Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)
IV. Kitap
PL64.517_2Latincede De interpretatione, Yunancada Peri hermeneias diye anılan bu kitabın anlatımı karanlıktır, karanlık düşüncelere karanlık bir söz dizisi eşlik eder. Bu yüzden onu büyük ciltlerle açıklamaya kalkıştım; hiçbir emekten kaçınmadan, ilk baskıda elimden geldiğince sade yazıp derinliğini ve inceliğini bıraktığımı bu ikinci şerhte tamamlamak istedim. Uzunluğu bağışlamak gerekir; eserin uzunluğu kitabın karanlığıyla ödeşilmelidir.
Yine de bizde okurun özenini ve çabasını karşılayacak basamaklar var; büyük şeyleri en kolay yoldan öğrenmek isteyenler için. Bu iki şerhten sonra bu kitabın bir özetini yapacağız: Bazı yerlerde, hatta hemen her yerde Aristoteles'in kendi sözlerini kullanacağız, yalnız onun kısalık yüzünden karanlık söylediğini birkaç ek ile daha tatlı bir akışa kavuşturacağız. Böylece metnin kısalığı ile şerhin yayvanlığı arasında orta bir üslup yürüyecek; yayvan söyleneni toplayacak, çok dar yazılanı açacak. Ama bu sonraya kalsın.
Şimdi, Aristoteles yukarıda
Est siquidem libri hujus, qui de Interpretatione apud Latinos, apud Graecos vero Περὶ ἑρμηνείας inscribitur, obscura oratione series, obscuris adjecta sententiis, atque ideo non hanc magnis expedissem voluminibus, ut etiam nihil labori concedens, quam possem planissime in prima editione altitudinis et subtilitatis omiseram, secunda commentatione complerem. Sed danda et prolixitati venia, et operis longitudo libri obscuritate pensanda est. Sunt tamen gradus apud nos satisfacientes lectoris et diligentiae et studio, cupientis facillime magna cognoscere. Hujus enim libri post has geminas commentationes quoddam breviarium faciemus, ita ut in quibusdam et fere in omnibus Aristotelis ipsius verbis utamur, tantum quod ille brevitate dixit obscure, nos aliquibus additis dulciorem seriem adjectione faciamus, ut quasi inter textus brevitatem, commentationisque diffusionem, medius ingrediatur stylus, diffuse dicta colligens, et angustissime scripta diffundens, atque haec posterius. Nunc vero quoniam ab Aristotele supra
PL64.519olumsal şeylerin gelecek önermelerinde doğruluk ve yanlışlığın sabit ve belirli bir şekilde bölünmüş olmadığını gösterdiğine ve bunu çok geniş bir tartışmayla kapsadığına göre, şimdiki amacı, belirli ya da belirsiz adla yalın olarak kurulan kategorik önermelerin sayısını bildirmektir. Birinci ciltte ad söylenmişti: "insan" gibi; belirsiz ad ise "insan olmayan" gibi. Yüklemli ve kategorik önermeler yalnız iki yalın terimden oluşan önermelerdir; bunlar ya belirli adla olur, "İnsan yürüyor" gibi, ya belirsiz adla, "İnsan olmayan yürüyor" gibi. İşte belirsiz ya da belirli ad eklenerek kurulan bu kategorik ve yalın önermelerin sayısını bildirmeye çalışıyor.
Bütün önermeler ya keyfiyete göre ya kemiyete göre ayrılır. Keyfiyete göre, biri olumlu öteki olumsuz olmasıyla; kemiyete göre, biri çok şeyi öteki az şeyi kapsamasıyla. "İnsan yürüyor" ile "İnsan olmayan yürüyor" önermeleri hangi ayrıma göre ayrılır, kemiyete göre mi keyfiyete göre mi? Çünkü "İnsan yürüyor" dediğimde cevherin bir keyfiyetini, yani insanın yürüdüğünü belirtirim; belirli bir şeyi, cevheri, bir türü yürür diye bildiririm. "İnsan olmayan yürüyor" dediğimde belirli bir şey olan insanı kaldırırım, sayısız şeyi anlamlandırırım. Bu durumda "İnsan yürüyor" keyfiyete göre, "İnsan olmayan yürüyor" ise daha çok kemiyete göre ayrılıyor görünebilir.
Yoksa şu daha mı doğrudur: "İnsan yürüyor" derken yalın ad olan "insan" olumlamaya yakın gibidir, "İnsan olmayan yürüyor" derken belirsiz ad olan "insan olmayan" olumsuzlamaya benziyor görünür; olumlama ile olumsuzlama ise keyfiyete göre ayrılır, bunlar da olumlamaya ve olumsuzlamaya benzer. Demek ki kemiyetten çok keyfiyetle ayrılırlar.
Yoksa şu daha mı doğrudur: "Sokrates yürüyor" önermesi "Bir insan yürüyor" önermesine nasıl duruyorsa, "İnsan yürüyor" da "İnsan olmayan yürüyor"a öyle durur. Çünkü birçokları yürüyorsa "Bir insan yürüyor" önermesinin doğru olması zorunludur. Ama birçokları yürüyorsa Sokrates'in yürümesi zorunlu değildir; birçokları yürürken Sokrates yürümeyebilir, ama birçokları yürüyorsa bir insan yürüyordur. Bunun sebebi şudur: "Bir insan yürüyor" derken cüzîliği küllîliğe, yani insana bağlarız ve o küllîlik altında, yani insan altında yürüyenler varsa, "Bir insan yürüyor" önermesi zorunlu olarak doğrudur. Oysa "Sokrates yürüyor" denince, Sokrates tek bir kişinin özelliğine ait olduğundan, Sokrates'in kendisi yürümediyse bütün insanlar yürüse de "Sokrates yürüyor" demek doğru değildir. "Bir insan yürüyor" birçokları yürüyorsa belirli olarak doğrudur; "Sokrates yürüyor" ise birçokları yürüse de Sokrates'in kendisi yürümedikçe doğru değildir. İnsan ve insan olmayan için de öyledir: "İnsan yürüyor" diyen bir canlının yürüdüğünü söyler ve bu adla bir keyfiyet belirler. "İnsan olmayan yürüyor" diyen ise her şeyi yıkmaz, yalnız insanı yıkar; öteki canlıların yürüyebildiğini bildirir. At, öküz ya da aslan yürüyorsa "İnsan olmayan yürüyor" doğrudur; ama insan yürümedikçe "İnsan yürüyor" doğru değildir. Demek ki "Bir insan yürüyor" ile "Sokrates yürüyor"un durumu burada da söylenebilir: Orada birçok insan yürürse "Bir insan yürüyor" doğruydu, "Sokrates yürüyor" ise Sokrates'in kendisi yürümedikçe doğru değildi. Burada da insan olmayan birçok şey yürürse "İnsan olmayan yürüyor" demek doğrudur, ama insanın kendisi yürümedikçe "İnsan yürüyor" demek doğru değildir. Öyleyse bir kemiyetin bütününe ya da kısmına yahut bir keyfiyete göre değil, daha çok tarife ve özelliğe göre ayrılıyor görünürler. Çünkü ileride gösterileceği gibi, "İnsan olmayan yürüyor" önermesi olumsuzlamadan çok olumlamadır. Bu kadar ön açıklama yeter.
Belirsiz Önermeler Üzerine
*Olumlama bir şey hakkında bir şeyi anlamlandırdığına ve bu şey ya ad ya da adsız olduğuna göre, olumlamadaki şeyin bir olması ve bir hakkında olması gerekir.*
monstratum est, in futuro contingentium propositionum, veritatem et falsitatem non stabili neque definita ratione esse divisam, et quidquid supra latissima disputatione complexa est, nunc ejus haec intentio est, ut categoricarum propositionum numerum tradat, quaecunque cum finito vel infinito nomine simpliciter fiunt. Primo enim volumine dictum est nomen esse, ut homo; infinitum nomen vero, ut non homo. Praedicativae autem et categoricae propositiones sunt quae duobus tantum simplicibus terminis constant. Hae, sive cum finito nomine sunt, ut est, homo ambulat, sive cum nomine infinito, ut est, non homo ambulat. Harum igitur propositionum categoricarum atque simplicium tradere numerum contendit, quaecunque fiunt adjectione nominis infiniti vel finiti. Sed quoniam propositiones omnes aut secundum - qualitatem differunt, aut secundum quantitatem. Secundum qualitatem quod haec quidem affirmativa est, illa vero negativa. Secundum quantitatem vero, quod haec quidem plura complectitur, illa vero pauca, secundum quam differentiam hae propositiones, quae dicuntur, homo ambulat, et rursus, non homo ambulat, a se differunt, aut secundum quantitatem, aut secundum qualitatem. Nam quod dico, homo ambulat, qualitatem quamdam substantiae, id est hominem ambulare designat, et rem definitam atque substantiam, quae unam speciem ambulabilem esse pronuntiat. Quod autem dico; non homo ambulat, hominem quidem rem definitam tollo, innumerabilia vero significo, quare illa quidem quae dicit, homo ambulat secundum qualitatem, quae vero non homo ambulat videbitur secundum quantitatem potius discrepare. An certe illud magis est verius. ut quod dico, homo ambulat, homo simplex nomen quasi affirmationi est proximum, quod vero dico, non homo ambulat, non homo infinitum nomen negationi videtur esse consimile, sed affirmatio et negatio secundum qualitatem differunt. Haec autem affirmationi sunt negationique consimilia. Qualitate igitur potius quam quantitate discrepant. An magis illud est verius, quod quemadmodum se habet propositio quae dicit, Socrates ambulat, ad eam quae dicit, quidam homo ambulat. Ita sese habet homo ambulat, ad eam quae dicit, non homo ambulat. Propositio namque quae est quidam homo ambulat, si plures ambulant, necesse est ut vera sit. Si autem plures ambulent, ut Socrates ambulet non est necesse. Possunt enim plures ambulare, et Socrates non ambulare. Sed cum plures ambulant, quidam homo ambulat, hoc autem ideo evenit. Quia quod dicimus, quidam homo ambulat, particularitatem jungimus universalitati, id est homini, et si qui sub ipsa universalitate sunt, id est sub homine ambulantes sunt, eam quae dicit quidam homo ambulat veram esse necesse est. At vero cum dicitur, Socrates ambulat, quoniam Socrates circa unius cujusdam proprietatem est. Nisi ipse Socrates ambulaverit, quanquam omnes homines ambulent, non est verum dicere Socrates ambulat. Sicut ergo quidam homo ambulat, definite verum est, si plures ambulant. Non autem Socrates ambulat, quamvis plures ambulent, nisi ipse Socrates ambulet, sic et in eo quod est homo et non homo, qui dicit homo ambulat, dicit quoniam quoddam animal ambulat, et. hoc nomine qualitatem determinat, dicens homo ambulat. Qui vero dicit non homo ambulat, non quidem omnia subruit, sed hominem tantum. Caetera vero animalia ambulabilia esse pronuntiat. Ergo sive equus, sive bos, sive leo ambulat, verum est, non homo ambulat, sed non est verum homo ambulat, si non homo ipse ambulet. Quare quemadmodum se habet quidam homo ambulat, ad Socratem ambulat. Quod illic si plures homines ambularent, verum erat, quidam homo ambulat. Non etiam Socrates ambulat, nisi ipse Socrates ambularet, ita quoque in eo quod est, homo ambulat, et non homo ambulat, dici potest. Nam si plures qui sunt non homines ambulent, verum est dicere, quoniam non homo ambulat, non autem verum est dicere quoniam homo ambulat, nisi ipse homo ambulet, secundum definitionem ergo potius et proprietatem videntur discrepare, quam secundum aliquam totam quantitatem, vel partem quantitatis, vel rursus secundum aliquam qualitatem Nam sicut posterius demonstrabitur ea quae dicit, non homo ambulat, affirmatio potius quam negatio est, atque haec hactenus praedixisse sufficiat. DE ENUNTIATIONIBUS INFINITIS. Quoniam autem est affirmatio de aliquo significans aliquid, hoc autem est vel nomen vel innominatum. Unum autem oportet esse, et de uno, id quod est in
PL64.519_2Ad ve adsız daha önce söylendi: "İnsan olmayan"a ad demiyorum, belirsiz ad diyorum; çünkü belirsiz ad bir bakıma bir şey anlamlandırır, belirsiz bir şey. "Koşmuyor"a da fiil değil belirsiz fiil diyorum. Her olumlama ve olumsuzlama ya ad ve fiilden ya da belirsiz ad ve fiilden olacaktır. Fiilsiz hiçbir olumlama ya da olumsuzlama yoktur: "Dir", "olacak", "oldu", "oluyor" ya da bu türden başka fiiller, konulanlara göre fiildir, çünkü zamanı da belirtirler. Dolayısıyla ilk olumlama ve olumsuzlama "İnsan vardır", "İnsan yoktur" olur; sonra "İnsan olmayan vardır", "İnsan olmayan yoktur"; yine "Her insan vardır", "Her insan yoktur", "Her insan olmayan vardır", "Her insan olmayan yoktur". Dışarıdaki zamanlarda da aynı akıl geçerlidir.
İkinci kitapta (sanırım) her yalın önermenin, yani yüklemli önermenin bir konu ve bir yüklemden oluştuğunu önceden söylemiştik. Bunların yüklemi ya hep fiildir ya da aynı işi görendir, sanki fiil söylenmiş gibi. "İnsan yürüyor" dediğimizde fiil konulmuştur; "İnsan akıllı" dediğimizde est fiili anlaşılır, bütün anlam "İnsan akıllıdır" olur. Dolayısıyla yüklem ya hep fiildir ya da fiile çok benzeyen ve önermelerde aynı gücü taşıyan bir şeydir. Konu olan ise ya bütünüyle addır ya adın yerini tutan bir şeydir. Demek ki kategorik önermede her konunun ad, her yüklemin fiil olduğunu özellikle çıkarmak gerekir.
Fakat ad hakkında konuşurken
affirmatione. Nomen autem dictum est, et innominatum prius, non homo enim nomen quidem non dico, sed nomen infinitum. Unum enim significat quodammodo infinitum nomen. Quemadmodum et non currit, non verbum dico, sed infinitum. Erit omnis affirmatio et negatio, vel ex nomine et verbo, vel ex infinito nomine et verbo. Praeter verbum autem nulla affirmatio vel negatio est enim, vel erit, vel fuit, vel fit, vel quaecunque alia hujusmodi verba, ex his sunt quae sunt posita, consignificant enim tempus. Quare prima erit affirmatio et negatio, est homo, non est homo, deinde, est non homo, non est non homo. Rursus, est omnis homo, non est omnis homo, est omnis non homo, non est omnis non homo, et in extrinsecus temporibus eadem est ratio. In secundo (ut arbitror) libro praediximus omnem enuntiationem simplicem, id est, praedicativam ex subjecto et praedicato consistere. Quorum semper praedicatio aut verbum esset, aut quod idem posset, tanquam si verbi dictio poneretur, ut cum dicimus, homo ambulat, verbum ponitur; cum vero dicimus, homo rationalis, subaudiatur hic verbum est, ut totus intellectus sit homo rationabilis est. Quocirca necesse est aut verbum semper esse praedicatum, aut quod fit verbo consimile, idemque in enuntiationibus possit. Quod vero subjectum esset, aut omnino nomen esset,. aut quod vice nominis fungeretur. Quocirca illud maxime colligendum est, omne in categorica propositione subjectum, esse nomen, omne vero praedicatum, verbum. Sed quoniam cum de nomine loqueretur
PL64.521başka bir ad daha getirdi: Düpedüz ve kendi başına ad olmayan, ama olumsuzluk ekiyle söylendiğinde belirsiz ad denen şey. Her önerme bir adın konu olmasından kurulur. Kategorik önerme, bir şey hakkında bir şeyi yükleyen ya da olumsuzlayan önermedir; hakkında yüklenen de addır. Belirsiz ad da ad arasında sayıldığından, kategorik önermenin konusunda ya ad ya da belirsiz denen şey bulunması zorunludur. Burada adsız dediği belirsiz addır.
Öyleyse her yüklemli önerme iki türe ayrılır: Konusu ya belirsiz addan ya yalın ve belirli addan oluşur. Belirsizden: "İnsan olmayan yürüyor"; belirli ve yalından: "İnsan yürüyor". Belirli ve yalın adlı olanın iki türü vardır: Ya küllî bir adı konu yapar, "İnsan yürüyor" gibi, ya tekil bir adı, "Sokrates yürüyor" gibi. Bölme şöyledir: İki terimden oluşan yalın önermelerin bazıları belirsiz konuludur, bazıları belirli ve yalın konuludur. Yalın konulu olanların bazıları küllî yalın ad, bazıları tekil ad konu yapar.
Konuda yalın ad koyan önermelerin ayrımlarını yukarıda öğretmişti: Bazıları küllî, bazıları cüzî, bazıları belirsizdir; kemiyete göre böyle ayrılırlar. Keyfiyete göre ise bazıları olumlu, bazıları olumsuzdur. Konusu belirsiz ad olan önermelerde de durum aynıdır: Bazıları belirsiz, bazıları belirlenmiştir; belirlenmiş olanların bazıları küllî, bazıları cüzîdir. Burada da kemiyete göre, keyfiyete göre de olsa, belirsiz adlı önermelerde aynı ayrımlar vardır: Bazılarına olumlu, bazılarına olumsuz deriz.
Aşağıdaki şema hangilerinin yalın olumlu, hangilerinin yalın olumsuz, hangilerinin belirsiz adlı olumlu, hangilerinin olumsuz olduğunu öğretir. Hepsini kendi belirlenimleriyle birleştirdik, belirsiz önermeleri de iki türde koyduk; tekil konulu yalın önermeleri dışarıda bıraktık.
Belirsiz yalın önermeler şunlardır: "İnsan yürüyor", "İnsan yürümüyor". Bunların karşısında belirsiz adla bölünenler: "İnsan olmayan yürüyor", "İnsan olmayan yürümüyor". Yalın konulu küllîler: "Her insan yürüyor", "Hiçbir insan yürümüyor". Bunların karşısında belirsiz adlı küllîler: "Her insan olmayan yürüyor", "Hiçbir insan olmayan yürümüyor". Yalın adlı cüzîler: "Bir insan yürüyor", "Bir insan yürümüyor". Bunların karşısında belirsiz konulu cüzîler: "Bir insan olmayan yürüyor", "Bir insan olmayan yürümüyor". Bu, aşağıdaki şemayla açıklanıyor.
aliud quoddam nomen introduxit, ut simpliciter quidem et per se nomen non esset, infinitum tamen nomen vocaretur, id quod cum negativa particula profertur. Omnis autem propositio ex nominis subjectione consistit. Est autem categorica propositio quae aliquid de aliquo praedicat vel negat, et de quo praedicat quidem nomen est. Quandoque in nomine infinitum etiam nomen dicitur, necesse est semper categoricam propositionem aut nomen habere subjectione, aut illud quod infinitum dicitur. Infinitum vero nomen est quod ipse nunc innominatum vocat. Omnis ergo propositio praedicativa in duas dividitur species: aut enim ex infinito nomine subjectum est, aut ex simplici et finito. Ex infinito quidem quemadmodum cum dico, non homo ambulat, ex finito autem et simplici, ut homo ambulat. Hujus autem quae ex finito et simplici est, species sunt duae, quae aut universale nomen subjicit, ut homo ambulat, aut singulare, ut Socrates ambulat. Quare ita fit divisio. Omnium enuntiationum simplicium quae duobus terminis constant, aliae sunt ex infinito nomine subjecto, aliae vero ex finito et simplici. Earum quae simplex habent subjectum, aliae sunt quae universale simplex subjiciunt, aliae quae singulare. Supra vero docuit quae sint differentiae propositionum, simplex nomen in subjecto ponentium. Quod aliae sunt universales, aliae sunt particulares, aliae sunt indefinitae, et secundum quantitatem quidem hoc modo differunt. Secundum qualitatem vero, quod aliae affirmativae sunt, aliae negativae. Idem quoque in his propositionibus quae ex infinito nomine subjecto enuntiantur. Aliae namque earum indefinitae sunt, aliae definitae. Definitarum aliae sunt universales, aliae particulares, hic quoque secundum quantitatem, nec minus secundum qualitatem eaedem infinitorum quoque nominum, in propositionibus differentiae sunt. Dicimus enim alias esse affirmativas, alias negativas; subjecta vero descriptio docet, quae sint affirmativae simplices, et quae sunt negativae, et rursus quae sunt affirmativae ex infinito nomine, et quae negativae?, easque omnes in propriis determinationibus adjunximus, nec minus etiam indefinitas in utraque specie propositionum posuimus, singulare habentibus subjectum, simplicibus propositionibus rejectis. Sunt enim infinitae propositiones simplices hae: homo ambulat, homo non ambulat; contra eas vero divisae secundum nomen infinitum hae: non homo ambulat, non homo non ambulat; universales ex simplici subjecto nomine sunt hae: omnis homo ambulat, nullus homo ambulat. Contra has vero divisae ex infinito nomine universales hae: omnis non homo ambulat, nullus non homo ambulat. Rursus particulares ex simplici nomine subjectione sunt hae: quidam homo ambulat, quidam homo non ambulat. Rursus particulares contra has divisae ex infinito nomine subjecto sunt hae: quidam non homo ambulat, quidam non homo non ambulat. Hoc autem subjecta descriptione declaratur.
PL64.521_2Bunları bölerek ve iki terimden oluşan önermeler hakkında öncül kurarak, bütün önermelerin konu olan bir addan kurulduğunu söylüyor. Bölme için yalnız belirsiz ad ve belirli adla kurulanları alıyor ve şu ana bölmeyi yapıyor: Önermelerin bazıları belirli addan, bazıları belirsiz addandır.
Her şeyi bölmek isteyen kişinin önermelerin ayrımları için yalnız belirsiz adları değil, belirsiz fiilleri de alması gerekirdi. Ama biliyordu ki belirsiz ad, bulduğu önermeyi korur: Olumluda söylenirse olumlu önermeyi korur, "İnsan olmayan yürüyor" gibi; olumsuzda söylenirse olumsuzu korur. Belirsiz fiiller ise önermelere bağlanınca olumlama değil olumsuzlama yapar; bu yüzden bunlardan söz etmedi. Çünkü belirsiz fiilli olanlar önermenin tek bir keyfiyetine, yani olumsuza aittir; belirsiz fiilden hep olumsuzlama çıkar.
Bunları toplayarak diyor ki: Olumlama bir konu hakkında bir şeyi anlamlandırdığına, yani yüklediğine göre, yani her önerme konu ve yüklemden oluştuğuna göre, konu olan da ad ya da adsızdır. Adsız, önerilen adı yıkan şeydir: "insan olmayan" gibi. "İnsan" adı, belirsiz adın yoksunluğuyla, yani "insan olmayan"la ayrılır; bu yüzden ona adsız dedi.
Ele aldığı önermenin nasıl olması gerektiğini de gösteriyor: Olumlamadaki şeyin bir olması ve bir hakkında olması gerekir; yani önerme iki terimden oluşmalıdır. Yukarıda adsız dediğinin ne olduğunu da hatırlatıyor: "İnsan olmayan" dediğimize Aristoteles ad demez; düpedüz ad demediği şeye, "belirsiz" ekleyerek belirsiz ad der, çünkü bir şey anlamlandırır, ama belirsiz bir şey. "İnsan" dediğimizin anlamlandırmasını kaldıran "insan olmayan" adı birdir, tek bir anlamı kendi başına kaldırır. Birçok şey anlayanların duyarlığına bırakılmıştır. "Koşmuyor"a da yukarıda belirsiz fiil dediğini, düpedüz fiil demediğini hatırlatıyor.
Olumlama bir şey hakkında bir şey olduğuna, konu olan şeyin de ad ya da adsız, yani belirsiz ad olması gerektiğine göre, önermenin iki türü bulunur. Her olumlama ya belirli ad ve fiilden ya belirsiz ad ve fiilden olur; olumsuzlama da aynı şekilde. Çünkü olumsuzlaması bulunamayacak hiçbir olumlama yoktur. Olumlamaların iki türü varsa,
Haec ergo partiens, et de propositionibus ex duobus terminis constitutis faciens propositionem, inquit omnes ex subjecto fieri nomine propositiones, et eas tantum ad divisionem sumit quae ex infinito nomine, et finito nomine fiunt, faciens hujusmodi divisionem principalem, ut sit: Propositionum aliae sunt ex finito nomine, aliae ex infinito. Oportuerat quidem volentem cuncta partiri ad differentias propositionum non solum infinita sumere nomina, sed etiam verba. Sed quoniam noverat nomen quidem infinitum conservare propositionem quam invenisset, ut si in affirmativa diceretur, affirmativam servaret enuntiationem, ut est non homo ambulat. Si negativa, negativam servaret enuntiationem, negativa autem est, ut est non homo ambulat. Verba vero quae sunt infinita juncta in propositiones non affirmationem, sed perficere negationem, idcirco de his reticuit. Quod hae magis quae ex verbo infinito sunt ad unam qualitatem pertinent propositionis, id est ad negativam. Semper enim fit ex infinito verbo negatio. Haec igitur colligens ait. Quoniam autem est de aliquo subjecto affirmatio significans aliquid, id est praedicans, hoc est quoniam omnis propositio est ex subjecto et praedicato, quod autem subjectum est, vel nomen, vel innominatum. Innominatum autem est quod propositum nomen subruit, ut est non homo. Nomen enim quod est homo differt nominis infiniti privatione, quod est non homo, atque ideo et innominatum vocavit. Qualis autem debeat esse propositio de qua tractat, ostendi dicens, unum autem oportet esse et de uno hoc quod est in affirmatione, id est ex duobus terminis propositionem oportere consistere. Commemorat quoque quid sit innominatum se supra dixisse quoniam quod dicimus non homo, nomen quidem Aristoteles non diceret, sed quod nomen simpliciter non vocaret, hoc addito infinito nomen diceret infinitum, idcirco quoniam unum quidem significat, sed infinitum, nomen enim quod ipsam significationem ejus quod dicimus homo tollit, id est non homo, unum est, et unam per se significans subripiens. Multa sunt quae intelligentium sensibus relinquuntur, commemorat etiam quoniam non currit verbum superius infinitum vocavit, et non simpliciter verbum. Quoniam ergo aliquid de aliquo affirmatio est, hoc autem quod subjectum est, aut nomen esse oportet, aut innominatum, id est infinitum nomen. Duplex propositionis species invenitur. Omnis enim affirmatio vel ex finito nomine est et verbo, vel ex infinito nomine et verbo, eodem quoque modo et negatio. Neque enim reperietur unquam ulla affirmatio, cujus negatio inveniri non possit. Quod si duplex est species affirmationum,
PL64.523olumsuzlamaların da iki türü vardır. Daha önce söylediğini de hatırlatıyor: Yüklemli, yani kategorik olumlama ve olumsuzlama addan ve fiilden, yine ad olmayan belirsiz addan ve fiilden kurulsa da, fiilsiz ya da fiil anlamına gelen, anlaşılan ya da başka bir şekilde bulunan bir şey olmadan olumlama ve olumsuzlama olamaz. Hemen bütün önermelerde kendileri ya da aynı gücü taşıyanlar bulunan fiilleri de koyuyor: "Dir", "olacak", "oldu" ve zamanı birlikte belirten öteki kelimeler fiildir; bunu önce konulanlardan ve kabul edilenlerden öğrenebiliriz, çünkü fiilin tarifi verilirken fiillerin zamanı birlikte belirten şeyler olduğu söylenmişti. Bunlar zamanı birlikte belirttiğine göre, fiil oldukları kuşkusuzdur; bunlar ya da aynı gücü taşıyanlar olmadan hiçbir önerme olmaz. Demek ki fiilsiz yüklemli önerme kurulamayacağı doğru söylenmiştir.
Biri haklı olarak şunu sorabilir: Fiilsiz önermelerin hiçbir şekilde kurulamayacağını zaten söylemişken, sanki bu konuda önceden hiçbir şey söylememiş gibi neden tekrar ediyor? Ama bu fazlalık sayılmamalıdır. Belirli ad olumsuzluk ekiyle birlikte belirsiz ad olduğundan, "insan olmayan" dediğimizin belki olumsuzlama olduğu sanılabilirdi; bu olumsuzlamaysa "insan" da olumlama olurdu. Kimse bu yanılgıya düşmesin diye bunu söyledi ve yerinde olarak tekrar etti: Fiilsiz önerme olamaz; sanki şöyle diyor: Kimse belirsiz adı olumsuzlama, adı da olumlama sanmasın, çünkü fiilsiz olumlama ve olumsuzlama hiçbir şekilde kurulamaz.
Burada şuna da dikkat çekmişti: Belirsiz fiil hem olumsuzlamayı hem belirsiz fiili anlamlandırır. "Yürümüyor" dediğimiz hem belirsiz fiildir hem olumsuzlama. Ama kendi başına, başka ek olmadan söylenirse belirsiz fiildir. Adla ya da belirsiz adla söylenirse artık belirsiz fiil değil olumsuzlama sayılır: Olumsuzluk eki "yürür"e bağlanınca "yürümüyor" belirsiz fiilini yapar, ama "İnsan yürümüyor" önermesinde insanın yürümediğini belirtir. Bu yüzden önermelerde konu belirsiz ad olabilir, yüklem ise fiil olmadan olamaz, diyor. Çünkü olumlamalarda biri fiil koyarsa kuşkusuz fiili yüklemiştir; olumsuzlamalarda da belirsiz fiil değil yalnız fiil vardır ve eklenen olumsuzluk eki önermenin bütün keyfiyetini olumludan olumsuza çevirir. Bu yüzden belirsiz fiillerden önermelerin hiçbir ayrımını çıkarmaması doğrudur. Belirsiz fiiller tek başlarına olduklarında belirsizdir; belirsiz ya da belirli adla birleşince artık belirsiz değil belirli fiildir, ama bütün önermede olumsuzlamayla birlikte anlaşılır.
Stoacıların istediği gibi olumsuzlamalar adlara konulsa ve "İnsan olmayan yürüyor" olumsuzlama olsa, "insan olmayan" dediğimizde bunun belirsiz ad mı yoksa olumsuzlamayla birleşmiş belirli ad mı olduğu kuşkulu olabilirdi. Ama Aristoteles'e göre olumsuzlamalar fiillere bağlanmalıdır; o zaman daha çok belirsiz fiillerin anlamı kuşkuludur: Belirsiz mi yoksa olumsuzlamayla belirli mi görünecekler? Ayrım şöyle yapılır: Adla alınan belirsiz fiil olumsuzlama ve olumsuz önerme olur, "İnsan yürümüyor" gibi; kendi başına söylenen belirsiz fiildir, "yürümüyor" gibi. Bu yüzden burada önermelerde yalnız adların ve belirsiz adların ayrımını verdi, belirsiz fiillerin ayrımını vermedi; çünkü birleşmiş olanlardan, yani ad ya da belirsiz ad ile fiillerden söz ediyordu. Bu birleşmede kendi başına belirsiz fiil denen şey olumsuzlamadır.
Her önerme belirli ya da belirsiz addan oluştuğu gibi fiilden de oluşmak zorunda değildir. Çünkü önermelerde belirsiz fiil yoktur; söylendiği gibi böyle bir şey her konulduğunda, kendi başına fiil belirlidir, ona bağlanan olumsuzlama bütün önermeyi yoksun bırakır ve yıkar. Belirsiz fiil ada bağlanınca zorunlu olarak olumsuzlama yapar; belirsiz ad fiile bağlanınca olumsuzlama yapması zorunlu değildir. "İnsan olmayan yürüyor" olumlamadır, olumsuzlama değildir. Çünkü olumlama bir şey hakkında bir şey anlamlandırmalıdır, belirsiz ad ise bir şeydir; "İnsan olmayan yürüyor" dediğimizde yürümeyi insan olmayan hakkında, yani bir şey hakkında yükleriz.
duplex quoque est species negationum, illud quoque commemorat quod supra jam dixit. Nam licet ex nomine et verbo, et rursus ex eo quod non est nomen, sed infinitum nomen, et verbo fit affirmatio et negatio praedicativa, id est categorica, ut autem sit praeter verbum ulla affirmatio atque negatio, aut praeter id quod idem significet verbum vel in subauditione, vel aliquo alio modo, fieri non potest. Ponit quoque verba quae pene in omnibus propositionibus, aut ipsa cadant, aut quae idem valeant. Est enim, inquit, vel erit, vel fuit, vel quaecunque alia consignificant tempus, verba sunt, ut doceri ex his possumus quae ante posita sunt, atque concessa, cum diffinitio verborum, daretur, verba esse quae consignificant tempus. Quare si haec consignificant tempus, non est dubium quin verba sint; sed praeter haec aut praeter idem valentia, nulla propositio est. Recte igitur dictum est praeter verba praedicativam propositionem non posse constitui. Juste tamen aliquis quaestionem videatur opponere, cur jam dixerit praeter verbum enuntiationes nulla ratione posse constitui, nunc idem repetit, quasi nihil de hoc antea praedixisset, sed superfluum videri non debet. Quoniam enim finitum nomen cum negativa particula, nomen est infinitum, idcirco putaretur fortasse negatio esse, quod dicimus non homo. Quod si haec est negatio homo est affirmatio. Ne in hunc ergo quisquam laberetur errorem, hoc dixit, et congrue repetivit, quoniam praeter verbum enuntiatio esse non potest, tanquam si diceret, nemo arbitretur infinitum nomen esse negationem, nec nomen affirmationem. Praeter verbum enim affirmatio et negatio nulla potest unquam ratione constitui. In hoc illud quoque notaverat quod verbum infinitum et negatio significaret, et infinitum verbum. Id enim quod dicimus non ambulat et infinitum verbum est, et negatio, sed per se quidem si dicatur simplex sine aliquibus aliis adjectionibus infinitum verbum est. Sin vero cum nomine aut cum infinito nomine proferatur, non jam verbum infinitum, sed negatio accipitur, ut non, negativa particula, juncta cum ambulat infinitum verbum efficiat non ambulat, sed in propositione quae est homo non ambulat, hominem non ambulare designat, atque ideo ait subjecta quidem in propositionibus posse esse vel infinita nomina, praedicata vero praeter verba esse non posse. Nam sive in affirmationibus quis ponat, id verbum sine dubio praedicavit, sive in negationibus, est non infinitum verbum, sed tantum verbum, cui addita non particula totam qualitatem propositionis ex affirmativa in negativam commutat. Quare recte nullam differentiam propositionum de infinitis verbis fecit. Infinita enim verba tunc sunt infinita, cum sola sunt. Si vero cum infinito nomine jungantur aut finito nomine, non infinita verba jam sunt, sed finita. Cum negatione tamen in tota propositione intelliguntur. Si ergo, quemadmodum Stoici volunt, ad nomina negationes ponentur, ut esset non homo ambulat negatio, ambiguum esse posset, cum dicimus non homo, an infinitum nomen esset, an vero finitum cum negatione conjunctum. Sed quoque Aristoteli placet verbis negationes oportere conjungi, infinita magis verba ambigui intellectus sunt, an infinita videantur, an cum negatione finita. Atque ideo ita discernitur sumptum cum nomine infinitum verbum negatio fit et negativa propositio, ut est, homo non ambulat. Per se vero dictum infinitum verbum est, ut non ambulat. Atque ideo hic solam differentiam nominum et infinitorum nominum in propositionibus dedit, non etiam infinitorum verborum, idcirco quod de conjunctis loquebatur, scilicet de nominibus vel infinitis nominibus atque verbis. In qua conjunctione id quod per se infinitum verbum dicitur, negatio est. Neque enim oportet sicut omnis propositio aut ex finito nomine aut ex infinito constat, id quoque aut ex finito verbo, aut ex infinito constare. Infinitum enim verbum in propositionibus non est, sed quoties aliquid (ut dictum est) tale per se ponitur, finitum quidem verbum est, sed illi conjuncta negatio totam propositionem privat ac destruit, et verbum quidem infinitum junctum nominum negationem ut faciat necesse est, nomen vero infinitum junctum verbo non necesse est ut faciat negationem. Quod enim dicimus non homo ambulat, affirmatio, non negatio est. Ergo quoniam affirmationem oportet aliquid de aliquo significare, nomen autem infinitum est aliquid, quoties dicimus, non homo ambulat, ambulationem, id est aliquid de non homine, id est de aliquo praedicamus.
PL64.523_2Ama "yürümüyor" dersek, bir şey hakkında bir şey yüklemiş olmayız, bir şeyden bir şeyi kaldırırız. "İnsan yürümüyor" diyen yürümeyi insandan kaldırır, insan hakkında yüklemez. Dolayısıyla bu olumlamadan çok olumsuzlamadır. Olumlama olsaydı, yani fiil belirsiz olsaydı, bir şey hakkında bir şey yüklerdi; oysa bir şeyden bir şeyi kaldırıyor. Demek ki bütün önerme içinde alındığında belirsiz fiil değil, daha çok olumsuzlamadır.
Bizim de yukarıda şemada gösterdiğimiz önermelerin sayısını kendisi ekliyor: önce belirsizleri, sonra karşısında duranları. Oraya dönüp burada dikkatini veren kişi, bizim düzenimiz ile Aristoteles'in düzeni arasındaki farkı özenle görür. Biz hem zıt hem altzıt önermeleri koyduk; Aristoteles yalnız çelişik olarak birbirinin karşısında duranları koydu. Aristoteles koyduğu bu önerme ayrımlarının yalnız şimdiki zamanda değil, dışarıdaki öteki iki zamanda da geçerli olduğunu söylüyor. Dışarıdaki zamanlar dediği, şimdiden başka olanlar, yani geçmiş ve gelecektir.
"Dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde, karşıtlıklar iki türlü söylenir. "Adildir insan" önermesini kastediyorum. Olumlamada "dir"in yanına gelen üçüncü ad ya da fiil olduğunu söylüyorum. Dolayısıyla bunlar dört olacaktır; bunlardan ikisi olumlamaya ve olumsuzlamaya, gerekme bakımından yoksunluklar gibi durur, ikisi durmaz. "Dir"in adile ya da
Sed si dicamus non ambulat, non potius de aliquo praedicamus aliquid, sed ab aliquo tollimus. Qui enim dicit homo non ambulat, ambulationem ab homine tollit, non de homine praedicat. Quare negatio potius quam affirmatio est. Si enim affirmatio esset, id est si verbum esset infinitum, aliquid de aliquo praedicaret. Nunc autem aliquid ab aliquo tollit. Non est igitur verbum infinitum, sed potius negatio, quoties in tota sumitur propositione. Numerum vero propositionum quas nos supra quoque descripsimus, ipse subjecit,, et infinitas quidem prius, post vero contrajacentes;, quod si quis ad illa revertitur vel hic intendit animum., in quo vel nostra vel Aristotelis dispositio discrepet, diligenter agnoscit. Nos enim et contrarias proposuimus et subcontrarias. Aristoteles vero; solum contradictorie sibimet contrajacentes oppositasque proposuit; sed Aristoteles non solum in praesenti tempore easdem propositionum dicit esse: differentias quas proposuit, sed etiam in aliis quoque duobus temporibus quae extrinsecus sunt: extrinsecus autem tempora vocat quae praeter praesens, sunt, praeteritum scilicet et futurum. Quando autem est tertium adjacens praedicatur, dupliciter tunc dicuntur oppositiones. Dico autem, ut est justus homo. Est tertium dico adjacere nomen vel verbum in affirmatione. Quare quatuor erunt istae, quarum duae quidem ad affirmationem et negationem sese habebunt secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime. Dico autem quoniam est, aut justo adjacebit
PL64.525*adil olmayana ekleneceğini söylüyorum. Olumsuzlama için de durum budur. Demek ki dört olacaktır. Söyleneni aşağıda yazılanlardan anlıyoruz: "Adildir insan"; bunun olumsuzlaması: "Adil değildir insan". "Adil olmayandır insan"; bunun olumsuzlaması: "Adil olmayan değildir insan". Burada "dir" ve "değildir", adile ve adil olmayana eklenir. Bunlar, Çözümlemeler'de söylendiği gibi böyle düzenlenmiştir.*
aut non justo. Quare etiam negatio. Quatuor ergo erunt. Intelligimus vero quod dicitur ex iis quae subscripta sunt, est justus homo. Hujus negatio, non est justus homo. Est non justus homo. Hujus negatio, non est non justus homo. Est enim hoc loco et non est, justo et non justo adjacet. Haec igitur, quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita.
PL64.525_2Söylenen çok karanlıktır ve birçokları tarafından özensizce açıklanmıştır; onların görüşlerini uygun bir yargıyla sayacağım. İki terimden oluşan ve konusu ya ad ya da (kendi deyimiyle) adsız, yani belirsiz ad olan önermeleri bitirdikten sonra, şimdi "dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiği, bir konu ve iki yüklem bulunan önermelere geçiyor. "İnsan adildir" dediğimizde "insan" konudur, "adil" ve "dir" yüklenir. Demek ki burada iki yüklem, bir konu vardır.
Biri neden "Dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde dediğini sorabilir; çünkü üçüncü değil ikinci olarak yüklenir, yüklenen iki şey, konu ise birdir. Ama bu, "İnsan adildir" önermesinde "dir" üçüncü olarak yükleniyormuş gibi söylenmedi; üçüncü olarak yanına gelir ve yüklenir. "Üçüncü" sözü "yanına gelmek"e aittir: "İnsan adildir" önermesinde "dir" üçüncü olarak yanına gelir, ama yüklem olarak üçüncü değil ikincidir. Sayıca üçüncü yanına gelir, sayıca ikinci yüklenir. Söylediği budur: "Dir" üçüncü olarak yüklendiği için değil, üçüncü sırada yanına gelerek yüklendiğinde.
Şimdi "dir"in üçüncü olarak yanına geldiği, ikinci yüklem olduğu önermeleri inceliyor. "İnsan vardır" gibi "dir"in yalnız yüklendiği, yanına gelmediği önermelerde konuyu incelemiş ve konunun nasıl alınarak önerme ayrımlarını yaptığını göstermişti: Konu ya ad ya da belirsiz addı. Şimdi aynı şekilde yüklemden ve yüklemin ayrımlarından söz ediyor. "Dir"in üçüncü olarak yanına geldiği önermelerde, alınan yüklem bazen ad bazen belirsiz ad olarak önermelerin ayrımlarını yapar. "İnsan adildir" önermesinde yüklem "adil"dir, çünkü insan hakkında yüklenen budur; "dir" ise aynı anlamda yüklenmez, üçüncü olarak yanına gelerek, yani ikinci sırada "adil"in yanına gelerek yüklenir. Bütün önermede üçüncü yüklenir, ama bütün önermenin bir kısmı gibi değil, daha çok keyfiyetin bir göstergesi olarak. Çünkü "dir" sözü önermenin bütününü kurmaz, onun nasıl olduğunu, yani olumlu olduğunu gösterir. Bu yüzden yalnız "üçüncü olarak yüklenir" demedi, "üçüncü olarak yanına gelerek yüklenir" dedi. Çünkü yalnız üçüncü yüklenen olarak değil, ikinci sırada üçüncü olarak yanına gelen ve (söylendiği gibi) araz yoluyla yüklenen olarak konulmuştur.
Şöyle de anlaşılabilir: Aristoteles bunlarda "dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğini söyledi, çünkü bazen kendi başına da yüklenebilir. Biri "Sokrates filozof vardır" derse, önerme "Sokrates filozof yaşıyor" anlamına gelir; "vardır", "yaşıyor" yerine konulmuştur. Böyle söylerse iki konu bulunur, "dir" yalnız yüklenir, yanına gelmez; çünkü "Sokrates filozof" dediğimiz ikisi de konudur, "vardır" yalnız yüklenir. Ama biri "Sokrates filozoftur" der ve önerme Sokrates filozofun var olup yaşadığını değil, Sokrates'in felsefe yaptığını ve filozof olduğunu anlamlandırırsa, o zaman bir konu ve iki yüklem bulursun: Sokrates konudur, "filozof" ve "dir" yüklemdir. "Filozof" asıl olarak yüklenir, "dir" ise "filozof" adının yanına gelir; o da yüklenir, ama düpedüz değil, yanına gelerek.
Başka önermeler de vardır: "Sokrates Lykeion'da tartışıyor". Bunlar da üç terimlidir. Ama bu tür önermelerin tabiatını şimdilik ele almıyor, yalnız "dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiği önermeleri ele alıyor: "İnsan adildir" gibi. Bunlarda iki karşıtlık vardır, dolayısıyla iki karşıtlık dört önerme demektir. Şöyledir: "Dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde, asıl yüklenen ya ad ya belirsiz ad olur; bunlar da olumlu ya da olumsuz yüklenir. Dolayısıyla yalın adın olumlaması ve yalın adın olumsuzlaması bir karşıtlık, iki önermedir. Burada belirli ve belirsiz olan konu değil yüklemdir. "İnsan adildir" önermesinde yüklenen "adil"dir; bu ya ad olur ya belirsiz ad. Böylece iki olumlama ve iki olumsuzlama çıkar: "İnsan adildir", "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir", "İnsan adil değildir". Bu belirsiz önermelerde böyledir.
Quod autem dicitur perobscurum est et expositum a pluribus incurate, quorum cum judicio competenti enumerabo sententias. Postquam de his propositionibus expedivit, quae duobus constiterant terminis, et subjectum habuerant aut nomen, aut (ut ipse ait) innominatum, id est infinitum nomen. Nunc ad eas transit in quibus est tertium adjacens praedicatur uno subjecto duobus praedicatis, ut in eo quod dicimus, homo justus est, homo subjectum est, et justus et est, utraque praedicantur. Ergo in hoc duo sunt praedicata, unum vero subjectum, et fortasse aliquis inquirat cur ita dixerit. Quando autem est tertium adjacens praedicatur, non enim tertium praedicatur, sed secundum. Duo enim sunt quae praedicantur, unum vero subjectum est. Sed non ita dictum est quasi est in propositione quae dicit, homo justus est, tertium praedicaretur. Sed quoniam adjacet tertium et praedicatur, ergo quod dicitur tertium, ad adjacere refertur; etenim in ea ipsa propositione quae dicit, homo justus est, est tertium adjacet, praedicatum autem jam non tertium, sed secundum. Ergo tertium numeratum adjacet, secundum vero numeratum praedicatur, hoc est igitur quod ait. Quando est tertium adjacens praedicatur, non quoniam tertium praedicatur, sed praedicatur tertium adjacens, id est tertio loco. Facit igitur nunc in his propositionibus considerationem in quibus est tertium adjacens, est, secundum praedicatum, et sicut in his in quibus tantum praedicatur est, non etiam adjacens praedicabitur, ut homo est de subjecto considerationem fecit, quot modis subjectum sumptum differentias faceret propositionum. Aut enim nomen dicebat esse subjectum, aut infinitum nomen. Ita hic nunc de praedicato loquitur, et de praedicati differentiis tractat. In his enim propositionibus in quibus est tertium adjacens praedicatur, sumptum praedicatum alias nomen, alias infinitum nomen facit differentias propositionum. Praedicatum autem dico in ea propositione quae proponit, homo justus est, justus, hoc enim praedicatum de homine est, est autem non praedicatur. Sed tertium adjacens praedicatur, id est secundo loco, et adjacens justo, tertium vero in tota propositione praedicatur, non quasi quaedam pars totius propositionis. Sed potius demonstratio qualitatis, hoc enim quod dicimus est, non constituit propositionem totam, sed qualis sit, id est quoniam est affirmativa demonstrat, atque ideo non dixit tertium praedicatur tantum, sed tertium adjacens praedicatur. Non enim positum est tertium praedicari solum. Sed adjacens tertium secundo loco, et (quemadmodum dictum est) accidenter praedicatur. Potest autem et sic intelligi, idcirco dixisse Aristotelem est in his tertium adjacens praedicari, quoniam possit aliquoties et per se praedicari, ut si quis dicat Socrates philosophus est, ut propositio haec hoc sentiat: Socrates philosophus vivit. Est enim pro vivit positum. Si quis ergo sic dicat, duo inveniuntur subjecta. Est vero solum praedicatur, non etiam adjacens. Quod enim dicimus Socrates philosophus, utraque subjecta sunt. Est enim praedicatur solum; si quis autem dicat sic: Socrates philosophus est, ut non jam Socratem philosophum esse atque vivere, sed Socratem philosophari et philosophum esse enuntiatione significet, tunc invenies unum subjectum et duo praedicata. Socrates enim subjectum est, philosophus autem et est praedicata, quorum philosophus quidem principaliter praedicatur. Est autem adjacens nomen, quod est philosophus, et ipsum praedicatur, sed non simpliciter praedicatur, sed adjacens. Sunt autem aliae propositiones hoc modo: Socrates in Lycaeo disputat. Et sunt hae ex tribus terminis. Sed de hac interim propositionum natura nihil tractat, sed de his solum in quibus est tertium adjacens praedicatur, ut est homo justus est, sed de his duas quidem oppositiones. Quocirca recte duae oppositiones quatuor propositiones sunt. Hoc autem hujusmodi est. Quando est tertium adjacens praedicatur, quod principaliter praedicatur aut nomen erit, aut infinitum nomen. Et haec aut affirmative praedicanda sunt, aut negative. Quocirca simplicis nominis affirmatio et simplicis nominis negatio, una est oppositio, et duae propositiones. Finitum autem et infinitum hic non subjectum, sed sumitur praedicatum, ut in eo quod est, homo justus est, justus praedicatur, hoc autem nomen erit, aut infinitum nomen. Fiunt ergo ex his duae affirmationes et negationes, homo justus est, homo est non justus, non est non justus homo, non est justus homo. Atque hoc quidem in indefinitis.
PL64.525_3İleride bunun küllî ya da cüzî belirlenimi olan önermelerde de bulunduğu gösterilecektir. Şimdi bunların düzeni, sayısını ve karşıtlığını aşağıdaki gibi açıklıyor: Karşıtlık birdir [şema].
Yukarıdaki şemada, adın yüklendiği önermelere yalın dedim: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir". Belirsiz addan olanlara da belirsiz adın asıl olarak yüklendiği önermeleri dedim: "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir". "Dir" önce ya da sonra yüklensin, aynıdır. Aristoteles'in "dir"i önce söylemesi, bizim sona koymamız kimseyi şaşırtmasın; aynı şeydir. Demek ki iki karşıtlık, dört önerme olur. Bu dört önerme altı önerme sayısından daha azına
Posterius autem monstrabitur hoc etiam in his esse, quae determinationem habent universalitatis vel particularitatis. Nunc autem horum ordo subjectus numerum oppositionemque declarat. Oppositio una Simplices in supraposita descriptione propositiones vocavi, in quibus nomen praedicatur, ut homo justus est, homo justus non est. Ex infinitis autem in quibus nomen infinitum principaliter praedicatur, ut homo non justus est, homo non justus non est. Sive est primo praedicatur sive postea, idem est. Nec hoc turbet quod Aristoteles est, primum dixit, nos vero postremum; sed idem est, fiunt igitur oppositiones duae, propositiones vero quatuor, et hae quatuor propositiones ex senario propositionum numero ad pauciora
PL64.527indirilmiştir. Yalın ve iki terimli olsalardı şöyle olurlardı: "İnsan vardır", "İnsan yoktur", "Adil vardır", "Adil yoktur", "Adil olmayan vardır", "Adil olmayan yoktur"; bu altı önerme olurdu. Belirsiz adı konu yapan önermeler de eklenebilirdi: "İnsan olmayan vardır", "İnsan olmayan yoktur"; ama bunları sonra anlatıyor. Şimdi o altı yalın önerme dörde indirilmiştir; çünkü yalın şeyler birleşince tabiatları gereği azalır. Birleşme sayıyı azaltır: On şey olsa ve teker teker birbirine bağlansa, ikişerli olarak birleşmenin sayısı beş olur. Burada da (yukarıda öğrettiğim gibi) yalın söylenen altı önerme vardı; bunlar sıkıştırılıp birleşmeyle azaltılmıştır. "İnsan vardır", "İnsan yoktur", "Adil vardır", "Adil yoktur" dördü birleşmeyle ikiye indirilmiştir: "insan", "adil"e bağlanınca iki önerme yapar: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir". Yine aynı insana belirsiz yüklem gelince, belirsiz yüklemden makul olarak öteki iki önerme doğar: "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir". Bunlar iki karşıtlık, dört önermedir. Böylece altı önermeden, yani "İnsan vardır", "İnsan yoktur", "Adil vardır", "Adil yoktur", "Adil olmayan vardır", "Adil olmayan yoktur"dan, ki altı önerme olup yalnız üç karşıtlıkları vardır, "insan"ın "adil"e ve "adil olmayan"a konu olması yalnız dört önerme ve iki karşıtlık yapmıştır. "Dir"in yanına gelerek yüklendiği önermelerin iki terimlilerden daha çok olduğunu söyleyenlerin şeylerin tabiatını anlamadığı açıktır; tabiat, çok yalın şeylerden birleşince daha az ve seyrek şeyler çıkmasını gerektirir.
"Dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiği önermelerde, diyor; "üçüncü" sözü yüklemeye değil sıraya aittir. Kendisi bunu şöyle ayırmıştır: "Adildir insan" önermesini kastediyorum. Olumlamada "dir"in yanına gelen üçüncü ad ya da fiil olduğunu söylüyorum. Üçüncü olarak yüklendiğini değil, üçüncü olarak yanına geldiğini söylüyor; yani bunu yüklemeye değil sıraya bağlıyor: Üçüncü olarak yanına gelir, yanına gelen olarak yüklenir, yani düpedüz yüklenmez. Yukarıda önermede "dir"in üçüncü terim olduğu belirtilmiş değildir. Bu yüzden biri önermeleri kendi terimlerine çözümlemek isterse "dir"e çözümlemez, "insan"a ve "adil"e çözümler; iki terim olur: konu "insan", yüklem "adil". "Dir"in yanına gelerek yüklenmesi ve üçüncü olarak yanına gelmesi terimlerde değil, daha çok (söylendiği gibi) önermenin keyfiyetinde alınır.
"Dir"e ad ya da fiil demesinin sebebi şudur: "Üçüncü ad" diyerek ilk ikisinin, yani "insan" ile "adil"in olduğunu öğretmek istedi; "ad ya da fiil" dedi, çünkü fiiller de addır. Bunu daha önce şöyle söylemişti: "Kendi başlarına söylenen fiiller addır." "Dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklenmesinden ne kastettiğini, yani bunun yüklemeye değil sıraya ait olduğunu söyledikten sonra, kaç önerme olduğunu aşağıda açıklıyor: Dolayısıyla bunlar dört olacaktır.
Bu dördünde ortak bir durum söylüyor; bunu biraz sonra özenle açıklayacağım. Durum şudur: Koyacağı dört önermenin ikisi olumlamaya ve olumsuzlamaya, gerekme bakımından yoksunluklar gibi duracak, ikisi durmayacak. Ama bu durumu biraz sonra göstereceğim. Şimdi dört önermenin nasıl oluştuğunu söylediğine bakalım. "Dir"in adile ya da adil olmayana ekleneceğini söylüyorum, diyor. Çift önerme olur: "Dir" adile ya da adil olmayana eklenirse, "Adildir insan", "Adil olmayandır insan" olur. Demek ki, diyor, "dir" olumlu tarzda konulunca bir kez adil ile bir kez adil olmayanla çift olumlama yapmıştır; olumsuzlamayla birleşmiş olarak, yani "değil" ile, çift olumsuzlama da yapar: "İnsan adil değildir", "İnsan adil olmayan değildir". Söylediği budur: "Dir"in adile ya da adil olmayana ekleneceğini söylüyorum. Adile eklenirse şu olumlamayı yapar: "Adildir insan"; adil olmayana eklenirse şu olumlamayı yapar: "Adil olmayandır insan". Olumsuzlamayla birleşmiş "dir" de aynısını yapar.
reductae sunt. Si enim simplices et ex duobus, terminis fuissent, hoc modo essent, homo est, homo non est justus est, justus non est, non justus est, non justus non est, et essent hae sex propositiones. Posset quidem adjici hoc etiam, ut de infinito nomine subjecto fierent propositiones, ut est, non homo est, non homo non est. Sed de his posterius dicit. Nunc autem sex illae simplices in quatuor reductae sunt, idcirco quod res simplices junctae naturaliter redeunt pauciores. Conjunctio enim ipsa numerum minuit, ut si sint decem res, et singulae singulis jungantur, ut binae fiant, quinarius numerus conjunctionis redit. Ita enim hoc modo sex erant propositiones (ut supra docui) quae et simpliciter dicerentur, sed hae astrictae sunt et conjunctione diminutae sunt. Nam quod proposuerunt istae quatuor, homo est, homo non est, justus est, justus non est. Hae conjunctiones in duas reductae sunt, junctus enim homo cum justo duas propositiones fecerunt, homo justus est, homo justus non est. Rursus ad eumdem ipsum hominem infinitum cum praedicatur. Aliae duae propositiones ex infinito praedicato rationabiliter oriuntur, homo non justus est, homo non justus non est, quarum duae oppositiones sunt, propositiones vero quatuor. Ita igitur ex sex propositionibus, id est homo, non est homo, est justus, non est justus, est non justus, non est non justus. Quae cum sint sex propositiones, tres tantum habent oppositiones, homo justo et homo non justo subjectus quatuor solas propositiones fecit, duplicem vero oppositionem. Qui vero dixerunt numerosiores fieri propositiones ex his in quibus est adjacens praedicatur, quam ex his quae duobus terminis constarent, illos non intellexisse rerum naturam manifestum est, quae ita fert, ut semper ex pluribus simplicibus rariores redeant res paucioresque conjunctae. Ait igitur in his in quibus est tertium adjacens praedicatur, ut hoc quod ait tertium non ad praedicationem referatur potius quam ad ordinem, ut ipse distinxit dicens: Dico autem ut est justus homo, est tertium dico adjacere nomen vel verbum in affirmatione, non, inquit, tertium praedicari. Sed adjacere tertium, sed ad ordinem scilicet, non ad praedicationem refert ut tertium quidem adjaceret. Adjacens autem praedicaretur, id est non simpliciter praedicaretur. Neque enim superius est terminatum, ut in propositione, est, sit tertium. Atque ideo si quis resolvere praepositiones velit in suis terminis, ille non resolvit in est. Sed in eo quod est homo et justus, et erunt duo termini subjecto quidem, homo, praedicatus vero, justus. Est autem quod adjacens praedicatur et tertium adjacens non in terminis, sed in qualitate potius propositionis (ut dictum est) accipitur. Nomen autem vel verbum ait est propter hanc causam, tertium enim nomen adjacere dixit est, ut doceret prima duo esse, homo scilicet et justus, idcirco autem ait nomen vel verbum, quoniam verba quoque nomina sunt. Hoc autem prius dixit dicens, ipsa quidem secundum se dicta verba nomina sunt. Postquam igitur dixit, quid vellet ostendere per id quod ait, est tertium adjacens praedicatur. Quoniam quantum ad ordinem non ad praedicationem refertur, subter exposuit quot fierent propositiones dicens: Quare quatuor istae erunt? Dixit autem in his quatuor communem accidentiam, quam paulo post diligenter exponam. Quod autem accidit hoc est: Cum sint quatuor propositiones, quas positurus est, duae ipsarum sese ad affirmationem et negationem ita habebunt secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime. Sed hanc in his propositionibus accidentiam paulo post demonstrabo. Nunc autem illud respiciamus, quemadmodum ' ipsae quatuor fieri propositiones dicat. Ait enim, Dico autem quoniam est aut justo adjacebit, aut non justo. Fiet enim duplex propositio. Si aut justo aut non justo est adjacet hoc modo, est justus homo est non justus homo. Quare, inquit si est affirmativo modo positum, nunc quidem cum justo, nunc autem cum non justo geminas fecit propositiones affirmativas, idem quoque est cum negatione conjunctum, id est non, geminas quoque facit negationes, eas scilicet quae sunt, non est homo justus, non est homo non justus: hoc est autem quod ait: Dico autem quoniam est, aut justo aut non justo adjacebit. Si enim adjacet justo, facit hanc affirmationem, est justus homo; si adjacet non justo, facit hanc affirmationem, est non justus homo. Quare etiam negatio juncta cum est idem facit.
PL64.527_2"Değil" olumsuzlaması adile ve adil olmayana bağlanınca, yukarıda söylediğimiz önermelere karşı iki olumsuzlama yapar. Adile eklenirse şu olumsuzlamayı yapar: "Adil değildir insan"; adil olmayana eklenirse: "Adil olmayan değildir insan". Bunun sebebi, "dir"in ve "değildir"in adile ve adil olmayana eklenmesidir: "Dir" adil ve adil olmayanla iki önerme yapar; "değildir" olumsuzlaması da adil ve adil olmayanla iki olumsuzlama yapar. Bu dördünden, yukarıda söylediği gibi iki karşıtlık çıkar: "Dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde, karşıtlıklar iki türlü söylenir. Bütün anlam budur.
Ama bu yerin başka bir yazımı da vardır: "Dir"in insana ya da insan olmayana ekleneceğini söylüyorum; olumsuzlama için de öyle. Demek ki dört önerme olacaktır. Söylediğimizi aşağıda yazılanlardan anlıyoruz: "Adildir insan"; bunun olumsuzlaması: "Adil değildir insan". "Adil olmayandır insan"; bunun olumsuzlaması: "Adil olmayan değildir insan". Burada "dir" ve "değildir", insana ve insan olmayana eklenir. Bu, şerhçileri şaşırtıyordu. Yukarıda "Dir"in insana ya da insan olmayana ekleneceğini söylediği hâlde örnekte ve düzenlemede "dir"i insana ya da insan olmayana değil, adile ve adil olmayana eklemiş, sonra da adile ve adil olmayana "dir" ve "değildir" ekledikten sonra, önce söylemediği şeyi ekleyip "dir"in insana ve insan olmayana eklendiğini söylemiştir. Sonra da "dir" ve "değildir"in adile ve adil olmayana eklendiğini koymuşken "burada "dir" insana ve insan olmayana eklenir" diyor. Bunun ne olduğuna tereddüt ediyorlardı.
Haec igitur negatio quae est non, copulata justo et non justo, duas faciet negationes contra eas, quas supra diximus, propositiones. Si enim addatur justo, talem facit negationem, non est justus homo homo; si non justo, non est non justus homo. Hoc autem cur evenit, quoniam est et non est justo et non justo adjacet, est cum justo et non justo duas faciens propositiones. Non est iterum negatio cum justo et non justo alias duas negationes facit. Ex quibus quatuor duae oppositiones sunt, ut ait supra. Quando est tertium adjacens praedicatur, dupliciter dicuntur oppositiones. Quare sensus sese totus hoc modo habet. Sed quoniam est quoque alia descriptio loci quae sic dicit: Dico autem quoniam est aut homini adjacebit, aut non homini, quare et negatio; quatuor ergo propositiones erunt, Intelligimus autem quod diximus ex his quae subscripta sunt. Est justus homo, hujus negatio, non est justus homo. Est non justus homo, hujus negatio, non est non justus homo, est enim hoc loco et non est, homini et non homini adjacet, turbabat expositores, et dubitabant quid hoc esset quod cum supra dixisset: Dico autem quoniam est aut homini adjacebit, aut non homini, in eorum exemplo et dispositione est non apposuit homini, aut non homini, sed justo non justo dicens. Intelligimus vero quod dicitur ex iis quae subscripta sunt, est justus homo, hujus negatio, non est justus homo. Est non justus homo, hujus negatio, non est non justus homo, et postquam justo et non justo est et non est, apposuit quod ante non dixit, sed ad hominem et non hominem est adjacere proposuit. Postea infert: Est autem hoc loco homini adjacet, et non homini, qui posuerat justo et non justo, est et non est adjacere.
PL64.529Bu yüzden Alexandros da bunun filozofun değil yazımın kusuru olduğunu, filozofun doğru söylediğini ve yazımın düzeltilmesi gerektiğini söylüyor. Ama insan ve insan olmayan yerine adil ve adil olmayanı getirmesi onu şaşırtmamalıydı. Bunlar önermelerin zorunluluğundan çok örneklerdir. "Dir"in insana ve insan olmayana eklendiğini söylerken bunları sanki insan yükleniyormuş gibi almıştır: "Sokrates insandır", "Sokrates insan olmayandır" gibi. Herhangi bir yüklemi, bir kez yalın bir kez belirsiz olarak almak isteyerek, adil ve adil olmayanı getirdi; insanın ve insan olmayanın mı yoksa adil ve adil olmayanın mı yüklendiğine aldırmadı, yeter ki yüklemde bir kez ad, bir kez belirsiz ad alınsın.
Demek ki Alexandros şaşırmamalıydı. Filozofun bizi çalıştırmak istediği bu yazım, Porphyrios ve Herminos gibi başkalarını şaşırtmadı. Onlar burada belirli yüklemin ve belirsiz yüklemin örnekleri olduğunu, bunlarda herhangi bir şeyin eşit derecede yüklem olarak alınabileceğini söylüyor. Ya da "dir" ve "değildir"in insana ve insan olmayana eklendiğini söyledikten sonra beyaz ve beyaz olmayanı getirseydi de yeterdi. Çünkü şunu ya da bunu yüklem olarak, bir kez belirli bir kez belirsiz, herhangi bir adda eşit olarak almak gerekir. İnsana ve insan olmayana "dir" eklendiğini söyleyip sonra adili ve adil olmayanı getirmesi ve insanı alta koyması, sanki konulardan, yani insandan ve insan olmayandan söz etmek isteyip sonra yanılgıyla yükleme adil ve adil olmayanı getirmiş gibi düşünülmemelidir. O insanı ve insan olmayanı bir şeyde yükleniyormuş gibi almıştır: "Sokrates insandır", "Sokrates insan olmayandır" söylendiğinde insan ve insan olmayan yüklemdedir. Biri "İnsan adildir", "İnsan adil olmayandır" derse hiçbir fark yoktur: Aynı şekilde bir önermede yüklem yalın, ötekinde belirsiz alınmıştır; "Kar beyazdır", "Kar beyaz olmayandır" demek gibi.
Demek ki insana ve insan olmayana "dir" eklendiğini söyledikten sonra adili ve adil olmayanı getiren yazım suçlanmamalıdır. Çünkü adil ve adil olmayanın mı, insan ve insan olmayanın mı yüklendiği fark etmez; yeter ki "dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde yüklem bir kez belirsiz bir kez belirli alınsın. Her şeyde en keskin zekâya sahip filozof, anlayışımızı ve dikkatimizi çalıştırmak istemiştir, yanlış yazımla karıştırmak değil.
Yukarıda söylediklerini toplayarak Burada "dir" ve "değildir" insana eklenir derken şunu kastediyor: Yukarıda koyduğu "İnsan adildir" önermesinde "adil" insan hakkında yüklenir; "adil"in yanına gelen "dir" insanın da yanına gelir. "İnsan adil değildir" önermesinde de "adil" insan hakkında yüklendiği ve "değildir" yanına geldiği için, "değildir" insanın da yanına gelir. Söylediği budur. Çünkü "adil" insan hakkında yükleniyorsa ve "dir" ile "değildir" adilin yanına geliyorsa, insanın da yanına gelir.
Alexandros bu yazımın da düzeltilmesi gerektiğini ve önce açıkladığımız gibi şöyle yapılması gerektiğini düşünür: Burada "dir" ve "değildir", adile ve adil olmayana eklenir. Ama bütün cümlenin düzeni özenle açıklanmıştır, ister şu yazım olsun ister bu; hiçbiri değiştirilmemelidir. Biri daha çok çalıştırır, öteki daha kolaydır, ama ikisi de aynı anlama varır.
Geriye şu sözünü daha özenli açıklamak kalıyor: Dolayısıyla bunlar dört olacaktır; bunlardan ikisi olumlamaya ve olumsuzlamaya, gerekme bakımından yoksunluklar gibi durur, ikisi durmaz. Bu yer çok kısa sıkıştırılmıştır, aşırı inceliği ve karanlığıyla zordur. Bu eserin birinci baskısında üzerinden geçerek açıklamıştık ve başka yerlerde olduğu gibi çok kısa bir açıklama vermiştik.
Unde Alexander quoque dicit scripturae esse culpam, non philosophi recte dicentis, et emendandam esse scripturam, sed non eum oportuit confundi, si pro homine et non homine justum et non justum intulit. Haec enim exempla sunt potius quam propositionum necessitas, quod enim dixit est homini et non homini adjacere ita sumpsit, tanquam si homo praedicaretur, ut in eo quod est Socrates homo est, vel rursus Socrates non homo est. Ergo volens sumere quodcunque praedicatum, nunc quidem simplex, nunc autem infinitum, intulit justum et non justum indifferenter habens, an homo et non homo praedicaretur, an justus et non justus, solum in praedicato alias sumeretur nomen, alias infinitum nomen. Non ergo oportuit Alexandrum conturbari. Aliosque in hac scriptione in qua nos philosophus exercere voluit, sicut Porphyrium, et Herminum non turbabat, qui dicunt exempla hic esse finiti praedicati et infiniti infiniti, in quibus quod liber praedicatum sit, aeque accipi oportere, vel sic cum dixisset homini et non homini adjacere, est et non est, album et non album, postea intulisset sufficeret. Hoc enim et illud praedicatum, alias finitum, alias infinitum sumere in quibuscunque nominibus aeque oportet, et quod homini ait et non homini adjacere est, et postea intulit justo et non justo, et subjecit hominem, non ita putandum est tanquam de subjectis, id est homine, et non homine loqui voluerit, et postea per errorem intulerit in praedicato justo et non justo, sed potius ipsum homini et non homini ita sumpsit, tanquam in aliquo praedicaretur, ut sicut dictum est, Socrates homo est, Socrates non homo est, hic ergo homo et non homo praedicato. Rursus si quis dicat homo justus est, homo non justus est, nihil differt. Eodem enim modo praedicatum in una propositione simplex sumptum est. In altera infinitum, velut si dicam nix alba est, nix non alba est, eodem modo, non ergo culpanda est scriptura quae cum prius proposuisset homini et non homini adjacere est justum et non justum intulit. Nihil enim interest sive justum aut non justum praedicato dicetur, sive homo aut non homo, dummodo praedicationem alias infinitam, alias sumat finitam, tunc cum est tertium adjacens praedicatur. Exercere igitur intelligentiam nostram actionemque philosophus voluit rerum omnium solertissimus, non scriptura falsa confundere; quando autem ea quae supra dixit colligens ait: Est enim hoc loco, et non est, homini adjacet, hoc sentit, quoniam in hac propositione, quae dicit, homo justus est, quam supra proposuerat: justus de homine praedicatur. Est autem adjacens justo adjacebit et homini, et in ea quae dicit, homo justus non est, quoniam justus praedicatur de homine, non est autem adjacet. Non est ergo homo quoque adjacebit. Hoc enim est, quod ait, est enim hoc loco et non est homini adjacet. Nam si justus praedicatur de homine, est autem et non est adjacere justo, et homini quoque adjacebit, ut dictum est Hanc quoque scripturam emendandam esse Alexander opinatur faciendumque esse hoc modo, sicut prius quoque exposuimus: Est enim hoc loco et non est, justo et non justo adjacet. Sed ordo quidem totius sententiae diligenter expositus est, sive illa scriptio sit, sive illa, neutra enim mutanda est. Et una quidem plus habet exercitii, altera vero facilitatis, sed ad unam intelligentiam utraque perveniunt. Restat igitur ut quod ait: Quare idcirco quatuor istae erunt, quarum quidem duae ad affirmationem sese habent secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime, diligentius exponamus. Locus enim magna brevitate constrictus est, et nimia subtilitate ac obscuritate difficilis, et hunc quidem in prima editione hujus operis transcurrentes exposuimus, atque in eo brevissimam, ut in aliis quoque dedimus, expositionem.
PL64.529_2Şimdi ise bu kısalıkta hangi doğru anlamın saklı olduğunu gücümüz yettiğince ortaya koyacağız; okur da gücü yettiğince dikkatini versin. Ona biraz karanlık görünürse şeylerin zorluğuna yorsun; sandığından açık görünürse kendi keskin zekâsına teşekkür etsin.
Önce Herminos'un bu yer hakkında ne düşündüğünü elimden geldiğince açıklayayım. Herminos der ki: Belirsiz adlı önermeler üç tarzda söylenebilir. Ya konuları belirsizdir: "İnsan olmayan adildir", ya yüklemleri belirsizdir: "İnsan adil olmayandır", ya konu da yüklem de belirsizdir: "İnsan olmayan adil olmayandır". Bunlardan yüklem teriminde belirsiz ad bulunanlar, bir yoksunluğu bildirenlere benzer. Yoksunluğu bildirenler şunlardır: "İnsan adaletsizdir", "İnsan adaletsiz değildir". "İnsan adaletsizdir" ve "İnsan adaletsiz değildir" önermeleriyle, diyor, belirsiz yüklemli olanlar, yani "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir" uyuşur. Çünkü insanın adaletsiz olmasıyla adil olmaması aynıdır, diyor. Konusu belirsiz olanlar, "İnsan olmayan adildir" gibi, ya da ikisi belirsiz olanlar, "İnsan olmayan adil olmayandır" gibi, yoksunluklu "İnsan adaletsizdir" önermesiyle uyuşmaz. Çünkü "İnsan olmayan adildir" ile "İnsan adaletsizdir" arasında hiçbir benzerlik yoktur; "İnsan olmayan adil olmayandır" ile "İnsan adaletsiz değildir" arasında da. Yüklemde belirsiz ad bulunanlar yoksunluklularla uyuşur; konusu ya da ikisi belirsiz olanlar yoksunluklulardan çok farklıdır.
Fakat Herminos burada cümlenin bütün anlamından ve aklından çok uzaklaşarak ikisi belirsiz ya da konusu belirsiz olanları araya sokmuştur. Gerekme bakımından sözünün ne olduğunu, hangi ikisinin gerekme bakımından yoksunluklar gibi durduğunu, hangilerinin durmadığını açıklamayarak hiçbir şeyi açık kılmamıştır; anlam Herminos'un açıklamasından önce neyse sonra da odur, karanlıktır.
Biz ise Porphyrios'u izleyerek ve bu çok bilgili adama uyarak şunu söylüyoruz: Dört önerme vardır; bunların ikisi
Nunc autem quid in se sensus habeat veri, quidve hac brevitate latitet, quantum facultas suppetit, nos ipsi patefaciemus, et quantum valet animum lector intendat. Cui si forte paulo obscuriora videntur, rerum imputet difficultati, si vero planiora quam putaverit, suo gratiam debebit acumini. Sed prius quid de hoc loco Herminus arbitretur, quam possibiliter expediam. Ait Herminus tribus modis cum infinito nomine propositiones posse proferri, aut enim infinitum subjectum habent, ut non homo justus est, aut infinitum praedicatum, ut homo non justus est, aut infinitum subjectum et infinitum praedicatum, ut non homo non justus est. Harum igitur, inquit, quaecunque ad praedicatum terminum habent nomen infinitum, similes sunt his quae aliquam denuntiant privationem. Denuntiant autem privationem hae quae dicunt, homo injustus est, homo injustus non est; ergo istiusmodi, quae proponunt, homo injustus est, homo justus non est. Illae, inquit, consentiunt quae sunt ex infinito praedicato, ut ea quae est homo non justus est, homo non justus non est. Idem enim est, inquit, esse hominem injustum, quod hominem non justum. Illae vero quae habent aut subjectum infinitum ut est, non homo justus est, aut utraque infinita, ut est, non homo non justus est, non consentiunt ad privatoriam propositionem, quae est homo injustus est. Nulla enim similitudo est ejus propositionis quae est, non homo justus est, et ejus quae dicit, homo injustus est. Nec vero ejus quae proponit non homo non justus est, et ejus quae enuntiat, homo injustus non est. Namque illae quae infinitum nomen habent in praedicatione -, hae privatoriis consentiunt. Illae vero quae aut subjectum habent infinitum, aut utraque infinita, privatoriis longe diversae sunt. Sed hic Herminus longe a toto intellectum et ratione sententiae discrepans has interposuit, quae aut ex utrisque infinitis, aut ex subjecto fierent infinito. Quod autem esset quod ait secundum consequentiam, vel quae duae haberent se secundum consequentiam ut privationes, quae vero non exponens nihil planum fecit, et sensus nihilo magis ante expositionem Hermini quam post expositionem obscurum est. Nos autem Porphyrium sequentes, eique doctissimo viro consentientes hoc dicimus, esse quatuor propositiones, quarum duae
PL64.531belirli adlardan, ikisi belirsiz yüklenen adlardan oluşur. Belirli adlardan olanlar şunlardır: olumlama "İnsan adildir", olumsuzlama "İnsan adil değildir". Belirsiz yüklenen adlardan olanlar: olumlama "İnsan adil olmayandır", olumsuzlama "İnsan adil olmayan değildir". Söz uzamasın diye belirsiz yüklenen adlı bu önermelere bundan sonra belirsiz diyeceğiz; bu açıklamada belirsiz olumlama "İnsan adil olmayandır", belirsiz olumsuzlama "İnsan adil olmayan değildir" olacak. Hiçbir belirsiz adı olmayan, ne konusu ne yüklemi belirsiz olan iki önermeye de yalın diyeceğiz: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir". Yoksunluk taşıyan önermelere de yoksunluklu diyorum: "İnsan adaletsizdir", çünkü bu konuyu adaletten yoksun bırakır; yine "İnsan adaletsiz değildir", bu da konuyu adaletsizlikten yoksun bırakır.
Öyleyse biri olumlu öteki olumsuz iki yalın önerme, yine biri olumlu öteki olumsuz iki yoksunluklu önerme, biri olumlu öteki olumsuz iki belirsiz önerme vardır. Diyorum ki yoksunluklu önermeler, yani olumlama ve olumsuzlama, yalın olumlamalara ve olumsuzlamalara nasıl duruyorsa, belirsizler de aynı yalınlara öyle, yani gerekme bakımından, durur.
Demek istediğim şudur: Önce iki yalın önerme düzenlensin: "İnsan adildir" olumlaması ve "İnsan adil değildir" olumsuzlaması. Bunların altına yoksunluklular düzenlensin: yalın olumlamanın altına yoksunluklu olumsuz, yalın olumsuzun altına yoksunluklu olumlu. "İnsan adildir"in altına "İnsan adaletsiz değildir", "İnsan adil değildir"in altına "İnsan adaletsizdir" konsun. Yoksunlukluların altına da belirsizler düzenlensin, olumlamanın altına olumlama, olumsuzlamanın altına olumsuzlama: "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasının altına "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlu; "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzunun altına "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuz. Aşağıdaki şema bunu öğretiyor.
Bunlar böyle düzenlenince şunu söylüyorum: Yoksunluklular, yani "İnsan adaletsizdir", "İnsan adaletsiz değildir" olumlama ve olumsuzlaması, "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" yalınlarına gerekme bakımından nasıl duruyorsa, belirsiz önermeler de, yani "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir" olumlama ve olumsuzlaması, aynı yalınlara öyle durur. Yalınlarla yoksunlukluların gerekmesinin ne olduğuna bakalım ki belirsizlerin yalınlara, yoksunlukluların yalınlara durduğu gibi durup durmadığını bilelim.
Birinci sırada yalın önermeler düzenlendi: yalın olumlama "İnsan adildir", yalın olumsuzlama "İnsan adil değildir". Bunların altına, yani yalın olumlamanın altına iki olumsuzlama geldi: yoksunluklu "İnsan adaletsiz değildir" ve belirsiz "İnsan adil olmayan değildir". Yalın olumsuzlamanın altına, "İnsan adil değildir"in altına, iki olumlama geldi: yoksunluklu "İnsan adaletsizdir" ve belirsiz "İnsan adil olmayandır". Şemada olumlamaların ve olumsuzlamaların birbirine köşeden baktığı da görülmelidir: "İnsan adildir" yalın olumlaması iki olumlamaya, belirsiz ve yoksunluklu olana, yani "İnsan adil olmayandır" ve "İnsan adaletsizdir"e köşeden karşı bakar. "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması da iki olumsuzlamaya, belirsiz ve yoksunluklu olana köşeden bakar.
Doğruluk bakımından yalın olumlamayı yoksunluklu olumsuzlama izler. Çünkü "İnsan adildir" demek doğruysa, "İnsan adaletsiz değildir" demek de doğrudur; adil insan olan adaletsiz insan değildir. Demek ki yalın olumlamayı yoksunluklu olumsuzlama izler: Yalın olumlama doğruysa yoksunluklu olumsuzlama da doğrudur; yalın olumlamanın doğruluğunu yoksunluklu olumsuzlamanın doğruluğu izler.
quidem ex finitis nominibus sunt, duae vero ex infinitis nominibus praedicatis. Sunt autem ex finitis nominibus hoc modo, affirmatio, est justus homo, negatio, non est justus homo. Ex infinitis vero nominibus praedicatis, affirmatio est quae dicit, est non justus homo, negatio quae proponit, non est non justus homo. Sed has ex infinitis nominibus praedicatis propositiones in reliquo sermone infinitas vocabimus, ut affirmatio infinita sit in hac expositione, ea quae dicit, est non justus homo, negatio infinita, ea quae dicit, non est non justus homo, ut quod dicturi eramus propositionem ex infinito nomine praedicato., hanc infinitam nominemus, illas autem duas quae nullum nomen habent infinitum, nec subjectum nec praedicatum, simplices vocemus. Sunt ergo simplices propositiones hae, est homo justus, non est homo justus. Privatorias autem propositiones voco quaecunque habent privationem. Privatoriae autem sunt hoc modo, est injustus homo, haec enim justitia subjectum privat, et rursus non est injustus homo, haec rursus injustitia subjectum privat. Ergo cum sint duae propositiones simplices, una affirmativa altera negativa, et sint aliae duae privatoriae, earum quoque una affirmativa, altera negativa, nec non etiam sint aliae duae infinitae, affirmativa rursus et negativa, dico quoniam quemadmodum se privatoriae propositiones, affirmatio scilicet et negatio, ad affirmationes et negationes simplices habuerint, sic se habebunt et quae; sunt infinitae ad easdem ipsas simplices, id est secundum consequentiam; quod autem dico tale est, disponantur prius duae simplices, id est affirmatio quae dicit, est justus homo, et rursus negatio quae dicit, non est justus homo. Sub his autem disponantur privatoriae, sub affirmatione quidem simplici privatoria negativa, sub negativa simplici affirmativa privatoria, ut sub ea quae dicit, est homo justus, ponatur quae dicit non est homo injustus, et sub ea quae dicit non est homo justus, ponatur ea quae proponit est homo injustus. Rursus sub privatoriis disponantur infinitae, sub affirmatione affirmatio, sub negatione negatio. Sub affirmatione quidem privatoria, quae dicit est injustus homo, disponatur affirmativa infinita, est non justus homo; sub negativa vero privatoria quae dicit non est injustus homo, ponatur negativa infinita, quae dicit, non est non justus homo. Hoc autem subjecta descriptio docet: His igitur ita dispositis dico quoniam quemadmodum se habent privatoriae, id est, affirmatio et negatio, quae dicunt est injustus homo, non est injustus homo, ad simplices quae proponunt est justus homo, non est justus homo, secundum consequentiam sic se habebunt etiam infinitae propositiones affirmatio et negatio, hae scilicet quae sunt, est non justus homo, non est non justus homo, ad easdem simplices quae sunt, est justus homo, non est justus homo. Videamus quae sit simplicium et privatoriarum consequentia, ut utrum se sic habeant infinitae ad simplices, quemadmodum se habent privatoriae ad easdem simplices, cognoscamus. Dispositae igitur sunt in primo quidem ordine simplices propositiones, affirmatio simplex quae dicit, est justus homo, et negatio simplex quae dicit, non est justus homo. Sub his, id est sub affirmatione simplici, duae negationes, una privatoria quae est non est injustus homo, et altera infinita quae est non est non justus homo. Sub negatione vero simplici quae dicit, non est justus homo, duae affirmationes, una privatoria quae dicit, est injustus homo, altera infinita quae dicit, est non justus homo. Illud quoque in descriptione videndum est quod angulariter se affirmationes negationesque respiciunt, nam affirmatio quae est simplex, est justus homo, angulariter se contra utrasque respicit affirmationes, infinitam scilicet et privatoriam, quae sunt est non justus homo, est injustus homo. Rursus negatio simplex quae est, non est justus homo, angulariter respicit duas negationes, infinitam scilicet et privatoriam, et in veritate simplicem affirmationem privatoria negatio sequitur, nam si verum est dicere quoniam est justus homo, verum est dicere quoniam non est injustus homo, nam qui justus est homo, non est injustus homo. Sequitur ergo affirmationem simplicem privatoria negatio, ut si vera fuerit affirmatio simplex, vera quoque sit negatio privatoria, et affirmationis simplicis veritatem negationis privatoriae veritas consequatur.
PL64.531_2Ama tersi geçerli değildir: Yoksunluklu olumsuzlamayı yalın olumlama izlemez. "İnsan adaletsiz değildir" demek doğruysa, "İnsan adildir" demek her zaman doğru değildir. Çünkü at için doğru olarak "At adaletsiz insan değildir" denebilir, zira hiç insan değildir ve bu yüzden adaletsiz insan da değildir; ama at için "At adil insandır" denemez. Demek ki yoksunluklu olumsuzlamanın doğruluğunu yalın olumlamanın doğruluğu izlemez. Bu yüzden bundan bir bitişik, birleşik önerme de kurulamaz: Biri "Adaletsiz insan değilse adil insandır" derse önerme doğru olmaz; çünkü (söylendiği gibi) at için adaletsiz insan olmadığı doğrudur, ama atın adil insan olduğu doğru değildir. Demek ki yoksunluklu olumsuzlamayı yalın olumlama izlemez.
Böylece yalın olumlamayı yoksunluklu olumsuzlamanın izlediği, yoksunluklu olumsuzlamayı ise yalın olumlamanın izlemediği gösterildi. Şimdi karşı tarafta gerekmenin nasıl olduğuna bakalım. Öteki tarafta yoksunluklu olumlamayı yalın olumsuzlama izler, yalın olumsuzlamayı ise yoksunluklu olumlama izlemez. "İnsan adaletsizdir" demek doğruysa, "İnsan adil değildir" demek de doğrudur; çünkü adaletsiz olan adil değildir. Yoksunluklu olumlamanın, yani "İnsan adaletsizdir"in
At vero non econverso est, neque enim affirmatio simplex negatio sequitur privatoriam. Nam verum est dicere, quoniam non est injustus homo, non omnino verum est dicere quoniam est justus homo. Potest enim vere de equo dici quoniam equus non est injustus homo, neque enim omnino homo est. Et ideo nec injustus homo est, sed non potest dici de equo, quoniam equus est justus homo; ita ergo veritatem privatoriae negationis non sequitur veritas simplicis affirmationis, atque ideo nec continua propositio hinc et conjuncta proponi proferrique potest. Non enim vera propositio est si quis dicat, si non est injustus homo, est justus homo, de equo enim verum est (ut dictum est) quia non est injustus homo, non tamen verum est esse justum hominem equum. Quare negationem privatoriam simplex affirmatio non sequitur. Monstratum est igitur quoniam affirmationem simplicem negatio privatoria sequeretur, negationem vero privatoriam simplex affirmatio non sequeretur. Rursus videamus et in opposita parte qualis sit consequentia, in diversa enim parte affirmationem privatoriam sequitur negatio simplex, negationem vero simplicem affirmatio privatoria non sequitur. Nam si verum est dicere quoniam est injustus homo, verum est dicere quoniam non est justus homo, qui enim injustus est justus non est, et affirmativae privatoriae, ejus scilicet quae dicit, est
PL64.533doğruluğunu "İnsan adil değildir" yalın olumsuzu izler. Bu ise dönmez: Yalın olumsuzu yoksunluklu olumlu izlemez. "İnsan adil değildir" demek doğruysa, "İnsan adaletsizdir" her zaman doğru değildir. Çünkü at için "At adil insan değildir" demek doğrudur, hiç insan olmayan adil insan da değildir; ama aynı at için doğru olarak "At adaletsiz insandır" denemez, çünkü insan olmayan adaletsiz insan da olamaz. Demek ki yalın olumsuzun doğruluğunu yoksunluklu olumlamanın doğruluğu izlemez, yoksunluklu olumlamanın doğruluğunu ise yalın olumsuzun doğruluğu zorunlulukla izler.
Böylece iki tarafta da şu gösterilmiştir: Yalın olumlamayı yoksunluklu olumsuzlama izler, yoksunluklu olumsuzlamayı yalın olumlama izlemez; yoksunluklu olumlamayı yalın olumsuzlama izler, yalın olumsuzlamayı yoksunluklu olumlama izlemez.
Bunlar böyle konulduğuna göre belirsizleri ve yoksunlukluları ele alalım. Yoksunluklu ve belirsiz olumlamalar birbirine, olumsuzlamalar birbirine şöyle uyar: "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlaması, "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasına uyar; çünkü yoksunluklu olumlama ve belirsiz olumlama aynı şeyi anlamlandırır. Söyleyişte bir farkları olsa da anlamlandırmada hiçbir farkları yoktur; yalnız yoksunluklunun adaletsiz koyduğunu bu adil olmayan koyar. Yine "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlaması, "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasına uyar ve onunla bağdaşır. Bunların, yani olumsuzlamaların da gerekmede birbirine uyduğu açıktır.
"İnsan adildir" yalın olumlamasını "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlaması izler; demek ki aynı yalın olumlamayı belirsiz olumsuzlama da izler, yani "İnsan adildir"i "İnsan adil olmayan değildir" izler. Çünkü yoksunluklu olumsuzlama ve belirsiz olumsuzlama birbirine uyar; onu yoksunluklu olumsuzlama izliyorsa belirsiz olumsuzlama da izler. "İnsan adildir" yalın olumlamasını "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlaması izliyor; demek ki aynı yalın olumlamayı "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlaması da izler.
Öteki tarafta da aynısı olur. "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasını "İnsan adil değildir" yalın olumsuzu izliyordu; "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasını da "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması izler. Çünkü yoksunluklu olumlama ile belirsiz olumlama birbirine dönüşüyorsa, yoksunlukluyu izleyen önerme belirsizi de izler. "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasını "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması izliyor; yoksunluklu olumlama ile belirsiz olumlama aynı şeyi anlamlandırır ve birbirine uyar; demek ki "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasını izler.
Ama bu tersine olmaz. Şimdi yalın olumlamayı belirsiz olumsuzlamanın, belirsiz olumlamanın doğruluğunu da yalın olumsuzlamanın izlediği gösterildi; ama dönüşüm yoktur: Belirsiz olumsuzlamayı yalın olumlama, yalın olumsuzlamayı belirsiz olumlama izlemez. Çünkü "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlaması ile "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlaması aynı şeyi anlamlandırıyorsa, ve yukarıda gösterdiğimiz gibi "İnsan adildir" yalın olumlaması "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasını izlemiyorsa, aynı yalın olumlama "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasını da izlemez. Öteki tarafta da "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlaması "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasıyla aynı şeyi anlamlandırıyorsa, ve "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlaması "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlamasını izlemiyorsa, aynı yalın olumsuzlamayı "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlaması da izlemez.
Burada akıl bunu getiriyor, zorunluluk gösteriyor; yine de akılla gösterdiğimizi örneklerle de öğretelim.
injustus homo, veritatem sequitur negativa simplex quae est, non est justus homo, hoc autem non convertitur. Neque enim simplicem negativam sequitur privatoria affirmativa. Nam si verum est dicere quoniam non est justus homo, non est omnino verum quoniam est injustus homo, de equo enim verum est dicere quoniam equus non est justus homo, nam qui omnino homo non est, nec justus homo est. Sed non de eodem equo potest dici vere quoniam equus est injustus homo, nam qui homo non est, nec injustus homo esse potest. Quare veritatem negativae simplicis non sequitur veritas privatoriae affirmationis, veritatem autem affirmationis privatoriae sequitur ex necessitate veritas simplicis negativae. Quocirca monstratum est hoc in utrisque, quoniam affirmationem quidem simplicem sequeretur negatio privatoria, negationem vero privatoriam non sequitur affirmatio simplex. Rursus affirmationem privatoriam sequitur negatio simplex, negationem simplicem non sequitur affirmatio privatoria. His ergo ita positis de infinitis privatoriisque tractemus. Privatoriae namque et infinitae affirmationes affirmationibus, negationes consentiunt negationibus hoc modo. Affirmatio enim privatoria quae dicit, est injustus homo, consentit infinitae affirmationi, quae dicit est non justus homo, idem enim significant utraeque privatoria affirmatio et infinita affirmatio, et quanquam in aliqua sermonis prolatione discrepent, tamen significatione nil discrepant, nisi tantum quod quem illa injustum ponit, id est privatoria haec ponit esse non justum, et rursus negatio privatoria quae est, non est injustus homo, consentit atque concordat ei negationi quae est infinita, non est non justus homo. Hae quoque, id est negationes quod sibi in consequentia consentiunt manifestum est. Sequitur autem simplicem affirmationem ea quae dicit, est justus homo, privatoria negatio quae dicit, non est injustus homo, sequitur ergo eadem ipsam simplicem affirmationem infinita negatio, id est eam quae dicit est justus homo, ea quae proponit non est non justus homo. Nam sibi privatoria negatio et infinita consentiunt, si eam sequitur privatoria negatio, eamdem quoque infinita negatio consequitur, sed affirmationem simplicem quae proponit est justus homo, privatoria negatio sequitur quae dicit, non est injustus homo. Quare sequitur etiam eamdem simplicem affirmationem quae enuntiat est justus homo, infinita negatio quae dicit, non est non justus homo. Rursus e diversa parte idem evenit, quoniam affirmationem privatoriam quae dicit, est injustus homo, sequebatur negativa simplex quae proponit non est justus homo. Sequitur quoque infinitam affirmationem quae dicit, est non justus homo, simplex negatio quae proponit, non est justus homo, nam si privatoria affirmatio et infinita convertitur, quae propositio sequitur privatoriam, eadem sequitur infinitam. Sed privatoriam affirmationem, quae dicit, est injustus homo, sequitur simplex negatio, quae proponit, non est justus homo, sed privatoria affirmatio et infinita affirmatio idem significant, sibique consentiunt. Sequitur ergo simplex negatio quae est, non est justus homo, infinitam affirmationem quae dicit, est non justus homo, sed hoc econverso non evenit. Nunc enim demonstratum est quod simplicem affirmatio sequeretur infinita negatio, et simplex negatio veritatem infinitae affirmationis sequeretur, sed non est conversio, ut rursus infinitam negationem sequatur finita affirmatio, et simplicem negationem infinita rursus affirmatio consequatur. Nam si idem privatoria negatio quae est, non est injustus homo, et infinita negatio significant, quae est non est non justus homo, quoniam affirmatio simplex quae dicit est justus homo, non sequitur privatoriam negationem quae est, non est injustus homo, ut supra monstravimus, eadem ipsa simplex affirmatio quae proponit, est justus homo non sequitur infinitam negationem quae enuntiat, non est non justus homo. Rursus in parte altera si affirmatio privatoria quae proponit est injustus homo, idem significat cum infinita affirmatione, quae dicit, est non justus homo; privatoria autem affirmatio quae proponit est injustus homo, non sequebatur simplicem negationem, quae dicit non est justus homo, nec eamdem quoque simplicem negationem quae proponit non est justus homo, sequitur indefinita affirmatio quae dicit, est non justus homo. Sed quanquam hic ratio consequatur et necessitas monstret, nos tamen id quod demonstravimus ratione, exemplis quoque doceamus.
PL64.533_2Diyorum ki "İnsan adildir" yalın olumlamasını "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlaması izler, tıpkı aynı yalın olumlamayı "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasının izlediği gibi. Çünkü "İnsan adildir" demek doğruysa, aynı kişi için "İnsan adil olmayan değildir" demek de doğrudur; adil olan adil olmayan değildir, tıpkı adil olanın adaletsiz olmadığını söylemenin doğru olduğu gibi. Demek ki yalın olumlamayı belirsiz olumsuzlama izler, tıpkı onu yoksunluklu olumsuzlamanın izlediği gibi.
Ama bu dönmez. "Adil olmayan insan değildir" denen kimsenin adil olduğu hemen doğru olmaz. At adil olmayan insan değildir, çünkü hiç insan değildir; hiç insan olmayan da adil olmayan insan olamaz. Ama at için, ki "adil olmayan insan değildir" demek onun için doğrudur, "adil insandır" demek doğru değildir. Aynı at için "adaletsiz insan değildir" yoksunluklu olumsuzlamasını söylemek de doğruydu; bu at için de söylenebiliyordu, ama onu, yani yoksunluklu olumsuzlamayı "İnsan adildir" yalın olumlamasının izlemesi doğru değildi. Demek ki "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasını "İnsan adildir" yalın olumlaması izlemez; tıpkı belirsiz olumsuzlamaya uyan "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasını da "İnsan adildir"
Dico enim affirmationem simplicem quae dicit est justus homo, sequi infinitam negationem quae dicit, non est non justus homo, sicut eamdem quoque simplicem affirmationem sequebatur privatoria negatio, quae proponit non est injustus homo, nam si verum est dicere quoniam est justus homo, verum quoque de eodem est dicere quoniam non est non justus homo. Nam qui justus est, non est non justus, sicut verum erat dicere, quoniam idem qui justus est, non est injustus, quare simplicem affirmationem sequitur infinita negatio, sicut eamdem quoque simplicem privatoria negatio sequebatur. Sed hoc non convertitur, neque statim verum est, quoniam non est non justus homo eumdem esse justum, equus enim non est non justus homo, neque enim omnino homo est. Quod autem omnino homo non est, non poterit esse homo non justus, sed de equo, de quo verum est dicere quoniam non est non justus homo, non est de eo verum dicere quoniam est justus homo. Sicut et de eodem equo verum esset dicere privatoriam negationem quae proponit, non est injustus homo. Haec enim poterat etiam de equo dici, nec erat verum quoniam sequeretur hanc, id est privatoriam negationem simplex affirmatio quae dicit, est justus homo. Quare non sequitur infinitam negationem quae est, non est non justus homo simplicem affirmatio quae proponit, est justus homo, sicut nec illam quidem quae consentit infinitae negationi, id est privatoriam negationem quae proponit, non est injustus homo, ea quae dicit est justus homo
PL64.535yalın olumlamasının izlememesi gibi.
Sonuç olarak şunu söylemek gerekir: Yalın olumlamayı, yoksunluklunun izlediği gibi belirsiz olumsuzlama izler; belirsiz olumsuzlamayı ise, yoksunluklu olumsuzlamayı izlemediği gibi yalın olumlama izlemez.
Öteki tarafta da aynısı tersinden olur. Belirsiz olumlamayı yalın olumsuzlama izler, tıpkı yoksunluklu olumlamayı aynı yalın olumsuzlamanın izlediği gibi. Çünkü adil olmayan insan olan kişi zorunlulukla adil değildir, tıpkı adaletsiz insan olanın zorunlulukla adil insan olmaması gibi. Ama "Adil insan değildir" demek doğruysa, onun adil olmayan insan olması hiç de zorunlu değildir. At adil insan değildir, çünkü hiç insan olmayan adil insan da olamaz; ama kimse aynı at için "adil olmayan insandır" diyemez, çünkü insan olmayan adil olmayan insan da olamaz. Tıpkı "Adil insan değildir" dediğimizde "Adaletsiz insandır" yoksunluklu olumlamasının izlememesi gibi: At adil insan değildir, ama aynı at için kimse "adaletsiz insandır" demez.
Yine sonuç olarak: Belirsiz olumlamayı, yoksunluklu olumlamayı izlediği gibi yalın olumsuzlama izler, ama bu dönmez; yalın olumsuzlamayı belirsiz olumlama izlemez, tıpkı yoksunluklu olumlamanın da izlemediği gibi.
Böylece dört önerme vardır, ikisi yalın, ikisi belirsiz. Yalınlar "İnsan adildir", "İnsan adil değildir"; belirsizler "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir". Bu dördünden ikisi, yani belirsiz olumsuzlama ve yalın olumsuzlama ötekileri izler: "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlaması "İnsan adildir" yalın olumlamasını izler, "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasını da "İnsan adil değildir" yalın olumsuzu izler. Öteki ikisi, yani yalın olumlama ve belirsiz olumlama, belirsiz olumsuzlamayı ve yalın olumsuzlamayı izlemez. Bu yoksunluklularda da olur: Yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı izlemez, oysa yalın olumsuzlama onu izler; yoksunluklu olumsuzlama yalın olumlamayı izler, oysa yalın olumlama yoksunluklu olumsuzlamayı izlemez.
Demek ki şu söz doğrudur: Bu dördünden, yani iki yalın ve iki belirsiz önermeden ikisi ötekileri izler ve onlara karşı bir gerekme taşır: Belirsiz olumsuzlama ve yalın olumsuzlama, yalın olumlamayı ve belirsiz olumlamayı izler, tıpkı yoksunluklular gibi; çünkü yoksunluklu olumsuzlama yalın olumlamayı, yalın olumsuzlama da yoksunluklu olumlamayı izliyordu. Demek ki ikisi, yani belirsiz olumsuzlama ve yalın olumsuzlama, yalın ve belirsiz olumlamalara karşı gerekme taşır, yoksunluklular gibi; yoksunluklular da (yukarıda sık sık gösterdiğim gibi) benzer durumdadır. Öteki ikisinin ise gerekmesi yoktur: Belirsiz olumsuzu yalın olumlu, yalın olumsuzu belirsiz olumlu izlemez, tıpkı yoksunluklularda olduğu gibi. Yoksunluklularda da ne yalın olumlama yoksunluklu olumsuzlamayı zorunlulukla izliyordu, ne yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı.
Anlam şudur: Bunlar dört olacaktır, yani iki karşıtlık yaptığını söylediği dört önerme; bunlar iki yalın, olumlu "İnsan adildir" ile olumsuz "İnsan adil değildir", ve iki belirsiz, olumlu "İnsan adil olmayandır" ile olumsuz "İnsan adil olmayan değildir".
simplex affirmatio sequebatur. Concludenti igitur dicendum est quoniam affirmationem quidem simplicem sequitur infinita negatio, sicut eam privatoria sequebatur. Infinitam vero negationem non sequitur simplex affirmatio, sicut nec negationem privatoriam sequebatur. Rursus in parte altera idem econverso evenit. Affirmationem enim infinitam sequitur negatio simplex sicut privatoriam quoque affirmationem eadem simplex negatio sequebatur; nam qui est non justus homo, ille ex necessitate non est justus, sicut etiam qui est injustus homo, ille ex necessitate non est justus homo. At vero si verum est dicere quoniam non est justus homo, non omnino necesse est illum esse non justum hominem. Equus enim non est justus homo, nam qui omnino homo non est, nec justus homo esse potest, sed nullus de eodem dicere potest quoniam equus est non justus homo; quod enim homo non est, nec non justus homo esse potest, sicut etiam cum diceremus, non est justus homo, non sequebatur privatoria affirmatio quae dicit, est injustus homo, equus namque non est justus homo, sed de eodem equo nemo dicit quoniam est injustus homo. Iterum igitur concludenti dicendum est affirmationem infinitam sequi simplicem negationem, sicut affirmatio quoque privatoria sequebatur, sed non convertitur. Neque enim sequitur simplicem negationem infinita affirmatio, sicut eam nec privatoria affirmatio sequebatur. Sic ergo cum sint quatuor propositiones, duae simplices, duae infinitae sunt, quarum quatuor duae simplices sunt, est justus homo, non est justus homo, duae vero infinitae, est non justus homo, non est non justus homo. Et harum quatuor duae quidem, id est negatio infinita et negatio simplex, sequuntur duas, id est negatio infinita simplicem affirmationem, ea quae dicit, non est non justus homo, eam quae dicit est justus homo, affirmationem vero infinitam sequitur negatio simplex. Affirmationem enim infinitam quae dicit, est non justus homo, sequitur ea quae proponit, non est justus homo negativa simplex, duae vero aliae, id est affirmatio simplex et affirmatio infinita, non sequuntur negationem infinitam et simplicem negationem. Hoc autem etiam in privatoriis evenit, ut affirmatio privatoria non sequatur simplicem negationem, cum illa simplex negatio sequatur, et rursus negatio privatoria sequatur affirmationem simplicem, cum simplex affirmatio non sequatur privatoriam negationem. Recte igitur dictum est, harum quatuor, id est duarum simplicium propositionum et duarum infinitarum, duas duabus esse consequentes, et habere quamdam consequentiam ad alias, sicut infinita negatio et simplex negatio sequuntur simplicem affirmationem et infinitam affirmationem, sicut privationes quoque, nam et privatoria negatio sequebatur simplicem affirmationem, et simplex negatio sequebatur privatoriam affirmationem. Ergo duae habent consequentiam, id est infinita negatio et simplex negatio ad simplicem et infinitam affirmationes, sicut privationes quoque, namque et privationes similiter sunt, ut saepe supra monstravi, duae vero minime habent consequentiam. Neque enim negativam infinitam simplex sequitur affirmativa, aut infinita affirmativa simplicem negativam sequitur, sicut in privationibus quoque fuit. In privationibus namque nec affirmatio simplex privatoriam negationem sequebatur, nec simplicem negationem privatoria affirmatio consecuta est. Sensus ergo hujusmodi est: Quatuor istae erunt, id est quatuor propositiones, ex quibus duplicem fieri oppositionem dixerat, quatuor autem istae sunt duae simplices, affirmativa, est justus homo, negativa, non est justus homo, et duae infinitae, affirmativa est non justus homo, negativa, non est non justus homo.
PL64.535_2Bunlardan ikisi, diyor, yani belirsiz olumsuz ve yalın olumsuz, olumlamaya ve olumsuzlamaya gerekme bakımından öyle durur ki; yani öteki iki olumlamayı, yalın ve belirsiz olanı, bu iki olumsuzlama, yoksunlukların izlediği gibi izler. İkisi durmaz; yani yalın olumlama ve belirsiz olumlama, izlemedikleri iki olumsuzlamaya, belirsiz ve yalın olana, gerekme bakımından durmaz; tıpkı yoksunluklu olumlamaların da bu olumsuzlamaları daha önce izlememesi gibi.
Olumlamaya ve olumsuzlamaya gerekme bakımından sözünü, sanki bir olumlama ya da bir olumsuzlama varmış gibi anlamamak gerekir. Dört önermede iki olumlama, iki olumsuzlama vardır: Olumlamalardan yalın olan "İnsan adildir", belirsiz olan "İnsan adil olmayandır"; olumsuzlamalardan yalın olan "İnsan adil değildir", belirsiz olan "İnsan adil olmayan değildir". Yalın olumlamayı ve belirsiz olumlamayı iki olumsuzlama izliyordu: Belirsiz olumlamayı yalın olumsuzlama, yalın olumlamayı belirsiz olumsuzlama. Söylendiği gibi iki olumlamayı, yalın ve belirsiz olanı, iki olumsuzlama, yalın ve belirsiz olan, izlediğinden ve bu yoksunluklularda da böyle olduğundan, bu dört önermeden ikisinin olumlamaya ve olumsuzlamaya gerekme bakımından yoksunluklar gibi durduğu söylenmiştir. Olumlamaya ve olumsuzlamaya demesinin sebebi, iki olumlamayı iki olumsuzlamanın izlemesi, ötekilerin ise izlememesidir: İki olumlama iki olumsuzlamayı izlemez; yukarıda sık sık gösterildiği gibi ne belirsiz olumsuzlamayı yalın olumlama izler ne yalın olumsuzlamayı belirsiz olumlama, tıpkı yoksunluklarda olmadığı gibi.
Kimse bizim, bu önerme cinsinde olumsuzlamaların olumlamaları izlediğini söylediğimizi sanmasın. Yalın olumsuzlamanın yalın olumlamayı izlediğini söylemiyoruz; bu imkânsızdır, çünkü yalın olumlama ile yalın olumsuzlama, belirsiz olumsuzlama ile belirsiz olumlama asla birbirine uymaz.
Quarum, inquit, duae, negativa scilicet infinita et negativa simplex, sic se habebunt ad affirmationem et negationem secundum consequentiam, id est ita alias duas affirmationes, simplicem et infinitam, ipsae duae negationes sequuntur, ut eas privationes sequebantur. Duae vero minime, id est simplex affirmatio et infinita affirmatio, non sese habebunt secundum consequentiam, ipsae duae affirmationes ad duas negationes, infinitam scilicet et simplicem, quas non sequebantur, sicut nec dudum has negationes privatoriam quoque affirmationes secutae sunt. Quod vero ait secundum consequentiam ad affirmationem et negationem, non ita intelligendum est, quasi una sit affirmatio aut una negatio. Sed quoniam in quatuor propositionibus, in quibus duae quidem affirmationes erunt, duae vero negationes, affirmatio simplex quidem est justus homo, infinita autem est non justus homo, negationes autem simplex quidem, non est justus homo, infinita autem, non est non justus homo. Quoniam affirmationes duas simplicem quidem, est justus homo, infinitam autem, est non justus homo, duae negationes sequebantur, simplex negatio quae est, non est justus homo, infinitam affirmationem quae dicit, est non justus homo, et rursus infinita negatio simplicem affirmationem sequebatur. Quoniam ergo (ut dictum est) duas affirmationes et simplicem et infinitam, duae negationes simplex et infinita sequebantur, hoc autem et in privatoriis erat, idcirco dictum est ad affirmationem et negationem secundum consequentiam sic se habere harum quatuor propositionum duas, sicut etiam se privationes haberent. Ad affirmationem autem et negationem dixit, quod duas affirmationes duae negationes consequerentur, duae vero minime, id est duae affirmationes negationes duas non sequerentur, neque enim sequebatur negationem infinitam simplex affirmatio, aut simplicem negationem finita affirmatio, sicut nec in privationibus erat, quod saepe supra monstratum est. Ne quis autem nos arbitretur de eo genere propositionum dicere, sequi negationes affirmationes. Neque enim dicimus negationem simplicem sequi affirmationem simplicem. Hoc enim impossibile est, nunquam enim sibi consentiunt simplex affirmatio, simplexque negatio, nec rursus infinita negatio, et infinita affirmatio, neque
PL64.537"İnsan adil değildir" olumsuzlaması "İnsan adildir" olumlamasına uyamaz, "İnsan adil olmayandır" olumlaması da "İnsan adil olmayan değildir" olumsuzlamasına uyamaz.
"İnsan adildir" yalın olumlamasını "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlaması izler; ama, diyorlar, "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzunu "İnsan adildir" yalın olumlusu izlemez. Demek ki yoksunluklu olumsuz "İnsan adaletsiz değildir" yalın olumluyu nasıl izliyorsa, aynı yalın olumlama "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasını aynı şekilde izlemez. Bunlara şunu söylemek gerekir: Bu gerekmeyi doğru anlamıyorlar, bu tür önermelerin gerekmesinde hiçbir ayrılık yoktur. "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasını "İnsan adildir" belirli olumlamasının izlememesine neden dikkat etmediler? Bu hiç şaşırtıcı görünmemelidir. "İnsan adildir" yalın olumlaması "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasını izlemez, çünkü daha önce yoksunluklu olumsuzlamayı da izlemiyordu. Aynı yalın olumlama "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasını izlemiyordu; belirsizi de izlememesinin sebebi budur. Çünkü belirsiz ve yoksunluklu (yukarıda sık sık söylendiği gibi) birbirine uyar. Dolayısıyla hiçbir ayrılık yoktur: Yalın olumlama yoksunluklu olumsuzlamayı izleseydi belirsiz olumsuzlamayı da aynı şekilde izlerdi; şimdi yalın olumlama yoksunluklu olumsuzu izlemediği için belirsiz olumsuzu da izlemez.
Yoksunluklu olumsuzlamanın yalın olumlamayı izlediğini kabul edip, yalın olumlamanın belirsiz olumsuzlamayı izlememesiyle aynı gerekmede ayrılık bulunduğunu söyleyenlerin ayrılığı böyle almaması gerekirdi. Ayrılık ancak şöyle olurdu: Yoksunluklu olumsuzlama yalın olumlamayı izlediği hâlde belirsiz olumsuzlama yalın olumlamayı izlemeseydi, gerekmede ayrılık olurdu. Şimdi ise hiç ayrılık yoktur.
Bu tarafta hiçbir ayrılık ve uyumsuzluk yoktur. Şimdi öteki tarafa, belirsizlerin ve yoksunlukluların yalınlara gerekmesinde onların bulunduğunu söylediği ayrılığa bakalım; orada gerçekten ayrılıyorlar mı görelim. "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasına "İnsan adil değildir" yalın olumsuzunun uyduğunu ve bağdaştığını söylüyorlar; yoksunluklu olumsuzlama yalın olumlamayı izlediği hâlde, "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlamasını "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasının aynı şekilde izlemediğini söylüyorlar. Çünkü bu onu izlemez.
enim fieri potest ut aut negatio quae dicit, non est justus homo, affirmationi quae proponit, est justus homo, consentiat, aut affirmatio quae dicit, est non justus homo, consentiat negationi quae dicit, non est non justus homo Eam enim quae dicit, est justus homo simplicem affirmationem sequitur privatoria negatio quae dicit, non est injustus homo, sed negativam inquiunt infinitam quae est, non est non justus homo, non sequitur affirmativa simplex quae dicit, est justus homo. Ergo quemadmodum negativa privatoria quae est, non est injustus homo, sequitur affirmativam simplicem quae dicit, est justus homo, non eodem modo eadem simplex affirmatio, quae dicit, est justus homo, sequitur infinitam negationem quae dicit, non est non justus homo. Quibus dicendum est non eos hanc consequentiam recte intelligere, nec quidquam in hac hujusmodi propositionum consequentia discrepare. Cur enim hoc non notaverunt, quod non sequitur negationem infinitam quae est, non est non justus homo, finita affirmatio quae dicit, est justus homo? Nam hoc nihil mirabile debet videri. Idcirco enim simplex affirmatio quae dicit, est justus homo, non sequitur infinitam negationem quae dicit, non est non justus homo, quoniam nec antea privatoriam sequebatur. Neque enim sequebatur eadem simplex affirmatio quae dicit, est justus homo, privatoriam negationem, quae dicit non est injustus homo, et ea causa est cur infinitam quoque non sequitur. Infinita enim et privatoria (ut supra saepe jam dictum est) sibi consentiunt. Quare nulla est discrepantia, nam si simplex affirmatio negationem privatoriam sequeretur, eodem quoque modo infinitam negationem sequeretur, nunc autem quoniam simplex affirmatio privatoriam negativam non sequitur, nec infinitam quoque sequitur negativam. Illi autem qui sumpserunt quoniam sequeretur privatoria negatio simplicem affirmationem, et in eadem consequentia discrepare dixerunt, quod simplex affirmatio non sequeretur infinitam negationem, non ita oportuit discrepantiam sumere, sed magis si quemadmodum privatoria negatio sequeretur affirmationem simplicem, sic infinita negatio non sequeretur simplicem affirmationem, tunc in consequentia discreparet, nunc autem nulla est omnino discrepantia. Atque in hac quidem parte nihil omnino discrepant atque discordant; videamus nunc in altera parte, quam illi esse discrepantiam dicunt infinitarum consequentiae et privatoriarum ad simplices, ut in ea quoque si quid vere discrepent, videamus. Dicunt enim affirmationi quidem privatoriae, quae dicit, est injustus homo, consentientem esse et concordantem simplicem negativam quae dicit, non est justus homo, et sicut negatio privatoria sequitur simplicem affirmationem, aiunt quoniam non ita sequitur simplicem negationem quae dicit, non est justus homo, infinita affirmatio quae dicit, est non justus homo. Haec enim illam non sequitur.
PL64.537_2Onlara yine şunu söylemek gerekir: "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlaması "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlamasını izlemez, çünkü "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlaması da "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlamasını izlemez. Yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı izleseydi, kuşkusuz belirsiz olumlama da aynı yalın olumsuzlamayı izlerdi. Şimdi yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı izlemediği için belirsiz olumlama da yalın olumsuzlamayı izlemez; çünkü yoksunluklu olumlama ile belirsiz olumlama birbirine uyar.
Belirsizlerin ve yoksunlukluların yalına gerekmesinde ayrılık göstermek isteyip, yalın olumsuzlama yoksunluklu olumlamayı izlediği hâlde belirsiz olumlamanın yalın olumsuzlamayı aynı şekilde izlemediğini söyleyenlerin ayrılığı böyle çıkarmaması gerekirdi. Ancak "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlaması izlediği hâlde "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlaması "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlamasını izlemeseydi, yoksunlukluların ve belirsizlerin yalınlara gerekmesinde bir ayrılık olduğunu söylemek gerekirdi. Şimdi ise yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı izlemediği gibi belirsiz olumlama da aynı yalın olumsuzlamayı izlemediğinden, bunlarda hiçbir ayrılık olmadığı, tersine her şeyde çok benzer bir gerekme bulunduğu, onların bu akıl yürütmeyle doğru bir şey söylemediği, hatta karanlık bir düşünceyi daha büyük karanlıklara sardığı açıktır.
Şöyle anlamak gerekir: Bunlardan ikisi olumlamaya ve olumsuzlamaya, gerekme bakımından yoksunluklar gibi durur, ikisi durmaz sözünü, sanki şöyle demiş gibi alalım: İki yalın ve iki belirsiz olan dört önermeden iki olumlamayı, yani yalın ve belirsiz olanı, iki olumsuzlama, yani yalın ve belirsiz olan, yoksunluklar gibi izler. Yoksunluklarda yalın olumlamayı yoksunluklu olumsuzlama, yoksunluklu olumlamayı yalın olumsuzlama izliyordu. Geri kalan ikisinin, yani yalın olumlama ve belirsiz olumlamanın olumsuzlamalara, yani yalın ve belirsiz olana hiçbir gerekmesi yoktur, tıpkı yoksunluklarda olmadığı gibi: Yoksunluklu olumlama yalın olumsuzlamayı, yalın olumlama yoksunluklu olumsuzlamayı izlemiyordu.
Şöyle diyelim: Dolayısıyla bunlar dört olacaktır, iki yalın, iki belirsiz; bunlardan, yani iki yalın ve iki belirsizden ikisi, yani yalın ve belirsiz olumsuzlamalar, iki olumlamayı, yani yalın olumlamayı ve belirsiz olumlamayı izler. Olumlamaya ve olumsuzlamaya gerekme bakımından sözünün anlamı budur, yani olumsuzlamalar olumlamaları izler, yoksunluklarda da söylendiği gibi. İkisi, yani yalın ve belirsiz olumlamalar, iki olumsuzlamaya, yani yalın ve belirsiz olana gerekme bakımından durmaz, tıpkı yoksunlukların da gerekme bakımından durmadığı gibi. Çünkü yoksunluklu olumsuzlamayı
Quibus dicendum est rursus, quoniam idcirco infinita affirmatio quae dicit, est non justus homo, non sequitur simplicem negationem quae proponit, non est justus homo, quoniam privatoria affirmatio quae dicit, est injustus homo, non sequitur simplicem negationem quae proponit, non est justus homo. Quod si privatoria affirmatio sequeretur simplicem negationem, sequeretur sine dubio infinita quoque affirmatio eamdem simplicem negationem. Nunc autem quoniam privatoria affirmatio simplicem negationem non sequitur, nec infinita affirmatio simplicem sequitur negationem, affirmatio enim privatoria et affirmatio infinita sibimet consentiunt. Illi vero qui discrepantiam ostendere voluerunt infinitarum et privatoriarum consequentiae ad simplicem, quod cum negatio simplex sequeretur affirmationem privatoriam, non eodem modo affirmatio infinita sequeretur simplicem negationem, non ita oportuit colligi discrepantiam, sed potius, si quemadmodum affirmativa privatoria quae dicit, est injustus homo sequeretur simplicem negationem, non ita infinita affirmatio quae enuntiat, est non justus homo, non sequeretur simplicem negationem quae est, non est justus homo, tunc oportuerat dicere aliquid discrepare consequentiam privatoriarum et infinitarum ad simplices. Nunc autem cum eodem modo privatoria affirmatio non sequatur simplicem negationem, quo infinita affirmatio non sequitur eamdem simplicem negationem, manifestum est nullam esse in his discrepantiam, imo in omnibus simillimam consequentiam, et illos nihil per hanc rationem, quam volunt addere recte disserere, imo potius majoribus obscuram sententiam obscuritatibus implicare, sed potius ita intelligendum est, ut id quod ait: Quarum duae quidem ad affirmationem et negationem sese habebunt secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime, ita accipiamus tanquam si ita dixisset, quatuor propositionum duarum simplicium, duarum vero infinitarum, duas affirmationes, id est simplicem et infinitam, sequuntur duae negationes, simplex et infinita scilicet, sicut privationes quoque. In privationibus enim affirmatio simplicem sequebatur privatoria negatio, et simplex negatio privatoriam affirmationem, reliquae vero duae, id est simplex affirmatio et infinita affirmatio, nullam habent consequentiam ad negationes, id est ad simplicem et infinitam, sicut nec privationes quoque, nam affirmatio privatoria non sequebatur negationem simplicem, nec simplex affirmatio privatoriam negationem, ut dicamus hoc modo. Quare quatuor istae erunt duae simplices, duae infinitae, quarum, id est duarum simplicium et duarum infinitarum, duae quidem, id est negationes simplex et infinita ad duas affirmationes sequuntur, id est simplicem affirmationem et infinitam. Hoc est enim quod ait, ad affirmationem et negationem sic se habebunt secundum consequentiam, id est consequuntur negationes ad eas quae sunt affirmationes, sicut in privationibus quoque dicebatur, duae vero, id est affirmationes simplex et infinita non habent se secundum consequentiam ad duas negationes, id est simplicem et infinitam, sicut privationes quoque se secundum consequentiam non habebant, nam privatoriam negationem
PL64.539yalın olumlama, yalın olumsuzlamayı da yoksunluklu olumlama izlemiyordu.
Daha yalın başka bir açıklama daha var. Alexandros, üzerinde durduğu birçok açıklamadan sonra bunu şöyle vermiştir: Dört önerme var, diyor; ikisi belirsiz, ikisi yalın. İki belirsiz önerme, olumlama ve olumsuzlama bakımından yoksunluklulara eşit durur, iki yalın önerme aynı yoksunluklulara benzer durmaz. Şöyle: Belirsiz olumlu, yoksunluklu olumluya uyar: "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlaması, "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasına uyar; "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlaması, "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasına uyar. Bu ikisi, yani belirsiz olumlama ve belirsiz olumsuzlama, olumlamaya ve olumsuzlamaya yoksunluklar gibi durur; yani yoksunlukların olumladığını ya da olumsuzladığını olumlar ya da olumsuzlar. İkisi durmaz, yani iki yalın önerme olumlamaya ve olumsuzlamaya yoksunluklar gibi durmaz. Çünkü yalın olumlama yoksunluklu olumlamayla hiç bağdaşmaz: "İnsan adildir" ile "İnsan adaletsizdir" uyuşmaz. Yalın olumsuzlama da yoksunluklu olumsuzlamayla uyuşmaz: "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması, "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasından çok farklıdır.
Demek ki dört önerme var: yalın olumlama, yalın olumsuzlama, belirsiz olumlama, belirsiz olumsuzlama. Bunlardan ikisi, yani belirsiz olumlama ve belirsiz olumsuzlama, yoksunluklar gibi bir şeyi olumlar ya da olumsuzlar. Olumlamaya ve olumsuzlamaya yoksunluklar gibi durur, ikisi durmaz sözünün anlamı budur: İki yalın önerme, iki yoksunluklu gibi olumlamaz ve olumsuzlamaz; çünkü yalın olumlama yoksunluklu olumlamadan ayrılır, yalın olumsuzlama da yoksunluklu olumsuzlamadan çok farklıdır ve onunla uyuşmaz.
Bu, (söylediğimiz gibi) Alexandros'un birçok açıklamadan sonra verdiği daha yalın açıklamadır ve reddedilmemelidir; ama yukarıdaki daha doğru görünüyor. Bunu Aristoteles'in kendisi kanıtlıyor; çünkü biraz sonra diyor ki: Bunlar, Çözümlemeler'de söylendiği gibi böyle düzenlenmiştir. Yukarıdaki açıklamada andığım, yoksunlukluların ve belirsizlerin yalınlara gerekmesini Aristoteles, Yunanlıların Analytika dediği Birinci Çözümlemeler'in birinci kitabının sonunda düzenlemiştir.
Porphyrios kendi zamanında bu yeri açıklayan bazı kişiler bulunduğunu söyler. Bunlar Herminos, Aspasios ya da Alexandros'tan tek tek açıklamalar aktarırken, kötü yayımlanmış açıklamalarda birçok çelişki ve uyumsuzluk bulmuşlar, Aristoteles'in bu kitabının değerince hiçbir şekilde açıklanamayacağını düşünmüşler; o dönemde birçok kişi bu kitabın bütün öğretisini, aşılmaz bir karanlık sayarak geçmiştir.
Biz bu yeri birinci baskıda çok kısaca geçmiştik; ama orada anlam yalın olsun diye kısaca koyduğumuzu, burada bütün genişliğiyle, cümlenin bütün gücünü ve uzunluğunu sererek işledik. Önceki yeri, bana göre, hakkıyla ifade ettiğimize göre, sonraki metnin düzenine ve anlamına bakalım.
*Küllî adın olumlaması olduğunda da aynı şekilde dururlar: "Her insan adildir"; olumsuzlaması "Her insan adil değildir"; "Her insan adil olmayandır"; "Her insan adil olmayan değildir". Ama köşedekilerin aynı şekilde doğru olması mümkün değildir, yine de bazen mümkündür.*
non sequebatur affirmatio simplex, nec simplicem negationem privatoria affirmatio. Est alia quoque simplicior expositio, quam Alexander post multas alias expositiones, in quibus animadvertit, edidit hoc modo; Cum sint, inquit, quatuor propositiones, quarum duae sunt infinitae, duae vero simplices, duae, inquit, infinitae aequaliter se habent secundum affirmationem et negationem ad privatorias, duae vero simplices ad easdem privatorias se similiter non habent hoc modo: Affirmativa enim infinita consentit affirmativae privatoriae. Ea enim quae dicit infinita affirmatio, est non justus homo, ei consentit affirmationi privatoriae quae dicit, est injustus homo, ea vero infinita negatio quae dicit, non est non justus homo, privatoriae negationi consentit quae dicit non est injustus homo, atque hae quidem duae, id est infinita affirmatio et infinita negatio, ita sese habent ad affirmationem et negationem, ut privationes, id est eadem affirmant vel negant, quae privationes affirmant vel negant, duae vero minime, id est duae simplices, minime ita se habent ad affirmationem et negationem sicut privationes, nam omnino non consentit simplex affirmatio privatoriae affirmationi. Ea enim quae dicit, est justus homo, non consentit ei quae dicit, est injustus homo, nec rursus negatio simplex privatoriae negationi consentit. Ea enim quae dicit non est justus homo, quae est simplex negatio, plurimum dissidet ab ea quae dicit, non est injustus homo, quae est privatoria negatio; ergo cum sint quatuor, affirmatio simplex et negatio simplex, affirmatio infinita et negatio infinita, harum duae, id est affirmatio infinita et negatio infinita, ita aliquid affirmant vel negant ut privationes. Hoc est enim quod ait, ita sese habent ad affirmationem et negationem, ut privationes, duae vero minime. Neque enim ita affirmant et negant duae simplices, sicut duae privatoriae, affirmatio namque simplex ab affirmatione privatoria discrepat. et rursus negatio simplex a negatione privatoria longe dissidet atque discordat, sed haec ( ut diximus) Alexandri expositio est post multas alias simplicior, non tamen repudianda, sed illa superior verior esse videtur, quod Aristoteles ipse testatur, ait enim paulo post: Haec igitur. quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. Hanc enim consequentiam quam supra in superiori expositione memoravi privatoriarum et infinitarum ad simplices in primi libri priorum resolutoriorum, quae Graeci Ἀναλυτικά vocant, fine disposuit; dicit autem Porphyrius fuisse quosdam sui temporis, qui hunc exponerent locum, et quoniam ab Hermino vel Aspasio vel Alexandro expositiones singulas proferentes multa contraria, et in expositionibus male ab illis editis dissidentia repererunt, arbitratos fuisse librum hunc Aristotelis ut dignum esset, exponi omnino non posse, multosque illo tempore viros totam hujus libri praeteriisse doctrinam, quod inexplicabilem putarent esse caliginem. Nos autem brevissime hunc locum in prima editione praeterivimus, sed quod illic pro intellectus simplicitate breviter posuimus, hic omni latitudine totam sententiae vim et prolixitatem digessimus, quare quoniam superiora digne (ut mihi videtur) expressimus, sequentis textus ordinem sententiamque videamus. Similiter autem se habent, et si universalis nominis sit affirmatio, ut omnis est homo justus. Negatio non omnis est homo justus; omnis est homo non justus, non omnis est homo non justus. Sed non similiter angulares contingit veras esse, contingit autem aliquando.
PL64.539_2Belirsiz önermeler hakkında bir şeyler söyledikten sonra, şimdi küllîlik ve cüzîlik ekine göre belirlenmiş olan önermelerden söz ediyor: Bunlar da herhangi bir belirlenim olmadan söylenenler, yani yalın ve belirsiz önerme gibi dururlar.
Küllî adın olumlaması olduğunda da aynı şekilde dururlar sözünü bazıları şöyle anladı: "Aynı şekilde" önermelerin ve karşıtlıkların sayısına aittir. Belirsiz ve belirlenmemiş olanlarda iki karşıtlık vardı: biri yalın olumsuzlama ile yalın olumlamanın, öteki belirsiz olumlama ile belirsiz olumsuzlamanın. Yukarıda söylendiği gibi dört önerme vardı. Küllîlik ve cüzîliğe göre belirlenimi olanlarda da dört önerme ve iki karşıtlık olur. Bir karşıtlık yalın küllî olumlama ile yalın cüzî olumsuzlamanın karşıtlığıdır: "Her insan adildir", "Her insan adil değildir". Öteki, belirsiz küllî olumlama ile belirsiz cüzî olumsuzlamanındır: "Her insan adil olmayandır", "Her insan adil olmayan değildir". Dolayısıyla burada da iki karşıtlık olduğundan, kuşkusuz dört önerme olur; tıpkı yukarıda söylediği, belirlenimden yoksun olanlarda olduğu gibi.
Aristoteles'in düşüncesine daha derinden bakanlar ise belirlenmiş önermelerin yalnız karşıtlıkların ve önermelerin sayısı bakımından değil, gerekme bakımından da aynı şekilde durduğunu söylüyor. Belirlenim olmadan söylenen yalın ve belirsiz önermelerde olumsuzlamaların olumlamalara gerekmesi neyse, belirlenimle söylenenlerde de aynı benzerlik bulunur. Ama her şeyde her şey benzer olmadığından şunu ekleyerek işaret etti: Ama köşedekilerin aynı şekilde doğru olması mümkün değildir, yine de bazen mümkündür.
Anlam şudur: Belirlenimle söylenen önermelerde belirsizler yalınlara, yalınlar belirsizlere, belirlenim olmadan söylenenler gibi durur. Ama bir farkı vardır: Belirlenimle söylenenlerde köşedeki önermeler, belirlenimsiz söylenen, belirsiz ya da yalın önermeler gibi doğru değildir.
Önce belirlenmiş olanlarda belirsiz söylenenlerdeki gerekmenin bulunup bulunmadığına bakalım; sonra köşedekilerdeki benzemezliğin ne olduğuna bakalım. Yalnız
De infinitis quaedam propositionibus praelocutus, nunc de iis quae determinatae sunt secundum universalitatis et particularitatis adjectionem dicit, quod etiam ipsae similiter se habeant sicut illae quoque quae sine nulla determinatione dicebantur, simplex scilicet propositio atque infinita. Quod vero ait: Similiter - autem se habent et si universalis nominis affirmatio sit, alii ita intellexerunt, ut quod ait: Similiter referatur ad numerum propositionum et oppositionum. Nam sicut in his quae infinitae sunt et indeterminatae duae sunt oppositiones, una simplicis negationis et simplicis affirmationis, altera infinitae affirmationis et infinitae negationis. Quatuor autem propositiones, quod supra jam dictum est, ita quoque in iis quae determinationem secundum universalitatem particularitatemque habent, quatuor fiunt propositiones et oppositio duplex. Oppositio enim una est universalis affirmationis simplicis, et particularis negationis simplicis, ut est, omnis homo justus est, non omnis homo justus est, et haec est quidem una oppositio. Alia vero infinitae universalis affirmationis, et infinitae particularis negationis, ut est, omnis homo non justus est, non omnis homo non justus est. Quare hic quoque cum duae sint oppositiones, erunt sine dubio propositiones quatuor, sicut in his de quibus supra dixerat, quae scilicet, determinatione carebant. Alii vero qui Aristotelis animum penitus inspexerint, non aiunt similiter solum se habere determinatas propositiones, ad numerum oppositionum et propositionum, sed etiam ad consequentiam, nam quae est consequentia negationum ad affirmationes in his propositionibus simplicibus et infinitis, quae praeter determinationem dicuntur, eadem similitudo habetur, et in iis quae cum determinatione proferuntur. Sed quoniam non in omnibus omnia similia habent, idcirco addidit notans, sed non similiter angulares contingit esse veras, contingit autem aliquando. Sensus autem hujusmodi est: Similiter, inquit, se habent hae propositiones quae secundum determinationem dicuntur infinitae ad simplices, et simplices ad infinitas, quemadmodum illae quoque se habebant, quae sine determinatione indefinitae dicebantur. Sed habent quamdam dissimilitudinem, quod angulares propositiones in iis quae cum determinatione dicuntur, non eodem modo verae sunt, quomodo illae quae sine determinatione proferebantur, vel infinitae vel simplices. Videamus ergo prius an eadem in iis quae determinatae sunt sit consequentia quae in iis est quae indefinite proferuntur. Post videamus quae sit in angularibus dissimilitudo; disponantur ergo non solum
PL64.541yalın ve belirsiz olanlar değil, yoksunluklular da düzenlensin. Önce şöyle düzenlensin: yalın olumlama ve yalın olumsuzlama; bunlar belirsiz biçimde, yani küllîlik ya da cüzîlik eki olmadan. Bunların altına, yani yalın olumlamanın altına yoksunluklu olumsuzlama, yalın olumsuzlamanın altına yoksunluklu olumlama konsun; bunlar da belirsiz biçimde. Yoksunluklu olumlamanın ve yalın olumsuzlamanın altına belirsiz olumlama, yoksunluklu olumsuzlamanın ve yalın olumlamanın altına belirsiz olumsuz konsun; bunlar da hiçbir cüzîlik ya da küllîlik olmadan, belirlenmemiş biçimde.
Bunların altına, küllîlik ya da cüzîlik kemiyetiyle belirlenmiş dediklerimiz düzenlensin. Önce yalın küllî olumlama, karşısına yalın cüzî olumsuzlama. Yalın küllî olumlamanın altına yoksunluklu cüzî olumsuzlama, yalın cüzî olumsuzlamanın altına yoksunluklu küllî olumlama konsun. Yine yoksunluklu cüzî olumsuzlamanın ve yalın küllî olumlamanın altına belirsiz cüzî olumsuzlama; yoksunluklu küllî olumlamanın ve yalın cüzî olumsuzlamanın altına belirsiz küllî olumlama konsun. Şema böyle olacaktır.
Yukarıda yazdığımız bu önerme sırasında köşedekilerin hangileri olduğu açıktır: Olumlamalar olumlamalara, olumsuzlamalar olumsuzlamalara köşededir. Belirsiz olanlarda olumlamalar aynı şekilde köşededir: "İnsan adildir" yalın olumlaması, "İnsan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasına ve "İnsan adil olmayandır" belirsiz olumlamasına köşededir. "İnsan adil değildir" yalın olumsuzlaması, "İnsan adaletsiz değildir" yoksunluklu olumsuzlamasına ve "İnsan adil olmayan değildir" belirsiz olumsuzlamasına köşededir.
Biri belirlenmiş önermelere bakarsa, aynı şeyi kuşkusuz bulur. "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması, "Her insan adaletsizdir" yoksunluklu olumlamasına ve "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlamasına köşededir. "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması, "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlamasına ve "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlamasına köşededir. Demek ki olumlamalar olumlamalara, olumsuzlamalar olumsuzlamalara, hem belirsiz önermeler sırasında hem belirlenmiş önermeler sırasında köşededir.
Şimdi bunların gerekmesini incelemek gerekir. Önce şu söylenmişti: Belirsiz yalın olumlamayı yoksunluklu ve belirsiz olumsuzlama izler, ama yalın olumlama onları izlemez. Yine belirsiz ve yoksunluklu olumlamayı yalın olumsuzlama izler, ama bunlar yalın olumsuzlamayı izlemez. Biri belirlenmişlerin sırasına bakarsa aynı şeyi bulur: Yalın küllî olumlamayı yoksunluklu cüzî olumsuzlama ve belirsiz cüzî olumsuzlama izler. Çünkü "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması doğruysa, "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlaması da doğrudur. Bunun sebebi, "Her insan adaletsiz değildir" önermesinin yalın olan önermeyle aynı güçte olması ve "Bir insan adildir" yalın cüzî olumlamasına benzemesidir; çünkü her insan adaletsiz değilse, bir insan adildir.
Yalın küllî olumlu önermeyi yalın cüzî olumlama izler: "Her insan adildir" küllî olumlaması doğruysa, "Bir insan adildir" cüzî olumlusu da doğrudur. "Bir insan adildir" önermesine ise "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlaması uyar. Dolayısıyla yoksunluklu cüzî olumsuzlama yalın küllî olumlamaya da uyar.
. hae quae simplices vel infinitae sunt, sed etiam quae sunt privatoriae, et prius quidem disponantur hoc modo: Simplex affirmatio simplexque negatio Et hae quidem indefinite, id est praeter universalitatis aut particularitatis adjectionem. sub his, id est sub affirmatione quidem simplici ponatur negatio privatoria, sub negatione vero simplici affirmatio privatoria. Hae quoque rursus indefinite; ponatur autem sub affirmatione privatoria, et sub simplici negatione affirmatio infinita. Sub privatoria autem negatione et simplici affirmatione ponatur negativa infinita, et hae quoque indefinite et indeterminate sine ulla particularitate vel universalitate. Sub his autem disponantur hae quas determinatas, vel universalitatis quantitate vel particularitatis vocamus, et primo quidem affirmatio universalis simplex; contra hanc negatio particularis simplex. Sub affirmatione autem universali simplici ponatur negatio particularis privatoria, sub negatione autem particulari simplici, universalis affirmatio privatoria. Rursus sub negatione particulari privatoria, et sub affirmatione universali simplici ponatur negatio particularis infinita. Sub affirmatione vero universali privatoria, et sub negatione simplici particulari ponatur universalis affirmatio infinita, erit autem hujusmodi descriptio: In hoc ordine propositionum quem supra descripsimus, quae sint angulares manifestum est. Sunt namque affirmationes quidem affirmationibus, negationes vero negationibus, et in his quidem quae indefinitae sunt eodem modo angulares sunt affirmationes. Simplex quidem affirmatio quae dicit, est homo justus, privatoriae affirmationi quae dicit, est homo injustus, et infinitae affirmationi quae proponit, est homo non justus, angularis est. Negatio vero simplex quae est, non est homo justus, negationi privatoriae quae dicit, non est homo injustus et negationi infinitae quae est, non est homo non justus angularis est. Item si quis ad definitas propositiones aspiciat, idem sine aliqua dubitatione reperiet. Affirmatio enim universalis simplex quae est, omnis homo justus est, affirmationi privatoriae quae enuntiat, omnis homo injustus est, et affirmationi universali infinitae quae dicit, omnis est homo non justus, angularis est Item negatio particularis simplex quae est, non omnis est homo justus, negationi particulari privatoriae quae dicit, non omnis est homo injustus, et negationi particulari infinitae quae proponit, non omnis est homo non justus, angulares sunt igitur affirmationes affirmationibus, et negationes negationibus, angulares sunt et in ordine indefinitarum propositionum et in ordine definitarum, quocirca de earum consequentia speculandum est. Dictum est enim prius quod affirmationem indefinitam simplicem sequeretur privatoria et infinita negatio, eas vero simplex affirmatio non sequeretur, rursus infinitam affirmationem, privatoria sequitur simplex negatio, hae vero negationem simplicem non sequuntur. Rursus si quis ad ordinem definitarum respiciat, idem inveniet, affirmationem namque universalem simplicem sequitur particularis privatoria negatio et particularis infinita negatio. Nam si vera est universalis affirmatio simplex quae dicit, omnis est homo justus, vera est etiam particularis privatoria negatio quae dicit, non omnis est homo injustus; hoc autem idcirco evenit quod ea quae dicit, non omnis homo injustus est, idem potest quod simplex, et similis est ei quae proponit, quidam homo justus est, particulari simplici affirmationi; nam si non omnis homo injustus est, quidam homo justus est, sed particularis affirmatio simplex sequitur universalem affirmativam simplicem. Quando enim vera est universalis affirmatio quae dicit, omnis homo est justus, vera est et particularis affirmativa quae proponit, quidam homo justus est, sed ei quae dicit, quidam homo justus est, consentit particularis negatio privatoria quae proponit, non omnis homo est injustus. Quocirca etiam particularis negatio privatoria universalis simplici affirmationi consentit.
PL64.541_2Demek ki "Her insan adildir" yalın küllî olumlamasını "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlaması izler. Bu yoksunluklu cüzî olumsuzlamaya, yani "Her insan adaletsiz değildir" önermesine "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlaması uyar. Her insan adaletsiz değilse, her insanın adil olmayan olmadığı doğrudur; çünkü adaletsiz olmak ile adil olmamak aynıdır. Yoksunluklu cüzî olumsuzlama yalın küllî olumlamayı izliyor; demek ki belirsiz cüzî olumsuzlama da, küllî olumlama önce doğruysa, yalın küllî olumlamayı izler ve ona uyar. Dolayısıyla "Her insan adildir" yalın küllî olumlamasını kuşkusuz "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlaması ve
Sequitur igitur eam quae dicit, omnis est homo justus universalem scilicet simplicem affirmationem, ea quae proponit, non omnis est homo injustus, particularis negatio privatoria, sed huic particulari negationi privatoriae, quae dicit, non omnis est homo injustus, consentit particularis infinita negatio quae dicit non omnis est homo non justus, et verum est si non omnis est homo injustus, quoniam non omnis est homo non justus, idem enim est esse injustum quod non justum, sed particularis privatoria negatio sequitur simplicem universalem affirmationem. Infinita igitur negatio particularis sequitur simplicem affirmationem universalem, eique consentit, si prius affirmatio universalis vera sit. Quocirca eam quae dicit, omnis est homo justus, universalem simplicem affirmationem sequuntur sine dubio particularis negatio privatoria, non omnis est homo injustus, et particularis negatio
PL64.543"Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlaması izler. Demek ki burada da olumlamayı olumsuzlamalar izler.
Ama bu dönmez. Çünkü (söylendiği gibi) "Her insan adaletsiz değildir" yoksunluklu cüzî olumsuzlaması, "Bir insan adildir" yalın cüzî olumlamasına uyar. Bu cüzî olumlamayı küllî olumlama izlemez: Bir insanın adil olduğu doğruysa, her insanın adil olması bu yüzden zorunlu olmaz. Demek ki "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması "Bir insan adildir" cüzî olumlamasını izlemez; çünkü cüzî olan doğruyken küllî olan yanlış olabilir. Yalın cüzî olumlama yoksunluklu cüzî olumsuzlamaya uyar; dolayısıyla yoksunluklu cüzî olumsuzlamayı da yalın küllî olumlama izlemez. Demek ki "Her insan adaletsiz değildir" önermesini "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması izlemez. Yoksunluklu cüzî olumsuzlama belirsiz cüzî olumsuzlamaya uyduğuna göre, yalın küllî olumlama belirsiz cüzî olumsuzlamayı da izlemez; yani "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlamasını izlemez.
Demek ki belirsiz ve yoksunluklu iki cüzî olumsuzlama, yalın küllî olumlamayı izler; tıpkı belirsiz olanlarda olduğu gibi. Orada da belirsiz ve yoksunluklu iki belirlenmemiş olumsuzlama, yalın belirlenmemiş olumluyu izliyordu; ama tersi değil. Yalın küllî olumlama, belirsiz ve yoksunluklu cüzî olumsuzlamaları izlemez; tıpkı yalın belirlenmemiş olumlamanın da belirlenmemiş olumsuzlamaları, yoksunlukluyu ve belirsizi izlememesi gibi. Demek ki bu sırada belirlenmişler belirlenmemişler gibi durur: Doğru olumlamalarda olumsuzlamalar da doğrudur, ama olumsuzlamaların doğruluğunu olumlamaların doğruluğu izlemez ve bunlarda uyuşmaz.
Şimdi de öteki tarafa bakalım: Küllî olumlamaları, yani yoksunlukluyu ve belirsizi yalın cüzî olumsuzlama nasıl izler? "Her insan adaletsizdir" yoksunluklu küllî olumlamasını "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması izler. Çünkü "Her insan adaletsizdir" önermesi "Hiçbir insan adil değildir" yalın küllî olumsuzlamasına uyar; her insan adaletsizse hiçbir insan adil değildir. Bunu, yani yalın küllî olumsuzluyu yalın cüzî olumsuzlama izler: "Hiçbir insan adil değildir" doğruysa, "Her insan adil değildir" de doğrudur. Yalın küllî olumsuzlama yoksunluklu küllî olumlamaya uyar. Demek ki "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması "Her insan adaletsizdir" yoksunluklu küllî olumlamasını izler.
Bu ise belirsiz küllî olumlamaya uyar; çünkü "Her insan adaletsizdir" ile "Her insan adil olmayandır" aynı şeyi anlamlandırır. Demek ki "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlamasını da izler. Burada da küllî olumlamaları, yoksunlukluyu ve belirsizi, "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması izler.
Ama bu dönmez. Çünkü "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlamasını "Hiçbir insan adil değildir" küllî olumsuzlaması izlemez: Her insanın adil olmadığı doğruysa, hiçbir insanın adil olmadığı doğru olmaz. Bu ise, yani yalın küllî olumsuzlama, yoksunluklu küllî olumlamaya uyar ve onunla aynı şeyi anlamlandırır. Demek ki "Her insan adaletsizdir" küllî olumlusu, "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlamasını izlemez; tıpkı aynı cüzî olumsuzlamayı küllî olumsuzlamanın izlemediği gibi. Yoksunluklu küllî olumlama da belirsiz küllî olumlamayla uyuşur.
infinita non omnis est homo non justus. Quare hic, quoque affirmationem negationes sequuntur sed hoc non convertitur; quoniam enim (ut dictum est) negatio particularis privatoria quae dicit, non omnis est homo injustus, consentit particulari affirmationi simplici, ei scilicet quae dicit, quidam homo justus est. Hanc autem particularem affirmationem non sequitur universalis affirmatio, neque enim si verum est quemdam hominem esse justum, idcirco jam et omnem esse hominem justum necesse est. Quare non sequitur affirmatio universalis simplex, omnis est homo justus, affirmationem particularem, quidam homo est justus, potest enim hac vera, id est particulari universalis esse falsa, sed particularis affirmatio simplex particulari negationi privatoriae consentit, quare nec privatoriam particularem negationem simplex affirmatio sequitur universalis. Eam igitur quae dicit, non omnis est homo injustus, non sequitur affirmatio universalis simplex quae proponit, omnis homo justus est, sed particularis privatoria negatio consentit particulari negationi infinitae, universalis igitur affirmatio simplex non sequitur particularem negationem infinitam. Ea igitur quae dicit, omnis est homo justus, affirmatio universalis simplex non sequitur eam quae dicit, non omnis est homo non justus particularem infinitam negationem. Duae igitur negationes infinita et privatoria particulares sequuntur universalem affirmationem simplicem, sicut in his quoque erat quae sunt indefinitae. Duae enim negationes infinita et privatoria indefinitae simplicem affirmativam sequebantur indefinitam, sed non econverso, affirmatio enim universalis simplex non sequitur negationes particularem infinitam et privatoriam, sicut nec indefinita quoque affirmatio simplex indefinitas sequebatur negationes privatoriam atque infinitam. Quare in hoc uno ordine similiter se habent definitae his quae sunt indefinitae; aequaliter enim affirmationibus veris verae sunt negationes; negationum veritatem affirmationum veritas non sequitur, nec in his consentit. Rursus in alteram partem perspiciamus quemadmodum affirmationes universales, privatoriam scilicet et infinitam, particularis negatio simplex sequatur, namque universalem affirmationem privatoriam, omnis est homo injustus, sequitur particularis negatio simplex, non omnis est homo justus, ea enim quae dicit, omnis est homo injustus, consentit simplici universali negationi quae dicit, nullus homo justus est, nam si omnis est homo injustus, nullus est homo justus. Sed hanc, id est universalem simplicem negativam, sequitur particularis simplex negatio, nam si vera est quoniam nullus homo justus est, vera est quoniam non omnis homo justus est, sed universalis negatio simplex universali privatoriae affirmationi consentit. Sequitur ergo particularis simplex negatio quae est, non omnis est homo justus, universalem affirmationem privatoriam quae proponit, omnis est homo injustus, sed haec universali affirmationi infinitae? consentit, idem enim significat omnis est homo injustus, et omnis est homo non justus. Quare sequitur quoque particularis negatio simplex quae est, non omnis est homo justus, universalem affirmationem infinitam quae dicit, omnis est homo non justus, hic quoque affirmationes universales privatoriam atque infinitam sequitur particularis negatio simplex quae est, non omnis est homo justus, sed non convertitur. Etenim quoniam simplicem negationem particularem quae dicit, non omnis est homo justus, non sequitur universalis negatio quae proponit, nullus homo justus est, neque enim si vera est, non omnem hominem esse justum, vera est, nullum hominem esse justum. Haec autem, id est universalis simplex negatio, consentit unumque significat cum affirmatione universali privatoria; non sequitur igitur universalis affirmativa quae dicit, omnis est homo injustus. Simplicem particularem negationem quae proponit, non omnis est homo justus, sicut nec eamdem particularem negationem universalis negatio sequebatur, sed privatoria universalis affirmatio consentit cum infinita affirmatione universali.
PL64.543_2Demek ki "Her insan adil değildir" cüzî olumsuzlamasını "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlaması izlemez. Burada da iki küllî olumlamayı, yani yoksunlukluyu ve belirsizi, yalın cüzî olumsuzlama izler; tıpkı iki belirlenmemiş olumlamayı, yoksunlukluyu ve belirsizi, belirlenmemiş olumsuzlamanın izlemesi gibi. Ama iki küllî olumlama, yoksunluklu ve belirsiz olan, yalın cüzî olumsuzlamayı izlemez; tıpkı iki belirlenmemiş olumlamanın, yoksunluklu ve belirsiz olanın, yalın olumsuzlamayı izlememesi gibi. Demek ki gerekme bakımından belirlenmişler belirlenmemişler gibi durur.
Köşedekiler ise aynı şekilde durmaz. Belirlenmemişlerde köşedekilerin birlikte doğru olması mümkündür. "İnsan adildir" belirlenmemiş yalın olumlaması doğruysa, "İnsan adaletsizdir" ve "İnsan adil olmayandır" önermelerinin, yani yoksunluklu ve belirsiz belirlenmemiş olumlamaların da doğru olmasına hiçbir engel yoktur. Olumsuzlamalarda da köşedekilerin doğru olması mümkündür: "İnsan adil değildir" doğruysa, "İnsan adaletsiz değildir" ve "İnsan adil olmayan değildir" önermelerinin de doğru olmasına hiçbir engel yoktur.
Demek ki belirlenmemiş köşedekilerin doğrulukta uyuşmasına hiçbir engel yoktur; ama yalnız, bu eserin ikinci cildinde öğrettiğimiz gibi, ne tabiatça bulunan ne de bulunması imkânsız olan terimlerde. Biri "İnsan akıllıdır" derse, bunun köşedekileri, yani "İnsan akılsızdır" ve "İnsan akıllı olmayandır" önermeleri doğru olamaz; çünkü akıllılık insanda tabiatça bulunur. İmkânsız olanlar için de aynı şey söylenmelidir. Ama terimler ne bulunması imkânsız ne de tabiatça bulunan şeylerse, örneğin "İnsan adildir" önermesindeki gibi, ki adalet insanda ne zorunlu olarak tabiatça bulunur ne de bulunması imkânsızdır, o zaman köşedekilerin her zaman doğrulukta uyuştuğu açıktır.
Igitur particularem negationem quae dicit, non omnis est homo justus, universalis affirmatio infinita non sequitur quae proponit, omnis est homo non justus. Quare hic quoque affirmationes duas universales, id est privatoriam atque infinitam, particularis simplex negatio sequitur, sicut affirmationes duas quoque indefinitas privatoriam atque infinitam negativa indefinita sequebatur, sed duae affirmationes universales privatoria et indefinita non sequuntur particularem simplicem negationem, sicut duae quoque indefinitae affirmatio privatoria et infinita simplicem negationem non sequebantur. Similiter igitur se habent definitae indefinitis secundum consequentiam. Angulares non eodem modo se habent, nam indefinitarum proponit angulares simul veras esse contingit. Nam si verum est, quoniam est homo justus, quae est indefinita affirmatio simplex, nihil prohibet veritas esse etiam quae dicit, est homo injustus, et rursus ea quae dicit, est homo non justus, quae sunt indefinitae affirmationes privatoria et infinita. Rursus negationes angulares veras esse contingit, ut ea quae dicit, non est homo justus, si vera est, nihil prohibet veram esse etiam quae dicit, non est homo injustus, et eam quae proponit, non est homo non justus. Angulares ergo sibi indefinitas in veritate consentire nihil prohibet, sed in his tantum terminis, ut in secundo hujus operis volumine docuimus, quae neque naturalia sunt inesse neque impossibilia . Si quis enim sic dicat, est homo rationalis, huic angulares verae esse non possunt, hae scilicet quae dicunt, est homo irrationalis, et rursus est homo non rationalis. Rationalitas enim homini per naturam inest; similiter autem et de impossibilibus dicendum est, quod si sint talia quae neque impossibilia sint inesse, nec naturalia sint inesse, ut in ea propositione quae dicit, est homo justus, justitiam neque naturalem esse necesse est homini, nec impossibilia inesse, manifestum est, quoniam angulares sibimet semper in veritate consentiunt, atque hoc
PL64.545Aynı şey olumsuz köşedekiler için de doğru olarak söylenir. Demek ki ne tabiî ne imkânsız olan bu terimlerde hem olumlamaların olumlamalarla hem olumsuzlamaların olumsuzlamalarla köşedeki olarak birlikte doğru olması her zaman mümkündür. Bu, belirlenmemiş önermelerde böyledir. Belirlenmiş olanlarda, yani küllîlik ve cüzîlikten pay alanlarda ise durum aynı değildir. Terimler ister mümkün ister tabiî ister imkânsız olsun, köşedeki olumlamalar olumlamalarla doğrulukta uyuşamaz; köşedeki olumsuzlamalar ise olumsuzlamalarla yalnız ne tabiî ne imkânsız olan terimlerde doğrulukta birleşebilir.
Önce, köşedeki olumlamaların hangi terimlerde olursa olsun olumlamalarla doğrulukta uyuşamadığı gösterilmelidir. "Her insan adildir" ile onun köşedekisi olan "Her insan adaletsizdir" birlikte doğru olamaz. Çünkü "Her insan adaletsizdir" önermesinin "Hiçbir insan adil değildir" önermesinden hiçbir farkı yoktur; "Her insan adildir" ile "Hiçbir insan adil değildir" ise zıt oldukları için birlikte doğru olamaz. "Hiçbir insan adil değildir" önermesi "Her insan adaletsizdir" önermesiyle bağdaşır ve ona uyar; demek ki "Her insan adildir" ile "Her insan adaletsizdir" birlikte doğru olamaz. Aynı "Her insan adaletsizdir" önermesi de, sık sık söylendiği gibi, "Her insan adil olmayandır" önermesine uyar. Demek ki bu da "Her insan adildir" diyen önermeyle doğrulukta uyuşamaz. Dolayısıyla "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması, kendisinin köşedekileri olan "Her insan adaletsizdir" ve "Her insan adil olmayandır" yoksunluklu ve belirsiz küllî olumlamalarıyla hiçbir şekilde birlikte doğrulukta uyuşmaz. Oysa belirlenmemiş olanlarda hem olumlamalar olumlamalarla hem olumsuzlamalar olumsuzlamalarla doğrulukta uyuşabiliyordu. Belirlenmiş olumlamalarda ise köşedekiler birlikte doğru olamaz.
Demek ki öteki bütün bakımlardan belirlenmişlerin ve belirlenmemişlerin gerekmesinin benzer olduğu doğru söylenmiştir. Olumlamalara doğrulukta olumsuzlamalar uyar, ama olumsuzlamalara olumlamalar hiçbir şekilde uymaz; gerekmenin bu benzerliği hem belirlenmişlerde hem belirlenmemişlerde vardır. Fark ise köşedekilerin aynı şekilde doğru olamamasıdır: Belirlenmemişlerde hem olumlamaların olumlamalarla hem olumsuzlamaların olumsuzlamalarla, yani köşedekilerin, doğru olması mümkündür; belirlenmiş olanlarda ise olumlamaların olumlamalarla köşedeki olarak doğru olması hiçbir şekilde mümkün değildir. Bu, biri kendine hem tabiî ve imkânsız terimli örnekleri hem de mümkün olup ne tabiî ne imkânsız terimli örnekleri koyarsa açıkça görülür. Hepsinde belirlenmiş olumlamaların, belirlenmiş olumlamalarla köşedeki olarak birlikte doğru olamadığını bulacaktır.
Yine de bazen mümkündür diye eklemesinin anlamı şudur: Belirlenmiş köşedeki olumlamalar olumlamalarla, terimler ne olursa olsun, birlikte doğru olamasalar da olumsuzlamaların olumsuzlamalarla doğru bulunması mümkündür; işte belirsiz köşedekilere benzerlik buradadır. Orada ne tabiî ne imkânsız olan şeylerde belirlenmemiş köşedeki olumsuzlamalar olumsuzlamalarla birlikte doğru olabiliyordu; burada da, yani belirlenmişlerin sırasında, ne imkânsız ne tabiî olan terimlerde belirlenmiş köşedeki olumsuzlamaların birlikte doğru olması mümkündür. "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlaması "Her insan adaletsiz değildir" önermesiyle birlikte doğru olabilir. Çünkü kimilerinin adil, kimilerinin adil olmaması mümkündür ve bu durumda ikisi de doğrudur: Kimileri adaletsiz olduğu için "Her insan adil değildir" doğrudur, kimileri adil olabildiği için "Her insan adaletsiz değildir" doğrudur. Bu da "Her insan adil olmayan değildir" diyen belirsiz cüzî olumsuzlamaya uyar; "Her insan adaletsiz değildir" demekle "Her insan adil olmayan değildir" demek aynıdır. Dolayısıyla bu köşedekiler de birlikte doğru olabilir: Kimileri adil, kimileri adaletsizse, adaletsizler olduğu için "Her insan adil değildir" demek doğrudur.
idem de negativis quoque angularibus recte dicitur. In his igitur terminis qui nec naturales sunt, nec impossibiles. semper angulares et negationes negationibus et affirmationes affirmationibus simul veras esse contingit, et hoc quidem in his quae indefinitae sunt. In his autem quae definitae sunt et universalitatis particularitatisque participes non eodem modo sunt. In quibusvis autem terminis sive possibilibus, sive naturalibus, sive impossibilibus affirmationes affirmationibus sibimet angularibus in veritate consentire non possunt, negationes autem negationibus angulares angularibus in his tantum terminis qui neque naturales, neque impossibiles sunt, in veritate poterunt convenire. Et primum quemadmodum affirmationes affirmationibus sibimet angularibus in veritate consentire non possunt, in quibuslibet terminis demonstrandum est. Ea enim quae dicit, omnis est homo justus, et ea quae dicit, omnis est homo injustus, quae est scilicet angularis, verae simul esse non possunt. Ea namque quae dicit, omnis est homo injustus , nihil differt ab ea quae proponit, nullus est homo justus, sed omnis est homo justus, et nullus est homo justus, quoniam contrariae , simul verae esse non possunt; sed ea quae dicit, nullus est homo justus, convenit atque consentit ei quae proponit, omnis homo est injustus; quare omnis homo justus est, et omnis homo est injustus, simul verae esse non possunt, sed eadem (quae proponit, omnis est homo injustus, consentit (ut saepe dictum est) ei quae dicit, omnis est homo non justus. Quare nec in his haec in veritate consentire poterit ei quae dicit quoniam omnis est homo justus; affirmatio igitur universalis simplex, omnis est homo justus, affirmationes universalibus privatoriae et infinitae quae sunt, omnis est homo injustus, et omnis est homo non justus, sibimet angularibus, in veritate simul nulla ratione consentit, sicut in his quae indefinitae erant, et affirmationes affirmationibus et negationes negationibus in veritate poterant consentire. In his autem quae sunt definitae affirmationes, angulares simul verae esse non possunt. Recte igitur dictum est quoniam in aliis omnibus similis est consequentia diffinitarum et indefinitarum. Affirmationibus enim consentiunt in veritate negationes, negationibus autem affirmationes non omnino consentiunt, quae similitudo consequentiae in utrisque est, id est et in his quae diffinitae sunt et in his quae indefinitae, sed est distantia quod non similiter angulares contingit veras esse, et affirmationes affirmationibus et negationes negationibus. Indefinitis autem veras esse contingit eas scilicet quae sunt angulares. In his autem quae sunt definitae, affirmationes affirmationibus angulares veras esse aliquando nulla ratione contingit. Hoc autem manifestum erit, si quis et ea sibi proponat exempla, in quibus sunt termini naturales atque impossibiles, et ea in quibus sunt possibiles et non naturales neque impossibiles, in omnibus enim inveniet affirmationes affirmationibus , definitis definitas, angulares simul veras esse non posse. Quod autem addidit. Contingit autem aliquando , hujusmodi est: Quanquam enim affirmationes affirmationibus angulares definitae simul verae esse non possunt, quibuscunque positis terminis, potest tamen fieri ut negationes negationibus verae inveniantur, et sic haec similitudo ad infinitas angulares . Nam sicut illic negationes negationibus indefinitae angulares verae simul esse poterant in his quae neque naturalia sunt neque impossibilia essent , hic quoque, id est, in ordine definitarum negationes definitas negationibus definitis angulares simul veras esse contingit in his quae neque sunt impossibiles nec naturales. Negatio enim simplex particularis quae dicit, non omnis est homo justus, potest simul vera esse cum ea quae dicit, non omnis est homo injustus; potest enim fieri ut quidam sint justi , quidam autem non sint justi, et in eo utraeque verae sunt. Et ea quae dicit, non omnis est homo justus, quia sunt quidam injusti, et ea quae dicit, non omnis est homo injustus, quia poterant aliqui esse justi, sed haec consentit infinitae negationibus particulari quae dicit, non omnis est homo non justus, idem est enim dicere non omnis est homo injustus, quod non omnis est homo non justus. Quocirca et hae sibimet angulares simul verae esse possunt, nam si quidam sunt justi, quidam injusti, verum est dicere quoniam non omnis est homo justus, quia injusti.
PL64.545_2Yine, adiller olduğu için "Her insan adil olmayan değildir" demek de doğrudur. Demek ki belirlenmiş köşedeki olumsuzlamalar birlikte doğru olabilir. Bu da belirlenmemişlere benzer; onlarda olumlamalar olumlamalarla olduğu gibi köşedeki olumsuzlamalar da olumsuzlamalarla doğrulukta uyuşur.
Demek ki bütün anlam şudur: Aynı şekilde durur, diyor; yani küllî adın olumlaması olsa da, yani belirlenmiş olumlamalar ve olumsuzlamalar konsa da önermelerin gerekmesi belirlenmemişlerdeki gibi olacaktır. Bunu altına koyduğu örneklerle gösterdi: "Her insan adildir" yalın küllî olumlamasına "Her insan adil değildir" yalın cüzî önermesi karşı konur; yine "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlamasını koyup buna "Her insan adil olmayan değildir" önermesini karşı koydu. Bunlar, diyor, gerekme bakımından belirlenmemişler gibi durur; onların gerekme bakımından nasıl durduğu yukarıda gösterildi. Ama köşedekilerin aynı şekilde doğru olması mümkün değildir, diyor. Belirlenmemişlerde olumlamalar olumlamalarla köşedeki olarak birlikte doğru olabiliyordu; belirlenmişlerde ise birlikte doğru olamazlar. Yine de bazen belirlenmişlerde köşedekilerin belirlenmemişlerde olduğu gibi doğru olması mümkündür; çünkü belirlenmiş köşedeki olumsuzlamalar olumsuzlamalarla birlikte doğrulukta uyuşur, tıpkı yukarıda yazdığımız belirlenmemişlerde de bulunduğu gibi. Demek ki anlamın tamamı budur.
Herminus ise burayı başka türlü, şöyle açıklar: Aynı şekilde, diyor, iki yalın ve iki belirsiz terimli dört önerme, belirleme eklenmiş olsa da, iki karşıtlık yapar.
Rursus verum est dicere, non omnis est homo non justus, quia sunt quidam justi, negationibus igitur angulares definitae simul verae esse possunt, et hoc est simile indefinitis, in quibus sicut affirmationes affirmationibus , ita quoque in veritate angulares negationes negationibus consentiunt. Sensus ergo totus hujusmodi est: Similiter autem, inquit, se habet, id est similis erit consequentia propositionum, quemadmodum fuit in indefinitis, etiamsi universalis nominis sit affirmatio, id est etiamsi definitae affirmationes negationesque ponantur , ut per subjecta exempla monstravit dicens affirmationi simplici universali, omnis est homo justus, opponi, non omnis est homo justus, particularem scilicet simplicem, et rursus universalem affirmationem infinitam proponens eam scilicet quae est, omnis est homo non justus, huic illam opposuit, quae dicit, non omnis est homo non justus. Hae, inquit, similiter se habent ad consequentia quemadmodum indefinitae; quomodo autem se illae haberent ad consequentiam, supra monstratum est; sed non, inquit , similiter angulares contingit veras esse. In his enim quae erant indefinitae , affirmationes affirmationibus angulares simul verae esse poterant . In his autem quae definitae sunt, simul verae esse non possunt. Contingit autem aliquando ut similiter angulares verae sint in his quae diffinitae sunt, quemadmodum et indefinitis, negationes enim negationibus angulares definitae, simul in veritate consentiunt, ut in his quoque inveniebatur, quas indefinitas supradescripsimus. Plenus est igitur hujusmodi intellectus. Herminus autem hoc aliter sic exponit: Similiter , inquit, duas facient oppositiones quatuor propositiones si fuerint duae simplices, duae
PL64.547Bunu şöyle gösterir: Önce "Her insan adildir" yalın küllî olumlamasını koyar. Bunun karşısına "Her insan adil değildir" yalın cüzî olumsuzlamasını; yalın küllî olumlamanın altına "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlamasını; onun karşısına, yalın cüzî olumsuzlamanın altına da "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlamasını.
Bunlar böyle konunca, diyor, iki karşıtlık olur. "Her insan adildir" önermesine "Her insan adil değildir" karşı konur; çünkü yalın küllî olumlama ile yalın cüzî olumsuzlama çelişik olarak karşıttır ve bu bir karşıtlıktır. Yine aynı "Her insan adildir" yalın olumlamasına "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlaması karşı konur ve bu zıtlık yoluyladır. Çünkü "Her insan adil olmayandır" önermesi "Hiçbir insan adil değildir" önermesiyle aynı şeyi anlamlandırır ve ona uyar; "Hiçbir insan adil değildir" önermesi ise "Her insan adildir" önermesine zıt olarak karşıttır. Dolayısıyla "Her insan adil olmayandır" da "Her insan adildir" önermesine zıt olarak karşıt olacaktır. Demek ki bu da ikinci karşıtlıktır. Böylece, başka bir tarzda karşıt olsalar da belirlenmemişlerde iki karşıtlık olduğu gibi, burada da iki karşıtlık vardır. Ama Aristoteles'in dediği gibi, köşegen olarak aynı şekilde doğru olmaları mümkün değildir. Çünkü belirlenmemiş oldukları için oradakilerin köşegen olarak, hepsinin hepsiyle, birlikte doğru olması mümkündü; biri belirlenmemişlerin dökümüne dönerse bunu dikkatle görecektir.
Burada ise, diyor, yani belirlenmişlerde durum aynı değildir. Bunu şöyle gösterir: "Her insan adildir" önermesi, kendisiyle çelişen "Her insan adil değildir" önermesine uymaz. "Her insan adil olmayandır" önermesi de yine kendisiyle çelişen "Her insan adil olmayan değildir" önermesine uymaz; bu, onun zıttına uyar. Demek ki "Her insan adildir" yalın küllî olumlaması doğruysa, "Her insan adil olmayandır" kuşkusuz yanlıştır. Bu yanlışsa çelişiği doğru olur; o hâlde "Her insan adil olmayan değildir" diyerek olumsuzlayan önerme doğrudur. Dolayısıyla "Her insan adildir" ile "Her insan adil olmayan değildir" köşedeki önermeleri bazen birlikte doğru bulunur. Demek ki bazen doğru olmaları mümkündür; ama her zaman değil, diyor. Çünkü belirsiz cüzî olumsuzlamadan başlarsan durum aynı olmaz, yani aynı doğruluk gelmez. Bu şöyle kanıtlanır: "Her insan adil olmayan değildir" doğruysa, onun çelişiği olan "Her insan adil olmayandır" yanlıştır. Ama bu yanlışsa, "Her insan adildir" önermesinin doğru olması hiç de zorunlu değildir; çünkü bu ikisi birbirine zıtlar yerinde karşıttır ve zıt önermelerin birlikte yanlış olabileceğini yukarıda öğrettik. Demek ki "Her insan adil olmayandır" yanlışsa, "Her insan adildir" önermesinin doğru olması zorunlu değildir. Zorunlu değilse ikisinin de yanlış olması olabilir. Dolayısıyla bazen "Her insan adil olmayan değildir" doğruyken "Her insan adildir" yanlış olur; demek ki önermeler köşegen boyunca doğrulukta aynı şekilde uyuşmaz.
Herminus böyle der ve doğru olmayan açıklamasıyla sırayı bozar. Ama biri Herminus'un söylediğini de bizim yukarıda söylediğimizi de dikkatle incelerse, açıklamalar arasında büyük bir fark olduğunu görecek; bize inanıyorsa, ilkini daha iyi bulup ona haklı olarak uyacaktır.
*Bunlar karşıt olanlardır; ötekiler ise "insan olmayan"a, sanki bir konu eklenmiş gibi bağlanır: "Adildir insan olmayan", "Adil değildir insan olmayan", "Adil olmayandır insan olmayan", "Adil olmayan değildir insan olmayan". Bunlardan daha çok karşıtlık yoktur. Bunlar ise onların dışında, kendi başlarına olacaktır; çünkü "insan olmayan"ı ad gibi kullanırlar.*
infinitae, determinatione tamen adjecta. Hoc autem si monstrat, proponet prius simplicem affirmationem universalem quae dicit, omnis est homo justus. Contra hanc particularem simplicem negationem, non omnis est homo justus, sub affirmatione universali simplici, affirmationem universalem infinitam quae dicit, omnis est homo non justus. Contra hanc sub negatione particulari simplici particularem negationem infinitam quae proponit, non omnis est homo non justus. His ergo ita depositis, duae, inquit, fiunt oppositiones . Contra enim eam quae est, omnis est justus homo, opponitur illa quae proponit, non omnis est justus homo. Hoc autem idcirco, quoniam sibi contradictoriae oppositae sunt universalis affirmatio simplex , et particularis negatio simplex, et est haec quidem una oppositio. Rursus contra eamdem affirmationem simplicem quae dicit, omnis est justus homo, opponitur universalis affirmatio infinita quae dicit, omnis est non justus homo, et hoc contrario modo. Ea namque quae dicit, omnis est non justus homo, idem significat eique consentit quae dicit, nullus homo justus est; sed haec quae proponit, nullus homo justus est, contrario modo opposita est ei quae dicit, omnis est justus homo. Quocirca etiam ea quae dicit, omnis est non justus homo, contrariae erit opposita ei quae proponit omnis est justus homo. Est igitur haec quoque altera oppositio; duae ergo sunt oppositiones, quemadmodum etiam in his quae sunt indefinitae, licet alio modo essent oppositae, tamen duae erant oppositiones, secundum diametrum autem non contingit similiter veras esse, ut ipse ait. Hae enim quoniam indefinitae erant, et secundum diametrum quae erant, simul veras esse continge at et omnes omnibus. Quod si quis ad indefinitarum descriptiones redeat, diligenter agnoscet. Hic autem , inquit, hoc est in his quae definitae sunt, non idem est. Hoc sic monstrat. Ea enim propositio quae dicit, omnis est justus homo, non consentit contradictioni suae quae dicit, non omnis est justus homo. Rursus ea quae dicit, omnis est non justus homo, non contradictoriae rursus ei quae dicit, non omnis est non justus homo. Haec enim contrariae ipsius consentiebat. Quare cum vera est universalis affirmatio simplex quae dicit, omnis est justus homo, sine dubio falsa est ea quae dicit, omnis est non justus homo. Sed haec falsa, contradictio ejus vera erit, vera est igitur ea quae negat dicens, non omnis est non justus homo. Quocirca hae duae propositiones angulares verae aliquoties inveniuntur, omnis est justus homo, non omnis est non justus homo; contingit ergo aliquando veras esse, sed non, inquit, omnino. Nam si a particulari negatione infinita coeperis, non idem est, id est, non eadem veritas venit; hoc autem tali probatur modo. Si enim vera est, quoniam non omnis est non justus homo, falsa est ea quae dicit, omnis est non justus homo. Est enim ei contradictoriae opposita, haec autem falsa quae dicit, omnis est non justus homo, non omnino veram necesse est esse eam quae proponit, omnis est justus homo, idcirco quoniam hae duae sibi contrariorum loco oppositae sunt, contrarias autem propositiones simul falsas esse posse supra docuimus, ergo non necesse est, si falsa est, omnis est non justus homo, veram esse eam quae dicit, omnis est homo justus: quod si non necesse est, hoc potest fieri ut utraeque sint falsae, quare evenit aliquando ut vera hac propositione quae dicit , non omnis est non justus homo, falsa sit illa quae proponit, omnis est justus homo, quare non similiter secundum diametrum in veritate sibi propositiones consentiunt, atque hoc quidem Herminus non recta expositione dicens, ordinem turbat. Si quis autem vel hoc quod Herminus ait, diligenter agnoscit, vel id quod supra nos diximus, cognoscit multam esse differentiam expositionis, et meliorem superiorem judicans ei si quis nobis credit, recte consentiet. Hae igitur quae oppositae sunt, aliae autem ad id quod est, non homo, quasi subjectum aliquod additum, ut, est justus non homo, non est justus non homo, est non justus non homo, non est non justus non homo. Magis autem plures his non suntoppositiones. Hae autem extra illas ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes eo, quod est non homo.
PL64.547_2Her konunun ya yalın ve belirli bir addan ya da belirsiz bir addan oluştuğunu daha önce söylemişti. Bunların karşıtlıklarının iki olduğunu, önermelerin dört olduğunu, ikisinin konu olarak yalın ad, ikisinin belirsiz ad aldığını göstermişti. Bundan sonra "dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde de karşıtlıkların iki türlü olduğunu, yani yüklemin belirli ya da belirsiz ad olmasına göre, söylemiş; bunların kendi aralarında, yoksunlukluların belirli adlardan kurulu aynı yalın önermelere karşı taşıdığı gerekmeyi taşıdıklarını göstermişti.
Önermelerin bütün bu çeşitliliği "dir" üçüncü olarak yüklendiğinde şöyle olur: Ya konu ve yüklem belirlidir; ya konu belirli, yüklem belirsizdir, ki bunları gerekmelerini gösterirken yukarıda ele aldı; ya konu belirsiz, yüklem belirlidir; ya da hem konu hem yüklem belirsizdir. İkisi de belirli olanlar: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir". Konu belirli, yüklem belirsiz olanlar: "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir". Bunların gerekmesi yukarıda gösterildi. Ötekiler ise konusu belirsiz olanlar, yani konu olarak belirsiz adı ad gibi kullananlardır: "İnsan olmayan adildir", "İnsan olmayan adil olmayandır". Bu önermeler konu olarak "insan olmayan"ı ad gibi, yüklem olarak da "adil"i kullanır. İşte ötekiler ise "insan olmayan"a, sanki bir konu eklenmiş gibi bağlanır sözünün anlamı budur.
Supra jam dixerat omne subjectum aut ex nomine simplici et finito, aut ex nomine rursus infinito consistere, et eorum oppositiones ostendit quod essent duae , et quatuor propositiones, duae quidem simplex subjectum nomen habentes, duae vero infinitum, et post has quando est tertium adjacens praedicaretur. Illic quoque dupliciter oppositiones fieri dixit, cum scilicet, finitum nomen esset vel infinitum praedicatum, earumque inter se eam consequentiam demonstravit, qualem haberent privatoriae ad easdem ipsas simplices, quibus ex finito nomine propositiones compararentur. Et quoniam omnis harum varietas propositionum ita fit cum est tertium praedicaretur, ut aut subjectum et praedicatum finita sint, aut subjectum quidem finitum, praedicatum vero infinitum, de quibus supra locutus est, cum earum consequentiam demonstravit, aut infinitum habeant subjectum, finitum vero praedicatum, aut infinitum et subjectum et praedicatum. Finita utraque Ut est, homo justus est, homo justus non est, finitum vero subjectum, infinitum praedicatum, ut est, homo non justus est, homo non justus non est, et harum quidem consequentia supra monstrata est. Aliae vero sunt quae infinitum habent subjectum, et quae ut nomine utantur infinito, ut non homo justus est, non homo non justus est; utuntur enim hae propositiones subjecto, id est non homo ut nomine, praedicato vero eo quod est justus, hoc est enim quod ait, aliae autem ad non homo, ut ad subjectum aliquod additum. Si quis enim ponat non
PL64.549Çünkü biri "insan olmayan"ı konu yapıp ona ya "adil" gibi belirli bir ad ya da "adil olmayan" gibi belirsiz bir ad yüklerse, her iki şekilde de yine çift karşıtlık yapar. Dört önerme şunlardır:
"İnsan olmayan adildir"; "İnsan olmayan adil değildir"; "İnsan olmayan adil olmayandır"; "İnsan olmayan adil olmayan değildir".
Bu dört önermede ve çift karşıtlıkta konu "insan olmayan"dır; ama üstteki karşıtlıkta "adil" belirli adı, alttakinde "adil olmayan" belirsiz adı yüklenir. Ama, diyor, yüklemi belirsiz, konusu belirli olanlarla hem yüklemi hem konusu belirli olanlar arasında bir gerekme vardır; sonradan andıklarımız ise, yani konusu belirsiz olanlar, yüklemleri ister belirli ister belirsiz olsun, yüklemi belirli de belirsiz de olsa konusu belirli olan önermelerle hiçbir gerekme taşımaz. Bunlar ise onların dışında, kendi başlarına olacaktır sözünün anlamı budur: Önermeler sırasında konusu belirsiz olanların, konusu belirli yukarıdakilerle hiçbir gerekmesi olmadığını söylüyor.
Hem ikisi de belirli olanları, yani konusu ve yüklemi belirli olanları, hem konusu belirli, yüklemi belirsiz olanları saydıktan sonra, bunlara konusu belirsiz, yüklemi belirli olanları ve ikisi de belirsizden oluşur görünenleri ekledi. Bunları saydıktan sonra diyor ki: Bunlardan daha çok karşıtlık yoktur. Çünkü yukarıda söylendiği gibi her karşıtlık ya ikisi de belirli olanlardandır: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir"; ya konusu belirli, yüklemi belirsiz olanlardan: "İnsan adil olmayandır", "İnsan adil olmayan değildir"; ya konusu belirsiz, yüklemi belirli olanlardan: "İnsan olmayan adildir", "İnsan olmayan adil değildir"; ya da ikisi de belirsiz olanlardan: "İnsan olmayan adil olmayandır", "İnsan olmayan adil olmayan değildir". Beşinci bir karşıtlığın bulunması hiçbir şekilde mümkün değildir. Bunlar "dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiği önermeler için söylendi.
*"Dir"in uymadığı önermelerde, örneğin "koşmak" ya da "yürümek"te, böyle konan şey, "dir" eklenmiş gibi aynı işi görür: "Koşar her insan", "Koşmaz her insan", "Koşar her insan olmayan", "Koşmaz her insan olmayan". Çünkü "değil-her insan" denmemeli, "değil" olumsuzluğu "insan"a eklenmelidir; "her" küllîyi değil, küllî olarak olduğunu anlamlandırır. Bu, "Koşar insan", "Koşmaz insan", "Koşar insan olmayan", "Koşmaz insan olmayan" önermelerinden açıktır; bunlar onlardan küllî olarak söylenmemeleriyle ayrılır. Demek ki "her" ya da "hiçbir", olumlamanın ya da olumsuzlamanın ad hakkında küllî olarak yapıldığından başka bir şey eş-anlamlandırmaz. Öyleyse geri kalanı da aynı şekilde eklemek gerekir.*
homo quidem subjectum , et de hoc aut finitum nomen praedicet, ut est justus, autinfinitum, ut est non justus, utroque modo rursus duplicem faciet oppositionem . Quatuor autem sunt propositiones hae: Est non homo justus Non est non homo jutus Est homo non justus Non est non homo non justus. In his igitur quatuor propositionibus, oppositionibus vero duplicibus non homo quidem subjectum est, sed in superiori oppositione finitum quidem praedicatur nomen quod est justus, in inferiore vero infinitum quod est non justus. Sed illae, inquit, quae praedicatum quidem infinitum habent, subjectum vero finitum, vel quibus et praedicatum finitum est et subjectum, habent aliquam ad se consequentiam, hae vero quas postea memoravimus, id est quae infinitum habent subjectum subjectum aut praedicatum, vel finitum vel infinitum, nullam habent consequentiam ad eas propositiones, quae sive finito praedicato sive infinito ex finito, tamen subjecto consisterent, hoc enim est quod ait. Hae autem extra illas ipsae secundum se erunt, id est nullam consequentiam ad superiores quae ex finito subjecto constarent, habere ait eas quae infinitum subjectum in propositionum ordine retinerent . Postquam igitur enumeravit et eas quae ex utrisque finitis consisterent, id est et subjecto et praedicato, et illas quae ex subjecto quidem finito, praedicato vero infinito essent, his etiam illas quae ex subjecto infinito essent, et ex finito praedicato, nec non illas addidit quae ex utrisque infinitis constare viderentur. Postquam igitur has enumeravit, ait: Magis autem plures his non erunt oppositiones, omnis enim oppositio (quod supra dictum est) aut est ex utrisque finitis, ut est, homo justus. non est homo justus, aut ex finito quidem subjecto et infinito praedicato, ut est, homo non justus est, homo non justus non est. Aut ex infinito quidem subjecto, finito vero praedicato, ut est non homo justus, non est non homo justus. Aut ex infinitis utrisque, ut est non homo non justus est, non homo non justus non est; ut autem quinta oppositio reperiri possit, nulla rerum ratione possibile est. De his ergo haec dicta sunt, in quibus est tertium adjacens praedicatur. In his vero in quibus, est, non convenit, ut in eo quod est currere, vel ambulare, idem facit sic positum , ac si est adderetur, ut currit omnis homo, non currit omnis homo,' currit omnis non homo, non currit omnis non homo. Non enim dicendum est, non omnis homo, sed non negationem ad id quod est homo addendum est, omnis enim non universale significat, sed quoniam universaliter. Manifestum est autem ex eo quod est, currit homo, non currit homo, currit non homo, non currit non homo, haec enim ab illis differunt eo quod universaliter non sunt. Quare omnis vel nullus nihil consignificat aliud, nisi quod uni de nomine vel affirmationem , vel negationem, ergo et caetera eadem oportet apponi.
PL64.549_2Bazı önermelerde "dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklenir ve bu sesin kendisinden, söyleyişten anlaşılır. Bazılarında ise öyle bir fiil yüklenir ki "dir" üçüncü olarak yüklenmez, ama bu fiil "dir"i içinde, kendisine bitişik olarak taşır. Böyle bir önerme sıfat-fiile ve "dir" fiiline çözülürse, önce tek fiille söylenerek yüklenen şey ikinci olarak yüklenir, üçüncü yerde "dir" yüklenir ve önerme, söyleyişte de "dir" fiilini taşıyan önermeye benzer.
Biri "Her insan koşar" derse, bu önermede biri konu, öteki yüklem iki şey vardır: "insan" konu, "koşar" yüklemdir. Bu önermede üç terim olduğunu sanamayız; çünkü "her" terim değil, konu olan terimin belirlemesidir. "Her insan koşar" dendiğinde küllî şeyin, yani insanın, koşmaya küllî olarak konu olduğunu anlamlandırır; insandan hiç kimse hariç tutulmaz, çünkü hepsinin koşması söz konusudur. Demek ki "her" dediğimiz şey bir terim yerine konmaz, daha çok konu olan terimin belirlemesidir. Dolayısıyla "Her insan koşar" önermesinde iki terim vardır, "insan" ve "koşar". Bu önermede "dir" fiili yüklenmese de söyleyişteki "koşar" fiilinin anlamı içinde kapanmıştır. Biri "Her insan koşar" önermesini sıfat-fiile ve fiile çözerse "Her insan koşandır" der ve fiile bağlanan sıfat-fiil, her ikisini kapsayan fiilin anlamlandırdığını anlamlandırır. "Her insan koşar" dediğimde, eylemin her insanda hazır olduğunu bildiririm; aynı şeyi "Her insan koşandır" diye söylediğimde de aynı eylemin insanda bulunduğunu ortaya koymuş olurum. Demek ki "koşar" fiili "koşandır"la aynı şeyi anlamlandırır ve "Her insan koşar" önermesinde söyleyişte "dir" denmese de güç olarak üçüncü şey yüklenir. Bu, önermenin tamamı sıfat-fiile ve fiile çözülünce anlaşılır.
Bu yüzden, belirsiz ad konu olunca olumlama yapıldığı gibi belirsiz fiilden olumlama yapılamaz; orada hemen olumsuzlamanın gücü görülür. "Her insan olmayan koşar" diyerek, yani belirsiz "insan olmayan"ı konu koyarak olumlama yaparız; ama "Her insan koşmaz" dediğimizde bunun olumlama olduğunu söyleyemeyiz, çünkü bu artık olumsuzlamadır. Dolayısıyla "koşmaz", "çalışmaz", "yürümez", "okumaz" nerede bulunursa, kısacası belirsiz fiil nerede yüklenirse, hepsinde olumsuzlama yapılır.
Ama biri şunda kuşkuya düşebilir: Belirsiz fiilden olumlama yapılamayıp bu yüklemden her zaman olumsuzlama çıktığı gibi, aynı önerme sıfat-fiile ve fiile çözülünce de belirsiz sıfat-fiilden olumlama yapılabilir mi? Şu sorulur: "Her insan koşar" önermesini "Her insan koşmaz" diye öne süren kişi olumlama yapamayıp kuşkusuz olumsuzlama yapıyorsa, aynı önerme sıfat-fiile ve fiile çözülünce, örneğin biri "Her insan koşandır" der,
Sunt quaedam propositiones in quibus est quidem tertium adjacens praedicatum est, et hoc sono ipso et prolatione dignoscitur; aliae vero sunt in quibus tale verbum praedicatur, quod tertium quidem adjacens non praedicatur, habet tamen conjunctum atque intra se verbum est, quae propositio si solvatur in participium atque verbum est, quod ante solo verbo dictum praedicatum, secundo praedicabitur, tertio loco praedicabitur est, et fit similis propositio tanquam si prolatione quoque haberet est verbum. Si quis enim dicat omnis homo currit, in hac propositione unum subjectum est, alterum praedicatum , homo enim subjectum est, praedicatum autem currit. Neque enim possumus arbitrari in hac propositione tres esse terminos, idcirco quod omnis quidem terminus non est, sed subjecti termini determinatio. Significat enim quoniam res universalis, id est homo universali subjicitur cursui, cum dicitur omnis homo currit, nulla est enim hominis exceptio, ubi omnem currere determinatio est Ergo non ponitur loco terminus id quod dicimus omnis, sed potius subjecti terminus determinatio est Quocirca in hac propositione quae dicit, omnis homo currit, duo sunt termini, homo et currit, ergo in hac eadem quanquam verbum est non praedicetur, in prolatione tamen verbi quod est currit significatione concluditur. Si quis enim hanc propositionem quae dicit, omnis homo currit, solvat in participium atque verbum, faciet omnis homo currens est, et idem significat participium verbo conjunctum quod significat verbum. Quod utraque complectitur, nam cum dico omnis homo currit, omni homini actionem praesto esse pronuntio; quod si idem rursus dicam, omnis homo currens est, eamdem actionem homini rursus adesse proposui. Idem igitur significat verbum currit quod currens est, et in eadem propositione quae dicit, omnis homo currit, licet in prolatione est non dicatur, tamen tertium potestate praedicatur, quod hinc cognoscitur, si tota propositio solvatur in participium scilicet atque verbum. Quamobrem sicut ex nomine infinito subjecto fit affirmatio, non eodem modo ex infinito verbo affirmatio fieri potest, sed mox in ea vis negationis agnoscitur, quoniam enim facimus affirmationem dicentes, Omnis non homo currit, non homo scilicet subjectum infinitum ponentes, non ita possumus dicere affirmationem fieri cum proponimus omnis homo non currit haec enim jam negatio est; quare ubicunque fuerit non currit, vel non laborat , vel non ambulat, vel non legit, in omnibus negatio fit, in quibuscunque infinitum verbum praedicatur. Dubitabit autem aliquis an sicut ex infinito verbo fieri affirmatio non potest, sed semper negatio ex hoc praedicamento fit, ita quoque si eadem propositio solvatur in participium atque verbum, an ex infinito possit affirmatio fieri participio; quaere enim an sicut in hac propositione quae dicit, omnis homo currit, qui ita proponit dicens, omnis homo non currit, facere affirmationem non potest, sed sine dubio negationem facit, ita quoque si eadem solvatur in participium atque verbum, ut si quis dicat, omnis homo currens
PL64.551ve bunu "koşmayan" diye belirsiz yapıp "Her insan koşmayandır" derse, bu bir olumlama mıdır, yoksa "Her insan koşan değildir" demekle eşdeğer bir olumsuzlama mıdır?
Bu konuda hem başka birçok şeyden hem de Platon'un bir kıyasından sonuç çıkaran, böylece meseleyi en bilgili adamların otoritesiyle karara bağlamak isteyenler oldu. Çünkü iki olumsuzdan kıyas yapılamaz. Platon bir diyalogunda şöyle bir kıyası soru olarak sorar: His, diyor, cevherin tarifine erişmez; cevherin tarifine erişmeyen, hakikatin bilgisine de erişmez; demek ki his hakikatin bilgisine erişmez. Burada bütünüyle olumsuzlardan kıyas yapmış görünür, ki bu olamaz. Bu yüzden "erişmez" belirsiz fiilini "erişmeyendir" belirsiz sıfat-fiili yerine koyduğunu söylerler; çünkü başka birçok yerde de belirsiz fiilin belirsiz ad yerine konduğu sıkça görülür. Bu nedenle kimileri fiilin belirsiz konursa her zaman olumsuzlama yaptığını, sıfat-fiillerin ya da adların ise belirsizlerse olumlama yapabildiğini söyledi. Büyük adamlar kıyasta belirsiz fiil ve iki olumsuzlama koyduğunda, bu şekilde savunulur: Belirsiz fiilin sıfat-fiil yerine konduğu, sıfat-fiilin de önermede ad yerine yüklendiği söylenir. Aphrodisiaslı Alexandros ile birçok başkası böyle düşünüyordu.
Belirsiz fiilden olumlama yapılamayacağını şu gerekçeyle söylerler: Olumsuzluk edatı "dir" fiiline bağlanınca nasıl hemen tam bir olumsuzlama yaparsa, belirsiz olan ya da "dir" fiilini içinde kapsayan fiiller de belirsiz olumlama değil, daha çok olumsuzlama yapar. Biri "İnsan koşan değildir" derse, kimse buna olumlama demez. Biri "İnsan koşmaz" derse, bu önerme de olumlama değildir; çünkü "koşar" kendi içinde "dir" fiilini taşır. Olumsuzluk edatı "dir" fiiline bağlanınca nasıl olumlama değil olumsuzlama yapıyorsa, "dir" fiilini içinde taşıyan başka bir fiile bağlanan olumsuzluk da tam olumsuzlama yapar.
Aristoteles ise bunları ayırmıyor görünür; "dir" fiili ister sıfat-fiille konsun, ister sıfat-fiilsiz olarak "dir"i içinde kapsayan fiil konsun, durumu aynı sayar görünür. Şöyle diyor: "Dir"in uymadığı önermelerde, örneğin "koşmak" ya da "yürümek"te, böyle konanlar, "dir" eklenmiş gibi aynı işi görür. Buna da şu örneği ekledi: "Koşar her insan." "Koşar her insan" önermesinde "dir" fiilinin konması uymaz; aynı şekilde biri "Her insan yürür" derse burada da "dir" fiilinin konması uymaz. Ama bunlar "dir" eklenmiş gibidir. Bunu örnekle öğretti: "Koşandır her insan" koşunun varlığını gösteren bir olumlama olduğu gibi, "Koşar her insan" da aynı güçte olan ve aynı şeyi anlamlandıran bir olumlamadır.
"Dir"in söylenmesinin uymadığı, konusu yalın bu olumlamaları sırayla sayar: "Koşar her insan" der ve "her" belirlemesini, yani yüklem olan "koşar" ile konu olan "insan" arasına koyar. Bunun karşısına "Koşmaz her insan" yalın olumsuzlamasını koyar. Sonra belirsiz addan "Koşar her insan olmayan" olumlamasını yapar; buna da konusu belirsiz ad olan "Koşmaz her insan olmayan" olumsuzlamasını karşı koyar. Bunları, "dir"in yüklenmesinin uymadığı önermelerde de, "dir"in üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiği önermelerdeki durumun geçerli olduğunu göstermek için öne sürdü.
Belirsiz adın olumsuzlamasına "Koşmaz her insan olmayan" önermesini koyduğu için şöyle diyor: Çünkü "değil-her insan" denmemeli, "değil" olumsuzluğu "insan"a eklenmelidir. Biri şöyle diyebilirdi: "Koşar her insan olmayan" olumlamasının olumsuzlamasını "Koşmaz her insan olmayan" diye yapmak doğru olmamıştır; karşıtlık "Koşar her insan olmayan" ile "Koşmaz değil-her insan" diye kurulmalıydı. Aristoteles olumsuzlamanın kendi düzenlediği gibi yapılması gerektiğini buradan gösteriyor: Çünkü "değil-her insan" denmemeli, "değil" olumsuzluğu "insan"a eklenmelidir. Anlamı şudur: "Koşar her insan olmayan" olumlamasına karşı olumsuzlama yaptığımızda, "değil" olumsuzluk edatı "her"e değil, konu olan "insan"a bağlanmalıdır.
est, si fiat infinitum non currens, et dicatur, omnis homo non currens est; an haec affirmatio sit an certe negatio tantumdem valens tamquam si aliquis dicat , omnis homo non est currens. Sed fuerunt qui hoc cum ex multis aliis, tum ex aliquo Platonis syllogismo colligerent, ut quid ex ea re definirent, doctissimorum virorum auctoritate cognoscerent; ex duabus enim negativis syllogismus fieri non potest. In quodam enim dialogo Plato hujusmodi interrogat syllogismum: Sensus, inquit, non contingit rationem substantiae , quod non contingit rationem substantiae, ipsius veritatis notionem ⟦non⟧ contingit. Sensus igitur veritatis notionem non contingit. Videtur enim ex omnibus negativis fecisse syllogismum, quod fieri non potest, atque ideo aiunt infinitum verbum quod est non contingit pro participio infinito posuisse, id est non contingens est: est enim in pluribus aliis inveniendi facultas frequenter verbum infinitum positum pro nomine infinito, quare verbum quidem dixere quidam semper facere negationem, si infinitum apponatur . Participia autem vel nomina si sint infinita posse facere affirmationem, et ideo quotiescunque a magnis viris infinitum verbum et duae negationes in syllogismo ponuntur, hac ratione defenditur, quo dicatur infinitum pro participio esse positum, quod participium nominis loco in propositione prxedicatur, et id quidem Alexander Aphrodiseus arbitrabatur caeterique complures. Idcirco enim aiunt non posse fieri ex infinito verbo affirmationes, quoniam sicut ad verbum est juncta particula negativa mox totam perficiet negationem , sic etiam verba quae sunt infinita, vel quae in se complectuntur verbum est, non facient infinitam affirmationem, sed potius negationem. Si quis enim sic dicat, homo currens non est, nullus hanc dixerit affirmationem. Si quis vero sic dicit, homo non currit, idcirco nec haec propositio affirmatio est quoniam currit est verbum intra se continet, et sicut ad est verbum particula negativa juncta non facit affirmationem , sed potius negationcm, ita quoque ad aliud verbum juncta negatio quod intra se continet est verbum, plenam perficit negationem. Aristoteles autem non videtur ista discernere, sed similiter arbitrari, sive cum participio ponatur est verbum, sive sine participio verbum illud, quod verbum est intra se claudit atque complectitur; dicit enim hoc modo: In his vero in quibus est non convenit, ut in eo quod estcurrerevelambuJare, idem faciunt , sic posita ac siestadderetur, ethujussubjecitexemplum , ut currit omnis homo. In hac enim propositione quae dicit, currit omnis homo, non quidem convenit poni est verbum, eodem modo vel si quis dicat omnis homo ambulat, hic quoque est verbum non convenit poni, sed haec talia sunt, tanquam si est adderetur. Quod exemplo docuit. Nam sicut est currens omnis homo affirmatio est, cursus praesentiam monstrans, ita quoque currit omnis homo affirmatio est idem valens, idemque significans, et has ex simplicibus subjectis affirmationes in quibus est dici non convenit, consequenter enumerat dicens, currit omnis homo, mediam ponens determinationem, quae est omnis, inter currit quod est praedicatio, et subjectum quod est homo. Contra hanc opponit simplicem negationem dicens, non currit omnis homo, rursus facit affirmationem ex infinito nomine currit omnis non homo, huic opponit negationem infiniti nominis substantiae , non currit omnis non homo, et has idcirco proposuit, ut monstraret idem in his evenire in quibus est non convenit praedicari, quod in illis quoque in quibus est tertium adjacens praedicabatur, sed quoniam in negatione infiniti nominis substituit, non currit omnis non homo, ait: Non enim dicendum est , non omnis homo, sed non negatio ad id quod est homo addenda est. Poterat enim quis dicere non recte fecisse negationem ejus affirmationis quae est, currit omnis non homo, hanc quae dicit non currit omnis non homo, sed potius ita debuisse oppositionem constitui, currit omnis non homo, non currit non omnis homo. Ex hoc autem demonstrat ita faciendam esse negationem, ut eam ipse disposuit, dicit enim, Non enim dicendum est, non omnis homo, sed non negatio ad homo addenda est, qui est sensus hujusmodi: Quoties facimus, inquit, negationem contra hanc affirmationem quae dicit, currit omnis non homo, non est negativa particula, non adjungenda ei quod est omnis, sed potius subjecto quod est homo .
PL64.551_2"Koşar her insan olmayan" dediğimizde olumsuzlama "Koşmaz her insan olmayan" diye yapılmalıdır. "Koşmaz değil-her insan" denmemelidir, yani "değil" olumsuzluk edatı "her"e değil, "insan"a eklenmelidir.
Bunun sebebi şudur: "Her" belirlemesi terimler arasında sayılmaz, kendi gücüne, yani belirlemeye aittir. "Her"in kendisi küllî bir şeyi anlamlandırmaz; küllî olan "insan"ın küllî olarak söylendiğini anlamlandırır. "Her" belirlemedir, çünkü küllî olanın, yani insanın, küllî olarak yüklendiğini gösterir. Demek ki "her" belirlemesi küllî bir şey değil, küllî adın küllî olarak yüklendiğini anlamlandırır. Bu yüzden bunlarda olumsuzlama yapıldığında olumsuzluğu belirlemeye değil, konu olan ada çekmek gerekir.
Ama biri kuşkuya düşüp başka önermelerde de karşıtlıkların böyle yapılması gerektiğini söylemesin. Konusu belirli olanlarda "Her insan koşar" dediğimizde, bunun çelişik karşıtı olarak olumsuzluk edatı belirlemenin yanına konmalıdır; "Her insan koşar" önermesine karşı "Değil-her insan koşar" konur. Belirsiz ad konu olan önermelerde ise, olumlamada da olumsuzlamada da, olumsuzluk konu olan addan ayrılmamalıdır.
Bunun böyle olduğu, belirlemeler bir an için kaldırılıp belirsiz ad konulu belirlenmemiş önermeler incelenirse en kolay yoldan anlaşılır. Belirlenmemiş olumlama "İnsan olmayan koşar" olsun. Buna karşı olumsuzlama "İnsan olmayan koşmaz" olacaktır.
Cum enim ita dicimus, currit omnis non homo, facienda est negatio, non currit omnis non homo. Non enim dicendum est non currit non omnis homo, id est non negativa particula non est adjicienda ad omnis, sed potius ad homo; hujusmodi haec causa est quod omnis determinatio in terminorum numero non ascribitur, sed potius ad vim suam, id est ad determinationem, non enim aliquid universale significat ipsum omnis, sed significat quidem universale, quod est homo universaliter. Omnis autem determinatio est, quoniam id quod universaleest, id est homo universaliter praedicatur; non ergo aliquid universale significat determinatio omnis, sed potius quod universale nomen universaliter praedicatur. Atque ideo quoties in his negatio fit, ad subjectum potius nomen trahi oportet negationem non ad determinationem , sed ne forte quis dubitet, ut etiam in aliis quoque ita fieri oportere oppositiones dicat. In his enim quae subjectum finitum habent, cum dicimus omnis homo currit, si contra hanc contradictoriae opposita, negatio ponitur ad determinationem negativa particula est constituenda, ut contra eam quae dicit, omnis homo currit, ea sit quae dicit, non omnis homo currit. In his autem quae ex infinito nomine subjecto fiunt, sive in affirmatione, sive in negationem a subjecto nomine non est separanda negatio . Hoc autem ita esse facillima ratione cognoscitur, si determinationes paulisper auferantur, et in his propositionibus ex infinito nomine subjecto quae sunt indefinitae speculatio fiat. Sit enim affirmatio indefinita, non homo currit. Contra hanc erit negatio, non homo non currit. Si igitur hae propositiones factae sunt in universalibus terminis, universalis enim terminus est, homo, sed non habent additam determi-
PL64.553Bu önermeler küllî terimlerde yapılmıştır, çünkü "insan" küllî bir terimdir; ama küllî olarak yüklendiklerini gösteren "her" belirlemesi onlara eklenmemiştir ve olumsuzluk edatı olumlamada da olumsuzlamada da konunun yanında korunmuştur. Çünkü ad her zaman belirsiz yapılıyordu; demek ki belirleyen bir şey eklendiğinde de olumsuzluk belirlemeye değil, konu olan ada eklenmelidir. Olumlamada belirsiz olan şeyin olumsuzlamada da aynı şekilde belirsiz olarak geri dönmesine dikkat edilmelidir. Bu belirlenmemiş önermelerde olumlama ve olumsuzluk için belirli ve yalın terimin korunması gerektiği gibi, yani "Koşar insan", "Koşmaz insan" dediğimiz gibi, belirsiz ad konulu önermede de olumlamada konu olan şey olumsuzlamada da korunmalıdır. Bu belirlenmemişlerde böyle olunca, belirlenmişlerde de aynı şeyin yapılması neden gerekli görünmesin? Belirlenmişler belirlenmemişlerden yalnız şununla ayrılır: Belirlenmemişler küllîleri küllîlik belirlemesi olmadan yükler; belirlenmişler aynı küllîyi, küllî olarak yüklendiği eklenerek ve anlamlandırılarak yükler. Demek ki "her" ya da "hiçbir", küllî denen şeyin küllî olarak yüklendiğinden başka bir şey anlamlandırmaz. Öyleyse olumlamada ve olumsuzlamada belirlenmemişlerde konan her şey belirlenmişlerde de korunmalıdır. Çünkü "her" ve "hiçbir" terim değil, küllî terimin belirlemeleridir.
Aristoteles bunları böyle ele aldıktan sonra biz de, yukarıda lakabının Philoxenus olduğunu anlattığımız Syrianus'tan, Aristoteles'in kitabın bu tartışmasında incelediği bütün önermelerin sayısını aktaralım; bu, konuya gerçekten uygun ve faydalıdır. Önce yüklemli önermelerde kaç belirlenmemiş önerme olduğuna bakmalıyız. Belirlenmemişler kaç taneyse, küllîler, cüzîler, tekil ve bireysel önermeler de o kadar olacaktır. Önce olumlamalara şöyle bakalım.
Önermelerin dört tarzı vardır: Ya belirlenmemiş ya küllî ya cüzî ya da tekil ve bireysel. Belirlenmemiş olumlamaların sayısına bakıp onu dört ile çarparsam olumlamaların sayısını bulurum; bunu iki katına çıkarırsam olumsuzlamaların sayısı da eklenmiş olur. Şöyle: "dir" ya tek başına yüklenir ya da üçüncü olarak bir başkasıyla birlikte yanına gelerek. Tek başına yüklenirse ya yalın ve belirli bir ada ya da belirsiz bir ada yüklenir; bunlardan iki olumlama çıkar: "İnsan vardır", "İnsan olmayan vardır". "Dir" üçüncü olarak yanına gelerek yüklendiğinde ise dört olumlama olur: Ya yalnız konu belirsizdir: "İnsan olmayan adildir"; ya yalnız yüklem belirsizdir: "İnsan adil olmayandır"; ya ikisi de belirlidir: "İnsan adildir"; ya ikisi de belirsizdir: "İnsan olmayan adil olmayandır". Kendisinin de dediği gibi bunlardan daha çok karşıtlık olmayacaktır.
Demek ki olumlamalar altıdır: İkisinde "dir" tek başına yüklenir, dördünde yanına gelir. Bunları dörtle çarparsam yirmi dört eder; bunları yine ikiyle çarparsam toplam kırk sekiz olur. "Dir" fiili ister tek başına ister yanına gelerek yüklensin, yapılan olumlamalar ve olumsuzlamalar bu kadardır. Önermelerin bir de üç keyfiyeti vardır: zorunlu, olumsal ve yalnız bulunmayı anlamlandıran; bütün bu önermeler bu keyfiyetlere göre söylenir. Bu kırk sekiz önermeyi, önermelerin keyfiyetlerine göre üçle çarparsak, Aristoteles'in bu kitapta ele aldığı bütün yüklemli önermelerin sayısı yüz kırk dörde çıkar. Ama şimdi bu üç keyfiyeti bir yana bırakarak, olumsuzlamalarıyla birlikte kırk sekiz önermeyi aşağıya yazdık; bunları zorunlu, olumsal ve bulunmayı anlamlandıran keyfiyetlerle çarparsam yüz kırk dört olur.
⟦Metindeki liste OCR'da dağılmıştır; aşağıdaki düzen Boethius'un tarifinden kurulmuştur (altı olumlama × dört niceleme × olumlu/olumsuz).⟧
, quoniam universaliter praedicantur, . id est omnis, et servata est et in affirmatione et negatione ad subjectum negativa particula. Semper enim fiebat nomen infinitum, etiam tunc quando additur aliquid quod determinet, non ad determinationem addenda est negatio, sed potius ad subjectum nomen, quod cum in affirmatione fuerit infinitum. Hoc idem infinitum , ut in negatione revertatur providendum est; sicut enim finitum terminum et simplicem in his indefinitis propositionibus ad affirmationem et negationem custodiri oportet, ut dicamus currit homo, non currit homo. Ita quoque in ea propositione quae est ex infinito nomine subjecto, idem servandum est, ut quod in affirmatione subjectum est idem servetur etiam in negatione; quod si hoc in iis quae sunt indefinitae evenit, cur non etiam in illis idem fieri oportere videatur quae definitae sunt? Hoc solum enim definitae ab indefinitis differunt, quod cum indefinitae universalia praedicant praeter universalitatis determinationem, et definitae idem illud praedicant universale cum adjectione et significatione, quoniam universaliter praedicatur. Nihil igitur aliud omnis vel nullus significat , nisi quoniam id quod universale dicitur universaliter praedicatur; ergo omnia eadem quae in affirmatione et negatione in indefinitis ponebantur , eadem quoque et in eisdem determinatis servanda sunt. Omnis enim et nullus non sunt termini, sed universalis termini determinationes. His igitur ab Aristotele discursis, nos quoque a Syriano, cui Philoxeno cognomen esse supra retulimus, propositionum omnium numerum, de quibus in hac libri disputatione perpendit, nimis ad rem pertinentem atque utilem transferamus, et prius perspiciendum est in categoricis propositionibus quot indefinitae sint. Quantae enim fuerint indefinitae, tot erunt universales, tot particulares, tot singularium atque individuorum propositiones , et prius quidem affirmationes perspiciamus hoc modo. Quatuor modi sunt propositionum, aut enim indefinitae sunt, aut universales, aut particulares aut singularium atque individuorum . Si ergo perspiciatur quantae sint indefinitae affirmationes, et has si per quaternarium numerum multiplicavero, colligitur mihi numerus affirmationum; quem si duplico , colligitur etiam negationum hoc modo; praedicitur enim est aut ipsum solum, aut certe tertium adjacens cum alio; et si solum praedicatur , aut ad nomen simplex atque finitum praedicatum est aut ad infinitum. Ex his, duae sunt affirmationes, est homo, est non homo. Quoties autem est tertium adjacens praedicatur, quatuor erunt affirmationes , aut cum subjectum infinitum est solum, ut est, non homo justus, aut cum praedicatum infinitum est solum, ut est, homo est non justus, aut cum utraque finita sunt, ut. est, justus homo, aut cum utraque infinita sunt, ut est, non justus non homo. Magis autem plures his non erunt oppositiones , ut ipse ait. Cum igitur sex sint affirmationes , duae quibus est praedicatur, quatuor vero adjacens, has si per quaternarium ducam, viginti quatuor fient quas rursus si binario numero multiplicem , quadraginta octo mihi summa succrescet; tot igitur erunt affirmationes et negationes quaecunque vel praedicato est verbo vel adjacenti, praedicato fiunt. Quare quoniam tres sunt aliae qualitates propositionum quae sunt necessariae contingentes, et in esse tantum significantes, secundum quas qualitates istae omnes propositiones proferuntur; has quadraginta octo propositiones si in ternarium numerum duxerimus, scilicet secundum propositionum qualitates, centum quadraginta quatuor omnium propositionum praedicativarum, de quibus hoc libro tractat, numerositas crescet. Sed nunc praeter has tres qualitates eas quae sunt, quadraginta octo propositiones cum negationibus suis; quas si per qualitates propositionis, necessariam scilicet contingentem et inesse significantem multiplicavero, centum quadraginta quatuor fient , subter ascripsimus. Est homo. Non est homo. Est omnis homo. Est Socrates . Est justus non . homo. Est quidam homo. Non est quidam homo. Est Socrates . non Socrates. Est non homo. Non est justus non homo. Est justus omnis non homo. non Socrates . Est non . justus homo. Est justus quidam non homo. non justus quidam homo. Est justus Socrates. Non est justus non Socrates . Est non homo. Est justus quidam homo. Est omnis non homo . Non est homo. est quidam non homo. Non est quidam homo. est Socrates. Non est non Socrates . est non homo. Non est non homo.
est justus omnis homo . Non est justus omnis homo. est non homo. Non est non homo. est non Socrates. Non est non justus Socrates .- Non est justus homo. est justus omnis homo. Non est justus omnis homo . est justus homo. Non est justus quidam homo. est justus Socrates . Non est justus Socrates.
| Belirlenmemiş | Küllî | Cüzî | Tekil |
|---|---|---|---|
| İnsan vardır / yoktur | Her insan vardır / yoktur | Bir insan vardır / yoktur | Sokrates vardır / yoktur |
| İnsan olmayan vardır / yoktur | Her insan olmayan vardır / yoktur | Bir insan olmayan vardır / yoktur | Sokrates olmayan vardır / yoktur |
| İnsan adildir / değildir | Her insan adildir / değildir | Bir insan adildir / değildir | Sokrates adildir / değildir |
| İnsan adil olmayandır / değildir | Her insan adil olmayandır / değildir | Bir insan adil olmayandır / değildir | Sokrates adil olmayandır / değildir |
| İnsan olmayan adildir / değildir | Her insan olmayan adildir / değildir | Bir insan olmayan adildir / değildir | Sokrates olmayan adildir / değildir |
| İnsan olmayan adil olmayandır / değildir | Her insan olmayan adil olmayandır / değildir | Bir insan olmayan adil olmayandır / değildir | Sokrates olmayan adil olmayandır / değildir |
PL64.555Syrianus'un hesapla topladığı bu önermeleri biz de adlarıyla sıraladık; çünkü sayıya, örneklerle ortaya konursa daha kolay inanılır. Ayrıca kötü eğitilmiş biri bu önermeler hakkında çok ters bir şekilde tartışıyor, olumlamaları olumsuzlamaların yerine koyup olumsuzlamalarla da olumlamaların bütün düzenini karıştırıyordu. Sözleri kimseyi doğru aklın hakikatinden uzaklaştırmasın diye, hafızaya daha yüce bir destek olsun diye bu düzeni kurduk.
"Her hayvan adildir" önermesine zıt olumsuzlama "Hiçbir hayvan adil değildir" diye anlamlandıran olduğuna göre, bunların ne birlikte ne de aynı şey hakkında asla doğru olmayacağı açıktır. Bunların karşıtları ise bazen birlikte doğru olacaktır: "Her hayvan adil değildir" ve "Bir hayvan adildir".
Bu da yukarıda büyük bir titizlikle gösterildi: Zıtlar, tabiî ya da imkânsız şeylerde öne sürülürse kimi zaman doğruyla yanlışı aralarında bölüşür; şeyler ne tabiî ne imkânsızsa kimi zaman birlikte yanlış bulunabilir. Biri olumlu ya da olumsuz küllî bir önerme yaparsa bunların zıt olduğu söylendi. Şimdi şunu söylüyor: Zıtlar, diyor, birlikte doğru olamaz. Bunu da şeylerin belli bir belirlenmesi olmadan söylemiyor: "Her hayvan adildir" önermesine, yani olumlamaya, zıt olumsuzlama "Hiçbir hayvan adil değildir" diye anlamlandıran olduğuna göre, bunların, diyor, yani birlikte doğru olamayan bu zıtların, ne birlikte ne de aynı şey hakkında asla doğru olmayacağı açıktır.
Ne birlikte doğru demesi şu yüzdendir: Başka başka zamanlarda hem küllî olumlamanın hem olumsuzlamanın doğru olarak öne sürülebilmesine hiçbir engel yoktur. Biri "Her insan adildir" derse ve bunu altın çağda söylerse çok doğru söylemiş olur. Yine biri "Hiçbir insan adil değildir" derse ve bunu demir çağında dile getirirse önerme doğru olacaktır. Demek ki zıt oldukları açık olan küllî olumlama ile olumsuzlamanın doğru olması mümkündür, ama birlikte değil. Biri, böyle olması gerekiyorsa, altın çağda, öteki demir çağında doğrudur; bu zamanlar ise farklıdır ve bir arada değildir. Bu yüzden "ne birlikte doğru olmayacağı açıktır" diye eklemesi yerindedir.
Ne de aynı şey hakkında eki ise aynı şeyin başka bir belirlenmesine yarar. Çünkü küllî olumlama ile küllî olumsuzlama, aynı şey hakkında yüklenmezlerse aynı zamanda ve birlikte de doğru olabilir. Biri "Her hayvan akıllıdır" der ve bunu insanlar hakkında yüklerse olumlama doğrudur. Biri "Hiçbir hayvan akıllı değildir" der ve bunu atlar hakkında söylerse, küllî olumlamaya karşı yapılan küllî olumsuzlama bir ve aynı zamanda doğru olur, ama aynı şey hakkında değil; o olumlama insanlar, bu olumsuzlama atlar hakkında yapılmıştır. Bu yüzden zıtların asla birlikte ve aynı şey hakkında doğru olamayacağı, yani ne bir ve aynı zamanda ne de bir konu hakkında, söylenmiştir.
Bunların karşıtları ise, küllî olumlamaya cüzî olumsuzlama, küllî olumsuzlamaya cüzî olumlama olacaktır. Bunlara, zıtların başına gelenden farklı şeyler başlarına geldiği için alt zıtlar dendiğini söyledik. Açıktır ki zıtlar nasıl birlikte doğru olamaz, ama kimi zaman doğruluğu ve yanlışlığı aralarında bölüşürse, alt zıtlar da zıtların böldüğü durumlarda doğruyu ve yanlışı kimi zaman aralarında böler. Küllî zıtlar birlikte doğru olmadığında onlar birlikte doğru bulunabilir; birlikte yanlış olmaları ise hiçbir şekilde mümkün değildir. Demek ki zıtların birlikte ve aynı şey hakkında doğru olduğunu kimse asla bulamayacaktır. Küllî zıtlara karşıt olan alt zıtların ise, birbirleriyle karşılaştırıldığında doğru bulunması mümkündür. Kendi verdiği örnekte olduğu gibi: "Her hayvan adil değildir" doğrudur; "Bir hayvan adildir" de doğrudur. Demek ki zıtlar birlikte doğru olamaz, alt zıtların birlikte doğru bulunmasına ise hiçbir engel yoktur.
*"Hiçbir insan adil değildir" önermesini "Her insan adil olmayandır" izler; "Bir insan adildir" önermesini ise karşıtı "Her insan adil olmayan değildir" izler; çünkü birinin olması zorunludur.*
Has igitur propositiones Syriano calculis colligente , . nos quoque nominatim disposuimus idcirco quoniam facilior fides habebitur numero, si per exempla prodantur . Simul etiam, quoniam male doctus de his propositionibus perversissime contendebat , et affirmationes quidem negationum loco ponens, per negationes vero affirmationum totum ordinem confundebat . Quare ne quem illius oratio a rectae rationis veritate traduceret, idcirco hanc ad elatioris memoriae subsidium fecimus dispositionem. Quoniam vero contraria est negatio ei quae est omne animal est justum, illa quae significat quoniam nullum animal est justum, hae quidem manifestum est quod nunquam erunt neque verae simul neque in eodem ipso. His vero oppositae erunt aliquando, ut non omne animal justum est, et est aliquod animal justum. Hoc quoque est diligentissime superius demonstratum , quoniam contrariae aliquoties verum falsumque dividerent, si aut in rebus naturalibus , aut in impossibilibus proponerentur; aliquoties vero simul inveniri posse falsas, si res neque naturales nequeimpossibilibus . Contrarias autem esse dictum est, si quis vel affirmative vel negative universalem faceret enuntiationem; ergo nunc hoc dicit: quae sunt , inquit, contrariae? simul verae esse non possunt, et hoc non sine quadam rerum determinatione locutus est; ait enim: Quoniam vero contraria est negatio ei quae est , omne est animal justum, scilicet affirmationi, illa quae significat, quoniam nullum est animal justum; scilicet negatio, hae quidem , ioquil, quoniam sunt contrariae , quae simul verae esse non possunt , manifestum est quoniam nunquam erunt, neque verae simul neque in eodem , sed quod dixit neque verae simul, hujusmodi est. Nihil enim prohibet alio et alio tempore et affirmationem universalem, et negationem veraciter posse proponi, ut si quis dicat: omnis homo justus est, hoc si aureo saeculo diceretur, verissime proponeretur. Quod si quis rursus dicat, nullus homo justus est, hoc si ferreo saeculo enuntiaret, erit vera propositio. Quare contingit affirmationem et negationem universalem veras esse, quas manifestum est esse contrarias, sed non simul. Illa enim in aureo saeculo, si ita contingit, illa in ferreo saeculo, sed haec tempora diversa sunt, et non sunt simul. Quare recte hoc quoque addidit ut diceret, manifestum est quoniam nunquam erunt neque verae simul, quod autem addidit, neque in eodem, ad aliam ejusdem rei determinationem valet: possunt enim rursus eodem tempore et simul universalis affirmatio et universalis negatio verae esse; sed si non de eodem praedicentur, ut si quis dicat: omne animal rationale est, hoc si de hominibus praedicetur, vera est affirmatio. Quod si quis dicat: nullum animal rationale est, hoc si de equis enuntiet, vera erit uno eodemque tempore contra universalem affirmationem universalis facta negatio, sed non de eodem; illa enim affirmatio de hominibus facta est, hic vero de equis negatio. Quamobrem dictum est - nunquam esse posse simul contrarias veras, neque in eodem, id est nec uno eodemque tempore, nec de uno subjecto. Sed quoniam his oppositae erunt universali quidem affirmationi particularis negatio, universali negationi particularis affirmatio, et has diximus idcirco subcontrarias dici, quod diversaquoque contrariis patiantur. Manifestum est quoque sicut contrariae verae simul esse non possunt, dividunt tamen aliquoties inter se veritatem et falsitatem , ita quoque et subcontrariae dividunt quaedam inter se verum falsumque aliquoties, quando contrariae quoque diviserint; simul autem verae inveniri possunt, quando universales et contrariae simul verae non sunt, ut autem simul falsae sint, nulla rerum ratione contingit . Ergo contrarias quidem simul veras esse atque in eodem nunquam quisquam poterit invenire . Subcontrariae autem quae universalibus et contrariis oppositae sunt, sibi invicem comparatas veras inveniri possibile est, ut in eo ipso exemplo quod ipse proposuit, non omne animal justum est, vera est; rursus, est aliquod animal justum, haec quoque vera est. Quare contrariae simul verae esse non possunt,. subcontrarias simul veras nihil prohibet inveniri. Sequitur vero hanc quidem quae est, nullus homo est justus, illa quae est, omnis homo est non justus. Illam vero quae est, aliquis homo justus est, opposita, non omnis est homo non justus, necesse est enim aliquem esse.
PL64.555_2Yalın ve belirsiz önermelerin gerekmesi hakkında yukarıda yeterince konuştu. Şimdi amacı, hangi cüzî olumlamanın hangi küllî olumlamayı ya da olumsuzlamaları izlediği değildir; bunu yukarıda göstermişti. Amacı, hangi küllî olumsuzlamanın hangi küllî olumlamayı izlediği, hangi cüzî olumsuzlamanın hangi cüzî olumlamaya uyduğudur. Bu dört önermeyi şöyle ortaya koyuyor: Yalın küllî olumsuzlama ile belirsiz küllî olumlama birbirini izler ve birbirine uyar; bunların karşıtları da, yani yalın cüzî olumlama ile belirsiz cüzî olumsuzlama, doğrulukta ve yanlışlıkta birbirini izler ve birbirinden hiçbir şekilde ayrılmaz.
Bu dört önerme şöyle dizilsin: Önce "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlaması; bunun altına ona uyan "Hiçbir insan adil değildir" yalın küllî olumsuzlaması. Öteki yanda belirsiz olumlamanın karşısına "Bir insan adildir" yalın cüzî olumlaması, bunun altına da "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlaması.
De consequentia propositionum simplicium atque infinitarum sufficienter quidem supra disseruit. Sed nunc haec est huic intentio non quae particularis affirmatio , quam universalem affirmationem vel negationes sequatur, quod supra jam monstravit. Sed quae; universalis negatio universalem sequatur affirmationem , vel quae particularis negatio particulari scilicet affirmationi consentiat, proponitque has quatuor dicens, negationem simplicem universalem et affirmationem infinitam universalem sese sequi et sibimet consentire, nec minus his oppositas, id est particularem affirmationem simplicem et particularem infinitam negationem, et in veritate et in falsitate se sequi, et a se nullo modo discrepare. Disponantur enim hae quatuor, prior affirmatio infinita universalis quae dicit, omnis homo est non justus, sub hac ei consentiens simplex universalis negatio quae proponit, nullus homo justus est. Rursus in altera parte contra affirmationem infinitam, particularem simplex affirmatio quae dicit, est aliquis homo justus , et sub hac particularis infinita negatio quae proponit, non omnis est homo non justus.
PL64.557Bunlar böyle dizilince, "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlaması doğruysa, "Hiçbir insan adil değildir" yalın küllî olumsuzlaması da doğrudur. Bu, aşağıdaki örneklerde daha iyi anlaşılır. "Her insan dört ayaklı olmayandır" dense, bu doğrudur; "Hiçbir insan dört ayaklı değildir" de doğrudur. Bunlardan biri yanlışsa öteki de yanlış olacaktır. "Her insan adil olmayandır" yanlışsa, ki gerçekten de yanlıştır, "Hiçbir insan adil değildir" yalın olumsuzlaması da çok yanlış söylemiş olur. Demek ki belirsiz küllî olumlama ile yalın küllî olumsuzlama birbirine öyle uyar ki biri doğruysa ötekinin de doğru olması zorunludur, birinin yanlışlığını ötekinin yanlışlığı izler.
Aynı şey öteki tarafta da olur. "Bir insan adildir" doğruysa, "Her insan adil olmayan değildir" de doğrudur; çünkü bir insan vardır. "Her ... değil" demek, "bir ... değil" demekle eşdeğerdir. Bu başka bir örnekte daha açık görünür: Biri "Her insan adil değildir" derse, bu "Bir insan adil değildir" demektir. Demek ki "her ... değil", "bir ... değil" anlamına gelir. Öyleyse biri "Bir insan adil olmayan değildir" derse, adil olmayan olmadığını söylediği kişinin adil olduğunu doğrulamış olur. Demek ki hakkında adil olmayan olmadığı söylenen kişi adil olacaktır. Böylece "Her insan adil olmayan değildir" önermesi "Bir insan adildir" önermesine uyar. Ama "Bir insan adil olmayandır" önermesine uymaz; demek ki bu önerme "Her insan adil olmayan değildir" önermesine uymaz.
Bu belki biraz karanlık göründüğünden, gerekmeleri şöyle almak gerekir. Belirsiz küllî olumlama ile yalın küllî olumsuzlamanın birbirine uyduğunu, birinin doğruluğunu ve yanlışlığını ötekinin doğruluğu ya da yanlışlığının izlediğini kabul edelim. "Her insan adil olmayandır" belirsiz küllî olumlaması yanlışsa, onun karşıtı olan "Her insan adil olmayan değildir" belirsiz cüzî olumsuzlaması doğru olacaktır. Belirsiz küllî olumlama yanlışken "Hiçbir insan adil değildir" yalın küllî olumsuzlaması da yanlıştır; bu yanlış olunca, buna çelişik olarak karşıt olan "Bir insan adildir" cüzî olumlamasının doğru olması zorunludur. Demek ki belirsiz küllî olumlama yanlış olduğunda belirsiz cüzî olumsuzlama doğrudur; yalın küllî olumsuzlama yanlış olduğunda yalın cüzî olumlama doğrudur. Belirsiz küllî olumlama ile yalın küllî olumsuzlama birlikte yanlıştır ve yanlışlıkta birbirine uyar; öyleyse yalın cüzî olumlama ile belirsiz cüzî olumsuzlama birlikte doğru olacaktır.
Yine belirsiz küllî olumlama doğruysa belirsiz cüzî olumsuzlama yanlış olur, çünkü ona çelişik olarak karşıttır. Yalın küllî olumsuzlama doğruysa yalın cüzî olumlama yanlıştır. Belirsiz küllî olumlama ile yalın küllî olumsuzlama ise birlikte doğrudur; öyleyse yalın cüzî olumlama ile belirsiz cüzî olumsuzlama birlikte yanlış olacaktır. Demek ki bunlar, yani yalın cüzî olumlama ile belirsiz cüzî olumsuzlama, doğrulukta ve yanlışlıkta birbirine uyar, birbirinin doğruluğunu ve yanlışını izler. Dolayısıyla biri yalın öteki belirsiz olan iki küllî önerme, olumlama ve olumsuzlama, birbirini izler ve birbirine uyar. Cüzîler, yani küllîlerin karşıtları olan yalın olumlama ve belirsiz olumsuz da birbirine uyar. Öyleyse doğru düzen şudur: Belirsiz küllî olumlamaya yalın küllî olumsuzlama nasıl uyuyorsa, yalın cüzî olumlamaya da belirsiz cüzî olumsuzlama öyle uyar.
*Tekillerde de, sorulan şeyi olumsuzlamak doğruysa, olumlamanın da doğru olduğu açıktır: "Sence Sokrates bilge midir?" "Hayır." "Demek ki Sokrates bilge olmayandır." Küllîlerde ise aynı şekilde söylenen önerme doğru değildir, doğru olan olumsuzlamadır: "Sence her insan bilge midir?" "Hayır." "Demek ki her insan bilge olmayandır." Bu yanlıştır; "Demek ki değil-her insan bilgedir" ise doğrudur. Çünkü bu karşıttır, öteki ise zıt.*
His ergo ita dispositis, si affirmatio universalis infinita vera sit, ea quae dicit, omnis est homo non justus , vera est etiam ea quae proponit, nullus est homo justus, quae est universalis simplex negatio; hoc autem melius in inferioribus cognoscitur exemplis . Dicatur enim, omnis est homo non quadrupes, vera est, rursus nullus est homo quadrupes, haec quoque vera est: quod si una harum sit falsa, falsa quoque erit et altera. Nam si falsa est, quoniam omnis est homo non justus, sicut vere quoque falsa est, illa quoque negatio simplex mendacissime praedicavit quae dicit , nullus est homo justus. Quocirca affirmatio universalis infinita et negatio universalis simplex sibimet consentiunt , ut, una vera, alteram veram esse necesse sit; alterius falsitatem reliquae quoque falsitas consequatur. Idem quoque evenit in parte altera, nam si vera est, quoniam quidam homo justus est, vera quoque est, quoniam non omnis est homo non justus , est enim aliquis: nam si quod dicitur , non omnis, tantumdem est, tanquam si quis dicat, quidam non est , quod in alio quoque exemplo manifestius apparebit. Si quis dicat, non omnis est. homo justus, hoc est dicere, quidam homo justus non est; ergo non omnis, quidam non, significat. Si quis ergo ita proponat, quidam homo non justus non est, quem dicit non esse non injustum, justum esse confirmat. Quare ille de quo dicitur, quoniam non justus non est, erit justus. Unde fit ut ea quae dicit, non omnis est homo non justus, consentiat ei quae dicit, quidam homo justus est. Sed haec non consentit ei quae dicit, quidam homo non justus est, non igitur haec consentit ei quae proponit , non omnis homo est non justus. Sed quoniam hoc fortasse aliquatenus videtur obscurius, consequentiae ipsarum hoc modo sumendae sunt. Sitque nobis hoc positum affirmationem universalem infinitam , et negationem universalem simplicem sibimet consentire, ut unius veritatem et falsitatem , alterius veritas aut falsitas consequatur. Si falsa est. affirmatio infinita universalis quae dicit, omnis est homo non justus, vera erit huic opposita particularis infinita negatio quae proponit , non omnis est homo non justus; sed cum falsa est affirmatio universalis infinita, falsa quoque et universalis simplex negatio quae dicit, nullus est homo justus; sed hac falsa particularem affirmationem quae huic contradictoriae opposita est, veram esse necesse est quae est, quidam homo justus est. Quocirca, quando affirmatio universalis infinita falsa est, vera est particularis infinita negatio, et quando universalis negatio simplex falsa est , vera est simplex affirmatio particularis. Sed affirmatio universalis infinita et negatio universalis simplex simul falsae sunt et sibimet in falsitate consentiunt; simul igitur verae erunt simplex particularis affirmatio et infinita negatio particularis . Rursus si vera est affirmatio universalis infinita , falsa erit negatio particularis infinita, ei enim contradictoriae opposita est. Si rursus vera est universalis simplex negatio , falsa est particularis simplex affirmatio; sed universalis affirmatio infinita et universalis negatio simplex simul verae sunt, simul igitur erunt falsae particularis affirmatio simplex et particularis infinita negatio. Quare hae quoque, id est particularis affirmatio simplex et particularis infinita sibimet in veritate et falsitate consentiunt, et veritatem suam et mendacium invicem consequuntur. Quare affirmatio quidem et negatio, utraque universalis haec simplex, illa infinita , sequuntur sese sibique consentiunt. Particulares autem, id est universalibus oppositae simplex affirmatio et negativa infinita, ipsae quoque sibimet consentiunt. Quare rectus ordo est, ut sicut affirmationi universali infinitae consentit simplex universalis - negatio, ita particulari affirmationi simplici particularis negatio infinita consentiat . Manifestum est autem, quoniam etiam in singularibus , si est verum interrogatum negare quod et affirmatio est, ut, Putasne Socrates sapiens est? Non. Socrates igitur non sapiens est. In universalibus vero non est vera quae similiter dicitur; vera est autem negatio , ut, Putasne omnis homo sapiens est Non. Omnis igitur homo non sapiens est: hoc enim est falsum, sed, non igitur omnis homo sapiens est, vera est; haec enim opposita est, illa vero contraria.
PL64.557_2Önermelerin gerekmesini ve birbirine nasıl uyduklarını tartışırken bu incelemeden bir an ayrılıp şunu öğretmeyi amaçladı: Tekillerde yüklemin yanına olumsuzluk edatı konursa cevapta ne çıkar; küllî önermelerde yüklemin yanına olumsuzluk edatı eklenirse ne çıkar. Çünkü önermeleri aynı şekilde yapmamak gerekir; ikisinden çıkan aynı değildir.
Bu şöyle açıktır: Biri tekil bir şey hakkında sorulduğunda olumsuzlarsa, soran kişi belirsiz yüklenen addan bir sonuç çıkarabilir: Cevap verenin önce olumsuzladığını, o olumsuzluğu yükleme ekler ve bunu doğru olarak söyler. Küllîlerde ise bunlardan olumlama kurulursa aynı doğruluğun ortaya çıkamayacağı görülecektir. Biri ötekine "Sence Sokrates bilge midir?" diye sorar, o da "Hayır" derse, soran doğru olarak "Demek ki Sokrates bilge olmayandır" sonucunu çıkarır. Bu daha açık bir örnekle de görülsün. Birine "Sokrates Romalı mıdır?" diye sorsak, o da "Hayır" dese, doğru olarak "Demek ki Sokrates Romalı olmayandır" sonucunu çıkarabiliriz. Onun verdiği olumsuz cevaptan ve önermede yüklediğimiz addan, belirsiz adlı bir olumlama yaparız: "Sokrates bilge olmayandır" ya da "Sokrates Romalı olmayandır". Bunların belirsiz adlı olumlamalar olduğu yukarıda gösterildi.
Biri küllî konularda aynı şekilde sorup "Her insan bilge midir?" dese, biz elbette
De consequentia propositionum disputans, et sibi quemadmodum consentirent. illum tractatum parumper egressus docere proposuit, quae veniant in responsionem de singularibus, si ad praedicationem ipsarum sit particula negationis apposita, quae rursus in his quae de universalibus sunt propositionibus, si ad praedicationem addita particula negativa concurrat , neque enim oportet similiter facere enuntiationes . Non enim simile est quod ex utraque praedicitur . Hoc autem ita manifestum est: si quis de singulari aliquo interrogatus neget, ille qui interrogaverit potest facere ex infinito nomine praedicavit conclusionem, illam scilicet negationem jungens quam respondens ante negaverat, et hoc veraciter praedicabit. De universalibus autem apparebit non eamdem veritatem posse contingere, si ex his affirmatio componatur . Si quis enim interroget alium, Putasne Socrates sapiens est? si ille respondet!. Non, vere ille concludit dicens: Socrates igitur non sapiens est. Sit autem hoc quoque in alio clariori exemplo manifestum. Si interrogaremus aliquem hoc modo: Socratesne Romanus e,? atqu est ille respondeat: Non, nos vere concludere possumus: Socrates igitur non Romanus est. Facientes ex negatione quam ille respondebat, et ex nomine quod in propositione praedicavimus affirmationem ex infinito nomine quae dicit: Socrates non sapiens est, vel Socrates non Romanus est. Has enim affirmationes esse ex infinito nomine supra monstratum est. Si igitur eodem modo aliquis in universalibus subjectis interroget dicens; Omnisne homo sapiens est? nos utique respondebimus
PL64.559"Hayır" diye cevap veririz. O da aynı benzerlikle sonuç çıkarıp "Demek ki her insan bilge olmayandır, yani hiçbir insan bilge değildir" der. Çünkü "Her insan bilge olmayandır" önermesinin "Hiçbir insan bilge değildir" önermesine uyduğu gösterildi. Böylece doğru cevaptan yanlış bir sonuç çıkarılmış görünecektir. Biz buna şöyle deriz: Olumsuz cevap verdik, ama o olumsuzluk yükleme değil, belirlemeye bağlansın diye. Biri her insanın bilge olup olmadığını sorduğunda olumsuz cevap verirken, bilgeliği her insandan kaldırmak istemedik; bilgeliği "her" belirlemesinden çekip almak istedik. Yani birinde bilgelik var, birinde yok demek istedik; söylediğimiz, "değil-her" demeye eşdeğerdi.
Demek ki o olumsuzluk ada, yani bilgeliğe, bağlanırsa, "Her insan bilge olmayandır" küllî olumlaması olur ve bu da "Hiçbir insan bilge değildir" küllî olumsuzlamasına uyar. Ama bu soruya zıttır; çünkü soru "Her insan bilge midir?" idi. Bu, küllî olumlamayı taşır; ona küllî olumsuzlama zıttır, bu olumsuzlamaya da belirsiz küllî olumlama uyar. Dolayısıyla soruda konan yalın küllî olumlamaya, yani "Her insan bilge midir?" sorusuna, "Her insan bilge olmayandır" diyen sonuç zıttır. "Değil-her insan bilgedir" denirse ise bu hem doğrudur hem de karşıttır. Çünkü "Her insan bilge midir?" sorusuna "Hayır" denip olumsuzluk "her"e bağlanınca "Değil-her insan bilgedir" cüzî olumsuzlaması olur ve bu, soruda konan küllî olumlamaya karşıttır. Çünkü bu karşıttır, öteki ise zıt sözünün anlamı budur.
Kelimelere göre anlam şöyledir: Tekillerde, diyor, yani Sokrates ve her birey gibi şeylerde, sorulan şeyi olumsuzlamak doğruysa, yani biri bir şey sorar ve öteki doğru olarak olumsuzlarsa, örneğin biri Sokrates'in Romalı olup olmadığını sorar, öteki de olumsuzlarsa, olumlamanın da doğru olduğu açıktır; soran kişi olumsuzluktan ve yüklenen addan belirsiz bir olumlama yapar. Örneği şudur: "Sence Sokrates bilge midir?" Cevap: "Hayır." Sonuç: "Demek ki Sokrates bilge olmayandır." Ama bu küllîlerde aynı şekilde durmaz. Bunu şu sözüyle gösterir: Küllîlerde ise aynı şekilde söylenen önerme doğru değildir; yani yüklenen addan ve cevap verenin olumsuzluğundan yapılan belirsiz olumlama doğru değildir, doğru olan olumlama değil olumsuzlamadır. Örneği şudur: Soru: "Sence her insan bilge midir?" Cevap: "Hayır." Yanlış sonuç: "Demek ki her insan bilge olmayandır." Bu yanlıştır ve yukarıda tekil konu hakkında söylediğimize benzemez. Doğru olan daha çok "Demek ki değil-her insan bilgedir" önermesidir; cevap verenin olumsuzluğu "her"e bağlanır ve cüzî olumsuzlama olur. Bu doğrudur ve aynı zamanda karşıttır. Çünkü sorulan küllî olumlama "Her insan bilge midir?" iken, olumsuzluk edatından sonuçta "Değil-her insan bilgedir" önermesi yapılmıştır ve bunlar karşıttır; biri küllî olumlama, öteki cüzî olumsuzlamadır. Öteki ise zıttır: Olumsuzluk yükleme bağlanırsa belirsiz küllî olumlama olur, bu da belirli küllî olumsuzlamaya uyar; o ise soruda konan belirli küllî olumlamaya zıttır. Demek ki belirsiz küllî olumlama da zıt olacaktır.
Tekillerde belirsiz adlı olumlama ile belirli olumsuzlamanın birbirine uymasının, küllîlerde ise belirsiz adlı küllî olumlamanın belirli cüzî olumsuzlamaya uymamasının sebebi araştırılmalıdır. Biri "Sokrates bilge olmayandır" ve "Sokrates bilge değildir" derse aynı şeydir ve bu ikisi birbirine uyar. Ama biri "Her insan bilge olmayandır" ve yine "Değil-her insan bilgedir" derse bu ikisi birbirine uymaz. Gerekçe şudur: Tekil konularda çift karşıtlık yoktur, yalnız bir karşıtlık, yani olumsuzlamayı yapan vardır. Küllî olarak yüklenen küllîlerde ise çift karşıtlık vardır: biri zıt, öteki çelişik.
: Non. Tum ille eadem similitudine concludit, , dicit enim, Omnis igitur homo non sapiens est. Quocirca nullus homo sapiens est; ea enim quae dicit: omnis homo non sapiens est, consentire monstrata est ei quae dicit: nullus homo sapiens est. Videbitur igitur quod ex vera responsione falsa illata esse conclusio, cui nos dicimus negationem quidem nos respondisse, non ut ea negatio ad praedicatum jungeretur, sed ad determinationem, neque enim nos voluisse ab omni homine sapientiam tollere, cum interrogante aliquo an omnis homo sapiens esset, nos negaremus, sed ab omni potius id est. determinatione voluisse nos abstrahere sapientiam, illud scilicet significantes, quod alicui esset, et alicui non esset sapientia, ut quod diximus non tantum valeret quantum si diceremus non omnis. Igitur si illa negatio ad nomen, id est ad sapientiam jungatur, universalis fit affirmatio quae dicit, omnis homo non sapiens est, consentiens universali negationi , quae proponit, nullus homo sapiens est. Sed haec contraria est interrogationi; fuit enim interrogatio , omnisne homo sapiens est. Haec habet universalem affirmationem, cui contraria est universalis negatio, cui rursus negationi consentit universalis affirmatio infinita. Quocirca affirmatio quoque universali simplici, quae in interrogatione posita est, id est omnisne homo sapiens est, contraria est ea quae dicit conclusio, quoniam omnis homo non sapiens est. Quod si dicatur , non omnis homo sapiens est, et verum est, et ei opposita est. Contra enim eam qucedicitinterrogationem, omnisne homo sapiens est? cum responsum fuerit non, et juncta negatio fuerit ad omnis, particularis negatio fit dicens: non omnis homo sapiens est, quae est opposita universali affirmationi ei quae in interrogatione est posita universali , hoc est enim quod ait. Haec est enim opposita , illa vero contraria. Per verba autem sensus iste sic constat. Manifestum est autem, inquit, quoniam in singularibus, ut est Socrates et quidquid individuum est, si verum est interrogatum negare, id est si quando aliquid quis interrogat vere ille negaverit , ut cum aliquis interrogat an Romanus sit Socrates , ille neget quoniam et affirmare verum est, ut ille qui interrogat ex negatione et nomine praedicato infinitam faciat affirmationem, et hujus est exemplum: putasne Socrates sapiens est? Responsio, non. Conclusio , Socrates ergo non sapiens est. Sed hoc non similiter in universalibus se habet, quod , per hoc monstrat quod ait, in universalibus vero non est vera quae similiter dicitur, id est non vera est, affirmationi infinita facta ex praedicato nomine et respondentis negatione, sed potius vera est. negatio, non affirmatio; hujus exemplum tale est, nam interrogatio est ut, putasne homo omnis sapiens est? Responsio , non . Falsa conclusio , omnis igitur homo non sapiens est; hoc autem falsum est , et non simile est ei quod supra de singulari subjecto praediximus, sed potius illa quae dicit, non omnis igitur homo sapiens est, ut respondentis negatio ad omnis jungatur, et fiat negatio particularis: est enim haec vera, haec autem est etiam opposita. Nam cum affirmationi universalem interrogata esset ea quae dicit, omnisne homo sapiens est? ex negativa particula factum est, non omnis homo sapiens est in conclusione, et sunt oppositae. illa est enim affirmatio universalis, haec autem particularis negatio, illa vero contraria. Nam si non negatio ad praedicatum jungatur, fit universalis affirmatio infinita, quae consentit universali negationi finitae; sed haec contra universalem affirmationem finitam quae in interrogatione est posita, contraria est. Contraria igitur erit etiam illa quae universalis est affirmatio infinita. Quae autem causa est cur in singularibus vel affirmatio ex infinito nomine, vel negatio sibimet finita consentiant, in universalibus autem universalis affirmatio ex infinito nomine non consentiat particulari negationi finitae, quaerendum est. Etenim si quis dicat, Socrates, non sapiens est et Socrates sapiens non est, idem est, et hae duae sibimet consentiunt. Si quis autem dicat, omnis homo non sapiens est, et rursus, non omnis homo sapiens est, hae duae non sibimet consentiunt. Sed haec ratio est quod in singularibus subjectis non sunt duplices oppositiones, sed una tantum, id est, quae negationem facit. In universalibus autem universaliter praedicatis duplex oppositio est, una contraria, una vero contradictoria . .
PL64.559_2"Sokrates bilgedir" gibi bir olumlama varsa, bunun karşısında tek karşıtlık "Sokrates bilge değildir"dir. Biri "Sokrates bilge olmayandır" derse, bu önermenin "Sokrates bilge değildir"den başka bir anlamı olmaz; çünkü tekillerde yalnız bir karşıtlık olduğunu söyledik. Dolayısıyla başka ne olursa olsun aynı anlamda birleşir. Küllî olarak yüklenen küllîlerde ise durum aynı değildir. "Her insan bilgedir" küllî olumlaması varsa, bunun karşısında hem "Hiçbir insan bilge değildir" hem "Değil-her insan bilgedir" önermesi vardır; biri zıt, öteki çelişiktir. Demek ki bu karşıtlık tek olarak kendine uyamaz: Küllî olumsuzlama olan bütünü kaldırır, cüzî olumsuzlama olan belirli bir kısmı. Küllî olumsuzlama ise belirsiz adlı küllî olumlamaya uyar; demek ki bu da belirlenmiş cüzî olumsuzlamadan farklı olacaktır. Küllîlerde karşıtlık çift, tekillerde tek olduğu için, yüklemenin aynı benzerliğinde aynı doğruluk ve yanlışlık gerçekleşmez.
Belirsiz adlara ya da fiillere göre karşı konanlar, "insan olmayan" ya da "adil olmayan" gibi, ad ve fiil olmadan olumsuzlamalar gibi görünecektir, ama değildir. Çünkü olumsuzlamanın her zaman doğru ya da yanlış olması zorunludur. "İnsan olmayan" diyen ise, bir şey eklenmedikçe, "insan" diyenden daha çok, hatta daha az doğru ya da yanlış söylemiş olur.
Önermelerin belirsiz adlardan yapılabildiğini biliyoruz. Aristoteles bunları çözerek belirsiz adın deyişini kendi başına alıyor ve belirli ada karşı konulduğunda bir tür önerme karşıtlığı olup olmadığını tartışıyor.
Si sit ergo hujusmodi affirmatio quae dicit Socrates sapiens est, contra hanc una oppositio est quae proponit, Socrates sapiens non est. Si ergo dicat aliquis, Socrates non sapiens est, haec nullum alium habebit intellectum quam ea quae dicit, Socrates sapiens non est, unam enim tantum solam diximus in singularibus oppositionem. Quare quaecunque aliae fuerint, eadem significatione concurrerent; in universalibus vero universaliter praedicatis non eodem modo est. Nam si sit affirmatio universalis quae dicit, omnis homo sapiens est, contra hanc etiam illa est quae dicit, nullus homo sapiens est, etiam illa quae dicit , non omnis homo sapiens est, et illa est contraria, haec contradictoria. Simplex ergo haec oppositio sibi non potest consentire, illa enim tollit quae est universalis negatio, illa partem diffinite , quae est particularis negatio. Sed universalis negatio universali affirmationi ex infinito nomine consentit; diversa igitur erit haec quoque a particulari definita negatione, et quoniam duplex est oppositio in universalibus , et simplex in singularibus, recte in eadem similitudine ' praedicationis non eadem veritas falsitasque contingit . Illae vero quae sunt contrajacentes secundum infinita nomina vel verba, ut in eo quod est, non homo, vel non justus, quasi negationes sine nomine et verbo esse videbuntur , sed non sunt, semper enim vel veram esse vel falsam necesse est negationem. Qui vero dixit non homo, non plus dicente homo, sed etiam minus, verus vel falsus fuit , si non aliquid addatur. Novimus propositiones ex infinitis fieri posse nominibus , has ergo dissolvens Aristoteles sumit per se dictionem nominis infiniti, et de ea disputat si contra finitum nomen comparetur, an quaedam enun-
PL64.561Biri "insan olmayan"ı alıp "insan"ın karşısına koyarsa, belki bir ölçüde karşıtlık yapıyor görünür. Olumsuzluk edatı önermeyi tutan fiile eklenince, ileride gösterileceği gibi önermenin bir kipi yüklenmese de nasıl olumsuzlama yapıyorsa, ada eklenince de bir tür olumsuzlama yapıyor görünür; "değil" edatı "insan"a bağlanınca "insan olmayan" olur. Şöyle diyor: Belirsiz adlara ya da fiillere göre karşıt olanlar, "insan olmayan" ya da "adil olmayan" gibi, ad ya da fiil olmadan olumsuzlamalar gibi görünür. Biri "koşmaz" derse bu adsız bir olumsuzlama olur; "insan olmayan" derse bu da fiilsiz bir olumsuzlamadır. Bu belirsiz ad ya da fiile göre deyişler, "insan" ve "koşar" belirli ad ya da fiiline karşı konur. Demek ki belirsiz ad ya da fiile göre söylenen bunlar olumsuzlama görünecektir, ama değildir.
Bunların olumsuzlama olmadığını en çok şu gerekçe kanıtlar: Her olumsuzlama ya doğru ya yanlıştır; "insan olmayan" ya da "koşmaz" dediğimiz ise, yalın ve belirli "insan" ile "koşar" da doğru ya da yanlış bir şey anlamlandırmasa bile, doğru ya da yanlış bir şeyi çok daha az gösterir. Yalın olanlar doğru ya da yanlış bir şey anlamlandırdığı için belirsiz deyişlerin yalınlardan daha az doğru ya da yanlış gösterdiğini söylemiyoruz. Yalın ad ve fiil doğru ya da yanlış bir şey göstermese de belirli bir şey öne sürer: "insan" belirli bir şeydir ve bir türdür. "İnsan olmayan" diyen ise mevcut türü ortadan kaldırır, sonsuz başka türü anlamaya bırakır, ama onlardan hiçbirini koymaz. Demek ki belirli fiiller ya da adlar başkalarıyla bağlanmadıkça kendi başlarına doğru ya da yanlış olamasa da, belirsiz adlar ya da fiiller doğruluğu ya da yanlışlığı çok daha az taşır; bunlar anlamlandırdıkları şeyi bile koymaz, onu ortadan kaldırır, ama kendi başlarına başka bir şeyi anlamda kurmaz. Sonuçta belirli olanlar doğruluğun ya da yanlışlığın kavranışına daha yakındır. Demek ki belirsiz adın deyişi, yalın ve belirli bir kelimeden daha az doğru ya da yanlıştır.
"Her insan olmayan adildir", bunlardan hiçbiriyle aynı şeyi anlamlandırmaz; buna karşıt olan "Değil-her insan olmayan adildir" de öyle. "Her adil olmayan insan olmayandır" ise "Hiçbir adil insan olmayan değildir" ile aynı şeyi anlamlandırır.
Belirsiz yüklemli önermeler hakkında yeterince konuşup karşıtlıklarını ve gerekmelerini gösterdikten, araya da belirsiz adların olumsuzlama olmadığını kısaca not ettikten sonra, şimdi konusu belirsiz, yüklemi belirli ya da belirsiz olan önermelere dönüyor. Önce, konusu belirsiz olan bu önermelerin, yüklemi belirsiz olanlarla ya da ikisi de belirli olanlarla aynı olup olmadığını, aynı şeyi anlamlandırıp anlamlandırmadığını, sırayla bir gerekme taşıyıp taşımadığını öğretiyor. "Her insan olmayan adildir" ve "Değil-her insan olmayan adildir" önermelerinin, ikisi de belirli ya da yüklemi belirsiz olanlardan hiçbiriyle aynı şeyi anlamlandırmadığını söylüyor.
İkisi de belirli ya da yüklemi belirsiz olanlar şöyle dizilsin: Önce yalın küllî olumlama konsun; altına, yukarıdaki yalın olumlamaya uyan yüklemi belirsiz küllî olumsuzlama. Karşısına yalın küllî olumsuzlama, onun altına yüklemi belirsiz küllî olumlama konsun. Bunların birbirine uyduğu bellidir; önde olan, yüklemi belirsiz küllî olumlamadır.
"Her insan adildir" — "Hiçbir insan adil değildir"
"Hiçbir insan adil olmayan değildir" — "Her insan adil olmayandır"
oppositio videatur. Si quis enim sumat id quod dicitur, non homo, et opponat contra id quod dicimus, homo, videbitur fortasse aliquatenus facere oppositionem, quoniam enim omnis negativa particula adjecta verbo, quod continet propositionem, negationem facit, etiam si modus aliquis propositionis non praedicetur, quod posterius demonstrandum est, ita etiam nomini videtur cum adjecta fuerit negativa particula, quamdam facere negationem, ut si non particula jungatur ei quod est homo, faciat non homo, hoc est enim quod ait. Illae vero quae sunt secundum infinita nomina vel verba oppositae, ut in quod est non homo, vel non justus, quasi negationes sine nomine vel verbo esse videntur. Si quis enim dicat, non currit, haec fit sine nomine negatio; quod si quis dicat, non homo, haec quoque est sine verbo negatio. Quae dictiones secundum infinitum nomen verbum opponuntur finito nomini vel verbo, quod est homo, et currit; videbuntur ergo hae negationes secundum infinitum nomen vel verbum quae praedicantur , sed non sunt. Maxime enim ratio has negationes non esse convincit, quod omnis negatio vel vera vel falsa est, quod autem dicimus non homo vel non currit, licet simplicia quoque et finita, homo scilicet atque currit, nihil verum falsumve significent; tamen haec infinita multo minus aliquid verum aut falsum demonstrant, non quod simplicia verum aliquid falsumve significent; idcirco dicimus infinitas dictiones simplicibus minus verum aut falsum monstrare . Sed quod quanquam nihil verum falsumve designet simplex nomen et verbum, tamen definitum quiddam proponit, ut in eo quod est homo finitum quiddam est et una species. Is vero qui dicit, non homo, praesentem quidem speciem interimit, infinitas autem alias dat intelligere ipsas nihil ponens. Quocirca quanquam finita verba vel nomina per se vera vel falsa esse non possint nisi cum aliis juncta sint, tamen longe minus veritatis aut falsitatis capacia sunt nomina infinita vel verba quae nec hoc ipsum quidem quod significant ponunt, sed illud quidem perimunt; nihil autem per se aliud in significatione constituunt. Postremo propinquius ad veritatis vel falsitatis finita sunt intellectus. Minus igitur vera vel falsa est dictio nominis infiniti, quam alicujus simplicis et finiti vocabuli. Significat autem, est omnis non homo justus, nulli illarum idem, nec . huic opposita ea quae est, non est omnis non homo justus. Illa vero quae est, omnis non justus non homo, illi quae est, nullus justus non homo , idem significat. Postquam de propositionibus infinitum habentibus praedicatum , sufficienti disputatione locutus est, earumque oppositiones ostendit , consequentiasque demonstravit , atque in medio de infinitis nominibus, quod non essent negationes breviter pernotavit, nunc redit ad eas propositiones quae subjectum habent infinitum , praedicatum vero vel finitum vel infinitum , et primum quidem an eaedem sint, idemque significent , habeantque ordine aliquam consequentiam hae propositiones quae ex infinito subjecto sunt, cum his quae ex infinito praedicato sunt vel ex utrisque finitis docet! . Ait enim has duas propositiones quae sunt, est omnis non homo justus, non est omnis non homo justus, nulli illarum idem significare quae aut ex utrisque finitis sunt aut ex praedicato infinito, et disponantur quidem illae quae aut ex utrisque finitis sunt aut ex praedicato infinito, et primum quidem ponatur simplex affirmatio universalis, sub hac negatio universalis ex praedicato infinito superiori simplici affirmationi consentiens. Contra vero ponatur universalis simplex negatio, et sub hac universalis ex infinito praedicato affirmatio, quas constat sibimet consentire praecedente affirmatione universali quae est ex infinito scilicet praedicato. Est omnis homo justus Nullus est homo justus Nullus est homo non justus Est omnis homo non justus Cum
PL64.561_2Konusu yalın, yüklemi belirsiz ya da yalın olumlamalar ve olumsuzlamalar böyle konunca, Aristoteles şimdi konusu belirsiz önermelerin, altına yazdığımız bu önermelerden hiçbiriyle aynı şeyi anlamlandırmadığını söylüyor. "Her insan olmayan adildir" önermesi "Her insan adildir" önermesine uymaz; "Her insan adil olmayandır", "Hiçbir insan adil değildir" ya da "Hiçbir insan adil olmayan değildir" önermelerine de uymaz. Çünkü bunların hepsi konu olarak insanı, ötekiler ise insan olmayanı alır. Dolayısıyla bunun olumsuzlaması da, yani belirsiz konulu küllî olumlamanın cüzî olumsuzlaması da konusu belirli önermelerden hiçbiriyle uyuşamaz. "Değil-her insan olmayan adildir" önermesi ne "Her insan adildir" ile ne "Her insan adil olmayandır" ile ne de "Hiçbir insan adil değildir" ya da "Hiçbir insan adil olmayan değildir" ile uyuşur.
Ama bunu, belirsiz konulu önermelerin, konusu belirli olup yüklemi belirli ya da belirsiz olan önermelerden farklı olduğu için söylemiyor. Çünkü yüklemeler farklı olup yine de bazen aynı şeyi anlamlandırabilir: "Her insan adaletsizdir", "Hiçbir insan adil değildir"den farklıdır; ama yoksunluklu olumlama önde gelirse bazen aynı şeyi anlamlandırırlar. Çünkü olumlamalar önde gelince olumsuzlamaların kuşkusuz izlediği söylenmişti. Demek ki belirsiz ad konulu önermelerin, konusu belirli, yüklemi belirli ya da belirsiz önermelerden farklı olduğunu söylemiyor, onların birbirine hiç uymadığını
igitur ita sint affirmationes positae et negationes simplex quidem subjectum habent, infinitum vero vel simplex praedicatum, nunc Aristoteles dicit quoniam hae propositiones qnae subje . ctum babentinfinitum nulliillarumsuperiorumqu es subje. disposuimus idem significant: haec enim quae dicit , est omnis non homo justus, non consentit ei quae dicit , est omnis homo justus, nec rursus ei quae dicit, est omnis homo non justus, nec his rursus quae sunt , nullus est homo justus, vel nullus est homo non justus; hae enim omnes hominem subjectum habent, illae vero non hominem. Quocirca nec hujus negatio , id est universalis affirmationis ex infinito subjecto, particularis scilicet negatio cum ulla earum quae finitum habent subjectum, poterit consentire. Ea enim quae dicit, non est omnis non homo justus ", neque cum ea quae proponit, est omnis homo justus, neque cum ea quae dicit, est omnis homo non justus, neque cum his quae enuntiant, nullus est homo justus, vel nullus est homo non justus. Sed non hoc dicit, quoniam ex infinito subjecto propositiones diversae sunt, his quae sunt vel ex finito praedicato vel ex infinito , subjecto tamen finito. Possunt enim diversae quidem esse praedicationes, idem tamen aliquoties significare, ut ea quae dicit, omnis est homo injustus, cum diversa sit ab quae dicit, nullus est homo justus; idem tamen aliquando significant, si affirmatio privatoria praecesserit. Dictum est enim quod affirmationibus praecedentibus negationes sine dubio sequerentur; ergo non hoc dicit, quoniam diversae sunt propositiones ex infinito nomine subjecto iis quae sunt .. praedicato vel finito vel infinito, subjecto tamen finito , sed quod omnino sibi non consentiant , vel non
ya da aynı şeyi anlamlandırmadığını, yani önermenin bütün gücüyle benzemediklerini söylüyor.
Bunları konusu belirli, yüklemi belirsiz ya da belirli olanlar hakkında söyledi. Şimdi, belirsiz ad konulu olan ve ikisi de belirsiz olan önermelerin gerekmelerine geliyor. Yukarıda ikisi de belirli ya da yüklemi belirsiz olanların gerekmesini öğrettiği gibi, şimdi de ikisi de belirsiz adlı ya da konusu belirsiz adlı önermelerin birbirine karşı nasıl bir gerekme taşıdığını gösteriyor: "Her adil olmayan insan olmayandır" ise "Hiçbir adil insan olmayan değildir" ile aynı şeyi anlamlandırır.
Yalnız şu iki önermeyi gösteriyor: İkisi de belirsiz küllî olumlama olan "Her adil olmayan insan olmayandır", yalnız konusu belirsiz küllî olumsuzlama olan "Hiçbir adil insan olmayan değildir" önermesine uyar. Bunlarda "dir" edatı akılda tutulur ve bütün önerme "Her adil olmayan insan olmayandır", "Hiçbir adil insan olmayan değildir" olur. Konusu belirli, yüklemi belirsiz ya da belirli olanlarda, konusu belirli ve yüklemi belirsiz olumlamayı, yani "Her insan adil olmayandır" önermesini, ikisi de belirli olan yalın küllî olumsuzlama olan "Hiçbir insan adil değildir" izliyordu. Burada da yalnız konular değişince aynı şey olur. Orada ikisi de belirli küllî olumsuzlama, konusu belirli yüklemi belirsiz olumlamayı nasıl izliyorsa, burada da ikisi de belirsiz küllî olumlamayı, yine küllî olan belirsiz konulu olumsuzlama izler. Yalnız bu iki önermeyi yazdı ve yalnız bunlarda gerekmeyi gösterdi. Ötekileri anlaşılması kolay sandığı için izlemeye gerek görmedi. Biz ise hiçbir şey eksik kalmış görünmesin diye onları ekliyoruz; gerekme şöyledir: ⟦Tablo OCR'da eksiktir.⟧ Biri bunlara dikkatle bakarsa, iki karşılaştırma iki önermeyle son derece uygun bir gerekme ve uyum gösterecektir.