mümkün, zorunludan daha genel görünür. Önermeleri şöyle ayırırlar: Önermelerin kimi mümkün, kimi imkânsızdır. Mümkünlerin kimi zorunlu, kimi zorunlu olmayandır. Zorunlu olmayanların da kimi mümkündür. Böylece aynı "mümkün"ü hem "zorunlu olmayan"ın cinsi hem türü yaparak akılsızca ve düşüncesizce davranırlar. Aristoteles ise zorunlu olmayabilen mümkünü bilir. Kimi zaman yanlıştan doğruya, kimi zaman doğrudan yanlışa geçen şeylere aynı anlamda mümkün denmez. Biri gündüzken "gündüzdür" derse doğru söylemiş olur; aynı şeyi gece söylerse yanlıştır ve önermenin bu doğruluğu yanlışa dönüşmüştür. Demek ki bazı imkânlar olmaları da olmamaları da olumsal olan imkânlardır; bunlar değişken tabiatı olmayanlar, yani zorunlu dediklerimizle aynı anlamda söylenmez. Biri "Güneş hareket ediyor" ya da "Güneşin hareket etmesi mümkündür" derse, bunlar hiçbir zaman doğrudan yanlışa dönmez. Ama şimdi Aristoteles ile Stoacılar arasındaki anlaşmazlığı geçelim. Yalnız şunu özenle araştırmak gerekir: Bir kipin yüklendiği önermelerde, yani olumsal ve zorunlu denen önermelerde ve kipli olan bütün önermelerde olumsuzluk nereye konmalıdır? Anlamlarında, hakkında yüklendikleri şeyin bir varlık niteliği bulunan önermeler, ötekilerin "olmak"a göre söylendiği gibi, gerçekten kipe göre söylenir. "Sokrates iyi konuşuyor" dediğimde bu, Sokrates'in konuşmasının bir kipidir. Herhangi bir şeyin varlığını bildiren önermelerde olumsuzluk o varlığa konur: "Sokrates vardır" dediğimizde bunu inkâr etmek için "Sokrates yoktur" der, olumsuzluğu "olmak"a bağlarız. Aynı şekilde varlığın kipini söyleyen önermelerde de olumsuzluk o varlığa eklenmiş görünen kipe konmalıdır. "Sokrates iyi konuşuyor" dediğimizde şeyin kipi, yüklediğimiz "iyi"dir; olumsuzluk da bu kipe ve keyfiyete konmalıdır. Kipin gösterildiği, kip hakkında "olmak"ın değil, "olmak" hakkında kipin söylendiği önermelerin çoğuna mümkün ya da olumsal önermeler deriz. "Bir şeyin olması mümkündür" dediğimizde bir şey olduğunu söyleriz, nasıl olduğu da eklenmiştir: Mümkün olarak, zorunlu ya da başka bir kipte değil, yalnız kuvve hâlinde. Şu hâlde "olmak" özne, olumsal, mümkün, zorunlu ya da başka herhangi bir kip yüklem olur. Bu önermeler kipe göre söylenir: Cevher hakkında bunlarda hiçbir kuşku yoktur, yalnız kip ve keyfiyet ele alınır. Kip özne yapılıp "olmak" yüklenirse şeyin cevheri sorulur, kipi değil: Biri "mümkün vardır" der ve mümkünün kendisinin şeyler arasında var olduğunu bildirirse, bu önermeye hiçbir kip eklenmiş değildir. Çünkü "mümkün"ün kip taşıdığını söylerken bunu kendi başına söylemeyiz, önermeden koparılmış bir parçayı önermeye bağlıymış gibi görürüz; kendi önermesine bağladığımızda nasıl yüklendiği görünür. Bir kip anlatmak üzere "mümkündür" dediğimizde bu, önermenin bir parçasıdır.

PL64.587

idem in significationibus, sit diversum esse in enuntiationibus videatur. Supra namque docuimus possibilitatem et contingentiam ejusdem significationis esse,ut quod contingeret fieri, idem esset possibile, et quod possibile esset, idem quoque contingeret. Sed possibilis enuntiatio non est eadem quae contingens , neque enim,si quis possibilem affirmationem proponat,eique opponat contingentem negationem , rectam faciet contradictionem. Si quis enim dicat,quodlibet illud esse possibile,alius respondeat negans rem illam contingere, licet quantum in significatione est priorem possibilitatem abstulerit non tamen dicenda est contradictio, in qua alii termini in negatione,alii in affirmatione enuntiati sunt.Possibilis enim affirmatio de possibilitate negationem, non de contingentia habere debebit. Idem quoque in contingentibus.Neque enim si quis aliquid contingere dixit, opponenda illi est possibilitatis negatio, licet idem sit possibile quod contingens. Constat ergo diversissimam esse rationem modi per se dijudicandi et enuntiationis,quae cum modo et qualitate praedicatur. Unde fit ut quanquam idem in significationibus possibilitas et contingentia sint,quasi diversa ab Aristotele in modorum ordine proponantur. Illud autem ignorandum non est, quod Stoicis universalius videatur esse possibile a necessario. Dividunt enim enuntiationes hoc modo. Enuntiationum, inquiunt , aliae sunt possibiles,aliae impossibiles. Possibilis aliae sunt necessariae, aliae non necessariae. Rursus non necessariarum aliae possibiles.Stulte atque improvide idem,possibile et genus non necessarii et speciem constituentes.Novit autem Aristoteles id possibile quod non necessarium esse potest. Eodem namque modo non dicitur possibile esse,quod vel ex falsitate in verum transitaliquando,vel rursus ex veritate in falsitatem, ut si quis dicat nunc, quoniam dies est, verum dixerit,idem si hoc nocte praedicet , falsum est, et haec veritas propositionis in falsum estpermutata. Sic ergo quaedam sunt possibilitates, ut eas esse et non esse contingat, quae non eodem modo dicuntur quemadmodum illae quae mutabilem naturam non habent,ut hae scilicet quas necessarias diximus, ut si quis dicat solem moveri, vel solem possibile esse moveri, hae nunquam ex veritate in falsitatem mutabuntur. Sed nunc de Aristotelis et Stoicorum dissensione tacendum est.Illud tamen solum studiosius perquirendum est, quo loco sit ponenda negatio in his propositionibus, in quibus modus aliquis praedicatur, aut quae dicuntur esse contingentes et necessariae, et quaecunque cum modo sint propositiones. Illae veraciter esse secundum modum sicut aliae secundum esse dicentur,in quarum significationibus rei de qua praedicantur subsistendi qualitas invenitur,ut cum dico.Socrates bene loquitur, modus quidam est bene loquendi Socratis.Ergo sicut in his propositionibus, quaecunque cujuslibet illius rei subsistentiam promittunt,ad ipsam subsistentiam negatio ponitur,ut cum dicimus,Socrates est ad esse apta negatio,cum negamus, Socrates non est. Ita quoque in his quae modum subsistentiae dicunt, ad eum modum ponenda est negatio, qui ad illam subsistentiam videtur adjectus,ut cum dicimus , Socrates bene loquitur, modus ipsius rei est id quod praedicamus bene.Ad hunc ergo modum et qualitatem ponenda est negatio. Plures autem propositiones vel contingentes eas esse dicimus, in quibus ipse modus monstratur, et non potius esse de modo dicitur, sed modus de eo quod est esse. Cum enim dicimus, possibile est esse quidem, quiddam dicimus, quemadmodum autem sit additum est, id est possibile,ut non necessarium neque alio aliquo modo,nisi tantum secundum potestatem dieatur,fit ergo esse subjectum, praedicatum vero modus, vel contingens,vel possibile, vel necessarium, vel quilibet alius. Atque haequidem propositiones secundum modum dicuntur,in quibus de substantia nihil ambigitur . De modo autem et sola qualitate tractatur. Sin vero subjiciatur modusquidem, praedicetur vero esse, tunc de substantia rei quaeritur non de modo, ut si quis dicat, possibile est, ut ipsum possibile in rebus esse pronuntiet, huic propositioni nullus modus adjectus est. Cum enim dicimus, possibile est modum habere,hoc ita per se non dicimus,sed particulam propositionis ablatam, ita eam perspicimus quasi si cum propositione esset conjuncta, quam si cum propria propositione junximus, quali modo praedicetur apparet. Cum enim dicimus, possibile est, ut modum significet, particula propositionis est;

PL64.587_2Onu kendi bünyesine katıp bir önerme kurduğumuzda ise o kipin ne bildirdiğini anlarız. "Mümkündür" dediğimiz şeyi alıp başka yüklemlerle birleştirelim ve bundan tek bir önerme yapalım; "Sokrates'in yürümesi mümkündür" diyelim. Önermedeki "mümkün" kipini görüyor musun? Sokrates ister yürüsün ister yürümesin, onun yürüyebileceğini herkes önermenin bu kipinden anlar. Demek ki bütünden bir parçayı alıp mümkün önermeyi sanki bütün önermeymiş gibi inceleriz; tıpkı çokluğu belirleyen sözlerde yaptığımız gibi: "Her"e karşı "hiçbir" mi yoksa "her değil" mi konacağından kuşkulandığımızda, önermelerin belirleyicileri olduğu açık olan bu sözleri tam önermelermiş gibi inceleriz. Sonuç olarak şunu söylemeliyiz: Kipi yükleyen önermelerde başka her şey, "olmak", "yürümek", "okumak", "söylemek" ya da bir kiple birlikte olduğu söylenen başka bir şey özne olur. Kipin kendisinin özne yapılıp "olmak"ın yüklendiği, böylece tam bir önerme kurulan durumda ise bu kipli bir önerme değildir; orada yalnız kipin cevheri hakkında bir şey ileri sürülür. Biri "mümkün vardır" derse, şeyler arasında mümkün olan bir şey bulunduğunu; "olumsal vardır" derse, şeyler arasında olumsal olan bir şey bulunduğunu; "zorunlu vardır" derse, şeyler arasında zorunlu olan bir şey bulunduğunu söyler. Burada kipten değil, yalnız varlıktan söz edilir.

PL64.587_2

quam si suo corpori aggregemus facientes aliquam propositionem, quid modus ille profiteatur agnoscimus. Age enim id quod dicimus possibile est, conjungamus aliis praedicamentis, atque inde una enuntiatio conficiatur, dicamusque Socratem ambulare possibile est.Videsne modum in propositione possibile , ut etiam sive Socrates ambulet, sive non ambulet, posse eum tamen ambulare ex ipso propositionis modo quilibet agnoscat? Ita igitur de toto auferentes partem, possibilem enuntiationem quasi tota sit propositio speculamur, ut in his dictionibus fieri solet, quae pluralitatem determinant, ut si dubitamus contra omnis, an nullus ponatur, an non omnis, ita eas speculamur, quasi integras propositiones , quas determinationes propositionum esse manifestum est. Concludenti ergo dicendum est in his quae modum praedicant, omnes aliae res subjectae sunt vel esse, vel ambulare, vel legere, vel dicere, vel quidquid aliud cum aliquo modo fieri dicentur, in his autem ubi modus ipse subjicitur, esse vero praedicatur, ut sit integra propositio, non est cum modo propositio.Sed ibi tantum de substantia modi proponitur, ut si quis dicat possibile est, quiddam in rebus dicit esse possibile, et rursus contingens est, quiddam in rebus dicit esse quod contingat, et rursus necesse est esse, quiddam dicit in rebus quod sit necesse,hic non de modo, sed de solo esse tractatur,quare quoties esse quidem subjicitur,modum autem praedicatur, ut cum dicimus, Socratem ambulare possibile est, ad modum jungenda negatio

PL64.589Dolayısıyla "olmak" özne, kip yüklem yapıldığında, örneğin "Sokrates'in yürümesi mümkündür" dediğimizde, olumsuzluk kipe bağlanmalıdır. Kip özne, "olmak" yüklem yapıldığında ise olumsuzluk "olmak"a konmalıdır. "Mümkün vardır" dediğimizde "imkân vardır" der gibi, "olumsal vardır" dediğimizde "olumsallık vardır" der gibi söyleriz; bu yüzden olumsuzluk "olmak"a konur ve "mümkün yoktur" denir; bu, "imkân yoktur" demekle aynı kapıya çıkar. Olumsallık için de aynı şey geçerlidir. Ama iyice inceleyenlere, ilk sırada bulunan terim her zaman özne görünmemeli; ikinci sırada söylenenin her zaman yüklendiği de ancak bazı önermelerde doğrudur. Ötekilerde hangi terimin özne, hangisinin yüklem olduğunu daha çok önermelerin anlamından çıkarırız. "İnsan hayvandır" dediğimde önce "insan" demem, sonra "hayvan"ı yüklemem gerekir; bu yüzden "insan" özne, "hayvan" yüklem denir. Kip eklenen önermelerde ise, örneğin "Sokrates iyi konuşuyor" dediğimizde, bu "Sokrates iyi konuşandır" demekle aynıdır; burada "iyi" önce, "konuşandır" sonra söylenmiştir; öyle görünür ki "iyi" özne, "konuşandır" yüklemdir. Ama bu yanlıştır ve bunu bulmak çok kolaydır: "Sokrates iyi konuşandır" diye duyan herkes onun konuşan olduğunu bilir; önermenin bütün gücünü ise kip taşır. Çünkü zihin onun konuşup konuşmadığına çevrilmemelidir; bu kuşkusuzdur, zira iyi konuştuğunu söyleyen kişi konuştuğunu da kabul eder. Demek ki zihin kipe, "iyi" denen şeye çevrilmelidir. "Sokrates iyi konuşuyor" diyen kişi için "konuşuyor" demek, "iyi" demedikçe yetmez. Şu hâlde bütün önermeyi kip taşır; ama önermenin bütününü taşıyan da yüklemdir; demek ki bu önermelerde yüklenen daha çok kiptir. Sonuç olarak genel şekilde şunu söylemeliyiz: Kiplerin her çelişkisi ne "olmak" fiiline ne de "olmak"ı içinde taşıyan bir fiile göre, kipe göre kurulur. Bazı fiillerin "olmak"ı içinde taşıdığı söylenir: "Konuşuyor" dediğimizde "konuşandır" demiş kadar oluruz. Dolayısıyla hangi önerme herhangi bir kipi içinde tutuyorsa, olumsuzluğun haklı olarak varlığı koyan şeye değil, bir şeyin olduğunu ya da yapıldığını bildiren kipe uygulanacağından kuşku duyulmamalıdır. Çünkü her kipli olumlama öyledir ki dinleyen, zihnini olduğu söylenen şeye değil, nasıl olduğunun söylendiğine yöneltmelidir. "Sokrates iyi konuşuyor" dediğimizde konuşup konuşmadığına değil, nasıl konuştuğuna dikkat etmek gerekir; önermenin bütününü taşıyan budur. Demek ki "olması mümkün"e karşı olumsuzlama "olmaması mümkün" diyen değil, "olması mümkün değil" diyendir. "Olması olumsal"a karşı da olumsuzlama "olmaması olumsal" değil, "olması olumsal değil"dir. Zorunlu ve imkânsız kiplerinde ve Aristoteles'in alışılmış kısalığıyla şimdi atladığı ötekilerde de aynı şey yapılmalı görünür. Ama şerhin fazileti yalnız anlamın gücünü genel olarak dile getirmekte değil, metnin kendi sözlerine ve sırasına da uymakta olduğundan, yukarıda toplu olarak söylenenleri şimdi Aristoteles'in sözlerinin sırasına göre bölelim.

Bunlar belirlendikten sonra, olumlamaların ve olumsuzlamaların birbirine karşı nasıl durduğuna bakmalıyız; yani olması mümkün ve mümkün olmayan, olumsal ve olumsal olmayan, imkânsız ve zorunlu hakkındaki önermelerin. Çünkü bunlarda bazı kuşkular vardır.

Olumlama ve olumsuzlamaların nasıl karşıt göründüğüne bakmalıyız, diyor; mümkün, olumsal, zorunlu, imkânsız, doğru, yanlış, iyi, kötü ya da herhangi bir keyfiyetle yüklenen, yani bir kipin kuşattığı önermelerde. Bunlarda, diyor, bazı kuşkular vardır; ve hangi kuşkular olduğunu hemen ekliyor:

*Çünkü birleşen önermelerde "olmak" ve "olmamak"a göre düzenlenenler birbirine karşıt çelişkilerse.*

PL64.589

est.Quoties vero modus subjicitur, esse autem praedicatur, ad esse ponenda negatio est, ut cum dicimus possibile est, quia ita dicimus tanquam si diceremus possibilitas est, et cum dicimus contingens est ita dicimus tanquam si diceremus contingentia est, ad esse ponenda negatio est,dicendumque est, possibile non est,quod idem valet tanquam si diceretur, possibilitas non est. Eodem quoque modo et de contingentia.Non autem perfecte speculantibus idem semper videri debet subjectum, quod primo loco reperiri dicitur. Id enim praedicari semper, quod secundo loco dicitur, in quibusdam enim verum est. In aliis vero ex significatione potius propositionum colligimus, qui terminus subjectus sit, qui vero praedicatus. Nam cum dico, homo animal est, prius mihi necesse est hominem dicere , post praedicare animal, atque ideo subjectum dicitur homo, animal vero praedicatur. In his autem in quibus modus additur, sicut est cum dicimus, Socrates bene loquitur, idem valet tanquam si dicamus, Socrates bene loquens est, et hoc quidem bene prius dictum est, postea vero loquens est,et videtur esse quidem subjectum id quod dictum est bene, praedicatum autem id quod dictum est,loquens est. Sed hoc falsum est, et hinc facillime potest inveniri, quod loquentem quidem eum esse nullus ignorat, quisquis audit Socratem bene loquentem esse,vim autem totius propositionis modus continet. In id enim intendendus est animus non si loquatur, hoc enim indubitatum est.Nam qui eum bene dicit loqui, loqui quoque consentit. Quare ad modum intendendus est animus ad id quod dictum est bene. Socrates enim bene loquitur, quod dixit, loqui quidem non sufficit dicere, nisi etiam dicat bene. Continet ergo totam propositionem modus, sed rursus totam propositionem continet praedicatio; modus igitur in his propositionibus potius praedicatur. Concludendum igitur universaliter est,omnem modorum contradictionem non secundum esse verbum fieri,nec secundum id rursus verbum quod in se esse contineat, sed potius secundum modum. Continere autem in se verba id quod est esse dicuntur, ut cum dicimus loquitur,tantumdem enim valet tanquam si dicamus,loquens est.Quare quaecunque propositiones quemlibet illum in se retineant modum, dubitandum non est quin non ad id quod ponit esse negatio juste applicetur, sed potius ad eum modum quo aliquid esse fierive pronuntiet. Omnis namque cum modo affirmatio talis est, ut non intendere debeat animum auditor ad id quod esse dicitur, sed ad id potius quomodo illud esse dicatur, ut cum dicimus,Socrates bene loquitur,non perspiciendum est an loquatur, sed potius illuc animi dirigenda intentio est quemadmodum loquatur.Hoc enim videtur continere totam propositionem. Ergo contra possibile esse, non est ea negatio quae dicit,possibile non esse,sed non possibile esse, eodem modo et contra eam quae dicit contingere esse, non ea quae enuntiat contingere non esse sed potius ea negatio est quae dicit non contingere esse. Idem quoque in necessariis impossibilibusque modis caeterisque quae nunc Aristoteles pro solita brevitate transgressus est,faciendum videtur. Sed quoniam commentationis virtus est, non solum universaliter vim sensus exprimere,verum etiam textus ipsius sermonibus ordinique convenire, ea quae superius confuse dicta sunt, nunc per sermonum ipsorum ab Aristotele dictorum ordinem dividamus. His vero determinatis perspiciendum est, quemadmodum se habent negationes et affirmationes ad invicem, hae scilicet quae sunt de possibili esse et non possibili esse, contingere et non contingere,de impossibili et necessario. Habent enim aliquas dubitationes. Perspiciendum, inquit, est de affirmationibus negationibusque,qua ratione videantur opponi. In his propositionibus quas quidam modus continet,ut in his quae sunt possibiles, vel contingentes, vel necessariae , vel impossibiles, vel verae, vel falsae, vel bene, vel male, vel quidquid aliqua qualitate praedicatur. Habent enim, inquit, aliquas dubitationes,et quas dubitationes habeant continuo eas subjicit. Nam si eorum quae complectuntur illae sibi invicem oppositae sunt contradictiones , quaecunque secundum esse vel non esse disponuntur.

PL64.589_2Bütün anlam şudur: Önermelerin bütün birleşimlerinde geçerli olan karşıtlık, "olmak" ya da "olmamak"a göre kurulandır. "İnsan vardır" dediğimizde bunun olumsuzlaması "insan yoktur"dur, "insan-olmayan vardır" değil. Yine "beyaz insan vardır" diyenin olumsuzlaması "beyaz insan yoktur"dur, "beyaz-olmayan insan vardır" değil. "Beyaz insan vardır"ın olumsuzlamasının "beyaz-olmayan insan vardır" değil de "beyaz insan yoktur" olduğunu şöyle ispat ediyor: Çünkü her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğruysa, odun hakkında "beyaz-olmayan insandır" demek doğru olacaktır. Kısa söylenmiştir, ama şöyle açıklanabilir: Bir odun alalım, hakkında iki önerme söylensin. Şu bize bellidir ki her şey hakkında, olumlama doğruysa ona çelişik olarak karşı konan olumsuzlama yanlıştır; olumsuzlama doğruysa olumlama yanlış sayılır. Şimdi alınan odun hakkında biri "bu odun beyaz insandır" derse bu yanlıştır. Bu olumlama yanlışsa olumsuzlaması doğru olmalıdır. Eğer "beyaz insandır" olumlamasının olumsuzlaması "beyaz-olmayan insandır" diyen önermeyse, herhangi biri "bu odun beyaz-olmayan insandır" dediğinde bu olumsuzlama odun hakkında doğru yüklenmiş olurdu. Ama bu olamaz. Odunun beyaz-olmayan insan olduğu açıkça yanlıştır. Çünkü hiç insan olmayan şey beyaz-olmayan insan da olamaz. Demek ki ikisi de yanlıştır: hem odun hakkında "odun beyaz insandır" diyen olumlama hem "beyaz-olmayan insandır" diyen olumsuzlama. İkisi de yanlışsa, bu, o olumlamanın olumsuzlaması değildir. Şu hâlde onunla doğruyu ve yanlışı paylaşacak başka bir önerme aranmalıdır.

PL64.589_2

Sensus totus hujusmodi est, in omnibus complexionibus propositionum illa in his oppositio valet, quaecunque secundum esse vel non esse fit,ut cum dicimus,homo est, hujus negatio est, homo non est, Sed non ea quae dicit, non homo est, et rursus ejus quae proponit, est albus homo , illa negatio est quae dicit, non est albus homo, non ea quae proponit, est non albus homo. Hoc ipsum autem quoniam ejus quae dicit, est homo albus, negatio est, quae dicit, non est albus homo, non ea quae proponit, est non albus homo, sic demonstrat. Si enim de omnibus aut dictio aut negatio, lignum erit verum dicere esse non album hominem.Breviter dictum est, sed ita posse videtur exponi: propositum sit lignum, de quo duae enuntiationes dicantur, illud tamen nobis manifestum sit de omnibus, si affirmatio vera est, falsam esse negationem, eam scilicet quae contradictoriae opponitur,et si vera negatio est, falsa affirmatio esse pronuntietur . Igitur de proposito ligno si quis dicat quoniam lignum hoc est albus homo, hoc falsum est. Si igitur haec affirmatio falsa est, vera debet esse ejus negatio . Si ergo ea est negatio affirmationis quae dicit, est albus homo, quae dicit, est non albus homo, haec negatio vere praedicaretur de ligno dicente quolibet quod lignum, hoc est, non albus homo. Sed hoc fieri non potest. Perspicue enim falsum est lignum non album hominem esse. Quod enim omnino non est homo, nec non albus homo esse potest, falsae ergo sunt utraeque, et affirmatio quae dicit de ligno, quoniam lignum est albus homo, et negatio de eo quae dicit quoniam est non albus homo. Quod si sunt falsae utraeque, haec negatio illius affirmationis non est . Quaerenda est ergo alia quae cum ea dividat verum atque falsum. Qua in re nulla alia reperitur contra eam quae dicit,

PL64.591"Beyaz insandır" diyene karşı "beyaz insan değildir" diyenden başkası bulunmaz. Çünkü "beyaz insandır" diyen olumlamanın olumsuzlaması "beyaz-olmayan insandır" diyen önerme sayılırsa, hakkında söylenen olumlama yanlış olan odun hakkında bu olumsuzlama doğru olacak, "bu odun beyaz-olmayan insandır" demek doğru söz olacaktır; ama bu imkânsızdır. Demek ki "beyaz-olmayan insandır" önermesi "beyaz insandır" olumlamasının olumsuzlaması değildir; aynı olumlamanın olumsuzlaması "beyaz insan değildir" diyen önermedir. Görüyor musun, olumlamalar ve olumsuzlamalar hemen her yerde "olmak" ya da "olmamak"a göre kuruluyor? Biri beyaz olduğunu söyler, öteki beyaz olmadığını söyleyerek inkâr eder; biri insan olduğunu söyler, öteki insan olmadığını söyleyerek inkâr eder; ötekilerde de böyledir.

Durum böyleyse, "olmak" eklenmeyen önermelerde de "olmak"ın yerine söylenen şey aynı işi görecektir; örneğin "insan yürüyor"un olumsuzlaması "insan-olmayan yürüyor" değil, "insan yürümüyor"dur. Çünkü insanın yürüdüğünü ya da yürüyen olduğunu söylemek arasında hiçbir fark yoktur.

Bu, diyor, yalnız "olmak" ya da "olmamak"a göre düzenlenen önermelerde değil, "olmak"ın gücünü içinde toplayan fiillerle kurulan önermelerde de olur; örneğin "insan yürüyor" "olmak"ı içinde taşır, çünkü "yürüyor" ile "yürüyendir" aynıdır. Demek ki olumsuzluk, önermelerde "olmak"ı içinde taşıyan bu fiillere uygulanmalıdır. Her çelişki "olmak" ya da "olmamak"a göre kuruluyorsa, bu fiiller de kendi anlamlarıyla "olmak"ı içine alıyor ve "olmak"ın kendisi konmuş gibi konuyorsa, olumsuzluğun "olmak"ı içeren bu fiillere konması gerektiği açıktır; tıpkı yukarıda söylenen gerekçeyle "olmak" ya da "olmamak"a göre birbirine karşı konan önermeler gibi. Bunları önce söyledikten sonra, bunlardan nasıl bir uygunsuzluk çıkabileceğini anlatıyor.

Dolayısıyla her yerde böyleyse, "olması mümkündür"ün olumsuzlaması da "olması mümkün değildir" değil, "olmaması mümkündür" olacaktır. Oysa aynı şey hem olabilir hem olmayabilir görünür. Çünkü bölünebilen ya da yürüyebilen her şey yürümeyebilir de, bölünmeyebilir de.

Yukarıda, bileşik önermelerde karşıtlıkların nasıl daha çok "olmak" ve "olmamak"a göre kurulduğu gösterildi. Şimdi şunu söylüyor: Eğer, diyor, bütün önermelerde çelişkiler "olmak" ve "olmamak"a göre konacaksa, bir şeyin olmasının mümkün olduğunu bildirenlerde olumsuzlama "olması mümkün değil" diye konmamalı, "olmak"ın olumsuzuna göre kurulmalı; "olmaması mümkün" denip "olması mümkün" diyenin olumsuzlaması bu sayılmalıdır. Ama bunu söylersek, diyor, çelişik olumlama ve olumsuzlama doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşmaz. Çünkü olabilen her şey olmayabilir de: Bölünebilen bölünmeyebilir, yürüyebilen yürümeyebilir. Bir şeyin olabileceği söylenirken olmayabileceği de açık bırakılan bu imkânın nasıl bir şey olduğunu ardından açıklıyor:

*Sebebi şudur: Bu şekilde mümkün olan her şey her zaman fiil hâlinde değildir. Bu yüzden ona olumsuzlama da ait olacaktır; demek ki yürüyebilen yürümeyebilir, görülebilen görülmeyebilir. Ama aynı şey hakkında karşıt önermelerin doğru olması imkânsızdır. Şu hâlde "olması mümkün"ün olumsuzlaması "olmaması mümkün" değildir. Çünkü bundan ya aynı şeyi aynı şey hakkında aynı anda hem olumlamak hem olumsuzlamak ya da karşıt konan olumlama ve olumsuzlamaların "olmak" ve "olmamak"a göre kurulmaması çıkar. Birincisi daha imkânsızsa ikincisi tercih edilmelidir. Demek ki "olması mümkün"ün olumsuzlaması "olmaması mümkün" değil, "olması mümkün değil"dir. "Olması olumsal" için de aynı gerekçe geçerlidir; onun olumsuzlaması "olması olumsal değil"dir. Öteki kiplerde, zorunlu ve imkânsızda da benzer şekildedir.*

PL64.591

est albus homo, praeter eam quae dicit, non est albus homo, nam si ea dicitur esse affirmationis hujus quae dicit, est albus homo, negatio quae enuntiat est non albus homo, erit ut de ligno de quo affirmatio dicta falsa est, vera sit enuntiata negatio, eritque de ligno verum dicere, quoniam lignum hoc est non albus homo, sed hoc impossibile est. Constat ergo eam propositionem quae dicit,est non albus homo, illius affirmationis non esse negationem quae proponit, est albus homo. Sed eam quae dicit, non est albus homo , negationem esse ejusdem affirmationis quae dicit , est albus homo. Videsne ergo ut prope in omnibus affirmationes et negationes secundum esse vel non esse fiant? Illa enim album quidem esse dicit, illa negat album non esse dicens, rursus illa dicit hominem esse, illa vero negat dicens, hominem non esse, et in caeteris eodem modo est. Quod si hoc modo, et quibuscunque esse non additur, idem faciet quod pro esse dicitur , ut ejus quae est, ambulat homo, non ea quae est, ambulat non homo, negatio est . Sed ea quae est, non ambulat homo. Nihil enim differt dicere hominem ambulare , vel hominem ambulantem esse. Nec hoc solum, inquit, in his evenire potest propositionibus,quae secundum esse vel non esse disponuntur,sed etiam in his quaecunque verbis talibus continentur, ut verba illa vim ejus, quod est esse concludant,ut est homo ambulat, in se continet esse Idem enim est, ambulat quod an: bulans cst:cst.Ad haec ergo verba quae in propositionibus esse continent aptanda negatio est. Si enim omnis contradictio secundum esse vel non esse fit,haec autem verba esse propria significatione concludunt, quoniamque verba haec ita ponuntur tanquam si hoc ipsum esse poneretur . Manifestum est ad ea verba quae esse continent negationem poni oportere ad earum similitudinem propositionum, quae secundum esse vel non esse supra dicta ratione sibimet opponuntur. His ergo ante praedictis, quid inconveniens ex his possit esse prosequitur. Quare si hoc modo in omnibus, et ejus quae est, possibile est esse, negatio est, possibile est non esse, sed non ea quae est, non possibile est esse. Videtur autem idem posse et esse et non esse. Omne enim quod est possibile dividi,vel ambulare, et non ambulare, et non dividi, possibile est. Superius demonstratum est quemadmodum in iis quae complectuntur enuntiationibus secundum esse potius, et non esse fierent oppositiones, nunc hoc dicit. Si hoc,inquit, in omnibus propositionibus faciendum est, ut earum contradictiones secundum esse et non esse ponantur,in iis quae aliquid possibile esse pronuntiant,non ea ponenda negatio est, ut dicat non possibile esse. Sed potius secundum non esse constituenda est,ut dicatur possibile non esse, negationem ejus esse quae dicit possibile esse. Sed si hoc,inquit,dicimus, affirmatio et negatio contradictoriae verum inter se falsumque non dividunt. Omne enim quod potest esse,idem etiam potest non esse. Quod enim potest dividi, idem potest non dividi, et quod potest ambulare, idem potest non ambulare. Quae autem sit hujusmodi possibilitas per quam cum dicitur aliquid fieri posse, illud tamen relinquatur posse non fieri, consequenter explanat dicens: Ratio autem est , quoniam omne quod sic possibile est, non semper in actu est. Quare inerit ipsi etiam negatio , potest igitur et non ambulare, quod est ambulare , et non videri quod est visibile. At vero impossibile est de eodem oppositas esse veras dictiones. Non igitur ejus quae est,possibile est esse,negatio est, possibile est non esse. Contingit enim ex his aut idem ipsum affirmare et negare simul de eodem, aut non secundum esse et non esse, quae opponuntur, fieri affirmationes et negationes. Si ergo illud impossibilius est, hoc erit magis eligendum. Est igitur negatio ejus quae est possibile esse,ea quae est, non possibile esse, et non ea quae est, possibile non esse. Eadem quoque ratio est in eo quod est,contingens esse, etenim negatio ejus est,non contingens esse.Et in aliis quoque simili modo , ut in necessario et impossibili.

PL64.591_2Olabileceği söylenen şeyin olmayabilmesinin sebebi, diyor, mümkün dediğimiz her şeyi her zaman fiil hâlinde olmayan, yani zorunlu olmayan şey olarak söylememizdir. Çünkü her zaman fiil hâlinde olan her şey zorunludur: Güneş her zaman hareket eder, yani onun hareketi her zaman yapılmaktadır. Biri benim yürüyebileceğimi söylerse, yürüme hareketi bende her zaman yapılmadığı, bazen yürümediğim için, yürüyebileceğim doğru söylenirken yürümeyebileceğim de benim hakkımda doğru söylenir. Demek ki her zaman fiil hâlinde olmayan her şey hem olabilmeyi hem olmayabilmeyi kabul eder. Yürünebilir olan, yani yürüyebilen şey yürümeyebilir; görülebilir olan görülmeyebilir. Bundan dolayı "olabilir" diyenin olumsuzlamasının "olmayabilir" diyen önerme olmadığını öğretiyor; çünkü kendisinin dediği gibi, her zaman fiil hâlinde olmayan şeylerde ikisi de doğrudur. Aristoteles'in söylediği iki şeyden biri çıkar: Ya aynı şeyi aynı şey hakkında aynı anda hem söylemek hem olumsuzlamak, ya da karşıt konan olumlama ve olumsuzlamaların "olmak" ve "olmamak"a göre kurulmaması. Yani çelişki her yerde "olmak" ve "olmamak"a göre kuruluyorsa, "olabilir" ve "olmayabilir"de olduğu gibi olumlama ve olumsuzlama aynı olur ve birbiriyle uyuşur. Çünkü ikisi aynıdır ve birbiriyle uyuşur; biri bunun çelişki olduğunu söylerse, çelişkinin kendi kendisiyle uyuştuğunu söylemiş olur ki bu imkânsızdır. Ya da bütün olumlama ve olumsuzlamalarda çelişki, "olmak" ya da "olmamak"ın ya da "olmak"ı içeren fiillerin karşıtlığına göre kurulmaz. Birincisi daha imkânsızsa, diyor, ikincisi tercih edilmelidir. Yukarıda söylenen gerekçelerden çıkan iki şey koymuştu: Ya aynı şeyi aynı şey hakkında aynı anda söylemek ve olumsuzlamak, yani aynı anda aynı şey hakkında yüklenen olumlama ve olumsuzlamanın aynı olması ve birbiriyle uyuşması, ya da

PL64.591_2

Causa est igitur, inquit, cur id quod posse esse dicitur, idem possit non esse.Quod omne quod possibile dicimus,ita pronuntiamus, ut non semper in actu sit,id est non sit necessarium.Omne namque quod semper in actu est, necessarium est, ut sol semper movetur.Itaque illi semper agitur motus.Si quis autem me dicat ambulare posse, quoniam mihi ambulationis motus non semper agitur et inest mihi aliquoties non ambulare,inest quoque illud ut vere de me dicatur posse me non ambulare, cum vere pronuntiatur posse ambulare.Ergo quaecunque non semper in actu sunt, et posse esse et posse non esse recipiunt. Potest ergo quod est ambulabile , id est quod ambulare potest, non ambulare, et quod est visibile non videri.Quocirca docet non esse negatio ejus quae dicit, posse esse eam quae proponit posse non esse.Idcirco quoniam utraeque sunt verae, ut in iis quae (ut ipse ait) non semper actu sunt. Contingit enim unum ex utrisque quae Aristoteles dicit, aut idem ipsum dicere et negare simul de eodem, aut non secundum esse et non esse, quae opponuntur, fieri affirmationes et negationes,id est ut aut idem sint affirmatio et negatio sibique consentiant, si secundum esse et non esse in omnibus contradictio fit, ut est in eo quod est posse esse et posse non esse. Idem enim utraeque sunt sibique consentiunt,et si quis dicit eam esse contradictionem, dicit consentire sibi contradictionem,quod impossibile est.Aut certe non in omnibus affirmationibus et negationibus secundum esse et non esse ea quae opponuntur, fieri affirmationes et negationes, id est non in omnibus affirmationibus et negationibus secundum oppositionem esse vel non esse, vel eorum verborum quae esse continent, fieri contradictionem. Si ergo, inquit, illud impossibilius est, hoc erit magis eligendum. Duo supra posuerat quae ex supradictis rationibus evenirent, aut unum et idem dicere et negare simul de eodem,id est ut et dictio et negatio idem essent, simul de eodem praedicatae sibique consentirent,aut,

PL64.593çelişkinin "olmak" ya da "olmamak"a göre kurulmaması. Ama ikisi de bir bakıma uygunsuz görünür: Biri, olumlama ve olumsuzlamanın uyuşması, imkânsızdır da; öteki, karşıtlıkların "olmak" ya da "olmamak"a göre kurulmaması, çelişkinin bu şekilde kurulduğu açık olan öteki önermelerle uyuşmaz. Şimdi şunu söylüyor: İkisi de uygunsuz olduğundan biri tercih edilmelidir; yani daha az imkânsız olan alınmalıdır. Daha az imkânsız olan ise karşıtlıkların "olmak" ve "olmamak"a göre kurulmamasıdır; buna hiçbir şey engel değildir. Olumlama ve olumsuzlamanın birbiriyle uyuşması ise daha imkânsızdır. Dolayısıyla tercih edilecek olan şudur: Kipli önermelerin karşıtlıkları "olmak" ya da "olmamak"a göre değil, kipe konan olumsuzlukla kurulur. "Daha imkânsız" sözünü, öteki de imkânsızmış gibi söylememiştir; ikisinin de uygunsuz görünmesine, ama birinin imkânsız da olduğunun şüphesiz olmasına göndermede bulunmuştur. Sonra bir kiple söylenen önermelerin, olumsuzluğu "olmak"a koymayan düzenini ortaya koyuyor: Demek ki "olması mümkün"ün olumsuzlaması "olması mümkün değil"dir diyor; yani olumsuzluğu "olmak" fiiline değil, "mümkün" kipine ekliyor. Aynı gerekçenin olumsallar için de geçerli olduğunu söylüyor: "Olması olumsal"ın olumsuzlaması "olması olumsal değil"dir. Zorunlu ve imkânsız hakkında da aynı şeyi düşündüğünü öğretiyor. Bu karşıtlığın tabiatı kısaca ama çok doğru olarak anlatılmıştır; biz bunu yukarıda daha uzun konuştuk. O yeri daha keskin kavramak isteyen, bu basamak basamak ilerleyen açıklamayı onunla karşılaştırsın.

*Çünkü oradaki "olmak" ve "olmamak" nasıl eklenen şeylerse, özne olan şey de "beyaz" ve "insan" ise, burada da "olmak" ve "olmamak" özne, "olumsal" ve "mümkün" ise eklenen şey olur; bunlar, oradaki "olmak" ve "olmamak" gibi, burada "olması mümkün" ve "olması mümkün değil"de doğruluğu ve yanlışlığı belirler. "Olmaması mümkün"ün olumsuzlaması "olması mümkün değil" değil, "olmaması mümkün değil"dir. "Olması mümkün"ün olumsuzlaması da "olmaması mümkün" değil, "olması mümkün değil"dir. Dolayısıyla "olması mümkün" ile "olmaması mümkün" birbirini izler görünecektir; çünkü aynı şey hem olabilir hem olmayabilir. Çünkü bunlar, yani "olması mümkün" ile "olmaması mümkün", birbirinin çelişiği değildir; "olması mümkün" ile "olması mümkün değil" ise aynı şeyde hiçbir zaman birlikte doğru olmaz; çünkü karşıttırlar. "Olmaması mümkün" ile "olmaması mümkün değil" de hiçbir zaman birlikte doğru olmaz. Benzer şekilde "olması zorunlu"nun olumsuzlaması "olmaması zorunlu" değil, "olması zorunlu değil"dir. "Olmaması zorunlu"nun olumsuzlaması "olmaması zorunlu değil"dir. "Olması imkânsız"ın olumsuzlaması da "olmaması imkânsız" değil, "olması imkânsız değil"dir; "olmaması imkânsız"ın olumsuzlaması ise "olmaması imkânsız değil"dir.*

PL64.593

non secundum esse vel non esse contradictionem fieri.Sed videntur utraque quasi quodammodo inconvenientia esse,quippe cum illud unum etiam impossibile sit, ut affirmatio negatioque consentiant, illud alterum non secundum esse vel non esse fieri oppositiones, inconsentiens sit aliis propositionibus, in quibus hoc modo fieri contradictionem manifestum est. Nunc ergo hoc dicit, quoniam utrumque, inquit,inconveniens est, unum ex his erit eligendum , id est quod minus est impossibile, hoc sumendum est. Minus autem est impossibile, ut secundum esse et non esse non fiant oppositiones. Hoc enim nihil prohibet.Illud autem impossibilius est, ut affirmatio negatioque sibi consentiant, hoc igitur erit eligendum potius, id est has quae cum modo sunt propositiones non eas habere oppositiones, quae secundum esse vel non esse fiunt, sed potius eas quae ad modum ponuntur. Non autem dixit ita impossibilius est,tanquam si alterum impossibile sit.Sed ad hoc potius retulit quod utraque quasi inconvenientia videntur , quorum unum etiam impossibile esse non dubium est, hinc quoque disposuit ordinem secundum modum aliquem pronuntiatarum propositionum quae non secundum esse negationes ponunt , dicit enim: Est ergo negatio ejus quae est possibile esse, ea quae est, non possibile esse, negationem scilicet addens non ad esse verbum, sed ad modum quod est possibile, eamdem quoque rationem dicit esse et in contingentibus. Ejus enim quae est contingere esse, negatio est non contingere esse.Docet etiam de necessario et impossibili idem sibi videri. Quae autem natura sit hujus oppositionis,licet breviter, veracissime tamen expressa est, de qua nos superius diutius locuti sumus; quod si quis perspicacius intendit illius intelligentiam loci, cum hac gradatim proficiscente expositione communicet. Fiunt enim quemadmodum in illis esse et non esse appositiones, subjecta vero res, hoc quidem album, illud vero homo. Sic hoc loco,esse quidem et non esse subjectum fit, contingere vero et posse, appositiones, determinantes quemadmodum in illis esse et non esse, veritatem et falsitatem, sic hic in eo quod est esse possibile, et esse non possibile. Ejus vero quae est, possibile est non esse, negatio est non ea quae est,non possibile esse, sed ea quae est, non possibile non esse. Et ejus quae est possibile est esse,non ea quae est,possibile est non esse,sed ea quae est non possibile est esse. Quare et sequi sese invicem videbuntur hae, possibile est esse, possibile est non esse. Idem enim possibile est esse, et non esse. Non enim contradictiones sunt sibi invicem hujusmodi, possibile esse, et possibile non esse, sed possibile est esse, et non possibile est esse, nunquam simul in eodem verae sunt. Opponuntur enim. At vero nec possibile est non esse, et non possibile est non: esse, nunquam simul verae sunt.Similiter autem et ejus quae est necessarium esse, negatio non est ea quae est, necessarium non esse sed ea quae est, non necessarium esse. Ejus vero quae est necessarium est non esse, ea quae est, non necessarium non esse. Et ejus quae est impossibile esse , non ea quae est impossibile non esse, sed non impossibile esse, ejus vero quae est impossibile non esse,ea quae est non impossibile est non esse.

PL64.593_2"Eklenen şeyler" dediği yüklemlerdir. Şunu söylüyor: Bir kip olmadan söylenen önermelerde her zaman "olmak" ve "olmamak" ya da "olmak"ı içeren fiiller yüklenir; özne ise bunların hakkında yüklendiği şeylerdir: "Beyaz vardır" dediğimizde "beyaz", "insan vardır" dediğimizde "insan". Bunlarda yüklem önermenin bütününü taşıdığı için doğruluk ve yanlışlığı yüklem belirler. Yüklenen de "olmak" ya da "olmak"ı içeren bir şey olduğundan çelişkiler haklı olarak "olmak" ve "olmamak"a göre konur. Bir kipin yüklendiği önermelerde ise "olmak" ya da "olmak"ı içeren fiiller özne olur; bir bakıma yalnız kip yüklenir. Çünkü hiçbir kip olmadan yalnız "vardır" dendiğinde şeyin kendi cevheri bildirilir ve burada var olup olmadığı sorulur; bu yüzden olumlama "olmak"ı koyar, olumsuzlama "olmamak" der. Bir kipin bulunduğu önermelerde ise bir şeyin var olduğu değil, belli bir keyfiyetle var olduğu söylenir; öyle ki var olduğundan ne olumlama ne olumsuzlama kuşku duyar, kuşku bazı kimseler arasında keyfiyet, yani nasıl olduğu hakkındadır. Bu yüzden biri "Sokrates iyi konuşuyor" derse olumsuzlama olarak "iyi konuşmuyor" diye olumsuzluğu fiile koymak değil, "iyi değil konuşuyor" demek gerekir. Çünkü dediğimiz gibi, olumlama bir şeyin olduğunu bildirdiğinde dinleyenin zihni "olmak"a ya da "olmak"ı içeren ve önermeyi kuran fiillere değil, kipe yönelir. Önermenin bütün gücünü bu taşıyorsa, önermenin gücünü taşıyan yükleniyorsa ve karşıtlıklar her zaman yüklenene göre kuruluyorsa, olumsuzluğun gücünün yalnız kiplere karşı konması doğrudur. Bunlar akılla kurulduktan sonra şunu ele alıyor: "Olabilir" ve "olmayabilir" çelişki olmadığı gibi, kipli olarak konup olumsuzluğu "olmak"a bağlı tutan bu tür önermeler de hiç olumsuzlama değil, olumlamadır; çünkü onların başka olumsuzlamaları bulunabilir. Diyor ki: "Olmaması mümkün"ün olumsuzlaması "olmaması mümkün değil"dir. Yani "olabilir" ile "olmayabilir" arasında çelişki yoktur, öyle ki "olmayabilir" diyen önermenin olumsuzlama değil, olumlama olduğu ortaya çıkar. Olumlama ise olumlamaya hiçbir zaman çelişik olarak karşı konmaz. "Olmayabilir" diyenin olumlama olduğu, ona başka bir olumsuzlama bulunmasından, yani "olmaması mümkün değil" diyen önermeden anlaşılır. Ardından şunu da ekliyor: "Bir şey olabilir" önermesinin olumsuzlaması gibi görünen iki önerme varken, yani "olmayabilir" ile "olamaz" varken, bunlardan hangisinin "olabilir" diyen olumlamaya çelişik olduğu şuradan anlaşılır: Onunla doğruyu ve yanlışı paylaşan önerme, onunla uyuşandan daha çok olumsuzlama olabilir.

PL64.593_2

Appositiones vocat praedicationes,dicit ergo in his propositionibus quae praeter aliquem modum dicuntur , praedicantur quidem semper esse et non esse, vel ea verba quae esse continent, subjiciuntur vero res de quibus illa praedicantur, ut album,cum dicimus album est, vel homo cum dicimus homo est. Atque ideo quoniam in his praedicatio totam continet propositionem,veritatem et falsitatem praedicatio illa determinat. Praedicatur autem esse vel aliquid quod esse continet. Jure secundum esse et non esse contradictiones ponuntur.In his autem,id est in quibus modus aliquis praedicatur, esse quidem subjectum est, vel ea verba quae esse continent . Modus autem solus quodammodo praedicatur,nam quod dicitur esse solum sine modo aliquo ipsius rei substantia pronuntiatur , et quaeritur in eo quodammodo an sit, idcirco esse ponente affirmatione dicit,negatio non esse. In his autem in quibus modus aliquis est,non dicitur aliquid esse,sed cum qualitate quadam esse,ut esse quidem nec affirmatio ambigat nec negatio. De qualitate autem, id est quomodo sit, tunc inter aliquos dubitatur, atque ideo ponente aliquo quoniam Socrates bene loquitur,non ponitur negatio,quoniam bene non loquitur,sed quoniam non bene loquitur. Idcirco quoniam (ut dictum est) non ad esse vel ad ea verba quae esse continent, et propositionem totam constituunt,sed potius ad modum intenditur animus audientis,cum affirmatio aliquid esse pronuntiat. Si igitur hoc continet totius propositionis vim,quod autem propositionis vim continet praedicatur,et secundum id quod praedicatur semper oppositiones fiunt, recte solis modis vis negationis opponitur. His autem rationabiliter constitutis illud rursus exsequitur quod non modo contradictio non est posse esse et posse non esse, verum etiam hujusmodi propositiones quae cum modo sunt positae,negationem tamen habent ad esse junctam, omnino negationes non sunt,sed affirmationes , possunt enim earum negationes aliae reperiri. Ait enim: Ejus vero quae est possibile non esse negatio est, non possibile non esse, in tantum, inquit, non est ulla contradictio ejus quae est posse esse et ejus quae est posse non esse, ut ea quae dicit posse non esse, non esse negatio, sed potius affirmatio convincatur.Affirmatio autem affirmationi nunquam opponitur contradictoriae.Docetur autem esse affirmatio ea quae dicit, posse non esse quod ejus quaedam alia negatio reperitur,ea scilicet quae dicit, non posse non esse, simulque illud adjungit: Cum sint, inquit, hujus propositionis quae dicit,aliquid posse esse, duae quae videantur esse negationes, ea scilicet quae dicit posse non esse, et ea quae proponit non posse esse, hinc agnoscitur quae harum sit contradictoria contra eam quae dicit posse esse,affirmationes . Quae enim verum falsumque cum ea dividit, ipsa potius potest negatio esse quam ea quae illi contradictiones . Ei vero quae est, posse esse,consentit ea quae

PL64.595"Olabilir"le uyuşan ise yukarıda öğrettiğim gibi "olmayabilir" diyendir. "Olamaz" diyen yanlışsa "olabilir" diyen doğrudur; bu yanlışsa "olamaz" diyen doğrudur. Demek ki bunlar doğruluğu ve yanlışlığı paylaşır; bu, tek tek örneklerde kolayca bulunabilir. Biri benim yürüyebileceğimi söylerse doğru söyler; yürüyemeyeceğimi söylerse yalan söylemiş olur. Yine biri güneşin durabileceğini söylerse yalan söyler; duramayacağını söylerse doğruluğundan kimse kuşku duymaz. Demek ki doğruluğu ve yanlışlığı paylaşanlar "olabilir" ile "olamaz"dır; "olabilir" ile "olmayabilir" ise birbirini izler. Birbiriyle uyuşanlar çelişki değildir; doğruluğu ve yanlışlığı paylaşanlar ise daha çok çelişki sayılmalıdır. Bunu şöyle söylüyor: Dolayısıyla birbirini izler görünecektir. Hangi önermelerin birbirini izlediğini de söylüyor: "olması mümkün" ve "olmaması mümkün". Neden birbirini izlediklerini ekleyerek gösteriyor: Çünkü birbirinin çelişiği değildir. Çelişik olsalardı birbirini hiç izlemezlerdi. Hangilerinin çelişik olduğunu da açıklıyor: "Olması mümkün" ile "olması mümkün değil" ise hiçbir zaman birlikte olmaz. Neden hiç birlikte olmadıklarını da söylemeden geçmiyor: Çünkü karşıttırlar. Hiçbir zaman birlikte olmamalarının sebebi, karşıt oldukları için doğruluğu ve yanlışlığı paylaşmalarıdır. "Olmayabilir" önermesinin olumsuzlamasının "olmaması mümkün değil" olduğunu da öğretiyor ve aynı akıl yürütmeyle bu önermeye geçiyor: Ama "olmaması mümkün" ile "olmaması mümkün değil" de hiçbir zaman birlikte olmaz. Bununla birinin olumlu, ötekinin olumsuz olduğu gösterilir. Çünkü genel olarak biri aynı şeyi aynı şey hakkında koyan, öteki kaldıran önermeler, biri olumlu öteki olumsuzsa ve hiçbir eşadlılık ya da küllî belirlenim engel olmazsa, birbirine çelişik olarak karşı konur. Geri kalanları öyle söylüyor ki kendiliğinden açıktır, uzun bir açıklamaya gerek yoktur. Ama kendi başına aydınlık olanın daha da açık görünmesi için onların sırasına bazı şeyler katmak gerekir. Öteki kipleri de benzer şekilde ele alıyor; hangi önermelerin hangi olumlamaların olumsuzlaması olduğunu, hangilerinin olmadığını söylüyor ve olumsuzlama sanılanların olumlama olduğunu göstermek için onlara başka olumsuzlamalar karşı koyuyor. Benzer şekilde, diyor, "olması zorunlu" önermesinin olumsuzlaması "olmaması zorunlu" diyen önerme değildir; çünkü bu, biraz sonra olumsuzlama karşı konarak gösterildiği gibi bir olumlamadır. "Olması zorunlu"nun olumsuzlaması daha çok "olması zorunlu değil" diyendir. Hepsini aynı şekilde ele alıyor: Yukarıda "olması zorunlu"ya karşıt olmadığını söylediği "olmaması zorunlu"nun olumsuzlaması "olmaması zorunlu değil" diyen önermedir. Olumsuzluğu "olmak"a konmuş olan kipli önermeler olumlama sayılmalıdır. "Olması imkânsız"ın olumsuzlaması da "olmaması imkânsız" değildir, çünkü olumsuzluk edatı kipe bağlı değildir; "olması imkânsız değil"dir: Bunlar doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşır. Edatı "olmak"a bağlı olan ve olumlama olduğu açık bulunan önermenin, yani "olmaması imkânsız"ın olumsuzlaması ise "olmaması imkânsız değil"dir. Yukarıda gösterdiğini kısaca şöyle bağlıyor:

*Genel olarak, söylendiği gibi, "olmak" ve "olmamak" özne gibi konmalı; olumlama ve olumsuzlamayı yapan şeyleri ise "olmak" ve "olmamak"a eklemeli ve şunları karşıt ifadeler saymalıdır: mümkün, mümkün değil; olumsal, olumsal değil; imkânsız, imkânsız değil; zorunlu, zorunlu değil; doğru, doğru değil.*

PL64.595

dicit, posse non esse,ut supra jam docui; ea autem quae dicit, non posse esse, si falsa est, vera est quae dicit posse esse. Sed si haec rursus falsa est, vera est illa quae enuntiat non posse esse. Dividunt ergo hae veritatem falsitatemque, quod in singulis exemplis facile poterit inveniri.Age enim dicat quis me posse ambulare, ille verum dixerit . Si vero quis non posse me ambulare, mentitus est. Rursus si quis dicat posse solem consistere,mentitur. Si quis vero dicat non posse solem consistere, de ipsius nullus ambigit veritate. Dividunt ergo veritatem falsitatemque hae scilicet quae dicunt, posse esse et non posse esse, illae vero sese sequuntur quae dicunt posse esse et posse non esse. Quae ergo sibi consentiunt, contradictiones non sunt,quae autem veritatem falsitatemque dividunt, ipsas esse contradictiones magis putandum est quod hoc ait: Quare et sese sequi invicem videbuntur. Quae autem propositiones sequantur sese dicit, id est possibile est:esse et possibile non esse. Cur autem sese sequantur monstrat adjiciens: Non enim contradictiones sibi invicem sunt.Si enim contradictiones essent, nunquam sese sequerentur. Sed quae sint contradictiones declarat dicens: Sed possibile est esse et non possibile esse nunquam simul sunt. Cur autem nunquam simul sunt, non tacuit, ait namque: Opponuntur enim. Nam idcirco nunquam simul sunt, quia veritatem falsitatemque dividunt, quoniam opponuntur. Docet quoque ejus propositionis quae dicit posse non esse illam esse negationem, quae proponit non posse non esse,et ex eadem vi ad hanc propositionem transit. Dicit enim: At vero possibile non esse et non possibile non esse nunquam simul sunt, per quod ostenditur illam esse affirmativam , illam vero negativam. Universaliter enim quaecunque idem de eodem haec ponit, haec aufert, si illa sit affirmativa, illa negativa, et nihil aequivocationis, aut universalium determinationis impediat,contradictiones sibimet opponuntur. Caetera jam ita ait, per se expedita sunt, ut longa expositione non egeant. Sed quaedam in eorum ordine permiscenda sunt,per quae id quod per se est lucidum,clarius monstretur. Prosequitur enim similiter caeteros modos, dicens quae propositiones quarum affirmationum non sint negationes et quae sint, et eis quas negationes esse dicit,ut affirmationes esse demonstret, alias negationes opponit. Similiter autem, inquit,et ejus propositionis - quae est necessarium esse, non est ea negatio quae dicit, necessarium non esse, haec enim affirmatio est; sicut mox negatione opposita comprobavit , sed potius ea negatio est ejus quae est necessarium esse quae dicit,non necessarium esse.Eodem quoque modo cuncta prosequitur dicens, ejus vero quae est, necessarium non esse,quam supra dixerit non esse oppositam ei quae dicit, necessarium est esse, illa negatio est quae proponit non necessarium non esse, Quaecunque enim negationem ad esse positam habent, illae si cum modo sunt, affirmationes esse putandae sunt. Ejus vero quae est, impossibile esse, non est ea negatio quae dicit,impossibile non esse. Non enim ad modum habet negativam particulam junctam,sed potius ea quae dicit, non impossibile esse, hae namque inter se verum falsumque dividunt, illius vero quae ad esse habet particulam negativam,quam affirmationem esse manifestum est, id est ejus quae dicit,impossibile non esse ea negatio est quae dicit, non impossibile non esse. Concludit etiam breviter id quod supra demonstravit dicens: Universaliter vero (quemadmodum dictum est) esse quidem et non esse oportet ponere,tanquam subjecta, negationem vero et affirmationem haec facientem ad esse et non esse apponere, et has putare oportet esse oppositam dictiones,possibile ,non possibile,contingens, non contingens, impossibile,non impossibile, necessarium, non necessarium, verum, non verum.

PL64.595_2Genel olarak, diyor, yukarıda söylendiği gibi şunu söylüyoruz: Kip eklenen önermelerde "olmak" ve "olmamak" özne olur, kipler ise yüklenir. Bu yüzden olumlama ve olumsuzlama her zaman tek bir kipe göre yapılmalıdır; yüklenen kip nasıl olumlamayı taşıyorsa, kipe bağlanan olumsuzluk edatı da aynı şekilde bütün olumsuzlamayı taşısın. Karşıt saydığı ifadeleri şöyle ortaya koyuyor: mümkün, mümkün değil; olumsal, olumsal değil; imkânsız, imkânsız değil; zorunlu, zorunlu değil. "Doğru, doğru değil"i bütün kipleri içine almak için ekliyor. "Doğruca" da "iyi", "hızlıca", "sevinçle", "ağır ağır" gibi bir kiptir; bu kiplerin hepsinde çelişki şöyle kurulmalıdır: "doğrudur", "doğru değildir"; "hızlıca yürümek", "hızlıca değil yürümek"; "hızlıca yürümemek" diyen değil. Sonuç olarak olumsuzluk her zaman kipe bağlanmalıdır. Yukarıda söylendiği gibi, olumsuzluk edatlarını yüklemlere bağlı tutan önermeler her zaman birbirine karşıttır. Bu önermelerde yüklenen kiplerdir, yukarıda gösterdiğimiz gibi. Demek ki bunlarda kiplere konan olumsuzluk çelişkinin bütün gücünü sağlayacaktır. Kiplerin karşıtlıkları açıklandığına göre, önermelerin birbirini izlemesi ve uyuşması hakkında ince ve faydalı bir inceleme yapılacaktır. "Mümkün" tek bir anlamda söylenseydi önermelerin uyuşması da yalın ve kolay görünür, izleyişlerinde hiçbir yanılgı olmazdı. Ama iki anlamda söylendiği için, farklı kiplere göre önermelerin izleyişleri aynı değildir. Dediğim şudur: Mümkünün iki parçası vardır: Biri, olmadığı hâlde olabilen; öteki, zaten olduğu için mümkün olan. Birinci parça bozulabilir ve değişebilir şeylere özgüdür: Ölümlü Sokrates, var olmadığı sırada var olabilirdi; tıpkı daha önce var olmadıkları şey olan bütün ölümlüler gibi. İnsan konuşmuyorken konuşabilir, yürümüyorken yürüyebilir. Demek ki bu parça, henüz olmayan ama olabilen şeye göre söylenir. Mümkünün, zaten kuvve hâlinde değil fiil hâlinde olan şeye göre söylenen öteki parçası ise

PL64.595_2

Universaliter,inquit, dicimus,sicut jam supra dictum est ctumest,in his propositionibus quae; modos additos habent, esse et non esse subjecta potius fieri,modos vero praedicari,atque ideo ad unum quemlibet modum, id est secundum unum, fieri debere affirmationem et negationem semper,ut sicut praedicatus modum affirmationem continet,ita negativa particula ad modum juncta totam hoc modo contineat negationem. Proponit autem eas quas putat esse oppositas dictiones hoc modo,possibile non possibile, contingens non contingens, impossibile non impossibile, necessarium nonnecessarium.Quod autem addit verum non verum, ad hoc pertinet, ut omnes modos includeret, vere enim modus quidem est sicut et bene, sicut velociter, sicut laete, sicut graviter, et quicunque modi sunt,hoc modo facienda est contradictiones , verum est, non verum est, non autem non est verum,velociter ambulare,non velociter ambulare, sed non illa quae dicit, velociter non ambulare. Concludenti ergo semper ad modum jungenda negatio est. Illae enim semper sibimet opponuntur, ut supra jam dictum est,quae secundum praedicationes habent negativas particulas junctas.Praedicantur autem in his modi,ut supra jam demonstravimus.Secundum modos ergo in his negatio posita integram vim contradictiones efficiet. Expeditis modorum oppositionibus de consequentia propositionum atque consensu habebitur subtilis utilisque tractatus. Si ergo possibile esse simpliciter diceretur, simplex et facilis propositionum videretur esse consensus, nec quidquam in earum consequentia posse errari. Nunc autem quoniam dupliciter dicitur secundum diversos modos non eadem propositionum sunt consequentiae . Quod autem dico tale est. Possibilis duae sunt partes, unum quod cum non sit, esse potest. Alterum quod ideo sit possibile, quod jam est, prior quidem pars corruptibilibus et,permutabilibus propria est, mortalis enim Socrates poterat esse cum non fuit, sicut ipsi mortales qui sunt id quod ante non fuerant, potest enim homo cum non loquitur loqui, et cum non ambulat ambulare. Ergo haec pars secundum id dicitur quod jam quidem non est, esse tamen potest, illa vero alia pars possibilis quae secundum id dicitur, quod jam est aliquid actu non potestate,utrisque

PL64.597iki tabiata, hem sonsuz hem ölümlü şeylere uyar. Çünkü sonsuz şeylerde olan şeyin olması mümkündür; ölümlü şeylerde olan da var olma imkânından uzaklaşmaz. Yalnız şu fark vardır: Sonsuz şeylerdeki hiçbir şekilde değişmez ve hep olması zorunludur; ölümlü şeylerde bulunan ise olmayabilir de, olması zorunlu değildir. Ben yazarken yazmak bana aittir; dolayısıyla yazmam mümkündür; ama ölümlü olduğum için bu yazma kuvveti zorunlu değildir, çünkü zorunluluktan yazmıyorum. Göğe hareketin ait olduğunu söylediğimizde ise göğün hareket etmesinin zorunlu olduğundan hiç kuşku yoktur. Demek ki ölümlü şeylerde bir şey varken olabilir de, ama olması zorunlu değildir; sonsuz şeylerde ise olan şeyin olması zorunludur ve olduğu için olması mümkündür. Şu hâlde mümkünün iki ana parçası vardır: Biri, olmadığı hâlde olabilen şeye göre söylenen; öteki, yalnız kuvve hâlinde değil zaten fiil hâlinde olan şeye göre yüklenen. Zaten fiil hâlinde olan bu mümkün kendinden iki tür çıkarır: Biri, varken zorunlu olmayan; öteki, varken olması da zorunlu olan. Bunu yalnız Aristoteles'in inceliği kavramış değildir; Diodoros da mümkünü "ya olan ya olacak olan" diye tarif eder. Aristoteles, Diodoros'un "olacak" dediğini, olmadığı hâlde olabilen mümkün sayar; Diodoros'un "olan" dediği mümkünü ise zaten fiil hâlinde olduğu için mümkün denen şey olarak yorumlar. Bu imkân kipinin iki parçası olduğunu öğrettik: Biri zorunlu dediğimiz, öteki zorunlu olmadığını yüklediğimiz. Bu zorunlu olmayanın da iki parçası vardır: Biri kuvveden fiile gelen; öteki, her zaman fiil hâlinde olan, o şeyi kabul eden şey bir zaman var olmuş olsa da. Kuvveden fiile gelen mümkün, çelişkinin iki yanını da kabul eder: Şu anda yazıyorum ve kuvveden fiile geldim; yaparken yazabilirim. Yazmadan önce bende yazma kuvveti vardı, yazma kuvvetinden yazma fiiline geldim. Dolayısıyla bana hem yazmak hem yazmamak uyar; çünkü hem yazmayabilirim hem yazabilirim ki bu bir bakıma çelişkidir. Bu yüzden kuvveden fiile gelen şeyleri hem yapabilirim hem yapmayabilirim, hem olabilir hem olmayabilir. Konuşan kişi, konuşmadan önce konuşabildiği için ve şimdi konuştuğu için, hem konuşabilir hem konuşmayabilir. Daha önce hiç kuvve hâlinde olmamış, hep fiil hâlinde olmuş olan öteki mümkün ise, kuvve hâlinde bir şey denebilecek o şeyin kendisi bir zaman var olmuş olsa da, yalnız tek bir şeye elverişlidir. Ateş hiçbir zaman önce kuvve hâlinde sıcak olup sonra fiil hâlinde sıcak hissedilmedi; kar da önce kuvve hâlinde soğuk olup sonra fiil hâlinde soğuk olmadı. Ateş bir zaman fiil hâlinde sıcak var oldu, kar da bir zaman fiil hâlinde soğuk var oldu. Dolayısıyla bu kuvveler iki yana elverişli değildir: Ateş soğuğa kapılamaz, kar da kuvve hâlinde sıcak olamaz. Demek ki bölme baştan şöyle yapılmalıdır: Mümkünün bir parçası olmadığı hâlde olabilendir; öteki parçası fiil hâlinde olan ve bu yüzden mümkün denendir; çünkü olamasaydı hiç var olmazdı. Zaten fiil hâlinde olana göre söylenen bu imkânın iki parçası vardır: Biri zorunlulukla olduğunu söylediğimiz, öteki var olduğu hâlde zorunlulukla olmadığını düşündüğümüz. Bu zorunlu olmayan kuvvenin de iki parçası vardır: Biri, kuvveden fiile geldiği için hem olma hem olmama yetisini kabul eden; öteki, fiilini hiç yitirmediği için, kendisine mümkün denen şey bir zaman var olmuş olsa da, yalnız tek bir yana, hep fiil hâlinde icra ettiği yana elverişli ve mümkün olan: Ateşte sıcaklık, karda soğukluk, elmasta sertlik, suda akışkanlık gibi. Ama kimse, ateşte sıcaklık gibi bazı şeylerdeki hiç kuvve hâlinde olmamış dediğimiz fiillerin zorunlu imkân türünden olduğunu sanmasın; çünkü ateşin kendisi sönebilir.

PL64.597

naturis accommodatur ,et sempiternis scilicet et mortalibus . Nam quod in sempiternis est, esse possibile est. Rursus quod est in mortalibus, nec hoc a subsistendi possibilitate discedit, sed tantum differt, quia id quod in aeternis est nullo modo permutatur et semper esse necesse est, illud vero quod in rebus mortalibus invenitur poterit et non esse, et ut sit non est necesse.Ego namque cum scribo inest mihi scribere.Quocirca et scribere mihi possibile est, sed quoniam ipse mortalis sum, non est haec potestas scribendi necessaria, neque enim ex necessitate scribo. At vero cum dicimus coelo inesse motum, nulla dubitatio est quin necesse sit coelum moveri, in mortalibus ergo rebus cum est aliquid et esse potest est,et ut sit non necesse,in sempiternis autem, quod est necesse est esse, et quia est esse possibile est. Cum ergo possibilis principaliter duae sint partes, una quae secundum id dicitur quod cum non sit , esse tamen potest. Altera quae secundum id praedicatur quod jam est aliquid actu non solum potestate, hujusmodi possibile quod jam sit actu, duas ex se species profert, unam quae cum sit non est necessaria; alteram quae cum sit illud quoque habet,ut eam esse necesse sit. Nec hoc solius Aristotelis subtilitas deprehendit, verum Diodorus quoque possibile ita diffinit dicens, quod est aut ⟦erit⟧. Unde Aristoteles id quod Diodorus ait ⟦erit⟧, illud possibile putat, quod cum non fit fieri tamen potest . Quod autem dixit Diodorus, est id possibile , Aristoteles interpretatur, quod idcirco dicitur esse possibile, quia jam est actu. Cujus possibilitatis modi duas partes esse docuimus: unam scilicet quam necessariam dicimus,alteram quam non necessariam praedicamus. Hujus autem non necessariae duae rursus partes sunt: una quae a potestate pervenit ad actum; altera quae semper actu fuit,aliquando res illa quae susceptibilis illius est fuit, et illa quidem quae a possibilitate ad actum venit, utriusque partis contradictionis susceptibilis est,ut nunc ego scribo, et ex potestate ad actum veni , agens possum scribere.Ante enim quam scriberem erat mihi scribendi potentia. Sed ex potestate scribendi veni ad actum scribendi Quare utraque mihi conveniunt et scribere et non scribere,possum enim et non scribere, possum et scribere, quae est quodammodo contradictio . Atque ideo quaecunque a potestate ad actum veniunt, ea et facere possum et non facere,et esse et non esse,ut qui loquitur,quia ante potuit loqui quam loqueretur, et nunc ideo potest loqui quia loquitur,et potest loqui et potest non loqui . Alia vero quae nunquam antea potestate fuit,sed semper actu,aliquando res ipsa fuit quae aliquid potestate esse diceretur, ad unam rem tantum apta est,ut ignis nunquam fuit ante potestate calidus, ut postea calidus actu sentiretur,nec nix antea frigida potestate, post actu. Sed aliquando fuit ignis actu calidus, fuit et aliquando nix frigida actu. Quocirca hae potentiae non sunt aptae ad utraque.Neque enim ignis frigus incurrere,nec nix calidum unquam potestate potest efficere. Quare facienda a principio hujusmodi divisio est.Possibilis alia pars est quae cum non sit tamen esse potest. Alia vero quae actu est, et ideo possibile dicitur. Si enim esse non posset,nec esset omnino, hujus autem possibilitatis quae secundum illum dicitur modum,quod jam actu fit,duae partes sunt,una secundum id quod ex necessitate esse dicimus . Altera vero secundum id quod cum sit, non tamen esse ex necessitate aliquid arbitramur,hujus autem non necessariae potestatis duae sunt aliae partes tes,una quae quoniam ex potestate ad actum venit,et esse et non esse recipiet facultatem.Altera quae quia nunquam actum habere destitit, aliquando fuit id quod dicitur ei esse possibile,ad unam tantum partes apta est atque possibilis, ad eam scilicet quam actu semper exercuit, ut igni calor vel nivi frigus, vel adamanti durities, vel aquae liquor. Sed nullus arbitretur ex necessariae possibilitatis specie esse id quod dicimus nunquam potestate fuisse,actus quosdam in quibusdam rebus,ut igni calorem,ipse enim exstingui ignis potest.

PL64.597_2Zorunlu olanlarda ise keyfiyet yalnız, ateşte görüldüğü gibi, özne olan şeyden hiç ayrılmamakla kalmaz, ateşin sıcaklığı ondan ayrılmaz gerçekten, aynı zamanda o özne cevher de ölümsüz görünür; ateşte ise durum böyle değildir. Peripatetik öğreti Güneş'i ve bu tür yukarıdaki göksel cisimleri ölümsüz sayar; bu yüzden kendi kendisiyle tutarlı olarak Güneş'in zorunlulukla hareket ettiğini öğretir: Çünkü bu hareket Güneş'ten hiç ayrılmadığı gibi, Güneş'in kendisi de var olmaktan çıkmaz. Bunlar önceden söylendikten sonra, onların konma amacı olan önermelerin izleyişi daha özenle ele alınmalıdır.

İzlemeler şu sırayla konulunca olur: "Olması mümkün"ü "olması olumsal" izler, bu da onunla döner; "olması imkânsız değil" ve "olması zorunlu değil" de izler. "Olmaması mümkün" ve "olmaması olumsal"ı, "olmaması zorunlu değil" ve "olmaması imkânsız değil" izler. "Olması mümkün değil" ve "olması olumsal değil"i, "olmaması zorunlu" ve "olması imkânsız" izler. "Olmaması mümkün değil" ve "olmaması olumsal değil"i, "olması zorunlu" ve "olmaması imkânsız" izler. Dediğimiz aşağıdaki şemadan görülsün [şema kaynakta düşmüştür].

Aristoteles, önermelerin izleyişi hakkında yukarıda önceden söylediklerimizle uyumlu olarak bunları eklemiştir. Keskin bakanlara açık olsalar da, bu yere de bir şey eklememiş görünmeyelim diye onları çok kısa bir açıklamayla geçeceğiz. Önce mümkün hakkında söylenen her şeyin olumsal hakkında da çok doğru söylenebileceğini göstermek istedi; bu yüzden "olması mümkün"ü "olması olumsal"ın izlediğini söylüyor. Bunlarda bir ayrılık görünmesin diye ekliyor: Bu da onunla döner. Öyle ki anlayalım: Mümkün olan olumsaldır, olumsal olan mümkündür. Birbiriyle dönen şeyler eşit ve aynıdır.

PL64.597_2

In illis autem quae necessariae sunt, non modo qualitas a subjecta re discedere nunquam debet, quod videtur etiam in igni,a quo sua qualitas caloris non recedit, sed etiam illud quod subjecta illa substantia immortalis esse videatur, quod igni non accidit.Solem enim et caetera hujusmodi corpora quae superna sunt, et coelestia,immortalia peripatetica disciplina putat, atque ideo consentienter sibi docet solem necessario moveri, quod non modo a sole motus ille nunquam recedit, sed ne sol quidem ipse esse desinet. His ergo praedictis id ad quod haec praemissa sunt,id est consequentia propositionum diligentius exsequenda est. Consequentiae vero secundum ordinem fiunt ita ponentibus. Illi enim quae est, possibile est esse, sequitur illa quae est, contingens esse , et haec illi convertitur , et non impossibile esse, et non necessarium esse. Illi vero quae est, possibile est non esse,et contingens non esse, ea quae est,non necessarium non esse, et non impossibile non esse. Illi vero quae est, non possibile esse, et non contingens esse, ea quae est,necessarium non esse, et impossibile esse. Illi vero quae est,non possibile non esse, et non contingens non esse, illa quae est, necesse esse, et impossibile non esse, consideretur autem ex subscriptione quod dicimus. Haec Aristoteles consentienter his quae nos supra praemisimus addidit de consequentia propositionum , quae etsi manifesta sunt acute perspicientibus, tamen ne nos nihil huic quoque loco addidisse videamur, brevissima expositione ea percurrimus. Primum voluit demonstrare, quoniam quaecunque de possibili dicerentur,ea etiam de contingenti veracissime dici possunt, atque ideo ait illi quae est, possibile esse consequentem esse illam quae dicit,contingere esse. Et ne in his aliquid discrepans videretur, adjecit dicens . . Et haec illi convertitur,ut intelligeremus quod esset possibile hoc contingere, et quod contingeret illud esse possibile,quare quae sibi convertuntur, ea aequalia sunt atque eadem. Quidquid ergo impossi-

PL64.599Demek ki mümkün hakkında söylenebilen her şey olumsal hakkında da yüklenir. Bunları, yani olumsalı ve mümkünü, "olması imkânsız değil" önermesinin ve zorunluyu inkâr eden, yani "olması zorunlu değil" önermesinin izlediğini söylüyor: "Olması mümkün"ü "olması olumsal" izler, bu da onunla döner; "olması imkânsız değil" ve "olması zorunlu değil" de izler. Sanki şöyle demektedir: "Olması mümkün"ü olumsallık izler; bu ikisi birbiriyle döner; onları da "olması imkânsız değil" ve "olması zorunlu değil" izler. Bunun ne kadar doğru söylendiği kimseden gizli değildir. Olması mümkün olanın olması imkânsız değildir; imkânsız olsaydı, imkânsızlık gerekçesi olmamasına bağlardı ve olabileceği söylenmezdi. Demek ki olabilen şeyin olması imkânsız değildir. Benzer şekilde, olabileceği söylenen şeyin olması zorunlu değildir. Bunun sebebi, mümkün dediğimiz şeyin kolayca iki yana da dönebilmesidir: Hem olabilir hem olmayabilir. Zorunluluk ve imkânsızlık ise bir yana bağlanmıştır: Olması imkânsız olan asla olamaz; olması zorunlu olan asla olmayamaz. Demek ki imkânsız olduğunu inkâr ettiğimiz şeyi imkânla uyuşturuyoruz; zorunlu olduğunu inkâr ettiğimiz şeyi de yine aynı tabiata, imkânın gücüne bağlıyoruz. Daha doğru konuşmak için şöyle diyelim: Mümkün olan hem olabilir hem olmayabilir. Olması imkânsız olan olamaz; zorunlu olan olmayamaz. Demek ki imkânsız önermeyi olumsuzluk ekleyerek kırıp "olması imkânsız değil" dersek, onu imkânın, bir şeyin olabileceğini söylediğimiz parçasına bağlamış oluruz. Zorunlu önermenin katılığını olumsuzlukla azaltıp "olması zorunlu değil" dersek, zorunlu önermeyi imkânın olmayabilme parçasına uygulamış oluruz. Dolayısıyla imkânı "imkânsız değil" izler, çünkü mümkün olan olabilir; aynı imkânı "olması zorunlu değil" diyen önerme de izler, çünkü mümkün olan olmayabilir de. Aynı şeyi başka türlü söyleyelim: Mümkün olan hakkında imkânsız olduğunu söylemek doğru değildir, çünkü olabilir. Mümkün olan hakkında zorunlu olduğunu söylemek de doğru değildir, çünkü olması mümkün olan olmayabilir de. Dolayısıyla imkân hakkında imkânsızlık ve zorunluluk doğru söylenemiyorsa, onların olumsuzlamaları, yani "olması imkânsız değil" ve "olması zorunlu değil" imkânla uyuşacaktır. Ama şunu hatırlamalıyız ki olumsal ve mümkün hakkında her yerde aynı gerekçe geçerlidir; yani henüz olmadığı hâlde olabilecek ya da olmayabilecek olan mümkün hakkında. Başka bir izlemeyi şöyle söylüyor: "Olmaması mümkün"ü, "olmaması zorunlu değil" ve "olmaması imkânsız değil" izler. Bu izlemeyi de aynı sebeple söylüyor. "Olmaması mümkün" ve "olmaması olumsal" ile "olmaması zorunlu değil" ve "olmaması imkânsız değil"in uyuştuğunu söylüyor. Bunun sebebi, olmayabilen şeyin olabilmesi de, olmaması olumsal olanın olmasının da olumsal olmasıdır. Olmaması zorunlu olan ise olamaz; olmaması imkânsız olan da olmayamaz. Dolayısıyla ikisi de mümkünden ayrılır. Bir şeyin olabileceğini vaat eden imkânın karşıtını "olmaması zorunlu" diyen önerme söyler. Yine imkânın, olabilenin olmayabilmesi gücü taşıdığı için, "olmaması imkânsız" diyen önerme ondan ayrılır ve onunla çok uyuşmaz. "Olmaması zorunlu" diyen önerme de "olmaması imkânsız" diyen önerme de imkândan ayrılır.

PL64.599

dici potest,idem in contingenti praedicatur, haec ergo,id est contingens et possibile sequi dixit illam: propositionem quae diceret , non impossibile esse,et eam quae necessarium negat, id est non necesse esse.Ait enim: Illi enim quae est possibile esse, illa quae est contingere esse, et haec illi convertitur, et ea quae esl,non impossibile esse et non necessarium esse, tanquam si hoc diceret, et possibile esse sequitur contingentia.Et haec utraque sibi convertuntur , sed has sequitur non impossibile esse et non necessarium esse, hoc quam recte dictum sit neminem latet.Nam quod est possibile esse,id esse contingit, ut sit non impossibile esse.Nam si esset impossibile, non diceretur posse esse, quod ut non esset ratio impossibilitatis astringeret. Ergo id quod potest esse, non impossibile est esse. Similiter autem non est necesse esse id quod posse esse dicitur.Hoc autem idcirco evenit,quia id quod possibile praedicamus ad utramque partem facile vertitur. Nam et ut sit fieri potest et ut non sit . At vero necessitas et impossibilitas in alterutra parte constringitur. Nam quod impossibile est esse, esse nunquam potest. Porro autem quod necesse est esse, non esse nunquam potest. Ergo id quod negamus impossibile esse,consentire facimus possibilitati. Id autem quod negamus necessarium, rursus eidem naturae vim possibilitatis adjungimus, ut sit hoc modo dicendum , et ut verius loquamur , ita dicendum est, quod possibile est et esse potest et non esse. Rursus quod impossibile est esse, non potest esse, quod necesse est, non potest non esse. Ergo si impossibilem enuntiationem negationis adjectione frangamus,. dicentes non impossibile esse,illi partem possibilitatis adjungimus,in qua esse posse aliquid dicimus. Sin vero necessariae propositionis rigorem negatione minuamus dicentes, non necesse esse, illud evenit ut ad eam partem necessariam propositionem applicemus , quae in possibilitate est, ut possit non esse.Quare possibilitatem sequitur non esseimpossibile , idcirco quia quod possibile est, fieri poterit, eamdem possibilitatem rursus sequitur propositio quae dicit, non necesse est esse, idcirco quia quod possibile est, poterit et non esse. Aliter idem dicimus , quod possibile est non est verum dicere,quoniam impossibile est,quia fieri potest.Rursus quod possibile est, non est verum dicere, quoniam necesse est. Potest enim quod possibile est esse,idem non esse. Quare si de possibilitate impossibilitas et necessitas recte dici non potest, eorum negationes possibilitati consentient, quae sunt non impossibile esse et non necessarium esse. Sed meminisse debemus eamdem semper in omnibus de contingenti et de possibili rationem esse. De eo scilicet possibili quod cum adhuc non sit poterit tamen esse aut non esse. Aliam rursus consequentiam dicit hoc modo: Illi vero quae est possibile non esse, illa quae est non necessarium non esse et non impossibile non esse propter eamdem causam hanc quoque consequentiam dicit. Illi enim quae est possibile non esse,et ei quae est contingere non esse illa consentire ait quae dicit, non necesse non esse, et non impossibile non esse.Hoc autem ideo,quia quod potest non esse, potest etiam esse. Et rursus quod contingit non esse, contingit esse. At vero quod necesse est non esse, illud non potest esse,quod autem impossibile est non esse, illud non esse non poterit. Quare a possibili utrasque discrepant. Namque possibilitati quae posse aliquid esse promittit, contrarium sentit ea quae dicit necesse esse non esse. Rursus quia possibilitas habet in se vim, ut id quod potest esse,possit et non esse, dissentit ab ea multumque discrepat quae dicit impossibile esse non esse. Quod si sit propositio quae praedicat necesse esse non esse, et rursus quae dicit impossibile esse non esse, a possibilitate dissentiunt.

PL64.599_2Bu önermelerin olumsuzlamalarının imkânla uyuştuğuna inanılması elbette doğrudur. Mümkün önerme dediğim, olumlamada ya da olumsuzlamada, öteki yanı kapatmadan bir imkân gösteren önermedir. "Bir şey mümkündür" diyen önerme, "olmaması mümkündür" denebilmesinin önünü kapatmaz; biri bir şeyin olmamasının mümkün olduğunu söylerse bu da olabilmesinin önünü kapatmaz. Bu yüzden hem "olabilir" diyen olumlamaya hem "bir şey olmayabilir" diyene mümkün derim. Aristoteles'in koyduğu bu önermelerde "mümkün olmamak" dediğinde, "mümkün olmamak" diyerek bir şeyin imkânsız olduğunu kastediyormuş gibi anlaşılmamalıdır. Bu önermeyi imkânı kaldırmak için değil, bir şeyin olmamasının mümkün olduğunu söylemek için söyler. "Mümkün"e "olmak" fiili eklenip anlaşılmalıdır; "mümkün olmamak" dediğinde biz "olmaması mümkün", yani "var olmaması mümkün" anlayalım. Üçüncü izlemeyi şöyle koyuyor: "Olması mümkün değil" ve "olması olumsal değil" ile "olmaması zorunlu" ve "olması imkânsız" uyuşur. Bu öyle açıktır ki açıklamaya gerek yoktur. Mümkün olmayan şey olamaz; olamayan şeyin olmaması zorunludur; olmaması zorunlu olan ise imkânsızdır. Demek ki bir şeyin olamayacağını ve olumsal olmadığını söyleyen önermeleri, "olması zorunlu"yu inkâr edenlerin ve imkânsızlığı olumlayanların izlediğini söylemek doğrudur. Geriye kalan izlemede, "bir şeyin olmaması mümkün değil" ve "olmaması olumsal değil" diyen önermelerin, "olması zorunlu" ve "olmaması imkânsız" diyenlerle uyuştuğunu söylüyor. Bunda da hiçbir kapalılık yoktur. Olmaması mümkün olmayan şeyin olmaması imkânsızdır. Çünkü "imkânsız" demekle "mümkün değil" demek aynı kapıya çıkar: Olumsuzluk "mümkün değil" dediğimiz önermede ne iş görüyorsa, yoksunluk "imkânsız" dediğimiz önermede onu görür.

PL64.599_2

Recte nimirum harum negationes possibilitati consentire creduntur.Possibiles autem propositiones voco hujusmodi quae vel in affirmatione vel negatione possibilitatem aliquam monstrant altera parte non interclusa,ut quae dicit possibile esse aliquid ab hac non intercluditur ea per quam dici potest possibile esse non esse, vel si quis dicat possibile aliquid non esse,ab hac rursus interclusum non est, ut esse possit.Atque ideo affirmationem quae dicit posse esse possibile voco.Nec eam quae dicit aliquid posse non esse.Et in istis propositionibus quas Aristoteles ponit, in quibus dicit possibile non esse, non videatur ita dicere tanquam si hoc modo pronuntiet,ut velit intendere aliquid impossibile esse cum dicit, possibile non esse. Ita enim hanc propositionem dicit, non quod possibilitatem illam auferat, sed quod dicat possibile esse aliquid ut non sit. Subaudiendum enim est adjungendumque ad possibile verbum quod est esse, ut cum ille dicit, possibile non esse, nos intelligamus possibile esse non esse, id est possibile esse ut non sit. Tertiam consequentiam ponit hanc in qua consentire dicit, illi quae est non possibile esse et non contingens esse, illam quae dicit, necessarium non esse et impossibile esse.Hoc ita planum est ut expositione non egeat. Quod enim non possibile est, hoc fieri non potest. Quod fieri non potest necesse est ut non sit, quod autem necesse est ut non sit, impossibile est. Recte ergo dicitur eam propositionem quae dicit,aliquid non posse esse, et eam quae dicit,non contingere esse, consequi illas et quae esse necesse negant,et quae impossibilitatem affirmant. Quod autem dicit, tale est. Non necesse esse contingens est esse. Necesse autem non esse non contingens esse, non est contingens, scilicet esse, et necessarium non esse. Reliquam consequentiam in qua eas propositiones quae dicerent, non possibile esse aliquid non esse, et non contingere non esse illis quae proponerent necesse esse, et impossibile non esse consentire dicit,neque ullam habet hoc obscuritatem. Nam quod non est possibile ut non sit, hoc impossibile est ut non sit. Id enim quod dicimus impossibile esse, idem valet tanquam si dicamus non possibile esse. Quod enim facit negatio in ea

Olmaması imkânsız olanın olmasının zorunlu olduğu ise apaçıktır. Demek ki olmaması mümkün olmayanın olması zorunludur; olumsal hakkında da aynı şey söylenmelidir. Bunları yalnız zihin ve akılla kavranmasın, göz önüne konarak anlaşılması da daha kolay olsun diye şöyle bir şemaya döküyor. Biz de açıklama daha aydınlık olsun diye bunları iki sütuna koyduk: Birinciye öncekileri, ikinciye izleyenleri yerleştirdik; öyle ki kendi başına gerekçelerini anlamayanlar bile şemaya bakıp hangisinin hangisini izlediğini kolayca görsünler [şema kaynakta düşmüştür].

Bu şema yapıldıktan sonra Aristoteles'in önermeler hakkında ortak ve genel olarak neyi ele aldığı, dikkatle bakan kimseye belirsiz görünmez. İzlemeleri hakkında tek tek tartıştığı öteki şeyleri, okurları yormak istemediğimiz için altıncı kitap açıklayacaktır.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…