İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

III. Kitap

PL64.487_2Bu kitabın akışının ele alacağı konuları açıklamak, neredeyse mantık ilminde tartışılmaya uygun olanın üstünde bir incelemedir. Ama sık sık söylediğimiz gibi, düşünceler sözlerle dile getirildiği ve bunların altında şeyler bulunduğu açık olduğuna göre, şeylerde olanın çoğu kez seslere de aktarıldığı şüphesizdir. Bu yüzden Aristoteles'in son derece ince görüşlerini iki şerh basamağıyla açmaya karar vermem doğruydu. Birinci baskı bu yüksek ve ince konulara girenlere bir bakıma daha kolay bir patika hazırlar; ikinci baskının ince görüşleri açmakta gösterdiği emek ise çalışma ve öğrenimde ilerlemiş olanlara okunmak ve öğrenilmek üzere sunulur. Bu yüzden önce birkaç şey söylemek gerekir ki, sonra ele alacağımız konular okuyanlara yabancı gelmesin.

Yunanlar, önermede hiçbir şart olmadan öne sürülen önermelere kategorik der: "Gündüzdür", "Güneş vardır", "İnsan vardır", "İnsan adildir", "Güneş ısıtır" ve bir şartın düğümü ya da bağı olmadan öne sürülen öteki önermeler gibi. Şartlı önermeler ise şöyledir: "Gündüzse aydınlıktır." Yunanlar bunlara hipotetik der. Şartlı denir, çünkü "Bu varsa o vardır" denecek şekilde bir şart öne sürülür. Yunanların kategorik dediklerine Latincede yüklemli diyebiliriz; çünkü "yüklem" kelimesi varsa, önermelere niçin "yüklemli" denmesin?

Bunlardan bazıları ebedî şeyleri anlamlandırır. Anlamlandırdıkları şeyler her zaman olduğu ve kendi tabiatlarından asla ayrılmadığı gibi, önermelerin kendileri de değişmez bir anlamlandırmaya sahiptir: "Tanrı vardır", "Tanrı ölümsüzdür" gibi. Bu önermeler ölümsüz şeyler hakkında söylendikleri için ebedî ve zorunlu bir anlamlandırmaya sahiptir; bu da tek bir zamanın tabiatında değil, bütün zamanlarda görülür. "Tanrı ölümsüzdür", "Tanrı ölümsüzdü", "Tanrı ölümsüz olacak" dediğimizde, anlamlandırmanın kendi zorunluluğundan hiç ayrılmaz. Söylenen şeyin ya olmuş olduğu ya olduğu ya da mutlaka gerçekleşeceği önermelere zorunlu önermeler deriz. Ebedî şeyleri anlamlandıranlar ise ebedî zorunluluğa sahiptir. Bunlarda hakikatin tabiatı açık olmasa da, tabiatta zorunluluğun sabit bir kararlılıkla bulunmasını hiçbir şey engellemez. Örneğin yıldızların sayısının çift mi tek mi olduğu bize bilinmese de, bu yüzden ne çift ne tek görünmeleri mümkün değildir; şüphesiz ya çifttir ya tektir. Çünkü her çokluk tabiatta bu ikisinden birini taşır. Bu yüzden burada biri "Yıldızlar çifttir" der, öteki "Yıldızlar çift değildir" diye cevap verirse; ya da biri "Yıldızlar tektir" der, öteki "Yıldızlar tek değildir" derse, bunlardan biri zorunlu olarak doğruyu söyler. Hangisinin doğruyu söylediği bize bilinmese de, söylenenin değişmez olarak öyle olması zorunludur. Bunlar değişmez şekilde zorunlu önermelerdir.

Başkaları ise ebedî şeyleri anlamlandırmaz, ama hakkında bir şey olumlanan ya da olumsuzlanan konular var oldukça yine zorunludur. "İnsan ölümlüdür" dediğimde, insan var oldukça insanın ölümlü olması zorunludur. Biri "Ateş sıcaktır" derse, ateş var oldukça önerme zorunlu olarak doğrudur.

Başkaları ise

PL64.487_2

Ea quae hujus libri series continebit exponere altioris pene tractatus est quam ut in logica disciplina conveniat disputari; sed quoniam (ut saepe dictum est orationibus sensa proferuntur, quibus subjectas res esse manifestum est, non est dubium quin quod in rebus sit idem saepe transferatur ad voces. Quare mihi recte consilium fuit subtilissimas Aristotelis sententias gemino ordine commentationis aperire. Nam quod prior tenet editio ingredientibus ad haec altiora et subtiliora quamdam quodammodo faciliorem semitam parat, Quod autem secunda editio, in patefaciendis subtilibus sententiis elaborat, hoc studio doctrinaque provectis legendum discendumque proponitur. Quare prius quaedam pauca dicenda sunt, quatenus ea de quibus postea tractaturi sumus, haec ipsa legentibus non videantur ignota. Categoricas propositiones Graeci vocant quae sine aliqua conditione propositionis promuntur, ut est, dies est, sol est, homo est, homo justus est, sol calet, et caetera quae sine alicujus conditionis nodo atque ligamine proponuntur. Sunt autem conditionales propositiones hujusmodi, si dies est, lux est, quas Graeci hypotheticas vocant. Conditionales autem dicuntur, quod talis quaedam conditio proponitur ut dicatur, si hoc est, illud est, et illas quidem quas categoricas Graeci nominant, Latine praedicativas dicere possumus. Nam si praedicamentum est, cur non quoque propositiones praedicativae dicantur? Harum autem quaedam sunt quae cum sempiterna significent, sicut hae res quas significant semper sunt, et nunquam a propria natura discedunt, ita quoque ipsae propositiones immutabili significatione sunt, ut si quis dicat, Deus est, Deus immortalis est. Hae namque propositiones sicut, de immortalibus dicuntur, ita quoque sempiternam habent et necessariam significationem, nec hoc in unius temporis natura perspicitur, sed in omnium. Nam cum dicimus, Deus immortalis est vel immortalis fuit, vel immortalis erit, a propria significationis necessitate nil discrepat. Necessarias autem propositiones vocamus in quibus id quod dicitur, aut fuisse, aut esse, aut certe necesse est evenire, et haec quidem quae sempiterna significant, sempiternae necessitatis sunt. Nam etiam si in his non sit manifesta veritatis natura, nihil tamen prohibet fixam esse necessitatis in natura constantiam, ut si nobis ignotum est utrum paria sint astra, an imparia, non tamen idcirco poterit evenire ut nec paria, nec imparia videantur, sed sine ulla dubitatione aut paria sunt, aut imparia. Omnis enim multitudo, horum alterum retinet in natura. Quocirca et in his si quis dicat astra paria sunt, aliusque respondeat, astra paria non sunt; vel si quis dicat, astra imparia sunt, aliusque respondeat, astra imparia non sunt, unus horum verum ex necessitate proponit, et quanquam id quod quilibet horum verum dixerit, nobis ignotum est, necesse est tamen immutabiliter esse quod dicitur, atque hae quidem sunt immutabiliter necessariae propositiones. Aliae vero sunt quae non sempiterna significantes, sunt tamen et ipsae necessariae, quousque illa subjecta sunt de quibus propositio aliquid affirmat aut negat, ut cum dico, homo mortalis est, quandiu homo est, tandiu hominem mortalis esse necesse est. Nam si quis dicat, ignis calidus. est, quandiu est ignis, tandiu ex necessitate vera est propositio. Aliae vero sunt quae a natura

PL64.489zorunluluğun tabiatından uzaklaşır ve yalnızca bazı olumsal şeyleri anlamlandırır. Bunlar ya olumlamaya ve olumsuzlamaya eşit şekilde yakındır ya da daha çok bir tarafa eğilimlidir. Eşit olanlara örnek, birinin "Bugün yıkanacağım", "Bugün yıkanmayacağım" demesidir: Olumsuzlama da olumlama da birbirinden daha fazla olacak değildir, çünkü ikisi de eşit şekilde zorunlu değildir. Bir tarafa daha çok eğilimli olanlar ise şöyledir: "İnsan yaşlılıkta ağarır", "İnsan yaşlılıkta ağarmaz." Ağarması daha sık olur, ama ağarmaması da engellenmiş değildir.

Yüklemli önermelerin tabiatı, şeylerin doğruluğundan ve yanlışlığından çıkarılır. Şeyler nasılsa, onları anlamlandıran önermeler de öyle olacaktır. Şeyler kendilerinde bir zorunluluk taşıyorsa önermeler de zorunludur. Yalnız bir şeyin bulunduğunu anlamlandırıyorlarsa, örneğin biri "İnsan yürüyor" deyip insanda yürümenin bulunduğunu gösterdiyse, zorunluluk dışındadırlar; yalnız bulunmayı anlamlandırırlar ve her türlü zorunluluktan yoksundurlar. Şeyler imkânsızsa, onları gösteren önermelere de imkânsız denir. Şeyler olumsal olarak gelip gidiyorsa, onları dile getiren önermeye olumsal önerme denir.

Zamanların bir kısmı gelecek, bir kısmı şimdi, bir kısmı geçmiş olduğundan, zamana bağlı şeyler de bu zaman farklarına göre çeşitlenir. Bazıları şimdiki, bazıları gelecek, bazıları geçmiş zamana aittir. Önermelerden de aynı şekilde bazılarını geçmiş zamanın anlamlandırması tutar: "Yunanlar Troya'yı yıktı" gibi. Bazılarını şimdiki zamanın: "Franklarla Gotlar arasında savaş veriliyor" gibi. Bazılarını geleceğin: "Persler ve Yunanlar savaşta ölecek" gibi. Geçmiş ve şimdiki şeyler kendileri sabit ve belirli olduğu gibi, önermeler de öyledir. Çünkü olmuş olan olmamış değildir, olmamış olan da henüz olmamıştır. Bu yüzden olmuş olan hakkında "Oldu" demek belirli olarak doğru, "Olmadı" demek yanlıştır. Olmamış olan hakkında da "Olmadı" demek doğru, "Oldu" demek yanlıştır. Şimdiki zamanda olan şey de olmakta olmasıyla belirli bir tabiata sahip olduğundan, önermelerde de belirli doğruluk ve yanlışlık taşıması zorunludur. Olan şey hakkında "Oluyor" demek belirli olarak doğru, "Olmuyor" demek yanlıştır. Olmayan hakkında "Olmuyor" demek doğru, "Oluyor" demek yanlıştır.

Geçmiş ya da şimdiki önermelerin belirliliği hakkında yukarıda söylendi. Şimdi tartışmanın düzenini gelecekte söylenen ve olumsal olan önermelerin doğruluğuna ve yanlışlığına çeviriyor. Aristoteles aynı şeylere hem gelecek hem olumsal demeyi âdet edinmiştir. Aristoteles'in görüşüne göre olumsal, ya rastlantının getirdiği ya da birinin hür iradesinden ve kendi isteğinden gelen ya da tabiatın kolaylığıyla iki tarafa da dönebilen, yani olması da olmaması da mümkün olan şeydir. Bunların geçmişte ve şimdide belirli ve kurulmuş bir sonucu vardır; çünkü gerçekleşmiş olanın gerçekleşmemiş olması mümkün değildir, şimdi olanın da olurken olmaması mümkün değildir. Gelecekte ve olumsal olanlarda ise bir şeyin hem olması hem olmaması mümkündür.

Yukarıda olumsalın üç tarzını koyduğumuza ve bunları fizik üzerine yazdıklarımızda daha iyi ele aldığımıza göre, her birine örnek verelim. Dün evden çıkıp, aklımda aramak olan ama o sırada aramadığım dostumu bulduysam: Bulmadan önce bulmamam mümkündü; ama bulduğumda ya da bulduktan sonra bulmamış olmam mümkün değildi. Yine geçen gece kendi isteğimle tarlaya gittiysem, bu olmadan önce gitmemem mümkündü; gittikten sonra ya da giderken, olmakta olanın olmaması ya da olmuş olanın olmamış olması mümkün değildi. Dahası, giydiğim bu gömleğin yırtılması mümkündür; dün yırtıldıysa, yırtılırken ya da yırtıldıktan sonra yırtılmaması ya da yırtılmamış olması mümkün değildi. Yırtılmadan önce ise yırtılmaması mümkündü.

Demek ki aynı olumsal şeylerin şimdide ve geçmişte belirli ve kurulmuş bir sonucu olduğu açıktır. Gelecekte ise iki şeyden herhangi birinin olması mümkündür, ama biri belirli değildir, iki tarafa da eğilimlidir; ya bunun ya onun olması zorunludur.

PL64.489

necessitatis recedunt, et quaedam tantum contingentia significant. Sed haec aut aequaliter se ad affirmationem negationemque habentia sunt, aut ad unum vergentia frequentius. Aequaliter quidem se habent, ut si quis dicat me hodie esse lavandum, hodie me non esse lavandum. Nihil enim vel negatio magis vel affirmatio fiet, utraeque enim aequaliter necessariae non sunt. Illae vero quae plus ad alteram partem vergunt hujusmodi sunt, ut si quis dicat hominem in senectute canescere, hominem in senectute non canescere, fit quidem frequentius ut canescat, non tamen interclusum est, ut non canescat. Praedicativarum autem propositionum natura ex rerum veritate et falsitate colligitur. Quemadmodum res sese habent, ita sese propositiones habebunt, quae res significant. Nam si in se res ullam retinent necessitatem, propositiones quoque necessariae sunt, sin vero tantum inesse significent, ut si quis dicat, homo ambulat, homini ambulationem inesse monstravit, praeter aliquam necessitatem sunt, tantum inesse significantes. omni vacuae necessitate. Quod si res impossibiles sunt, propositiones quae illas res demonstrant, impossibiles nominantur; sin vero res contingenter sunt venientes atque abeuntes, quae illas prodit, contingens propositio nuncupatur. Quoniam autem temporum alia sunt futura, alia praesentia, alia vero praeterita, res quoque subjectae temporibus, his quoque temporum diversitatibus variae sunt. Aliae enim praesentis temporis sunt, aliae futuri, aliae praeteriti. Eodem quoque modo propositiones alias praeteriti temporis significatio tenet, ut cum dico, Graeci Trojam evertere; aliae praesentis, ut cum dico, Francorum Gothorumque pugna committitur; aliae futuri, ut, Persae et Graeci bello morituri sunt. Et de praeteritis quidem et de praesentibus, ut res ipsae stabiles sunt et definitae, sic et propositiones. Nam quod factum est, non est non factum, et quod est non factum nondum factum est. Idcirco de eo quod factum est, verum est dicere definite, quoniam factum est, et falsum est dicere, quoniam factum non est. Rursus de eo quod factum non est, verum est dicere, quoniam factum non est, falsum est, quoniam factum est. Et de praesenti quoque quod fit, definitam habet naturam in eo quod fit, definitam quoque in propositionibus. veritatem falsitatemque habere necesse est. Nam quod fit definite verum est dicere, quoniam fit, falsum quoniam non fit. Quod non fit, verum est dicere non fieri, falsum autem; fieri. De definitione ergo propositionum praeteriti vel praesentis, supra jam dictum est. Nunc vero ad illarum propositionum veritatem falsitatemque disputationis ordinem convertit, quae in futuro dicuntur, quaeque sunt contingentia. Solet autem futura vocare, quae eadem contingentia dicere consuevit. Contingens autem secundum Aristotelicam sententiam est quodcunque aut casus fert, aut ex libero cujuslibet arbitrio et propria voluntate venit, aut facilitate naturae in utramque partem redire possibile est, ut fiat scilicet, et non fiat. Haec ergo in praeterito quidem et praesenti definitum et constitutum habent eventum, quae enim evenerunt, non evenisse non possunt, et quae nunc fiunt ut nunc non fiant, cum fiunt, fieri non potest. In his autem quae in futuro sunt, et contingentia sunt, et fieri potest aliquid, et non fieri. Sed quoniam tres modos supra posuimus contingentis, de quibus melius in physicis tractavimus, singulorum subdamus exempla. Si hesterno die egressus domo inveni amicum, quem in animo habebam quaerere: non tamen tunc quaerebam, ut non invenirem quem inveni antequam invenirem fieri poterat. Cum autem inveni, vel postquam inveni, ut non invenissem fieri non poterat. Rursus si ipse sponte, praeterita nocte profectus sum in agrum, antequam hoc fieret, ut non proficiscerer fieri poterat: Postquam profectus sum, vel cum profectus sum, ut id non fieret quod fiebat, aut non factum esset quod erat factum, fieri non valebat. Amplius, possibile est scindi hanc quam vestior tunicam; si hesterna die scissa est, cum scindebatur, aut postquam scissa est, ut non scinderetur aut non esset scissa, fieri nequibat. Ante vero quam scinderetur, fieri poterat ut non scinderetur. Perspicuum ergo est in praesentis atque praeteritis earumdem rerum quae sunt contingentes definitum constitutumque esse eventum.. In futuris autem unum quodlibet duorum fieri posse, unum vero definitum non esse, sed in utraque parte vergere, et aut hoc quidem aut illud ex necessitate evenire.

PL64.489_2Ama bunun belirli olarak ya da ötekinin belirli olarak olması mümkün değildir; çünkü olumsal şeyler iki tarafa da olabilir. Dediğim şudur: Bugün evden çıkarken dostumu ya bulmam ya bulmamam zorunludur; çünkü her şeyde ya olumlama ya olumsuzlama vardır. Ama şüphesiz belirli olarak bulmam, ya da bu değilse yine belirli olarak bulmamam zorunlu değildir. Oysa dün evden çıkarken dostumu bulduğum günde durum belirlidir: Bulmamış olduğum doğru değildir. Olumsal ve gelecek şeylerde aynı şekilde değildir; orada yalnızca ya bu ya o vardır ve bu zorunludur. Ama tek bir şeyin ya da herhangi bir sonucun belirli ve sanki kesin olması mümkün değildir.

Bu bakımdan olumsal ve gelecek şeylerin önermeleri, geçmiş ve şimdiki şeylerin önermelerine benzemez. Bunlarda da geçmiş ve şimdiki şeylerdeki gibi ya olumlama ya olumsuzlama bulunması bakımından benzerdirler; ama şu bakımdan farklıdırlar: Geçmişte ve şimdide şeylerin sonucu belirlidir, gelecek ve olumsal şeylerde ise belirsiz ve kesin değildir. Yine de bazı şimdiki ve geçmiş şeyler kesin değil ve belirsiz görünür, ama yalnız biz bilmediğimiz için, tabiata göre değil. Yıldızların sayısının çift mi tek mi olduğunu bilmesek de, yıldızların tabiatında belirli olarak birinin bulunduğu açıktır; bu bize bilinmez, ama tabiata son derece bilinirdir. Ama bugün dostumu görüp görmeyeceğim böyle değildir. Ne olacağı bize bilinmez, tabiata da bilinir değildir; çünkü bu tabiatça değil,

PL64.489_2

Ut autem hoc quodlibet definite, vel quodlibet aliud definite fieri non posse, quae enim contingentia sunt, in utraque parte contingunt. Quod autem dico, tale est: Egrediente me hodie domo amicum invenire aut non invenire necesse est. In omnibus enim aut affirmatio est, aut negatio, sed invenire sine dubio definite, aut certe si hoc non est, rursus definite non invenire non est necesse, quemadmodum hesterno die, quo amicum egrediens domo inveni, definitum est: definitum est autem, quod non est verum me non invenisse. Non eodem modo in his quae sunt contingentia et futura, sed tantum aut hoc quidem, aut illud est, et hoc ex necessitate. Quod autem una res vel quilibet unus eventus definitus et quasi certus sit, fieri non potest. Et in hac re dissimiles sunt propositiones contingentium et futurorum, his quae sunt praeteritorum vel praesentium. Nam cum similes sint in eo quod in his aut affirmatio est, aut negatio, sicut etiam in his quae sunt praeterita vel praesentia, in illo diversae sunt, quod in his quidem, id est praeteritis et praesentibus. rerum definitus eventus est, in futuris vero et contingentibus indefinitus est et incertus; videntur tamen quaedam praesentia vel praeterita incerta et indefinita, sed solum nobis ignorantibus, non naturae. Nam licet ignoremus nos utrum astra paria sint an imparia, unum tamen quodlibet definite in natura stellarum esse manifestum est, et hoc nobis quidem ignoratum est naturae vero notissimum. Sed non ita, hodie me visurum esse amicum, aut non visurum. Nobis quidem quid eveniat ignotum est, notum vero naturae non enim hoc naturaliter,

PL64.491rastlantıyla olur. Bu yüzden bu tür önermeler yalnız bizim bilgimize göre değil, tabiatın bilgisine göre de kesin olmayan sonuca ve değişken doğruluk ve yanlışlığa bağlanır. Çünkü olumsalın tabiatı şudur: Ya iki tarafa eşit olarak yakındır, "Bugün yıkanacağım", "Bugün yıkanmayacağım" gibi; ya bir tarafa daha çok, ötekine daha az yakındır, "İnsan yaşlanınca ağarır", "İnsan yaşlanınca ağarmaz" gibi. Biri daha çok, öteki daha az olur, ama daha seyrek olanın da olmasını hiçbir şey engellemez.

Aristoteles'in inceliği bunları tartışırken önce tekillerden başlar ve küllîlere yol açar. Çünkü çelişkiler iki şekilde yapılırdı: Ya tekillerde ya da küllî olarak yüklenen küllîlerde ve bunların karşıtlarında. Yukarıda söylenen üç şeyden, rastlantıdan, hür iradeden ve imkândan işe başlıyor. Bunların hepsine tek bir adla "iki yana açık" (utrumlibet) dedi. Bu adı, bunların tek ve kesin bir sonuca değil, iki taraftan herhangi birine ait olması, olması da olmaması da mümkün olması için uydurdu. Bu ad, kararsız olan ve hiçbir şeyin direnci olmaksızın iki tarafa da eğilebilen bir tabiatı gösterir.

Ama bize bilinmeyen her şeyin iki yana açık ve olumsal tabiatta olduğunu düşünmemek gerekir. Perslerden Yunanlara elçi gönderildiği bize bilinmiyorsa, bu yüzden elçi gönderilmiş olması kesin olmayan bir sonuç değildir. Tıp hastanın yüzünde ölümcül bir işaret yakalamışsa, öyle ki hastanın ölmekten başka hâli olamıyorsa, ama biz sanatı bilmediğimiz için bunu bilmiyorsak, bu yüzden o hastanın ölecek olması iki yana açık ve olumsal tabiatta sayılmamalıdır. Şüphesiz yalnız şunlar böyle sayılmalıdır: Kendi tabiatları gereği nasıl bir sonucu olacakları bilinemediği için bize bilinmeyen şeyler; çünkü tabiatlarının kararsızlığıyla iki tarafa da eğilirler, yani olumlamanın ve olumsuzlamanın sonucuna, kendi kararsızlıkları ve dengesizlikleriyle dönüp dururlar.

Filozoflar arasında olan şeylerin sebepleri üzerine, her şeyin zorunlulukla mı olduğu, yoksa bazı şeylerin rastlantıyla mı olduğu hakkında tartışma vardır. Bu konuda Epikurosçular, Stoacılar ve bizim Peripatetikler arasında büyük bir çekişme vardır; görüşlerini kısaca açıklayalım. Aristoteles'in önderi olduğu Peripatetikler, var olan ve yapılan şeylerde hem rastlantının, hem hür seçimin, hem zorunluluğun bulunduğunu hem çok ağır bir otoriteyle hem de son derece açık bir akılla doğrular. Rastlantının varlığını Fizik'te şöyle ispat ederler: Bir şey yapılırken, yapılan işin kendisi için başlatıldığı şey olmaz da başka bir şey olursa, olan şeyin rastlantıyla olduğu düşünülmelidir. Rastlantı bir eylem olmadan olmaz. Yapılan eylemle umulandan başka bir şey olduğunda, Peripatetik otorite bunun rastlantıyla olduğunu ispat eder. Biri tarım için toprağı kazarken ya da çukur açarken hazine bulursa, o hazine rastlantıyla bulunmuştur; bir eylem olmadan değil, çünkü hazine bulunduğunda toprak kazılmıştı. Ama yapanın niyeti hazine bulmak değildi. Demek ki bir şey yapan insana, başka bir şey için yapmasına rağmen, farklı bir şey denk geldi. Rastlantıyla olduğu söylenen şey budur: Bir eylemle olan, ama yapana o şey için başlatılmamış bir eylemin sonucu olarak denk gelen şey. Bu, şeylerin tabiatının kendisinde vardır; bizim bilgisizliğimizden gelmez. Yani bazı şeyler bize bilinmedikleri için rastlantıyla görünmez; daha çok, tabiatta rastlantıyla olan şeyler zorunluluğun kararlılığına ya da takdirin ölçüsüne sahip olmadığı için bizce bilinmez.

Stoacılar her şeyin zorunlulukla ve takdire göre olduğunu düşündüklerinden, rastlantıyla olanı talihin kendi tabiatına göre değil, bizim bilgisizliğimize göre ölçerler. Rastlantıyla oldu dedikleri şey, zorunlulukla olduğu hâlde insanlarca bilinmeyen şeydir. Hür irade hakkında da onlarla çekişmemiz hemen hemen aynıdır. Biz hür iradeyi şöyle koyarız: Dışarıdan hiçbir şey zorlamadan, yapmamız ya da yapmamamız gerektiğini yargılayıp tarttığımız şeye yöneliriz; önce düşünerek tasarladığımız şeyi tamamlamaya ve yapmaya gireriz; böylece olan şey bizden ve kendi yargımızdan başlar, dışarıdan hiçbir şey ne şiddetle zorlar ne şiddetle engeller. Stoacılar ise her şeyi zorunluluklara verdikleri hâlde, ters bir düzenle hür iradeyi korumaya çalışır. Ruhun tabiatça bir iradesi olduğunu, iradenin kendi tabiatının onu buna ittiğini söylerler.

PL64.491

sed casu evenit. Quare hujusmodi propositiones non modo ad nostram, sed ad naturae ipsius notitiam secundum incertum eventum et inconstantem veritatem atque mendacium derivabuntur. Talis enim est contingentis natura, ut vel in utraque parte aequaliter sese habeat, ut hodie me esse lavandum, vel hodie me non esse lavandum, vel in una plus, minus in altera, ut hominem canescere senescentem, vel hominem non canescere senescentem. Illud enim plus fit, illud minus. Sed nihil prohibet, id quod rarius fit, tamen fieri, de his ergo Aristotelica subtilitas disputatura primum a singularibus inchoans ad universalia tractatui viam pandit. Duobus enim modis contradictiones fiebant, aut in singularibus, aut in universalibus universaliter praedicatis et his oppositis. Ingreditur autem ex his tribus quae supra dicta sunt ex casu, ex libero arbitrio., ex possibilitate, quae omnia uno nomine utrumlibet vocavit, fingens scilicet nomen ad hoc, quod non unius et certi eventus ista sint, sed utriuslibet, et quomodo contingit ea fieri, vel non fieri; hoc autem monstrativum est naturae instabilis, et ad utramque partem sine ullius rei obluctatione vergentis. Non autem oportet arbitrari illa esse utrumlibet et contingentium naturae, quaecunque nobis ignota sunt. Neque enim si nobis ignotum est a Persis ad Graecos missos legatos, idcirco missos esse incerti eventus est. Nec si lethale signum in aegrotantis facie medicina deprehendit, ut aliud esse non possit nisi ille moriatur, nobis autem ignotum sit, propter artis imperitiam, idcirco illum aegrum esse moriturum, utrumlibet, et contingentis naturae esse judicandum est, sed illa sola talia sine dubio esse putanda sunt, quaecunque idcirco nobis ignota sunt, quod per propriam naturam qualem habeant eventum, sciri non possunt: idcirco, quoniam propria instabilitate naturae ad utraque verguntur, id est, ad affirmationis et negationis eventum propria instabilitate atque inconstantia permutantur. Est autem inter philosophos disputatio de rerum quae fiunt causis, necessitatene omnia fiant, an quaedam casu, et in hoc epicureis, et stoicis, et peripateticis nostris magna contentio est, quorum paulisper sententias explicemus. Peripatetici enim, quorum Aristoteles princeps est, et casum et liberi arbitrium judicii, et necessitatem in rebus quae sunt, quaeque aguntur cum gravissima auctoritate tum apertissima ratione confirmant. Et casum quidem esse in Physicis probant, quoties aliquid agitur, et non id evenit, propter quod illa res est coepta quae agebatur, id quod evenit, ex casu evenisse putandum est, et casus quidem non sine aliqua actione fit. Quoties autem aliud quiddam evenit per actionem quae geritur quam speratur, illud evenisse casu peripatetica probat auctoritas, Si quis enim terram fodiens vel scrobem demittens agri cultus causa thesaurum reperiat, casu ille thesaurus inventus est, non sine aliqua quidem actione, terra enim fossa est, cum thesaurus est inventus. Sed non illa erat agentis intentio ut thesaurus in-veniretur. Ergo aliquid agenti homini propter aliud tamen agenti res diversa successit. Hoc igitur ex casu evenire dicitur, quodcunque per aliquam actionem evenit, non propter eam rem coeptam, quae aliquid agenti successerit. Et hoc quidem in ipsa rerum natura est, ut non hoc ex nostra constaret ignorantia. ut non idcirco quaedam esse casu viderentur; quod nobis ignota essent, sed potius idcirco a nobis ignorentur, quod haec in natura quaecunque casu fiunt, nullam necessitatis constantiam, aut providentiae modum tenerent. Stoici dum omnia quidem ex necessitate et secundum providentiam fieri putant, id quod ex casu fit, non secundum ipsius fortunae naturam, sed secundum nostram ignorantiam metiuntur, id enim casu fieri putant, quod cum necessitate fiat, tamen ab hominibus ignoretur. Et de libero quoque arbitrio eadem nobis pene illisque contentio est. Nos enim liberum arbitrium ponimus, nullo extrinsecus cogente in id quod nobis faciendum, vel non faciendum judicantibus perpendentibusque videatur, ad quam rem praesumpta prius cogitatione perficiendam et agendam venimus, ut et id quod fit; ex. nobis et ex nostro judicio principium sumat, nullo extrinsecus aut violenter cogente, aut violenter impediente. Stoici autem omnia necessitatibus dantes, converso quodam ordine liberum voluntatis arbitrium custodire conantur. Dicunt enim naturaliter quidem animam habere quamdam voluntatem, ad quam propria natura ipsius voluntatis impellitur.

PL64.491_2Cansız cisimlerde bazı şeyler tabiatça ağır olarak yere iner, hafifler yukarı çıkar ve bunun tabiatla olduğundan kimse kuşku duymaz. Aynı şekilde insanlarda ve öteki canlılarda da herkeste tabiî bir irade bulunduğunu, bizden yapılan her şeyin bize tabiî olan iradeye göre yapıldığını düşünürler. Ama şunu eklerler: Biz o takdirin zorunluluğunun buyurduğu şeyleri isteriz. Yani bize tabiatça irade verilmiştir ve yaptığımızı iradeyle yaparız, irade bizdedir; ama iradenin kendisini o takdirin zorunluluğu bağlar. Böylece her şey zorunlulukla olur, çünkü tabiî iradenin kendisi zorunluluğu izler; yaptıklarımız da bizden olur, çünkü irade bizden ve canlının tabiatına göredir.

Biz ise hür iradeye, herkesin dilediği şeyi değil, herkesin yargı ve inceleme ile vardığı şeyi deriz. Yoksa birçok hayvanın da hür iradesi olurdu. Çünkü onların bazı şeylerden kendiliğinden kaçtığını, bazılarına kendiliğinden koştuğunu görüyoruz. Bir şeyi istemek ya da istememek hür irade adını gerçekten taşısaydı, bu yalnız insanların değil, öteki canlıların da olurdu; oysa onlarda bu hür irade gücünün bulunmadığını bilmeyen yoktur. Kelimelerin kendisinin de gösterdiği gibi hür irade, irade hakkında bize ait serbest yargıdır. Ne zaman ruha bazı tasavvurlar gelip iradeyi kışkırtsa, akıl onları tartar, onlar hakkında yargıda bulunur, ve seçimiyle tartıp

PL64.491_2

Et sicut in corporibus inanimatis quaedam naturaliter gravia feruntur ad terram, levia sursum meant Et haec natura fieri nullus dubitat, ita quoque in hominibus et in caeteris animalibus voluntatem quidem naturalem esse cunctis, et quidquid fit a nobis, secundum voluntatem quae naturalis nobis est, putant fieri, illud tamen addunt, quod ea volumus quae providentiae illius necessitas imperavit, ut sit quidem nobis voluntas concessa naturaliter , et id quod facimus voluntate faciamus, quae scilicet in nobis est, ipsam tamen voluntatem illius providentiae necessitas constringit, ita fieri quidem omnia ex necessitate, quod voluntas ipsa naturalis necessitatem sequatur, fieri etiam quae facimus ex nobis, quod ipsa voluntas ex nobis est et secundum animalis naturam. Nos autem liberum voluntatis arbitrium non id dicimus quod quisque voluerit, sed quod quisque judicio et examinatione collegerit. Alioqui multa quoque animalia habebunt liberum voluntatis arbitrium. Illa enim videmus sponte quaedam refugere, quibusdam sponte concurrere. Quod si velle aliquid vel nolle hoc recte liberi arbitrii vocabulo teneretur, non solum hoc esset hominum, sed caeterorum quoque animalium, quibus hanc liberi arbitrii potestatem abesse quis nesciat: sed est liberum arbitrium, quod ipsa quoque vocabula produnt, liberum nobis de voluntate judicium. Quotiescunque enim imaginationes quaedam concurrunt animo, et voluntatem irritant, eas ratio perpendit, et de his judicat, et quod ei melius videtur cum arbitrio perpenderit et

PL64.493yargıyla vardığında en iyi gördüğünü yapar. Bu yüzden faydalı görünen bazı tatlı şeyleri reddederiz, bazı acı şeylere ise istemesek de cesaretle katlanırız. Demek ki hür irade istekte değil, isteğin yargılanmasında; tasavvurda değil, tasavvurun tartılmasındadır. Bu yüzden bazı eylemlerin ilkeleri biziz, izleyicileri değil. Akıl kullanmak, yargı kullanmaktır. Çünkü var olmak bize öteki canlılarla ortaktır, yalnız akılla ayrılırız. Bizimle öteki canlılar arasındaki fark yalnız yargıysa, akıl kullanmanın yargı kullanmak olduğundan niçin kuşku duyalım? Biri bunu şeylerden çıkarırsa insanın aklını kaldırmış olur; insanın aklı kaldırılınca insanlık da kalmaz.

Demek ki bizim Peripatetiklerimiz daha doğru düşünür: Şeylerin kendilerinde tesadüfî rastlantıyı, her türlü zorunluluğun dışında koyarlar; hür iradeyi de ne zorunlulukta, ne de rastlantı gibi zorunluluktan gelmediği hâlde bizim elimizde olmayan şeyde, yargının seçiminde ve iradenin incelemesinde koyarlar.

Mümkün denen şey konusunda da Peripatetiklerle Stoacılar arasında bir ayrılık vardır. Bunu şöyle kısaca ortaya koyuyoruz. Stoacılar mümkünü, olabilen ve olması engellenmeyen şey diye tarif ederler. Bunu bizim imkânımıza bağlarlar, yani yapabildiğimize mümkün derler, bize imkânsız olanın mümkün olduğunu reddederler. Peripatetikler ise bunu bizde değil, tabiatın kendisinde koyar: Bazı şeylerin olması mümkündür, öyle ki olmamaları da mümkündür. Örneğin bu kamışın kırılması da mümkündür, kırılmaması da. Bunu bizim imkânımıza değil, şeyin tabiatına bağlarlar. Bu görüşün zıddı, Stoacıların kurucusu olduğu, her şeyin kaderle olduğunu söyleyen görüştür. Kaderle olan şey ana sebeplerden gelir. Durum böyleyse, olacak olan değiştirilemez. Biz ise bazı şeylerin olmasının mümkün olduğunu, aynı şeylerin olmamasının da mümkün olduğunu söylüyoruz; bunu ne zorunlulukla ne de kendi imkânımızla ölçüyoruz.

Bunlar açıklığa kavuştuğuna göre, şunu eklemek yeter: Bunu görüş ve öğreti olarak sabit tutan Aristoteles için gelecek hakkındaki olumsal önermelerin tarzını göstermek kolaydı: Olumlamaya ve olumsuzlamaya eşit yakındırlar, iki tarafa da işlerler. Bu yüzden sonucun belirli bir kararlılığı yoktur; böyle olmasaydı her şeyin zorunlulukla olduğuna inanılırdı. Bu, Aristoteles'in sözlerine geldiğimizde daha açık olacaktır.

Aristoteles önermelerden söz ederken tartışmayı daha yüksek ve belki mantık sanatına ait olmayan konulara taşımakta uygunsuz ya da yersiz davranmış değildir. Çünkü önermelerin sağlam doğruluğunu ve anlamlandırmasını, bunun şeylerden geldiğini ispat etmeden kuramazdı. Dediğimiz gibi yüklemli önermeler sözlerde ya da yüklemelerin birleşiminde değil, şeylerin anlamlandırılmasında bulunur. Bu yüzden önceden söylenmesi gereken her şey açıklandığına göre, Aristoteles'in görüşlerini açmaya ve çözmeye gelelim.

Var olan ve olmuş olan şeylerde olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur: Küllîlerde her zaman biri doğru, öteki yanlıştır; tekillerde de, söylendiği gibi; küllîlerde küllî olarak olmayan önermelerde ise bu zorunlu değildir.

Yukarıda söylediğimiz gibi Latincede yüklemli diye adlandırılabilen kategorik önermeler, kendi anlamlandırdıkları şeylerden akıl yürütmenin tam ölçüsüyle yargılanır. Hipotetik ya da şartlı dediğimiz önermeler ise kendi gücünü şarttan alır, anlamlandırdıkları şeylerden değil. "İnsansa canlıdır" ve "Taşsa canlı değildir" dediğimde, birinde gerekme, ötekinde çatışma vardır. Bu yüzden önermedeki bütün güç önermelerin gerekmesine ve çatışmasına dayanır. Böylece hipotetik önermelerin gücünü ve tabiatını anlamlandırma değil, şart kurar. Yüklemli önermeler ise söylediğimiz gibi varlıklarını öncelikle şeylerden alır. Bu yüzden bazı şeyler şimdiki zamana, bazıları geçmişe ait olduğundan, şimdiki ya da geçmiş zamandaki şeylerin sonucu kesin olduğu gibi, geçmiş ve şimdiki şeyler hakkındaki yüklemli önermelerin doğruluğu ve yanlışlığı da kesindir.

PL64.493

judicatione collegerit, facit, atque ideo quaedam dulciret speciem utilitatis monstrantia spernimus, quaedam amara, licet nolentes, fortiter sustinemus. Ideo non in voluntate, sed in judicatione voluntatis liberum constat arbitrium, et non in imaginatione, sed in ipsius imaginationis perpensione consistit, atque ideo quarumdam actionum nos ipsi principia non sequaces sumus. Hoc est enim uti ratione, uti judicatione. Esse enim commune nobis est cum caeteris animalibus, sola ratione disjungimur. Quod si sola est judicatione inter nos et caetera animalia distantia, cur dubitemus ratione uti, hoc esse quod uti judicatione? Quam si quis ex rebus tollat, rationem hominis sustulit, hominis ratione sublata, nec ipsa quoque humanitas permanebit. Melius igitur peripatetici nostri et casum in rebus ipsis fortuitum dantes, et praeter ullam necessitatem, et liberum quoque arbitrium, neque in necessitate, neque in eo quod ex necessitate quidem non est, non tamen in nobis est ut casus, sed in electione judicationis et voluntatis examinatione posuere. In eo autem quod possibile esse dicitur, est quaedam inter peripateticos et stoicos dissensio, quam hoc modo paucis absolvimus. Illi enim diffiniunt possibile esse quod possit fieri, et quod fieri prohibetur, non sit, hoc ad nostram possibilitatem scilicet referentes, ut quod nos possumus, id possibile diceretur. Quod vero nobis impossibile esset, id possibile negarent. Peripatetici autem non in nobis hoc, sed in ipsa natura posuerunt ut quaedam ita possibilia essent fieri, ut ess; nt possibilianon; fieri, ut, hunc calamum frangi quidem possibile est, et etiam non frangi, et hoc non ad nostram possibilitatem referunt, sed ad ipsius rei naturam. Cui sententiae contraria est illa quae dicit omnia fato fieri, cujus Stoici auctores sunt. Quod enim fato fit, ex principalibus causis evenit. Sed si ita est hoc, quod non fiat, non potest permutari. Nos autem ita dicimus quaedam esse possibilia fieri, ut eadem sint etiam possibilia non fieri, hoc non ex necessitate, nec ex possibilitate nostra metientes, His igitur expeditis illud addere sufficiat, hoc Aristoteli fixum in sententia et disciplina retinenti, facile fuisse contingentium propositionum modum de futuris ostendere, id est aequaliter se habere in affirmatione. et negatione, et in utraque parte facere. Atque ideo determinatam eventus constantiam non habere, quodni ita esset, omnia ex necessitate fieri crederentur, quod melius liquebit cum ad ipsa Aristotelis verba venerimus. Non autem incommode neque incongrue Aristoteles de rebus altioribus et fortasse non pertinentibus ad artem logicam disputationem translulit, cum de propositionibus loqueretur. Neque enim esset firmam rectitudinem et significantiam propositionum constituere, nisi hanc ex rebus ita esse probavisset. Praedicativae enim propositiones (ut dictum est) non in sermonibus neque in complexione praedicationum, sed in rerum significatione consistunt. Quare omnibus quae praedicenda erant explicitis -, ad ipsius Aristotelis sententias aperiendas enodandasque perveniamus. In his ergo quae sunt, et facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem veram vel falsam esse, in universalibus quidem semper hanc quidem veram, illam vero falsam, et in his quae sunt singularia quemadmodum dictum est, in his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse." Categoricas propositiones quae praedicativae Latine possunt nominari (ut supra jam diximus) ex rebus quas ipsae propositiones significant integra ratiocinandi norma dijudicantur. Illae namque quas hypotheticas vel conditionales vocamus ex ipsa conditione vim propriam trahunt, non ex his quae significant. Cum enim dico, si homo est, animal est., et si lapis est, animal non est, illud est consequens, illud repugnans, quare ex consequentia et repugnantia propositionum tota in propositione vis vertitur: unde fit ut non significatio, sed conditio hypotheticarum enuntiationum vim naturamque constituat. Praedicativae vero propositiones (ut dictum est) ex rebus principaliter substantiam sumunt. Atque ideo quoniam quaedam res sunt praesentis temporis, quaedam praeteriti, sicut eventus ipse rerum praesentis temporis vel praeteriti certus est, ita quoque praedicativarum propositionum de praeteritis et praesentibus certa veritas, falsitasque est.

PL64.493_2Çelişkinin iki tarzı vardı: Ya küllîler cüzîlere köşegen olarak karşıttı ya da tekil olumlama tekil olumsuzlamayı çelişik karşıtlıkla ortadan kaldırıyordu. Bunlarda biri her zaman doğru, öteki yanlış bulunuyordu. Belirsizlerde ise birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildi; yalnız doğruluk ve yanlışlığın bölüşüldüğü önermelerde böyleydi. Bunlarda geçmişte ve şimdide yalnız biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlış olmakla kalmaz, ayrıca biri kesin ve belirli bir doğruluğa, öteki kesin ve belirli bir yanlışlığa sahiptir. Gelecektekilere gelince, zorunlu önermelerse, gelecek zamana göre söylense bile yalnız birinin doğru, ötekinin yanlış olması değil, ayrıca birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış olması zorunludur. "Güneş bu yıl bahar mevsiminde Koç'a girecek" desem ve bir başkası bunu reddetse, yalnız biri doğru, öteki yanlış değildir; burada olumlama belirli olarak doğru, olumsuzlama belirli olarak yanlıştır.

Ama Aristoteles zorunlu olanlara "gelecek" demeyi âdet edinmemiştir, daha çok olumsal olanlara der. Olumsallar ise, yukarıda dediğimiz gibi, olmaya da olmamaya da eşit yakın olanlardır. Kendileri belirsiz bir olma ve olmama taşıdığı gibi, bunlar hakkındaki olumlamalar ve olumsuzlamalar da belirsiz bir doğruluk ya da yanlışlık taşır. Biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlıştır, ama hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğu olumsallarda henüz bilinmez. Olması zorunlu olanlarda olmak belirlidir, olması imkânsız olanlarda olmamak belirlidir. Aynı şekilde olması da olmaması da mümkün olanlarda ne olmak ne olmamak belirlidir. Ama doğruluk ve yanlışlık, şeyin olmasından

PL64.493_2

Erat autem contradictionis modus duplex, aut enim universales particularibus angulariter opponebantur, aut singularis affirmatio singularem negationem contradictoria oppositione perimebat. Et in his una vera semper, altera falsa reperiebatur. In his autem quae essent indefinitae, non necesse erat unam veram esse, alteram falsam, sed in his, in quibus veritas et falsitas dividebatur. In his non solum una vera semper est, altera semper falsa, in praeterito scilicet et in praesenti, sed etiam una certam et definitam veritatem retinet, certam et definitam altera falsitatem. In his autem quae sunt in futuro, si necessariae quidem propositiones sunt, licet secundum tempus futurum dicantur, necesse est tamen non modo unam veram esse, alteram falsam, sed etiam unam definite veram, alteram falsam definite.. Cum dico, sol hoc anno verno tempore in Arietem venturus est, si hoc alius neget, non solum una vera est, altera falsa, sed etiam in hoc vera est affirmatio. definite, falsa negatio. Sed Aristoteles non solet illa futura vocare quae sunt necessaria, sed potius quae sint contingentia. Contingentia autem sunt(ut supra diximus) quaecunque vel ad esse vel ad non esse aequaliter sese habent, et sicut ipsa indefinitum habent et esse et non esse, ita quoque de his affirmationes et negationes indefinitam habent veritatem vel falsitatem, cum una semper vera sit, semper altera falsa, sed quae vera sit, quaeve falsa, nondum in contingentibus notum est. Nam sicut quae sunt necessaria esse, in his esse definitum est, quae autem sunt impossibilia esse, in his non esse definitum est, ita quoque quae possunt esse, et possunt non esse, in his neque esse, neque non esse est definitum, sed veritas et falsitas ex eo quod est esse rei,

PL64.495ve olmamasından alınır. Söylenen varsa doğrudur, söylenen yoksa yanlıştır. Olumsal ve gelecek şeylerde olmak ve olmamak kararsız olduğu hâlde, ya olmak ya olmamak zorunlu olduğu gibi, olumsal şeyleri dile getiren olumlamalarda da doğruluk ve yanlışlık kesin değildir. Önermelerin kendi tabiatına göre hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğu bilinmez; yine de birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Porphyrius bir takım Stoa diyalektiği de karıştırır; ama bu Latin kulaklarına bilinmediği için sorunun kendisi de anlaşılmaz; bu yüzden bunları bilerek geçeceğiz.

Gelecekteki Olumsal Şeyler Üzerine

*Tekillerde ve gelecek şeylerde ise aynı şekilde değildir. Çünkü her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa, her şeyin de olması ya da olmaması zorunludur. Öyleyse biri bir şeyin olacağını söyler, öteki aynı şeyi söylemezse, ikisinden birinin doğruyu söylediği açıktır, eğer her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa; çünkü ikisi birden bu tür şeylerde olmayacaktır. "Beyazdır" ya da "Beyaz değildir" demek doğruysa, beyaz ya da beyaz olmaması zorunludur. Beyazsa ya da beyaz değilse, olumlamak ya da olumsuzlamak doğrudur; değilse yalan söyler, yalan söylüyorsa da yoktur. Öyleyse olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. O hâlde hiçbir şey ne vardır ne olmaktadır, ne rastlantıyla ne iki yana açık olarak; ne olacak ne olmayacak değildir, her şey zorunlulukla olur, iki yana açık değildir. Çünkü ya söyleyen doğru söyler ya olumsuzlayan; yoksa aynı şekilde olurdu da olmazdı da.*

PL64.495

et ex eo quod est non esse rei sumitur. Nam si sit quod dicitur, verum est, si non sit quod dicitur, falsum est. Igitur in contingentibus et futuris sicut ipsum esse et non esse instabile est. Esse tamen aut non esse necesse est. Ita quoque in affirmationibus contingentia prodentibus, veritas quidem et falsitas in incerto est. Quae enim vera sit, quae falsa secundum ipsarum propositionum naturam ignoratur, necesse est tamen unam veram esse, alteram falsam. Porphyrius tamen quaedam de Stoica dialectica permiscet, quae cum Latinis auribus nota non sit, nec hoc ipsum quod in quaestione venit agnoscitur, atque ideo illa studio praetermittemus. DE FUTURIS CONTINGENTIBUS. In singularibus vero et futuris non similiter. Nam si omnis affirmatio vel negatio, vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse, vel non esse. Quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est, quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum si omnis affirmatio vel negatio vera, vel falsa est, utraeque enim non erunt simul in talibus. Nam si verum est dicere quoniam est album vel non album, necesse est album esse, vel non album. Et si est album vel non album, verum est vel affirmare vel negare, et si non est, mentitur: et si mentitur, non est. Quare necesse est aut affirmationem, aut negationem veram esse vel falsam. Nihil ergo neque est, neque fit, neque casu neque utrumlibet, nec erit, nec non erit, sed ex necessitate omnia et non utrumlibet. Aut enim qui dicit verus est, aut qui negat: similiter enim vel fieret, vel non fieret.

PL64.495_2Önermelerde iki çelişki bulunduğunu, bunlarda birinin doğru, ötekinin yanlış olmasının zorunlu olduğunu yukarıda söylemiştik; şimdi de bunu hatırlatıyor. Ama gelecek ve olumsal şeyler hakkında söylenecekler, tekil çelişkide gerçekleşen olumsallardan söz edersek daha iyi anlaşılır. Çünkü küllîlerin olumsallardaki köşegen çelişkisi şöyledir: "Yarın bütün Atinalılar deniz savaşı yapacak." "Yarın bütün Atinalılar deniz savaşı yapmayacak." Tekillerde ise şöyledir: "Yarın Sokrates palestrada dövüşecek." "Yarın Sokrates palestrada dövüşmeyecek."

Şunu bilmek de gerekir: "Sokrates ölecek", "Sokrates ölmeyecek" diyen önermelerle "Sokrates yarın ölecek", "Sokrates yarın ölmeyecek" diyenler aynı şekilde olumsal değildir. Birinciler hiç olumsal değil, zorunludur; çünkü Sokrates zorunlu olarak ölecektir. Zamanı belirleyenler de olumsallar arasında sayılmaz; çünkü onun yarın öleceği bize belirsizdir, tabiata belirsiz değildir. Bu yüzden tabiatı en iyi bilen Tanrı'ya da belirsiz değildir. Asıl olumsallar, ne tabiatta ne zorunlulukta bulunanlar, ya rastlantıda ya hür iradede ya da tabiatın imkânında bulunanlardır. Rastlantıdan: Bunun için çıkmadığım hâlde evden çıkarken dostumu görmem. Hür iradeden: İsteyebildiğim ve istemeyebildiğim şey, olmadan önce doğru olup olmadığı belirsizdir. İmkândan: Hem olabilen hem olmayabilen şey, olmadan önce iki şekilde de olabildiği için belirsizdir. Bu yüzden Sokrates'in yarın palestrada tartışacak olması olumsaldır, çünkü hür iradeden gelir.

Demek ki bu tür olumsallarda gelecekte biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlışsa, biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlışsa ve şeyler sözlere uyuyorsa, her şeyin olması ya da olmaması zorunludur, olan her şey zorunlulukla olur, olması mümkün olan hiçbir şeyin olmaması mümkün olmaz, ne hür irade olur ne de şeylerde bir rastlantı; her şeyde zorunluluk hükmeder. Çünkü bunlarda, yani tekil çelişkilerde, iki kişi de doğruyu söyleyemez. Çelişik önermeler birlikte doğru olamayan önermelerdi. Olumsuzlama ve olumlamanın ikisi de çelişiklerde yanlış olamaz. Demek ki biri doğruyu, öteki yanlışı söyleyecektir. Bu tür şeylerde, yani olumsallarda, kararsız bir sonuç düzenine ve doğruluğun ve yanlışlığın kesin olmayan bildirimine yer verilmezse, olumlamada belirli olarak doğru söylenen her şeyin belirli olarak olması zorunludur, olumsuzlamada yanlış söylenen her şeyin de olmaması zorunludur. Demek ki her şey ya zorunlulukla olacak ya zorunlulukla olmayacaktır. O hâlde şeylerde ne rastlantı ne hür irade ne de bir imkân vardır, çünkü zorunluluk her şeyi tutar.

Aristoteles ise şu hipotetik önermeyi alıyor: Gelecekte söylenen her şey belirli olarak doğru ya da belirli olarak yanlışsa, her şey zorunlulukla olur, hiçbir şey ne rastlantıyla ne yargıyla ne imkânla olur. Bunu uygun bir düzenle gösteriyor; biri doğru, öteki belirli olarak yanlış konulursa her şeyin zorunlulukla gerçekleşeceğini ortaya koyuyor. Önermeyi şeylerin uyumuyla şöyle gösteriyor: Bu şartı öne sürüyor ve onun doğruluğunu şeylerin kendi zorunluluğuyla doğruluyor. Şart şudur: Geleceğe yönelik her olumlama ya da olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa, olan her şey zorunlulukla olur, hiçbir şey ne rastlantıyla ne kendi hür iradesi ve yargısıyla ne de bir imkânla olur. Bunların hepsini "iki yana açık" kelimesiyle adlandırdı. Şartı şu sözlerle koyuyor: "Çünkü her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa" (burada "belirli olarak" diye anlamak gerekir) "her şeyin de olması ya da olmaması zorunludur; öyleyse biri bir şeyin olacağını söyler, öteki aynı şeyi söylemezse, ikisinden birinin doğruyu söylediği açıktır, eğer her olumlama ya da olumsuzlama doğru ya da yanlışsa; çünkü ikisi birden bu tür şeylerde olmayacaktır." Anlam şudur: Her olumlama ya da olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa, olumlamanın koyduğu ya da olumsuzlamanın kaldırdığı her şeyin ya olması ya olmaması zorunludur. Biri bir şeyin var olduğunu söyler, öteki aynı şeyin olmadığını söylerse, biri olumlar, öteki olumsuzlar. Çelişkide konulan olumlama ve olumsuzlamada

PL64.495_2

Geminas esse contradictiones in propositionibus supra jam dictum est, et nunc quoque commemorat, in quibus necesse est unam veram esse, alteram falsam; sed ea quae dicentur de futuris et contingentibus melius intelligentur, si de his contingentibus loquamur, quae in singulari contradictione proveniunt. Est enim universalium angularis contradictio in contingentibus hujusmodi. Cras omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt. Cras non omnes Athenienses bello navali pugnaturi sunt. In singularibus autem talis est: Cras Socrates in pala: - stra pu " naturus:- est. Cras Socrates in palaestra pugnaturus non est. Non autem oportet ignorare non esse similiter contingentes has quae dicunt Socrates morietur, et Socrates non morietur, et illas quae dicunt, Socrates morietur cras, Socrates non morietur cras. Illae enim superiores omnino contingentes non sunt, sed sunt necessariae. Morietur enim Socrates ex necessitate, hae vero quae tempus definiunt, nec ipsae in numero contingentium recipiuntur, idcirco quod nobis quidem cras moriturum esse:. incertum est. Naturae autem incertum non est. Atque ideo nec Deo quoque incertum est, qui ipsam naturam optime novit. Sed illae sunt propriae contingentes quae neque in natura sunt, neque in necessitate, sed aut in casu, aut in libero arbitrio, aut in possibilitate naturae. Ex casu quidem ut cum egredior domo amicum videam, non ob hoc egrediens. Ex libero arbitrio, ut quod possum et velle et non velle an verum hoc antequam fiat incertum est. Ex possibilitate, quod cum fieri possit, et non fieri possit, id antequam fiat quod utroque modo potest fieri, incertum sit. Ideoque cras Socratem disputaturum esse est in palaestra, contingens est, quod hoc ex libero venit arbitrio. Ergo in hujusmodi contingentibus si in futuro una semper vera est, altera semper falsa, et una definite vera, altera falsa definite, et res verbis congruerent., omnia necesse est esse, vel non esse, et quidquid fit ex necessitate fit, et nihil neque possibile est esse, quod possibile sit non esse, neque liberum erit arbitrium, neque in rebus ullas casus erit, in omnibus necessitate dominante. In his namque, id est in singularibus contradictionibus verum dicere uterque non potest. Contradictoriae enim erant quae simul esse non possunt, sed nec utraeque, id est negationes atque affirmationes falsae esse in contradictoriis possunt. Illae enim erant contradictoriae, quae simul esse non poterant. Quare unus verum dicturus l: st, unus falsum. Quod si nihil datur in hujusmodi rebus, id est contingentibus instabile, eventus ordine et incerta veritatis et falsitatis enuntiatione provenire, quidquid verum dicitur in affirmatione definite, hoc, definite esse necesse est, quidquid falsum dicitur in negatione, hoc non esse necesse est. Omnia igitur ex necessitate aut erunt, aut ex necessitate non erunt. Nihil ergo nec casus, nec liberum arbitrium, nec possibilitas ulla in rebus est. Siquidem tenet cuncta necessitas. Aristoteles vero sumens istam hypotheticam propositionem, si omne quod in futuro dicitur., aut verum definite, aut falsum est definite, omnia ex necessitate fieri, et nihil casu, nihil judicio, nihil possibilitate ea convenienti, ordine monstrat, et hoc posito, unam veram, alteram definite falsam esse, omnia ex necessitate contingere. Ex consensu rerum propositionem demonstrat hoc modo. Proponit enim hanc conditionem, et hanc veram esse, ex rerum ipsarum necessitate confirmat. Est autem conditio, si omnis affirmatio vel negatio in futurum ducta, vera vel falsa est definite; et omne quidquid fit ex necessitate fieri, et nihil, neque casu, neque propria et libera voluntate atque judicio, nec vero aliqua possibilitate, quae omnia utrumlibet vocabulo nuncupavit. Ponit enim hanc conditionem dicens: Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est, subaudiendum est definite, et omne necesse est esse vel non esse; si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est, quoniam necesse est verum dicere, alterum ipsorum, si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est, utraeque enim non erunt simul in talibus. Ergo sensus hujusmodi est: Si omnis, inquit, affirmatio vel negatio vera, vel falsa est definite, et omne necesse est, aut esse, aut non esse, quod vel affirmatio ponit, vel negatio perimit. Nam si quilibet dixerit esse aliquid, et alius dixerit idem ipsum non esse, unus quidem affirmat, alius vero negat; sed in affirmatione et negatione, quae in contradictione ponuntur,

PL64.497biri her zaman doğru, öteki yanlıştır. İkisinin de doğru olması mümkün değildir; çünkü şimdi söz alt zıtlar ya da belirsizler hakkında değildir. Alt zıtlar, yani cüzî olumsuzlama ve cüzî olumlama, ve belirsizler aynı şey hakkında ikisi birden doğru olabiliyordu. Çelişikler ise asla; tekillerde çelişki olanların ya da küllîlerde köşegen olarak karşıt olanların hiçbir zaman birlikte doğru olması mümkün değildir. "Çünkü ikisi birden bu tür şeylerde olmayacaktır" sözünün anlamı budur: Çelişik bildirimlerde iki bildirim birden doğru olmayacaktır.

Demek ki şu şart konuldu: Her olumlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa, her şey zorunlulukla olur. Şeylerin ve önermelerin bu gerekme ilişkisini ve benzerliğini şu sözlerle göstermeye çalışıyor: "'Beyazdır' ya da 'Beyaz değildir' demek doğruysa, beyaz ya da beyaz olmaması zorunludur; beyazsa ya da beyaz değilse, olumlamak ya da olumsuzlamak doğrudur; değilse yalan söyler, yalan söylüyorsa da yoktur. Öyleyse olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur." Her olumlama ve her olumsuzlama, diyor, şeylerin kendileriyle birlikte ya doğru ya yanlıştır. Bunun örneklerini şimdiki şeylerden alıyor; çünkü bildirimler şimdiki zamanda zorunluluğa göre nasılsa, gelecekte de öyledir. Şimdi şimdiki zamanda şeylerin ve önermelerin zorunluluğunun ne olduğunu inceleyelim. Bir şey hakkında söylenen önerme doğruysa, söylediği şeyin olması zorunludur. Biri "Kar beyazdır" der ve bu doğruysa, önermenin doğruluğunu şeyin zorunluluğu izler. Çünkü aynı şey hakkında yüklenen önerme doğruysa karın beyaz olması zorunludur. Biri "Zift beyaz değildir" der ve bu doğruysa, şeyin önermenin doğruluğunu izlediği açıktır. Dahası, şeylerin zorunluluğunu önermeler de izler: Bir şey varsa, onun hakkında "Vardır" demek doğrudur; bir şey yoksa, onun hakkında "Yoktur" demek doğrudur. Böylece olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğruluğunu şeyin zorunluluğu izler, şeylerin zorunluluğunu da önermelerin zorunluluğu izler. Bu doğrularda böyledir; yanlışlarda da aynı şey tersinedir. Olumlama yanlışsa, hakkında konuştuğu şeyin olmaması zorunludur: "Zift beyazdır" olumlaması yanlışsa, ziftin beyaz olmaması zorunludur. "Kar beyaz değildir" olumsuzlaması yanlışsa, karın beyaz olması zorunludur. Şey yoksa, onun hakkındaki olumlama zorunlu olarak yanlıştır. Yine, olumsuzlamanın söylediği şey yoksa, o olumsuzlama şüphesiz yanlıştır ve bu zorunludur: Kar hakkında yanlış olumsuzlamayla "Beyaz değildir" denebilir; yanlış olumsuzlamanın söylediği şey, yani beyaz olmaması, yoktur, çünkü kar beyaz olmayan bir şey değildir. Demek ki iki yanlışlık da şeylerin zorunluluğuyla karşılıklıdır: Bir şey varsa, onun hakkında "Vardır" doğru olarak söylenir; doğru olarak söyleniyorsa, hakkında doğru bir şey yüklenen şeyin olması zorunludur. Söylenen yoksa bildirim yanlıştır; bildirimler yanlışsa şeylerin olmaması zorunludur.

Bunlar böyleyse ve her olumlamanın ve olumsuzlamanın belirli olarak doğru olduğu konulduysa, önermelerin doğruluğunu ya da yanlışlığını şeylerin olmaya ya da olmamaya göre zorunluluğu izlediğinden (doğruluğu olmak, dediğimiz gibi, yanlışlığı olmamak izler), hiçbir şey rastlantıyla, hür iradeyle ya da herhangi bir imkânla olmaz. Çünkü iki yana açık dediğimiz şeyler, henüz yapılmamışken yapılması da yapılmaması da mümkün olanlardır. Yapılmışlarsa, yapılmamış da olabilirlerdi. Örneğin bugün henüz yapmadığım Vergilius'un kitabını okumak yapılmayabilir de yapılabilir de; yaparsam, yapmamış da olabilirdim. İki yana açık denen şeyler işte böyledir. İki yana açığın ne olduğunu kendisi daha açık gösteriyor:

*Çünkü iki yana açık olan, şöyle ya da böyle olmaktan daha çok biri değildir, olmayacaktır da.*

PL64.497

una semper vera est, altera falsa. Neque enim fieri potest ut utraeque sint verae, non enim nunc sermo est aut de subcontrariis, aut de indefinitis. Namque subcontrariae, id est particularis negatio et affirmatio particularis, et indefinitae utraeque verae in eodem esse poterant. Contradictoriae autem minime, neque enim fieri potest ut hae quae vel in singularibus contradictiones sunt, vel in universalibus angulariter opponuntur, simul unquam verae sint. Hoc enim est quod ait, utraeque enim non erunt simul in talibus, id est, utraeque enuntiationes non erunt verae in enuntiationibus contradictoriis, posita ergo hac conditione, si omnis affirmatio definite vera vel falsa sit, omnia ex necessitate evenire. Hanc ipsam rerum ipsarum, et propositionum consequentiam, et similitudinem monstrare contendit, dicens: Nam si verum est dicere quoniam album, vel non album est necesse est esse album, vel non album; et si est album, vel non album, verum est affirmare vel negare, et si non est, mentitur, et si mentitur, non est: quare necesse est affirmationem vel negationem veram esse vel falsam. Omnis, inquit, affirmatio omnisque negatio cum rebus ipsis, vel vera, vel falsa est. Hujus autem rei exempla ex praesentibus sumit. Nam sicut se habent secundum necessitatem in praesenti tempore enuntiationes, ita se habent, et in futuro. Speculemur igitur in praesenti, quae sit rerum propositionumque necessitas. Si qua enim propositio de qualibet re dicta vera est, illam rem quam dixit, esse necesse est. Si enim dixerit, quoniam nix alba est, et hoc verum est, veritate propositionis sequitur necessitas rei. Necesse est enim nivem esse albam, si propositio quae de eadem re praedicata est, vera est. Quod si dixerit quis non esse albam picem, et haec vera est, manifestum est rem quoque propositionis consequi veritatem. Amplius quoque propositiones rerum necessitates sequuntur; si enim est aliqua res, verum est de ea dicere quoniam est, et si non est aliqua res, verum est de ea dicere quoniam non est, ita secundum veritatem affirmationis vel negationis necessitas rei substantiam sequitur, et rerum necessitas propositionum comitatur necessitatem, atque hoc quidem in veris, in falsis quoque idem est, econtrario. Nam si falsa est affirmatio, rem de qua loquitur non esse necesse est, ut si falsa est affirmatio quae dicit picem esse albam, non esse albam picem necesse est. Rursus si falsa est negatio quae dicit nivem non esse albam, nivem esse albam necesse est. Rursus si res non est, affirmatio quoniam de ea re necessario falsa est. Quod si rursus res non sit, id quod potest dicere, falsa negatione sine ulla dubitatione, illa negatio falsa est, et hoc esse necesse est, ut quoniam de nive potest dicere falsa negatione, quoniam alba non est, hoc ipsum quod falsa negatio dicit, id est albam non esse, non est. Nix enim non alba non est. Quare rerum necessitati falsitas utraque convertitur, nam si est aliquid, vere de eodem dicitur, quoniam est, et si vere dicitur illam rem de qua vere aliquid praedicatur esse necesse est; quod si non est id quod dicitur, falsa enuntiatio est et si enuntiationes falsae sunt, res non esse necesse est. Quod si haec ita sunt, positum est autem omnem affirmationem et negationem veram esse definite, quoniam propositionum veritatem vel falsitatem rerum necessitas secundum esse vel non esse consequitur sequitur esse quidem secundum veritatem, ut dictum est, non esse secundum falsitatem. nihil fit casu, neque libera voluntate, neque aliqua possibilitate. Haec enim quae utrumlibet vocamus talia sunt, quae cum nondum sunt facta et fieri possunt, et non fieri. Si enim facta sunt, non fieri potuerunt, ut hodie librum Virgilii legere, quod nondum feci, potest quidem non fieri, potest etiam fieri, quod si fecero, potui non facere. Haec igitur hujusmodi sunt quaecunque utrumlibet dicuntur. Utrumlibet autem quid sit ipse planius demonstrat, dicens: Utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet, aut habebit.

PL64.497_2İki yana açık, olmaya da olmamaya da eşit yakın olandır; yani ne olması ne olmaması zorunludur. Bazıları, Stoacılar da bunlar arasındadır, Aristoteles'in gelecekteki olumsal önermelerin ne doğru ne yanlış olduğunu söylediğini düşünmüştür. Çünkü olmaya olmamaktan daha yakın olmadığını söylemesini, onların yanlış ya da doğru sayılmasının fark etmediği şeklinde anladılar; ne doğru ne yanlış sandılar. Ama bu yanlıştır. Aristoteles ikisinin de ne doğru ne yanlış olduğunu söylemez; herhangi birinin ya doğru ya yanlış olduğunu söyler. Ama geçmişteki gibi belirli olarak değil, şimdikiler gibi de değil. Bildirici seslerin bir bakıma iki tabiatı vardır: Bazılarında yalnız doğru ve yanlış bulunmakla kalmaz, ayrıca biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlıştır; başkalarında ise biri doğru, öteki yanlıştır, ama belirsiz ve değişebilir şekilde. Bu da kendi tabiatları gereğidir, bizim bilgisizliğimize ya da bilgimize göre değil.

Bu yüzden şu söz doğrudur: Her olumlama ya da olumsuzlama belirli olarak doğru olsaydı, hiçbir şey ne olur ne vardır, ne rastlantıyla ne ortak adıyla iki yana açık olarak; olumsal olarak var olmak ya da olmamak değil, belirli olarak ya olmak ya olmamak, daha doğrusu her şey zorunlulukla olurdu. Olumlayanın ya da olumsuzlayanın doğru söylediğini ileri süreni bu sonuç bekler. Bu doğru olsaydı, ya doğrulukla birlikte olurdu ya yanlışlıkla birlikte olmazdı; bildirimlerin doğru ya da yanlış söylediği de öyle olurdu. Ama bu imkânsızsa ve zorunlulukla olmayan bazı şeyler varsa, bazı şeylerin rastlantıyla, bazılarının iradeden, bazılarının tabiatın kendi imkânından olduğunu görüyorsak, geçmişte olduğu gibi gelecek bildirimlerde de birinin belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış olduğunu düşünmek boşunadır.

Demek ki burada delili birdi; şimdi sanki kendisine bir soru yöneltirmiş gibi, daha güçlü bir incelemeyle başka bir delile giriyor.

Dahası, bir şey şimdi beyazsa, önceden "Beyaz olacak" demek doğruydu. Öyleyse olmuş olan herhangi bir şey hakkında her zaman

PL64.497_2

Est enim utrumlibet quod, vel ad esse, vel ad non esse aequaliter se habet, id est neque illud esse necesse sit, neque non esse necesse sit. Putaverunt autem quidam, quorum stoici quoque sunt, Aristotelem dicere, in futuro contingentes nec veras, nec falsas, quod enim dixit nihil se magis ad esse habere quam ad non esse, hoc putaverunt tanquam nihil eas interesset falsas an veras putari, neque veras enim negare falsas esse arbitrari sunt, sed falsum est; non enim Aristoteles hoc dicit, quod utraeque nec verae, nec falsae sint, sed quod una quidem ipsarum quaelibet aut vera aut falsa est. Non tamen quemadmodum in praeteritis definite, nec quemadmodum in praesentibus, sed enuntiativarum vocum duplicem, quodammodo esse naturam, quarum quaedam essent in quibus non modo verum et falsum inveniretur, sed in quibus, etiam unam esse definite veram, alteram definite falsam, in aliis vero una quidem vera, altera falsa, sed indefinite, et commutabiliter, et hoc per suam naturam, non ad nostram ignorantiam atque notitiam. Quocirca recte dictum est, si omnis affirmatio vel negatio vera definite esset, nihil fieri neque esse, vel casu, vel a communi nomine utrumlibet, nec esse aut non esse contingenter, sed aut esse, aut non esse definite, sed magis ex necessitate omnia. Hoc enim consequitur eum qui dicit, aut eum qui affirmat verum esse, aut eum qui negat; quod si hoc verum esset, similiter cum veritate, vel fieret, vel cum falsitate non fieret, et quod vere falseve ab enuntiationibus dicebatur. Quod si hoc impossibile est, et sunt quaedam res quae necessitate non sunt. Videmus autem quasdam esse casu, quasdam ex voluntate, quasdam ex propria possibilitate naturae, frustra putatur sicut in praeteritis, ita quoque in futuris enuntiationibus, unam esse veram, alteram falsam definite. Quare hic quidem una fuit ejus argumentatio, aliam vero quasi ipse sibi opponens aliquam quaestionem ingreditur validiore tractatu. Amplius si est album nunc, verum erat dicere prius, quoniam erit album, quare semper fuit verum dicere,

PL64.499*"Vardır" ya da "Olacak" demek doğruydu. Her zaman "Vardır" ya da "Olacak" demek doğru idiyse, bunun olmaması ya da olmayacak olması mümkün değildir. Olmaması mümkün olmayan şeyin olmaması imkânsızdır. Olmaması imkânsız olanın olması zorunludur. Demek ki olacak olan her şeyin olması zorunludur; o hâlde hiçbir şey iki yana açık da rastlantıyla da olmayacaktır. Çünkü rastlantıyla olan, zorunlulukla olmaz.*

PL64.499

quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam est, vel erit. Quod si semper fuit verum dicere, quoniam est vel erit, non potest hoc non esse, vel non futurum esse. Quod autem non potest non fieri, impossibile est non fieri, Et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri. Omnia ergo quae futura sunt, necesse est fieri, nihil igitur utrumlibet, neque casu erit, nam si casu, non ex necessitate.

PL64.499_2Gelecekte bütün bildirimlerin belirli olarak doğru ya da yanlış olmadığını temellendirmek için, delilin aynı gücünden ve imkânın aynı sonucundan yararlanarak farklı bir delil yoluna giriyor. Az önce henüz olmamış şeylerden, bunların gelecek olduğu doğru olarak önceden söylenirse şeylerde yalnızca zorunluluk olabileceği sonucunu çıkarmıştı. Şimdi delili olmuş şeylerden alıyor: Bunlar olmadan önce doğru olarak önceden söylenseydi, bütün şeylerin sonucu zorunluluğun bağıyla tutulurdu. Olumsal önermelerin de doğruluk ve yanlışlığa göre bildirim tarzının sabit olduğunu söyleyenler şöyle düşünür: Olmuş olan her şey, diyorlar, olacağının önceden söylenebilirdi. Çünkü bu önceden tabiatta vardı; bize ise bunu şeyin sonucu açığa çıkardı. Demek ki gerçekleşmiş olan her şey vardır ve var olanların geleceği önceden söylenebildiyse, söylenen her şeyin ya belirli olarak doğru ya belirli olarak yanlış olması zorunludur; çünkü şimdiki zamana göre sonuçları belirlidir. Öyleyse bir şeyin gerçekleştiği her durumda, henüz olmamış olsa bile "Gerçekleşecek" demek doğruydu. Bunun o zaman doğru olarak söylendiğini şey ispat eder; çünkü önceden söylenebilen şey gerçekleşti. Önceden söylenseydi, gerçekleşecek şey belirli doğrulukla önceden söylenirdi.

Aristoteles bunu alıp çok güçlü bir akıl yürütmeyle aynı imkânsızlığa götürüyor; şimdiki zamanın tabiatını geleceğin bildirimine bağlıyor. Diyor ki, doğruluk ve zorunluluk bakımından şimdiki şeyler hakkında bildirimde bulunmakla gelecek şeyler hakkında bildirimde bulunmak benzerdir. "Vardır" demek doğruysa, olması zorunludur; "Olacak" demek doğruysa, olacak olması şüphesiz zorunludur. Demek ki her şey zorunlulukla olacaktır. Delili böylece aynı imkânsızlığa çekiyor. Bu imkânsızlığın düzenini, anlaşılması daha kolay ama aynı güçte olan şu önermelerden alıyor: Diyor ki, her zaman "Vardır" ya da "Olacak" demek doğruysa, o zaman önceden söylemenin doğru olduğu şeyin olmaması ya da olmayacak olması mümkün değildir. Şimdiki zamanda doğru olarak var olduğu söylenen şeyin olmaması mümkün olmadığı, onun var olduğunu söyleyen önerme doğru olduğu gibi, gelecekte de bir şeyin olacağını söyleyen önerme doğruysa, önceden söylediği şeyin olmayacak olması mümkün değildir. Doğru önermeyle önceden söylenen şeyin olmaması mümkün değilse, olmaması imkânsızdır; çünkü "Olmaması mümkün değildir" ile "Olmaması imkânsızdır" aynı şeyi söyler. Olmaması imkânsız olanın olması zorunludur. Çünkü "imkânsız", kendisinin de sonra öğrettiği gibi, karşıt yüklendiğinde "zorunlu" ile aynı güçtedir: Olması imkânsız olanın olmaması zorunludur. Olması zorunlu olanın olmaması mümkün değildir; olması mümkün olmayanın da olmaması zorunludur. Böyleyse zıtlar da aynı durumda olacaktır: Olmaması imkânsız olanın olması zorunludur. Doğru olarak önceden söylenen şeylerin olmamasının imkânsız olduğu söylendi; bu da zorunlulukla olmaktır. Demek ki önceden söylenen şeyler zorunlulukla olacaktır. Öyleyse hiçbir şey iki yana açık değildir: ne rastlantıyla ne de hür iradeye göre. Bunların hepsini "iki yana açık" kelimesinin anlamı kapsar; çünkü bu kelime imkânı, rastlantıyı ve hür iradeyi anlamında içerir. Demek ki hiçbir şey rastlantıyla olmaz. Biri bazı şeylerin rastlantıyla olduğunu söylerse, o şeyde zorunluluğu yine ortadan kaldırır; çünkü rastlantıyla olan zorunlulukla değildir. Oysa bu görüşe göre hiçbir şey rastlantıyla olmaz, çünkü doğru bildirimin önceden söylediği her şey zorunlulukla gerçekleşir.

Bu imkânsızlık, önceden kabul edilen şu sözden doğar: Olmuş olan her şey belirli olarak doğru şekilde önceden söylenebilirdi. Gerçekleşen şey zorunlulukla olduysa, "Olacak" demek doğruydu; ama zorunlulukla değil, olumsal olarak olduysa, "Olacak" demek doğru değildi, daha çok "Olması mümkündür" demek doğruydu. Çünkü "Olacak" diyen, önceden söyleyişinin kendisine bir zorunluluk koyar. Bu şuradan anlaşılır: Önceden söylenenin olacağını doğru olarak söylüyorsa, olmaması imkânsız olur; bu da zorunlulukla olmaktır. Demek ki olumsal olarak gerçekleşen şeylerden birinin "Olacak" olduğunu söyleyen, olumsal olarak gerçekleşen şeyin olacağını söylemekle belki de yalan söyler. O şey gerçekleşse bile o yine yalan söylemiştir; çünkü yanlış olan sonuç değil, önceden söyleme tarzıdır. Şöyle söylemek gerekirdi: "Yarın deniz savaşı olumsal olarak gerçekleşecek"; yani gerçekleşirse, gerçekleşmemiş de olabilecek şekilde gerçekleşecek. Böyle söyleyen doğru söyler.

PL64.499_2

Ad astruendum non esse omnes enuntiationes veras definite in futuro vel falsas, ex eadem argumentationis virtute, et ex eodem possibilitatis eventu, diversam tamen ingreditur argumentationis viam. Dudum enim ex his quae nondum erant facta, si vere futura esse praedicerentur, in rebus necessitatem solam esse posse collegit. Nunc autem ex his rebus quae factae sunt, argumentationem capit, si vere antequam fierent praedicerentur, necessitatis nexu eventus rerum omnium contineri; arbitrantur enim hi qui dicunt contingentium quoque propositionum stabilem esse enuntiationis modum secundum veritatem scilicet atque mendacium, quod omnia quaecunque facta sunt, inquiunt, potuere praedici, quoniam fient. Hoc enim in natura quidem fuit ante, sed nobis hoc rei ipsius patefecit eventus. Quare si omnia quaecunque evenerint sunt, et ea quae sunt futura esse praedici potuerunt necesse est omnia quae dicuntur, aut definite vera esse, aut definite falsa, quoniam definitus eorum eventus secundum praesens tempus est. Quare in omnibus in quibus aliquid evenit, verum erat dicere, quoniam eventurum est, et si nondum adhuc factum est. Hoc autem illa res probat verum fuisse tunc dici, quoniam evenit id quod praedici potuerat, quod si praedictum esset. res eventura definita veritate praediceretur. Hoc Aristoteles sumens ad idem impossibile validissima ratione perducit, et praesentis temporis naturam cum futuri enuntiatione conjungit. Ait enim simile esse de praesentibus enuntiare secundum veritatem necessitatemque et de futuris. Nam si verum est dicere, quoniam est aliquid, esse necesse est, et si verum est dicere, quoniam erit, futurum esse sine dubio necesse est. Omnia igitur ex necessitate futura. sunt, ad idem, scilicet, impossibile argumentationem trahens. Sumit autem hujus impossibilitatis ordinem ex his propositionibus quae faciliores quidem ad intellectum sunt, idem tamen valent hoc modo: Si semper, inquit, verum est dicere, quoniam est, vel erit, quidquid enim tunc verum fuit praedicere, illud non potest non esse, nec non futurum esse, quemadmodum enim id quod in praesenti vere dicitur esse, hoc non potest non esse, et vera de ea propositio fuit, quae dicebat esse, ita quoque in futuro quae dicit aliquid futurum esse, illa si vera est, non potest non futurum esse quod praedicit. Quod si non potest non fieri quod a vera propositione praedicitur, impossibile est non fieri. Idem enim est dicere, non potest non fieri, quod dicere; impossibile est non fieri. Quod autem impossibile est non fieri, necesse est fieri. Impossibile enim idem necessitati valet contrarie praedicatum, ut ipse post docuit. Nam quod impossibile est esse, necesse est non esse. Quod necesse est ut sit, possibile non est illud non esse, quod enim ut sit possibile non est, non esse necesse est. Quod si hoc est, et contraria se eodem modo habebunt. Quod est impossibile non esse, hoc esse necesse est. Sed dictum est ea quae vere praedicantur impossibile esse non esse, hoc autem est ex necessitate esse. Ea igitur quae praedicuntur ex necessitate futura sunt. Nihil igitur utrumlibet, neque casu, neque omnino secundum liberum arbitrium, quod utrumlibet significatio totum clausit. Nam quod dicit utrumlibet, possibilitatem, et casum, et liberum in significatione arbitrium tenet. Ergo nihil fit casu. Nam si quaedam fieri casu dicat, ille rursus in ea re perimit necessitatem, quod enim casu est, non ex necessitate est, nihil autem fit casu quoniam omnia ex necessitate proveniunt, quaecunque enuntiatio vera praedixit. Evenit, autem hujusmodi impossibilitas ex eo quod concessum est prius, omnia quaecunque facta sunt definite vere praedici potuisse. Nam si ex necessitate contingit id quod, evenit, verum fuit dicere quoniam erit, quod si ex necessitate non contingit, sed contingenter, non potius verum fuit dicere quoniam erit, sed magis quoniam contingit esse; nam qui dicit erit, ille quamdam necessitatem in ipsa praedicatione ponit. Hoc inde intelligitur, quod si vere dicat futurum esse id quod praedicitur, impossibile fit non fieri. Hoc autem est ex necessitate fieri, ergo qui dicit quoniam erit aliquid eorum quae contingenter eveniunt, in eo quod futurum esse dicit, id quod contingenter evenit, fortasse mentitur; vel si contigerit res illa quam praedicit, ille tamen mentitus est, non enim eventus falsus est, sed modus praedicationis. Namque ita oportuit dicere, cras bellum navale contingenter eveniet, hoc est dicere, ita eveniet si evenerit, ut potuerit non evenire. Hoc ergo qui dicit, verum dicit.

PL64.499_3Çünkü sonucu olumsal olarak önceden söyledi. "Yarın deniz savaşı olacak" diyen ise sanki zorunluymuş gibi bildirir. Savaş olsa bile, bunu önceden söylediği için doğru söylemiş olmaz; çünkü olumsal olarak gerçekleşecek olanın zorunlu olarak olacağını önceden söyledi. Demek ki yanlışlık sonuçta değil, önceden söyleme tarzındadır. Sokrates yürürken biri "Sokrates zorunlu olarak yürüyor" derse, Sokrates'in yürümesinde değil, onun zorunlu olarak yürüdüğünü yüklemesinde yalan söylemiştir. Bunda da öyledir: "Bir şey olacak" diyen, o şey olsa bile yanılmıştır; olanda değil, onun önceden söylediği gibi olmamasında. Belirli olarak doğru olsaydı, zorunlulukla olacaktı. Demek ki başka bir tarz belirtmeden gerçekleşeceğini bildirdiği şeyi, zorunlulukla olacak diye önceden söylemiştir. Bu yüzden yanlışlık şeyin sonucunda değil, önceden söylemenin bildiriminde bulunur. Olumsallarda bildirim doğru olacaksa, bir şey önceden şöyle söylenmelidir: Bir şeyin olacağı söylenecek, ama yine

PL64.499_3

Eventum enim contingenter praedixit. Qui autem ita dicit, cras erit bellum navale, quasi necesse sit, ita pronuntiat, quod si evenerit, non jam idcirco quia praedixit, verum dixerit, quoniam id quod contingenter eventurum erat, necessarie futurum esse praedixit. Non ergo in eventu est falsitas, sed in praedicationis modo. Quemadmodum enim si quis Socrate ambulante dicat: Socrates ex necessitate ambulat, ille mentitus est non in eo quod Socrates ambulat, sed in eo quod ille ex necessitate eum ambulare praedicavit, ita quoque in hoc: Qui dicit quoniam erit aliquid, etiam si hoc fiat, ille tamen falsus est, non in eo quod factum est, sed in eo quod non ita factum est, ut ille praedixit futurum. Quod si verum esset definite, ex necessitate esset futurum. Igitur ex necessitate futurum esse praedixit, quodcunque sine ullo alio modo eventurum pronuntiavit. Quare non in eventu rei, sed in praedicationis enuntiatione falsitas invenitur. Oportet enim in contingentibus ita aliquid praedicere, si vera erit enuntiatio, ut dicat quidem futurum esse aliquid, sed ita, ut rursus

PL64.501olmayacak olmasının da mümkün olduğu şekilde. Olumsalın tabiatı budur: Bildirimde olumsal olarak yüklemek. Biri belki olumsal olarak gerçekleşecek şeyi kayıtsız şartsız "Olacak" diye önceden söylerse, olumsal şeyi zorunlu olarak olacak diye önceden söylemiştir. Bu yüzden söylenen şey gerçekleşse bile, olumsal olarak gerçekleştiği, onun ise zorunlulukla olacağını önceden söylediği için yalan söylemiştir.

Gelecekte yüklenen önermeler hakkında bildirimlerin doğruluk ve yanlışlıklarının dört tarzı vardır. Ya "Olacak ve olmayacak" denir, yani olumlama da olumsuzlama da doğrudur. Ya "Ne olacak ne olmayacak" denir, yani olumlama da olumsuzlama da yanlıştır. Ya "Olacak ya da olmayacak" denir, ama biri belirli olarak doğru, öteki yanlıştır. Ya da yine "Olacak ya da olmayacak" denir, ikisi de doğruluk ve yanlışlığa göre belirsizdir, doğruya ve yanlışa eşit olarak eğilimlidir. Yukarıda, "Çünkü ikisi birden bu tür şeylerde olmayacaktır" derken, hem olmanın hem olmamanın olamayacağını öğretti. Biraz önce de olumsal ve gelecek önermelerde belirli olarak olmanın ya da olmamanın bulunamayacağını öğretti. Şimdi şunu ekliyor: "Ne olacak ne olmayacak" da doğru olarak söylenemez; yani gelecekte söylenen önermelerin ikisinin de yanlış bulunması mümkün değildir. İkisi de doğru değilse, ikisi de yanlış değilse, biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış da değilse, geriye şu kalır: Biri doğru, öteki yanlıştır, ama belirli olarak değil, iki yana açık ve kararsız bir tarzda. Yani ya bunun ya onun olması zorunludur, ama tek bir şeyin sanki zorunlu ve belirli olarak olması ya da olmaması mümkün değildir. İkisinin de belirli olarak yanlış olmadığını nasıl gösterdiğine burada başlıyor.

*Ama "İkisi de doğru değildir" demek de, yani "Ne olacak ne olmayacak" demek de mümkün değildir. Önce, olumlama yanlışken olumsuzlama doğru olmayacak, bu yanlışken de olumlamanın doğru olmaması gerekecektir. Ayrıca "Beyazdır ve büyüktür" demek doğruysa, ikisinin de olması gerekir; yarın olacaksa, yarın olması gerekir. Yarın ne olacak ne olmayacaksa, iki yana açık bir şey olmaz, örneğin deniz savaşı; çünkü deniz savaşının ne olması ne de olmaması gerekir.*

PL64.501

esse possibile, ut futurum non sit. Haec autem est contingentis natura, contingenter in enuntiatione praedicare. Quod si quis simpliciter id quod fortasse contingenter eveniet, futurum esse praedixerit, ille rem contingentem necessarie futuram praedixit. Atque ideo etiam si evenerit id quod dicitur, tamen ille mentitus est, in eo quod hoc quidem contingenter evenit, ille autem ex necessitate futurum esse praedixerat. Cum ergo sint quatuor enuntiationum veritatis et falsitatis modi, de his scilicet propositionibus quae in futuro praedicantur. Aut quoniam erit, et non erit id quod dicitur, id est, ut et affirmatio et negatio vera sit, aut quoniam nec erit, nec non erit, id est, ut affirmatio et negatio falsae sint, aut quoniam erit aut non erit, una tamen definite vera, altera falsa, aut rursus quoniam erit aut non erit, utrisque secundum veritatem et falsitatem indefinitis, et aequaliter ad veritatem mendaciumque vergentibus docuit quidem supra, et esse et non esse fieri non posse, cum dixit. Utraeque enim simul non erunt in talibus. Docuit etiam aliquantisper aut esse aut non esse definite, in contingentibus et futuris propositionibus esse non posse. Nunc illud addit: Quod neque esse, neque non esse, id est quod nec illud dici vere possit, posse utrasque inveniri falsas, quae dicuntur in futuro propositiones. Quod si neque utraeque verae sunt, neque utraeque falsae, neque una definite vera, falsa altera definite. Restat ut una quidem vera, altera falsa, non tamen definite, sed utrumlibet et instabili modo, ut hoc quidem aut hoc evenire necesse sit, ut tamen una res quaelibet quasi necessarie et definite proveniat aut non proveniat fieri non possit. Quemadmodum autem utrasque falsas non esse definite, hic inchoat. At vero nec quoniam verum est, neutrum contingit dicere, ut quoniam neque erit, neque non erit. Primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera, et cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse non veram. Adhaec si verum est dicere, quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque; si vero erit cras, oportet esse cras, si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut navale bellum, oportet enim neque navale bellum, neque non fieri.

PL64.501_2Delilin anlamı şudur: Diyor ki, olumsal önermelerden hiçbirinin gelecekte doğru olmadığı da söylenemez. Bunu söylemek, ikisinin de yanlış olduğunu söylemekten farklı değildir; bu ise çelişikler için imkânsızdır. Çünkü ikisi birden yanlış bulunamaz; çelişiklerin kendine özgü yanı zıtların özelliğinden kaçınmalarıdır. Çelişik önermeler, birlikte doğru olamamakla alt zıtların özelliğinden kaçındığı gibi, birlikte yanlış bulunmamakla zıtların özelliğinden de kaçınır. Demek ki kendilerine özgü tabiatları ne birlikte yanlış ne birlikte doğru olmaktır; dolayısıyla biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlıştır. O hâlde olumsuzlama yanlışken olumlamanın doğru olmaması imkânsızdır, olumlama yanlışken olumsuzlamanın doğru olmaması da imkânsızdır. Demek ki ikisinin de doğru olmadığı söylenemez.

"Ama 'İkisi de doğru değildir' demek de mümkün değildir" sözüyle bunu söyledi; yani bize, öne sürülen olumlama ve olumsuzlamalarda, yani olumsal ve gelecek olanlarda, ikisinin de doğru olmadığını söylemek imkânsızdır. Aristoteles'in gelecekte iki önermeyi de yanlış saydığını düşünenler, şimdi söylediklerini çok dikkatle okusalardı, asla bu kadar büyük yanılgılara düşmezlerdi. Çünkü "Hiçbiri doğru değildir" demek ile "Hiçbiri belirli olarak doğru değildir" demek aynı şey değildir. Yarın deniz savaşının olacağı ve olmayacağı önermeleri hakkında, ikisinin de büsbütün yanlış olduğu söylenmez; hiçbirinin belirli olarak doğru olmadığı, ya da herhangi birinin belirli olarak yanlış olmadığı söylenir. Biri doğru, öteki yanlıştır, ama belirli olarak biri değil, herhangi biri olumsal olarak.

Buna başka bir şey de ekledi: Önermelerin doğruluğu şeylerin varlığına bağlıysa, yani önermelerde doğru olan her şeyin olması zorunluysa, "Bir şey beyaz olacak" demek doğruysa, önermenin doğruluğunu şeyin zorunlu sonucu izler. Biri o şeyin yarın beyaz olacağını söyler ve bunu doğru söylerse, yarın zorunlu olarak beyaz olacaktır. Aynı şekilde biri gelecekte söylenen önermelerden hiçbirinin doğru olmadığını doğru olarak söylerse, bu önermelerin söylediği ve anlamlandırdığı şeyin ne olması ne olmaması zorunludur. Çünkü olumlama da olumsuzlama da yanlış olunca, ne olumlamanın söylediği ne de olumsuzlamanın söylediği olabilir; demek ki olumlamanın ya da olumsuzlamanın söylediğinden hiçbiri zorunlu olarak olmaz. Olumlama yarın deniz savaşı olacağını söylerse, bu yanlış olduğu için yarın deniz savaşı olmayacaktır. Olumsuzlama aynı şeyi "Yarın deniz savaşı olmayacak" diye olumsuzlarsa, bu da yanlış olduğu için yarın deniz savaşı olacaktır. Demek ki olumlama yanlış olduğu için deniz savaşı olmayacak, olumsuzlama yanlış olduğu için de olacak; yani ne olacak ne olmayacak. Ama böyle bir olumsuzlamayı zihin kendine hayal bile edemez. Kim bir şeyin zorunlu olarak ne var olduğunu ne olmadığını söyleyebilir? Gelecekte iki önermenin de yanlış olduğunu söyleyen tam olarak bunu söylemiş olur.

Doğan uygunsuzluklar işte bunlar ve bunlar gibi başkalarıdır, eğer küllîler hakkında küllî olarak söylenenlerde ya da tekillerde her olumlamanın ve olumsuzlamanın karşıtlarından birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunluysa, olan şeylerde hiçbir şey iki yana açık değilse, her şey zorunlulukla var olup oluyorsa. Öyleyse ne düşünüp taşınmak ne de uğraşmak gerekir: "Bunu yaparsak bu olacak, yapmazsak bu olmayacak" diye. Çünkü bin yıl öncesinden birinin bunun olacağını, ötekinin olmayacağını söylemesini hiçbir şey engellemez. Öyleyse o zaman doğru olarak söylenebilen her biri zorunlulukla olacaktır.

Gelecekte her şeyin önermelerde belirli olarak ya doğru ya yanlış olduğunu düşünenleri bu imkânsızlık izler. Çünkü hiçbir şey ne iradenin hür seçiminden,

PL64.501_2

Sensus argumentationis hujusmodi est: Nec illud, inquit, dici poterit, quod contingentium propositionum neutra vera. sit in futuro.! Hoc autem nihil differt dicere quam si quis dicat utrasque esse falsas: hoc enim impossibile est in contradictionibus. Nam utraeque falsae inveniri non possunt, hoc enim proprium contradictoriarum est, ut proprietatem contrariarum fugiant. Propositiones ergo contradictoriae ut proprietatem subcontrariarum fugiunt in eo quod simul verae esse non possunt, ita quoque contrariarum proprietatem vitant, in eo quod simul falsae non reperiuntur. Habent ergo propriam naturam, ut neque falsae simul sint, neque verae, quare una ipsarum semper vera, semper altera falsa. Impossibile est igitur cum sit falsa negatio, non veram esse affirmationem. et rursus cum sit falsa affirmatio, negationem esse non veram. Igitur nec hoc est dicere, quod utraeque non verae sint. Quod per hoc dixit quod ait, at vero nec quoniam neutrum verum, contingit dicere, id est, non nobis contingit dicere, hoc est impossibile est dicere, quoniam neutrum veritatis est dicere, scilicet quod in affirmationibus et negationibus quae proponuntur, contingentibus scilicet et futuris. Qui autem Aristotelem arbitrati sunt, utrasque propositiones in futuro falsas arbitrari, si haec quae nunc dicit diligentissime perlegissent, nunquam tantis laberentur erroribus. Neque enim idem est dicere neutra vera est quod dicere neutra vera est definite. Futurum enim esse cras navale bellum, et non futurum, non dicitur, quoniam utraeque omnino falsae sint, sed quoniam neutra vera sit definite, aut quaelibet ipsarum definite sit falsa, sed haec quidem vera, illa vero falsa, non tamen una ipsarum definite, sed quaelibet illarum contingenter. His autem adjecit aliud quiddam dicens, si propositionum veritas ex rerum substantia pendet, ut quidquid veritatis est in propositionibus dicere, hoc esse necesse est, si verum est dicere, quoniam erit album aliquid, veritatem propositionis sequitur rei necessarius eventus. Quod si quis dicat quamlibet illam rem cras albam futuram, si hoc vere dixerit, cras ex necessitate. alba futura est. Sic igitur si quis verum dicat neutram esse veram propositionum earum quae in futuro dicuntur, necesse est id quod dicitur, et significatur ab illis propositionibus, nec esse, nec non esse, falsa enim et affirmatione et negatione, nec quod affirmatio dicit fieri potest, nec quod negatio. ergo ex necessitate neutrum fit, quod vel affirmatio dicit, vel negatio. Ergo si dicat affirmatio cras bellum navale futurum, quoniam falsa est, non erit cras bellum navale. Rursus si idem neget negatio dicens, non erit cras bellum navale, quoniam haec quoque falsa est, erit cras navale bellum. Quare neque erit bellum navale, quia affirmatio falsa est. nec non erit bellum navale, quia negatio falsa est. Sed hanc negationem, nec animus sibi ipse fingere potest. Quis enim unquam dixerit, rem aliquam ex necessitate nec esse, nec non esse? quod ille scilicet dicit qui dicit utrasque propositiones in futuro falsas existere. Quae ergo contingunt inconvenientia, haec sunt et alia hujusmodi, siomnis affirmationis et negationis, vel in his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est, oppositarum hanc quidem veram esse, illam vero falsam. Nihil, autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessitate. Quare non oportebit neque consultare -, neque negotiari, ut si hoc facimus, erit hoc, si vero non hoc, non erit hoc. Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidemdicere hoc futurum esse, illum vero non dicere. Quare ex necessitate erit, quodlibet eorum, quod tum ab eo verum erat dicere. Omnia in futuro vel vera vel falsa esse definite in propositionibus arbitrantes, impossibilitas ista consequitur. Nihil enim neque ex libero voluntatis arbi-

PL64.503ne bir imkândan ne de rastlantıdan olabilir, her şey zorunluluğa tabi olur. Yine de bazıları her şeyin zorunlulukla olduğunu söylemekten çekinmemiş ve bazı ustalıklarla elimizde olanı şeylerin zorunluluğuna bağlamaya çalışmıştır. Aralarında Stoacıların da bulunduğu bazıları, olan her şeyin kader zorunluluğuyla geldiğini, kaderin sürüklediği her şeyin şüphesiz zorunlulukla gerçekleştiğini söyler. Ama elimizde ve irademizden olan şeylerin yalnız şunlar olduğunu söylerler: Kaderin gücünün bizim irademiz ve kendimiz aracılığıyla tamamlayıp bitirdiği şeyler. Çünkü, diyorlar, irademiz elimizde değildir; kader zorunluluğu neyi buyurmuşsa onu ister, onu istemeyiz. Böylece iradenin de kadere bağlı olduğu görülür. Bu şekilde, bazı şeyler irademiz aracılığıyla bizden oluyor ve bizde oluyor; irade de kaderin zorunluluğundan olduğu için, irademizle yaptıklarımızı zorunluluk buyurduğu için, zorunluluğun itişiyle yaparız. Bu yüzden hür iradenin anlamını değiştirerek zorunluluğu ve elimizde olanı imkânsız şekilde birleştirip bağlamaya çalışırlar. Oysa elimizde olan hür irade, her türlü zorunluluktan uzak, serbest ve kendi gücünde olandır; yapıp yapmamaya bir bakıma efendisi olduğumuz şeylerdir. Kaderin zorunluluğu iradelerimizi de bize buyuruyorsa, irade bizde değil kaderde olacak; hür irade olmayacak, daha çok zorunluluğa kölelik eden bir şey olacaktır. Bu yüzden bütün eylemleri sonuçların zorunluluğuyla bağlayanlar, kader zorunluluğu buyurmadıkça dizimizi bile bükmediğimizi, başımızı bile kaşımadığımızı, dolayısıyla ne yıkandığımızı ne de bir şey yaptığımızı söyler. Buna, bir işi başarıyla ya da başarısızlıkla yapmayı ya da böyle bir şeyin başımıza gelmesini de ekleyeyim. Böylece şeylerde ne rastlantının ne hür iradenin ne de bir mümkünün bulunduğunu ileri sürerler; ama hür iradeyi yıkmaktan korktukları için ona başka bir anlam uydururlar, yine de insanın serbest iradesi bu anlamla yıkılır.

Aristoteles'in otoritesi ise bunların şeylerde öyle konulmuş ve kurulmuş olduğunu doğrular ki, burada rastlantının, mümkünün ya da elimizde olanın ne olduğunu açıklamaz, bunların şeylerde bulunduğunu ispat etmez de. Bunların şeylerde bulunması ona göre o kadar açıktır ki, gelecekte bütün bildirimlerin doğru olduğu kanaatinin imkânsız olduğunu, rastlantıyı, imkânı ve hür iradeyi yıktığı için söyler. Bunların şeylerde öyle kurulmuş olduğunu düşünür ki, bunlar için ispat gerekmez; mümkünü, rastlantıyı ya da elimizde olanı yıkmaya çalışan her gerekçe imkânsız sayılır. Gelecek önermelerde belirli doğruluğun rastlantıyı nasıl yıktığını yukarıda gösterdi. Şimdi de gelecek ve olumsal önermelerin aynı belirli doğruluğunun hür irade yetisini nasıl kaldırdığını delilin bütün gücüyle ele alıyor. Diyor ki, biri bildirimin bir kısmının belirli olarak doğru ya da yanlış olduğunu uydurursa, bütün bu imkânsızlıklar doğar.

Biz Porphyrius'u izleyerek bu tartışmanın açıklamasına başlarken, önce tekiller ve gelecek şeyler hakkında söylediğini, tartışmanın anlaşılması bunların önce tekillerde görülmesiyle daha kolay olacağı için söylediğini belirtmiştik. Tekiller hakkında titizlikle önsöz yaptıktan sonra şimdi küllî olarak yüklenmiş küllîler ve bunlarda yapılan çelişkiler hakkında konuşuyor. Şöyle diyor: "Küllîler hakkında küllî olarak söylenenlerde ya da tekillerde her olumlamanın ve olumsuzlamanın karşıtlarından birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur." Alexandros ise "tekillerde ve gelecek şeylerde" sözünü, sanki "oluş ve bozuluştaki gelecek şeylerde" denmiş gibi anladığını düşünür. Çünkü bazı gelecek şeyler oluş ve bozuluşta değildir; güneş, ay ve öteki gök cisimleri hakkında söylenenler gibi. Doğması ve bozulması tabiatta bulunan şeylerde ise birinin her zaman doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir. Ama ben iki açıklamayı da reddetmiyorum; ikisi de son derece doğru bir gerekçeyle sağlamlaşır.

Bütün anlam şudur: Aristoteles şeylerde yalnız zorunluluğun hükmettiği görüşünü yıkar. Tabiatta olan hiçbir şey boşuna değildir. İnsanlarda düşünüp taşınmak tabiatça vardır. Şeylerde yalnız zorunluluk hükmederse, düşünüp taşınma sebepsiz olur. Ama düşünüp taşınma boşuna değildir, çünkü tabiattadır. Demek ki şeylerde zorunluluk her şeye güç yetiremez. Düzen şöyledir:

PL64.503

neque ex aliqua possibilitate, neque ex casu quidquam fieri potest, sed omnia necessitati subjecta sunt, quanquam quidam non dubitaverunt dicere, omnia ex necessitate esse, et quibusdam artibus conati sunt id quod in nobis est cum rerum necessitate conjungere. Dicunt enim quidam quorum sunt stoici, omnia quaecunque fiunt, fati necessitate provenire, omnia quae fatalis agitatio, sine dubio ex necessitate contingere. Sed illa esse sola in nobis. et ex voluntate nostra, quaecunque per voluntatem nostram, et per nos ipsos vis fati complet ac perficit, neque enim, inquiunt, voluntas nostra in nobis est, sed idem volumus idemque nolumus, quidquid fati necessitas imperavit, ut voluntas nostra quoque ex fato pendere videatur, ita quoniam per voluntatem nostram quaedam ex nobis fiunt, et ea quae fiunt in nobis fiunt, quoniamque voluntas ipsa ex necessitate fati est, quae nos nostra facimus voluntate, quia necessitas imperavit, ea ipsa impulsi facimus necessitate. Quare hoc modo significationem liberi arbitrii. permutantes, necessitatem et id quod in nobis est conjungere impossibiliter et copulare contendunt. Illud enim in nobis est liberum arbitrium, quod sit omni necessitate vacuum, et ingenuum, et suae potestatis, quorum nos domini quodammodo sumus vel faciendi, vel non faciendi; quod si voluntates quoque nostras fati nobis necessitas imperet, in nobis voluntas ipsa non erit, sed in fato, nec erit liberum arbitrium, sed potius serviens necessitati. Unde fit qui omnes actus eventuum necessitate constringunt, dicant poplitem quoque nos non flectere nisi fatalis necessitas jusserit. Caput quoque non scalpere, quare nec lavare, nec agere aliquid. His etiam adjiciam vel aliquid feliciter, vel aliquid infeliciter facere, vel pati, unde fit ut neque casum, neque liberum arbitrium, nec possibile in rebus ullum esse contendant, quamvis liberum destruere metuentes arbitrium, aliam ei fingant significationem, per quam nihilominus libera hominis voluntas evertitur. Aristotelica vero auctoritas ita haec in rebus posita et constituta esse confirmat, ut non exponat nunc quid sit casus, quidve possibile, quidve in nobis, nec ea esse in rebus probat atque demonstrat, sed in tantum apud illum haec in rebus esse manifestum est, ut opinio qua quis arbitratur, enuntiationes in futuro omnes veras esse, per hoc impossibilem esse dicat, quod casum et possibilitatem liberumque evertat arbitrium. Haec enim rebus ita constituta putat, ut non de his ulla opus sit demonstratione, sed impossibilis ratio judicetur, quaecunque vel possibile, vel casum, vel id quod in nobis est conatur evertere. Et casum quidem quemadmodum definita in propositionibus futuris destruat veritas supra monstravit. Nunc autem quemadmodum eadem ipsa veritas definita futurarum et contingentium propositionum tollat liberi arbitrii facultatem, maxima vi argumentationis exsequitur dicens: Hujusmodi cuncta contingere impossibilia; si quis unam enuntiationis partem definite veram vel falsam esse confingat. Sed nos secuti Porphyrium cum hujus disputationis expositionem cepimus, id quod prius dixit in singularibus et futuris ob hoc dixisse praediximus, quod facilior sit intellectus disputationis, si haec prius in singularibus perspicerentur, de quibus singularibus diligentissime praelocutus, nunc de universalibus universaliter praedicatis, et de his quae in eis fiunt contradictiones loquitur. Ita enim dicens: Si omnis affirmationis et negationis vel in his quae in universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hanc quidem esse veram, illam vero falsam. Alexander autem in singularibus et futuris dixisse eum arbitratur, tanquam si diceretur, in his futuris quae in g2et corruptione sunt. Sunt enim quaedam futura quae in generatione et corruptione non sunt, ut quod de sole et luna et de caeteris coelestibus pronuntiatur., haec vero quae sunt in rebus his quarum est, et nasci et corrumpi natura, unam semper non necesse est veram esse, alteram falsam. Sed neutram ego improbo expositionem. Utraeque enim verissima ratione firmantur. Omnis autem sensus talis est, quod necessitatem solam in rebus imperare destruit Aristoteles, omne enim quod natura est, non frustra est. Consiliari autem homines naturaliter habent. Quod si necessitas in rebus sola dominabitur, sine causa est consiliatio. Sed consiliatio frustra non est. Natura enim est. Non igitur in rebus potest cuncta necessitas. Ordo autem se sic habet:

PL64.503_2"Doğan uygunsuzluklar, diyor, işte bunlar ve bunlar gibi başkalarıdır": yani şeylerdeki rastlantının yıkılması, ayrıca imkânın ve hür iradenin yitirilmesi. Bunların nasıl doğduğunu da şöyle anlatıyor: "Küllîler hakkında küllî olarak söylenenlerde ya da tekillerde her olumlamanın ve olumsuzlamanın karşıtlarından birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunluysa, olan şeylerde hiçbir şey iki yana açık değilse, her şey zorunlulukla var olup oluyorsa." Bu uygunsuzluklar şu durumda doğar: Küllîlerde köşegen olarak yapılan çelişkilerde ya da tekillerde her olumlama ve olumsuzlama belirli olarak doğru ya da yanlışsa. O zaman hiçbir şey iki yana açık değildir, her şey zorunlulukla olur; çünkü önermelerin doğruluğunu ve yanlışlığını şeylerin sonucu zorunlu olarak izler. Bu yüzden, kendisinin dediği gibi, "ne düşünüp taşınmak ne de uğraşmak gerekir: Bunu yaparsak bu olacak, yapmazsak bu olmayacak diye." Düşünüp taşınma boşunaysa yıkılır; şeylerde yalnız kader zorunluluğunu koyan herkes onun boşuna olduğunu söyler. Her şeyi zorunluluk yönetiyorsa ve düşünüp taşındığı şeyden hiçbir sonuç çıkmıyorsa, kişi niçin düşünsün? Öyleyse düşünüp taşınmak gerekmez; biri düşünse bile uğraşmamalıdır. Uğraşmak, bir işi eylemle ve çabayla yapmaktır; kazanç için değil, bir mesele ya da eylem için. Çünkü kader zorunluluğu buyurmadıkça kişi kendi eylemi ve düşünüp taşınmasıyla hiçbir şey başaramaz. Düşünüp taşınmanın ne olduğunu ise şu sözlerle öğretti: "Bunu yaparsak

PL64.503_2

Quae ergo, inquit, contingunt inconvenientia, haec sunt et hujusmodi alia, scilicet quoniam qui est in rebus casus evertitur. Alia vero quoniam possibilitas et liberi arbitrii voluntas amittitur. Et haec quomodo contingunt, ipse secutus est dicens: Si omnis affirmationis et negationis vel in his quae in universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hanc quidem veram esse, illam vero falsam. Nihil autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessitate. Tunc enim inconvenientia illa contingunt, si omnis affirmatio et negatio definite vera vel falsa est, aut in his contradictionibus quae in universalibus angulariter fiunt, sive in singularibus. Tunc enim nihil est utrumlibet, sed ex necessitate omnia, quoniam veritatem et falsitatem propositionum rerum eventus ex necessitate consequitur. Quare (ut ipse ait) non oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc, si vero non, hoc non erit hoc. Evertitur enim consiliatio, si frustra est, frustra autem eam dicit esse, quisquis in rebus solam ponit fati necessitatem. Cur enim quis consilium habeat si nihil ex eo quod consiliatur efficiet, cum administret cuncta necessitas? Quare non oportebit consiliari, vel si quis consiliatur, negotiari non debet. Negotiari autem est, actu aliquid et negotio agere, non lucrum, sed aliquam causam vel actum. Nihil enim ipse per actum suum consiliumque expediret, nisi fati necessitas jubeat. Docuit autem quid esset consiliatio per id quod ait, quoniam si hoc facimus

PL64.505bu olacak, yapmazsak bu olmayacak." Düşünüp taşınma her zaman böyle olur. Örneğin Scipio şöyle düşünür: "Orduyu Afrika'ya götürürsem Hannibal felaketini İtalya'dan uzaklaştıracağım; götürmezsem İtalya kurtarılmayacak." "Bunu yaparsam", yani orduyu Afrika'ya götürürsem, "bu olacak", yani İtalya kurtarılacak; "yapmazsam", yani burada kalırsam, "bu olmayacak", yani İtalya kurtarılmayacak. Öteki bütün işlerde de durum aynıdır. Aynı zamanda düşünüp taşınmada zorunluluk olmadığını da gösterdi: "Bunu yaparsam bu olacak, yapmazsam olmayacak" diyor; oysa şeylerde zorunluluk olsaydı, biri bunu yapsa da yapmasa da zorunlu olan olurdu. Demek ki düşünüp taşınma yoluyla olan şey zorunluluğun şiddetiyle olmaz.

"Düşünüp taşınmak"a "uğraşmak"ı ekledi; düzen şöyledir: "Öyleyse ne düşünüp taşınmak gerekir, çünkü 'Bunu yaparsak bu olacak, yapmazsak bu olmayacak'; bin yıl öncesinden birinin bunun olacağını, ötekinin olmayacağını söylemesini hiçbir şey engellemez; öyleyse o zaman doğru olarak söylenebilen her biri zorunlulukla olacaktır; ne de uğraşmak", yani eyleme başlamak ve iş görmek. Düşünüp taşınma önce, iş sonradır; ama işi düşünüp taşınmanın ardından koydu ve düşünüp taşınmanın tabiatına eklenmesi gereken her şeyi uğraşmayı araya koyduktan sonra verdi. Düzen şöyledir: Her şeyi zorunluluk yapıyorsa, diyor, düşünüp taşınmak gerekmez, çünkü "Bunu yaparsak bize bu olacak, yapmazsak olmayacak" boşunadır. Birinin bunu söylemesini, ötekinin olumsuzlamasını hiçbir şey engellemez; ama boşunadır. Çünkü olacak olan olur: İster biri düşünerek başka bir şey yapsa bile bunun olabileceğini tahmin etsin, ister öteki söylediğini yapsa bile bunun olamayacağını söylesin. Çünkü ikisinden birinin doğru söylediği şey zorunlulukla olacaktır. Düşünüp taşınmak gerekmezse, uğraşmak da gerekmez, yani hiçbir işe başlamak gerekmez. Çünkü kişi ister başlasın ister başlamasın, zorunlu olan şüphesiz gerçekleşecektir.

Böylece bir insan bir insandan hiç farklı olmayacaktır. Çünkü düşünüp taşınmada daha iyi olanları daha iyi insanlar sayarız. Ama her şeyi zorunluluk yaptığı için düşünüp taşınma boşunaysa, insanlar da birbirinden farklı olmaz. Düşünüp taşınmanın iyi ya da kötü olmasının da farkı yoktur, çünkü sonucun zorunluluğu kaderin yönetimindedir. İyi düşünen insanlar övgüye, kötü düşünenler yergiye layıksa, bu ancak kötü eylem ve kötü düşünce ve tersine iyi olanın kaderde değil, elimizde olmasıyla adil olur. Çünkü bir şeyin sonucu zorunlulukla bağlı değilse, iradenin hür seçimi de vardır, kader zorunluluğuna köle olmaz.

Demek ki bu evrende şeylerin düzenlerini yalın koyanlar kabul edilemez; bu dünyanın kütlesi karışımken eylemlerin sebeplerini karışmamış kabul edenler de reddedilmelidir. Çünkü her şeyin rastlantıyla olduğunu söyleyenler doğru düşünmez; her şeyi zorunluluğun şiddetiyle hayal edenler de sağlıklı bir kanaat taşımaz. Her şeyin hür iradeden olduğu da açık değildir. Bunların hepsinin hem sebepleri hem sonuçları karışıktır. Bazı şeyler rastlantıdandır, bazıları zorunluluktan; bazılarının da serbest yargıyla tutulduğunu görüyoruz. Eylemlerimizin iradesi bizdedir: İrademiz bir bakıma eylemlerimizin ve bütün hayatın düzeninin efendisidir. Ama sonuç aynı şekilde elimizde değildir. Çünkü hür iradeyle başka bir şey için bir iş yapanlara, aynı sebeplerden gelen rastlantı karışır. Örneğin biri asma dikmek için çukur açarken hazine bulursa, çukur açmak hür iradeden gelir, ama hazineyi bulmayı yalnız rastlantı getirmiştir; yine de rastlantının sebebi iradenin getirdiği şeydir, çünkü çukur açmasaydı hazine bulunmazdı. Bazı sonuçlar iradelerimize uyar, bazılarını şiddetli bir zorunluluk engeller. Kahvaltı etmek, okumak ve benzerleri irademizden olduğu gibi, sonuçları da çoğu kez irademize bağlıdır. Ama bir Romalı şimdi Perslere hükmetmek isterse, iradenin seçimi ondadır, ama bu sonucu daha sert bir zorunluluk tutar ve gerçekleşmesini engeller.

PL64.505

, erit hoc, si vero non hoc, non erit hoc. Ita enim semper fit consiliatio, ut si sit Scipio, ita consiliabitur. Si in Africam exercitum ducam, cladem Hannibalis ab Italia removebo; si vero non ducam, non eripietur Italia. Hoc est enim dicere: Si hoc faciam, ut si in Africam exercitum ducam, erit hoc, id est eripietur Italia; si vero non hoc, id est si hic mansero, non erit hoc, id est non eripietur Italia. Et in aliis omnibus rebus eodem modo. Simul autem monstravit in consiliis non esse necessitatem. Si enim hoc, inquit, faciam, hoc erit, et si non, hoc non erit; quod si necessitas esset in rebus, sive hoc quis faceret, sive non faceret, quod necesse esset eveniret. Quare quod consilii ratione fit, non fit violentia necessitatis. Adjunxit autem ei quod est consiliabitur negotiari, et est ordo hoc modo. Quare non oportebit, neque consiliari, quoniam si hoc facimus, erit hoc. Si vero non hoc, non erit hoc, nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere, hoc futurum esse, hunc vero non dicere. Quare ex necessitate erit, quodlibet eorum verum erat dicere tunc. Neque negotiari, id est actum incipere atque negotium gerere, prior est enim consiliatio, posterius negotium, sed negotium post consiliationem posuit, et cuncta quae ad consiliationis naturam addi oportebat, post negotiationis subdidit interpositionem. Est autem ordo hoc modo: Si omnia, inquit, necessitas agit, non oportet consiliari, quoniam si hoc facimus proveniet hoc nobis, si vero hoc non facimus, non proveniet. Nihil enim prohibet frustra unum dicere, alterum negare dicentem: Si hoc facimus, hoc erit aut non erit, quod enim venturum est fiet, sive ille per consilium conjectet hoc posse fieri, etiam si quid aliud fecerit, sive ille per consilium neget hoc posse fieri, etiam si hoc quod dixit faciat. Ex necessitate enim futurum est, quidquid unus ipsorum verum dixerit. Quod si consiliari non oportet, nec negotiari oportebit, id est nullum incipere negotium. Sive enim quis incipiat, sive non incipiat, quidquid ex necessitate est. sine ulla dubitatione proveniet. Quare nihil alter homo distabit ab altero homine. Eo enim meliores homines judicamus, quod meliores sunt in consilio, sed ubi consiliatio frustra est cuncta necessitate faciente, homines quoque inter se nihil differunt. Ipsa enim consiliatio nihil differt. utrum bona an mala sit, cum proventus necessitas in fati administratione consistat. Quare si boni consilii homines laude digni sunt, mali consilii vituperatione. Non aliter hoc erit juste, nisi vel malus actus malumque consilium, et econtrario bonum in nostra sit potestate et non fato. Cum enim nulla ex necessitate constringatur eventus rei, tunc et liberum voluntatis arbitrium est, ut non sit fatali serviens necessitati. Ergo neque qui in hoc mundo simplices rerum ordines posuere, recipiendi sunt, et hi qui impermista hac mundana mole, non permistas quoque actorum causas accipiunt, repudiandi. Nam neque qui casu omnia evenire dicunt, recte arbitrantur, neque qui omnia necessitatis violentia fingunt, sana opinione tenentur, neque enim omnia ex libero esse arbitrio manifestum est, sed horum omnium, et causae mistae sunt, et eventus. Sunt enim quaedam ex casu, sunt aliqua ex necessitate, quaedam etiam videmus libero teneri judicio, et actuum quidem nostrorum voluntas in nobis est. Nostra enim voluntas domina quodammodo est nostrorum actuum, et totius vitae rationis, sed non eodem modo eventus quoque in nostra est potestate. Pro alia namque re aliquid ex libero arbitrio facientibus ex eisdem veniens causis casus interstrepit, ut cum scrobem demittens quis, ut infodiat vitem, si thesaurum inveniat, scrobem quidem demittere ex libero venit arbitrio, invenire autem. thesaurum solus attulit casus, eam tamen causam habens casus, quam voluntas attulit. Nisi enim foderet scrobem, thesaurus non esset inventus. Quidam autem eventus nostris voluntatibus suppetit, quosdam impedit quaedam violenta necessitas. Prandere enim et legere, et alia hujusmodi sicut ex nostra voluntate sunt, ita quoque eorum, saepe ex nostra voluntate pendet eventus. Quod si nunc imperare Persis velit Romanus, arbitrium quidem voluntatis in ipso est, sed hunc eventum durior necessitas retinet, et ad perfectionem vetat adduci.

PL64.505_2Demek ki bütün şeylerde rastlantı, irade ve zorunluluk hükmeder; bunlardan biri her şeye konulamaz, üçünün karışık gücü vardır. Bu yüzden suç işleyenlerde sonuçtan çok niyet göz önünde tutulur ve ruh cezalandırılır, gerçekleşme değil; çünkü irade bizde serbesttir, ama gerçekleşmenin düzeni bazen tutulur. Her şey rastlantıyla ya da zorunlulukla olsaydı, iyi yapanlara övgü, suç işleyenlere ceza layık olmazdı; iyilere ödül, kötülere ceza veren kanunların hiçbiri adil olmazdı.

Şimdi birçok şekilde sorulan şu soruya geliyorum: Şeylerde her şey zorunlulukla gerçekleşmiyorsa kehanet kalır mı? Çünkü doğru önceden söylemede olan, ilimde de vardır. Biri doğruyu önceden söylediğinde, doğru olarak önceden söylenen şeyin olması zorunlu olduğu gibi, birinin bildiği gelecek şeyin de olacak olması zorunludur. Ama kehanet her şeyi, zorunlulukla olacağını bildirecek şekilde bilmez. Bu yüzden eskilerin kitaplarında kolayca görüleceği gibi, çoğu kez şöyle kehanette bulunur: "Bu gerçekleşecek; ama şu olursa gerçekleşmeyecek." Sanki engellenebilir ve başka türlü olabilirmiş gibi. Böyleyse zorunlulukla gerçekleşmez.

Tanrı her gelecek şeyi biliyorsa her şeyin olması zorunlu mudur? Bunu şöyle araştıralım. Biri Tanrı'nın gelecek hakkındaki ilmini sonuçların zorunluluğunun izlediğini söylerse, kuşkusuz bunu tersine de çevirecektir: Her şey zorunlulukla gerçekleşmiyorsa Tanrı her şeyi bilemez. Çünkü Tanrı'nın ilmini sonuçların zorunluluğu izliyorsa, sonuçların zorunluluğu yoksa ilâhî ilim de yok olur. Kimin ruhu, bunu Tanrı hakkında söylemeye cüret edecek kadar böyle dinsiz bir akıl yürütmeyle bükülebilir? Ama belki biri şöyle der: Tanrı'nın gelecek her şeyi bilmemesi mümkün olmadığından, her şeyin zorunlulukla olması buradan doğar; çünkü Tanrı'dan şeylerin gelecekteki bilgisini kaldırmak saygısızlıktır. Böyle diyen şunu görmelidir: Tanrı'ya her şeyi

PL64.505_2

Itaque omnium rerum et casus, et voluntas, et necessitas dominantur. Nec una harum res in omnibus ponenda est, sed trium mista potentia, unde fit ut peccantium animus magis consideretur potius quam eventus, et puniatur animus non perfectio, idcirco quod voluntas quidem nobis libera est, sed aliquoties perfectionis ordo retinetur. Quod si omnia vel casu vel necessitate fierent, nec laus digna bene facientibus, nec ultio delinquentibus, nec leges ullae essent justae, quae aut bonis praemia, aut malis restituerent poenas. Venio nunc ad illud quod multis quaeritur modis, an divinatio maneat, si non omnia in rebus ex necessitate contingant. Nam quod in vera praedicatione est, idem est in scientia. Et sicut cum quis verum praedicit, quod vere praedicitur esse necesse est. Ita quod quis futurum novit, illud futurum esse necesse est. Sed divinatio non novit sic omnia ut ex necessitate futura pronuntiet. Atque idcirco frequenter ita divinatur, quod facillime in veterum libris agnoscitur. Hoc quidem eventurum est. Sed si hoc fit, non eveniet. Quasi interdici possit, et alio modo evenire. Quod si ita est, necessitate non evenit. Utrum autem si omnia futura sciat Deus, omnia esse necesse est, ita quaeramus. Si quis dicat Dei scientiam de futuris eventuum subsequi necessitatem, is profecto conversurus est, si omnia ex necessitate non contingunt, omnia Deum scire non posse. Nam scientiam Dei sequitur eventuum necessitas, si necessitas eventuum non sit, divina scientia perimitur. Et quis tam impia ratione animo torqueatur, ut hoc de Deo dicere audeat? Sed fortasse quis dicat, quoniam evenire non potest ut Deus omnia futura non noverit, hinc evenire ut omnia ex necessitate sint, quoniam Deo notionem rerum futurarum tollere nefas est. Sed si quis hoc dicat, illi videndum est, quod Deum dum omnia

PL64.507bildirmeye çalışırken, onun her şeyi bilmemesini sağlamak istemiş olur. Çünkü biri iki sayısının tek olduğunu bildiğini ileri sürse, bilmiş olmaz, tersine bilmemiş olur. Aynı şekilde böyle bilmek kudret değildir; onu bildiğini sanmak daha çok güçsüzlüktür. Demek ki Tanrı'nın her şeyi bildiğini ve bu yüzden her şeyin zorunlulukla olacağını söyleyen, Tanrı'nın zorunlulukla gerçekleşmeyen şeylerin zorunlulukla olacağına inandığını söyler. Tanrı her şeyin zorunlulukla olacağını biliyorsa, kendi bilgisinde yanılır; çünkü her şey zorunlulukla gerçekleşmez, bazıları olumsal olarak gerçekleşir. Olumsal olarak gerçekleşecek şeyleri zorunlulukla gerçekleşecek diye bilseydi, kendi takdirinde yanılmış olurdu. Tanrı gelecek şeyleri zorunlulukla gerçekleşecek diye değil, olumsal olarak bilir; öyle ki başka türlü de olabileceğini bilir, ama yine de ne olacağını insanların ve eylemlerin kendi düzeninden görür.

Bu yüzden biri her şeyin zorunlulukla olduğunu söylerse, Tanrı'dan iyiliksever olmayı da çalması zorunludur. Çünkü her şeyi zorunluluk yönetiyorsa onun iyiliği hiçbir şey doğurmaz; Tanrı'nın iyilik yapması bir bakıma zorunlulukla olur, kendi iradesiyle değil. Bazı şeyler onun iradesiyle oluyorsa, kendisi hiçbir zorunlulukla kapanmamışsa, her şey zorunlulukla gerçekleşmez. Kim bu kadar dinsizce düşünüp Tanrı'yı da zorunlulukla bağlayabilir? Her şeyin zorunlulukla olduğunu söyleyen, bu imkânsızlığın gücüne de uğrar. Bu yüzden şeylerde bazılarının rastlantıyla olabildiği, bazılarının iradeyle yapıldığı, bazılarının zorunlulukla bağlandığı kabul edilmelidir. Bunlardan herhangi birini yıkan söz imkânsız sayılmalıdır.

Demek ki Aristoteles haksız değildir; şunu imkânsız sonuca götürüyor: Gelecek bütün bildirimlerde biri her zaman belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlışsa, imkân, rastlantı ve hür irade yok olur; zorunluluk her şeyi yapmaya zorlar. Bunların doğruluğunu ve yanlışlığını, şeylerden rastlantıyı da hür iradeyi de kaldıran zorunluluk izler. Bu yüzden şimdi yine aynısını tekrar ediyor: Birinin bin yıl önce bir şeyin olacağını söylemesi ya da bir başkasının bunu olumsuzlaması hiçbir şeyi değiştirmez. Çünkü her şey söylemek ya da olumsuzlamak yüzünden yapılacak ya da yapılmayacak değildir. Ama söyleyeni ya da olumsuzlayanı, olumlanan ya da olumsuzlanan şeylerin de izlemesi zorunluysa, onlar söylemese bile, onlar söylediğinde olması zorunlu olan şey, onlar söylemediğinde de zorunlu olarak olur. Şöyle diyor:

Ama birinin çelişkiyi söylemesi ya da söylememesinin de bir farkı yoktur. Çünkü biri olumlamasa, öteki olumsuzlamasa da şeylerin böyle olduğu açıktır. Çünkü olumlandığı ya da olumsuzlandığı için olacak ya da olmayacak değildir; bin yıl öncesinden söylenmesinin de başka bir zamandan söylenmesinden farkı yoktur. Öyleyse her zaman biri doğru söylenebilecek durumdaysa, bunun olması zorunluydu ve olan şeylerin her biri her zaman zorunlulukla olacak şekildeydi. Çünkü biri doğru olarak "Olacak" derse olmaması mümkün değildir ve olmuş olan için her zaman "Olacak" demek doğruydu. Ama bunlar mümkün değilse, çünkü gelecek şeylerin ilkesinin düşünüp taşınmamızdan ve yaptığımız bir şeyden geldiğini görüyoruz

PL64.507

scire conatur, efficere omnia nescire contendit. Binarium enim numerum esse imparem si quis se scire proponat, non ille noverit, sed potius nescit. Ita quoque non est potentiae nosse, sed id arbitrari nosse potius impotentiae est. Qui ergo dicit Deum cuncta nosse et ob hoc cuncta ex necessitate esse futura, is Deum dicit ex necessitate cuncta ventura credere, quaecunque ex necessitate non eveniunt. Nam si omnia ex necessitate ventura novit Deus, in notione sua fallitur, non enim omnia ex necessitate eveniunt, sed aliqua contingenter. Ergo si quae contingenter eventura sunt ex necessitate eventura noverit, in propria providentia falsus est. Novit enim futura Deus non ut ex necessitate evenientia, sed ut contingenter, ita ut etiam aliud posse fieri non ignoret, quod tamen fiat ex ipsorum hominum et actuum ratione perspiciat. Quare si quis omnia ex necessitate fieri dicat, Deo quoque benevolentiam subripiat necesse est, nihil enim illius benignitas parit, quandoquidem cuncta necessitas administrat, ut ipsum Dei benefacere ex necessitate quodammodo sit, et non ex ipsius voluntate, nam si ex ipsius voluntate quaedam fiunt, ut ipse nulla necessitate claudatur, non omnia ex necessitate contingunt. Quis igitur tam impie sapiens Deum quoque necessitate constringat? qui si omnia ex necessitate fieri dicat, ista quoque vis impossibilitas eveniet. Quare ponendum in rebus est casu quaedam posse, et voluntate effici, et necessitate constringi. Et oratio quae utrumvis horum subruit, impossibilis judicanda est. Non igitur immerito Aristoteles ad impossibilem rationem perducit dicens, et possibilitatem, et casum, et liberum arbitrium deperire, quod fieri necessitate cogit, si omnium futurarum enuntiationum una semper. vera est definite, falsa semper altera definite. Harum enim veritatem et falsitatem necessitas consequitur, quae et casum de rebus et liberum subducat arbitrium. Unde nunc quoque idem repetit dicens: Nihil impedire utrum aliquis ante mille annos aliquid futurum esse dicat, an alius neget, non est enim ut propter dicere vel negare cuncta facienda sint vel non facienda, sed si necesse est, dicentem vel negantem, res quoque affirmatas vel negatas subsequi, etiam si illi non dicant quae illis dicentibus evenire necesse erat, etiam non dicentibus evenire necesse est, dicit autem hoc modo: At vero neque hoc differt, si aliquis dixerit contradictionem, vel non dixerit, manifestum est enim quoque sic se habent res, etiam si non hic quidem affirmaverit, ille vero negaverit. Non enim propter negare vel affirmare, erit vel non erit, nec in millesimum annum. magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat, ut unum diceretur vere, necesse erat hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt, sic semper se habebat, ut ex necessitate fieret. Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri, et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit. Quod si haec non sunt possibilia, videmus enim esse principium futurorum, et ab eo quod consultamus, atque agimus aliquid.

PL64.507_2Aristoteles şeylerin zorunlu sonucunu önceden söyleyenlerin doğruluğundan değil, şeylerin kendi tabiatından değerlendirerek diyor ki: Bir şey hakkında doğruyu önceden söyleyenin, önceden bildirdiği şeyin gerçekleşmesi zorunlu olsa da, şeylerin zorunluluğu bu yüzden önceden söylemenin doğruluğuna bağlı değildir; tersine kehanetin doğruluğu şeylerin zorunluluğundan tartılır. Bir şey doğru önceden söylendiği için olması zorunlu değildir; zorunlu olarak olacağı için o şey hakkında doğru bir şey önceden söylenebilmiştir. Öyleyse bir şeyin gerçekleşmesinin ya da gerçekleşmemesinin sebebi, onun olacağını önceden söyleyen ya da bunu olumsuzlayan kişi değildir. Şey olumlama ya da olumsuzlama yüzünden olmak zorunda değildir; gelecek şeyler kendi tabiatlarında bir zorunluluk taşıdıkları için olmaları zorunludur; biri buna rastlarsa önceden söylediği doğrudur. Şimdi olmuş olan her şey hakkında, biri söylemiş olsun ya da olmasın, "Olacak" demek doğru olduysa, şimdi olmuş olan bütün bu şeyler zorunlulukla olacaktı. Çünkü şeylerdeki zorunluluk söyleyen ya da olumsuzlayan yüzünden değildir; bildirimdeki doğruluk ya da yanlışlık şeylerin zorunluluğu yüzünden bulunur. Demek ki şimdi olmuş olan şeyler de "Olacak" diye doğru olarak önceden söylenebilseydi ve bunlar böyle konulunca, önceden söyleseler de söylemeseler de şeyin gerçekleşmesi zorunlu olsaydı, olan her şeyin zorunlulukla olacak olması ve şeylerde hiçbir şeyin iki yana açık olmaması zorunlu olurdu.

Kehanet şeylerin zorunluluğuna hiçbir şey eklemiyorsa ve birinin bir şeyin olacağını önceden söylemesi, olumsuzlaması ya da hiç kimsenin ne olumlamada ne olumsuzlamada bir şey önceden söylememesi fark etmiyorsa, bu konuda da hiçbir uzaklığın farkı olmadığı açıktır. Birinin istediği kadar uzun süre önce bir şeyin gerçekleşeceğini doğru olarak önceden söylemesi ile birkaç gün, birkaç saat ya da birkaç an önce söylemesi arasında fark yoktur. Biri zorunlulukla olacak şeyi bin yıl önce, bir yıl önce, bir ay önce, bir gün önce, bir saat önce ya da bir an önce önceden söylese, gerçekleşecek şeyin zorunluluğuna hiçbir şey yapmaz. Önceden söylenip söylenmemesinin ne farkı olurdu? Yakın ya da uzak bir zamandan önceden söylenmesinin de hiçbir farkı yoktur. Bunlar böyleyse ve gerçekleşen her şeyin gelecek olması zorunluysa, bütün hür irade yok olur, bütün rastlantı ortadan kalkar, şeylerin her imkânı zorunluluk yüzünden dışarıda kalır.

Aristoteles aynı zamanda önceden söylemeyi ve şeylerin olumsal sonucunu önermelerin doğruluğuyla, zorunlulukla doğruluyor: Bunlar böyleyse, diyor, yani olan her şey her zaman doğru olarak önceden söylenebilecek şekildeyse, bunun olması zorunlu olurdu; yani doğru olarak önceden söylenenin gerçekleşmesi zorunlu olurdu. Çünkü olan şeylerin her biri, doğru olarak önceden söylendiğinde, zorunlulukla olacak şekildedir. Bunun sebebi şudur: Birinin doğru söylediği şeyin olması zorunludur; çünkü o doğruluk şeylerin zorunluluğundan doğar. Olmuş olan şey de doğru olarak önceden bildirilseydi, her şeyin zorunlulukla gerçekleştiğinde hiçbir kuşku olmazdı. Eğer bu,

PL64.507_2

Eventum necessarium rerum Aristoteles non ex praedicentium veritate, sed ex ipsarum rerum natura considerans ait, quod licet necesse sit quisquis de re aliqua vere praedixerit, rem quam ante pronuntiaverit evenire, non tamen idcirco rerum necessitas ex praedictionis veritate pendet, sed divinandi veritas ex rerum potius necessitate perpenditur. Non enim idcirco necesse est esse, quoniam verum aliquid praedictum est, sed quoniam necessario erat futurum, idcirco de ea re potuit aliquid vere praedici, quod si ita est, eveniendi rei vel non eveniendi non est causa is qui praedicit rem futuram esse vel negat. Non enim propter affirmationem vel negationem esse necesse est, sed idcirco ea esse necesse est quae futura sunt, quoniam in natura propria quamdam habent necessitatem, in qua si quis incurrerit, verum est quod praedicit. Ergo si quaecunque nunc facta sunt, verum de his fuisset dicere quoniam erunt, sive ille dixisset, sive non dixisset. Haec quaecunque facta nunc sunt, erant ex necessitate futura, non enim propter dicentem vel negantem in rebus necessitas est, sed propter rerum necessitatem veritas in pronuntiatione vel falsitas invenitur. Quare si etiam ea quae nunc facta sunt vere potuissent praedici quoniam erunt, et his ita positis rem necesse esset evenire, sive illi praedicerent sive non praedicerent, necesse est omne quod fit ex necessitate esse futurum, et nihil omnino utrumlibet in rebus est; namque si nihil necessitatem rerum adjuvat divinatio, et nihil interest utrum quis praedicat futurum esse aliquid, an neget, an nullus omnino aliquid, nec in affirmatione nec in negatione praedicat, manifestum est quoniam nec de eo ulla distantia est: sive enim quis ante quamlibet multum tempus aliquid eventurum vere esse praedixerit, sive ante quamlibet paucos dies vel horas, vel momenta, nihil interest: sive enim quis ante mille annos praediceret, quod ex necessitate esset futurum, sive ante annum vel mensem, vel diem, vel horam, vel momentum de necessitate rei eventurae nihil moveret; quid enim interesset utrum praediceretur an non praediceretur nihil quoque interest an juxta praedicatur an longius. Quod si haec ita sunt, et omnia quaecunque evenerunt futura fuisse necesse est, totum liberum arbitrium perit, totus casus absumitur, rerum possibilitas propter necessitatem omnis excluditur. Simul autem Aristoteles praenuntiationem eventumque contingens rerum necessitate ex ipsa propositionum veritate confirmat dicens: Si haec ita sunt, ut in omni tempore se sic haberet unumquodque quod factum est ut hoc ipsum vere praediceretur, necesse esset hoc fieri, id est necesse esset quod praedictum est vero evenire; unumquodque enim eorum quae fiunt et vere praedicens sic se habet, ut ex necessitate est. Hoc autem cur fiat haec ratio est, quod enim vere quis dicit, fieri necesse est. Illa enim veritas ex necessitate rerum procreatur. Quod si etiam id quod factum est veraciter praenuntiaretur futurum, nulla esset dubitatio omnia ex necessitate provenire. Quod si hoc, in,

PL64.509imkânsızsa (çünkü bazı şeylerin hür irade ilkesinden ve kendi eylemlerimizin kaynağından geldiğini görüyoruz), her şeyi zorunluluğa bağlayan bu boş düşünceyi reddetmekte neden tereddüt edelim, araya zorunluluk sokarak insan hayatındaki seçimi neden yok edelim? Hür iradenin yargısı yok olursa insanlar arasında nasıl bir ayrım kalır? Sonra, insanın niyetlerine hiçbir şey serbest değilse kanunlar neden konuldu? Devletin hukuku, hukukçuların cevapları, kurumlar neden var? Âdetler, kamusal ve özel işler neden hükümdarların buyruklarıyla ve mahkemelerin bağlarıyla tutuluyor? Hür irade yoksa bunların hepsi boşunadır; çünkü kanunların ve ötekilerin insanların ruhlarını zapt etmek için konulduğunu biliyoruz. Ruhlar kendi kendilerini yönetmiyor da onları zorunluluğun bir tür şiddeti itiyorsa, hiçbir şeyi kendi isteğiyle yapmayanlara önerilen bu kanunların boş olduğuna kuşku yoktur.

Bunların ne kadar imkânsız olduğunu Aristoteles'in kendisi göstermiştir. Onun doğru görüşü ne rastlantıyı ne zorunluluğu ne tabiatın iki yana açık imkânını ne de hür iradeyi ortadan kaldırır; hepsini birbirine karıştırarak, birçok şeyden oluşan evrenin yalnız rastlantıya, yalnız zorunluluğa ya da yalnız hür iradenin yargısına dayanmadığını düşünür.

Bunlar mümkün değilse (çünkü geleceğin ilkesinin hem düşünüp taşınmamızdan hem bir şey yapmamızdan geldiğini görüyoruz). Her şeyin zorunlulukla gerçekleşmesi imkânsızdır, diyor. Çünkü bazı şeylerin ilkesi biz de oluruz; akılla biçimlenmiş ruhumuz ve bu akılla yönetilen eylemlerimiz bazı şeylerin ilkesini elinde tutar. Bizim elimizde olanın böyle olduğu haklı olarak söylenir: Dışarıdan hiçbir şey engellemeden ya da zorlamadan, akıl neye hükmederse ona atılırız. Her şeyi zorunluluklara teslim etmemek gerekir.

Canlıların bütün cinsi, canlı olmaları bakımından, kimi yönüyle tabiata, kimi yönüyle yıldızların göksel dolanımlarına, kimi yönüyle de aklın ve ruhun düşüncesine tâbidir. Ağaçlar ve bazı akılsız canlılar yalnız tabiata tâbidir. Hayvanlar ise hür iradeleri olmadığı için göğün hükümlerine de tâbidir. İnsanlar hem tabiata hem yıldızlara hem de kendi iradelerine tâbidir. Çünkü birçok şeyi tabiatın egemenliği altında yapar ya da çekeriz: ölüm ya da bedenin bu türden durumları gibi. Birçok şeyi şeylerin zorunluluğu kendisiyle birlikte sürükler: yapmak istediğimiz hâlde yapamadığımız şeyler gibi. Birçok şeyi de iradenin hür seçimi verir; bunlar biz istediğimiz için olur, istemeseydik olmazdı. Böylece hareketin ilkesi olan tabiat, hür irade yetisinden ve ruhun aklından da pay alır. Ruh ise, tabiatın egemen olduğu bedenlere adeta bağlı olarak, bağlı bulunduğu bu tabiattan hayalleri, arzuları, öfkenin ateşini ve bedenlerin getirdiği öteki şeyleri alır. Hepimiz ilahî takdire tâbiyiz, tanrısal varlıkların iradesine de bağlıyız. Dolayısıyla bu tartışma ne göksel şeylerin zorunluluğunu bütünüyle yıkar ne rastlantıyı şeylerden çıkarır; hür iradeyi de sağlamlaştırır. Ama bunlar şimdi hakkıyla ele alınamayacak kadar büyük konulardır.

Demek ki biz de şeylerin ilkesiyiz ve şeylerde pek çok şey kendi düşünüp taşınmamızdan ve eylemlerimizden doğar. Bu akıl yürütmeyle ileri sürülenler açıksa, konulan şey, yani gelecekte her olumlamanın ve olumsuzlamanın doğru olduğu aynı ölçüde açık değilse, bu yalancı akıl yürütme yolundan kaçınmakta, hem doğru hem açık olanı tutup ne doğrulukla sağlam olan ne de açıkça belli olanı reddetmekte neden tereddüt edelim?

Daha yukarıda "Öyleyse ne düşünüp taşınmak ne uğraşmak gerekir" demişti. Şimdi "düşünüp taşınmak" sözüne karşılık geleceğin ilkesi olduğumuzu ve bunun düşünüp taşınmamızdan geldiğini söyledi; "uğraşmak" sözüne karşılık da "bir şey yapmamızdan" ifadesini ekledi. Sözü öyle kısa tutmuştur ki akıl yürütmenin ve düzenin zorunluluğu içinde korunmuştur.

PL64.509

impossibile est(videmus enim quasdam res ex principio liberi arbitrii et ex nostrorum actuum fonte descendere), quid dubitamus frivolam rationem omnium rerum necessitatis excludere? et delectum humanae - vitae interpositione necessitatis non absumere? quae enim erit ulla discretio inter homines, si liberi arbitrii judicium perit? Cur postremum leges conditae? Cur reipublicae jura? Cur responsa sunt? Cur instituta? Cur mores publici et privati actus constitutionibus principum et judiciorum nexibus continentur, si certum est nihil humanis licere propositis, frustra enim cuncta sunt, si liberum arbitrium non est, leges enim et caetera ad continendos animos hominum conditas scimus. Quod si seipsi animi non regunt, et eos aliqua quaedam violentia necessitatis impellit, dubium non est quin vacuae istae leges sint, quae nihil sponte facientibus proponuntur. Sed haec quam sint impossibilia ipse Aristoteles probavit, cujus recta sententia neque casum, neque necessitatem, neque possibilitatem in utraque parte naturae, neque liberum tollit arbitrium, sed cuncta permiscens, rebus pluribus arbitratur mundum compositum non simplici vel casu, vel necessitate, vel liberae voluntatis judicio contineri. Quod si haec non sunt possibilia, videmus enim esse principium futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus aliquid. Impossibilia, inquit, ista sunt ut omnia ex necessitate proveniant. Sumus enim quorumdam nosipsi quoque principia, et animus noster ratione formatus, actionesque nostrae ea ratione directae quarumdam rerum principium tenent. Sic enim id quod in nobis est se habere recte dicitur, nulloque extra impediente vel cogente ad quod nobis videtur ratione judicante prosilimus. Nec omnia necessitatibus surripienda sunt. Omnium namque animalium genus in eo quod animalia sunt subjectum est aliud naturae, aliud coelestibus siderum cursibus, aliud rationi quoque mentis et animi cogitationi. Arbores namque et quaedam animalia irrationabilia. Illa quidem tantum naturae subjecta sunt. Pecudes vero quia liberum non habent arbitrium coelestium etiam decretis. Homines autem et naturae et sideribus et propriae voluntati subjecti sunt. Multa enim natura dominante vel facimus, vel patimur, ut mortem vel hujusmodi habitudinem corporis. Multa etiam secum rerum ipsarum necessitas trahit, ut ea quae cum facere volumus, non tamen facere valeamus. Multa autem dat voluntatis liberum arbitrium quae nobis volentibus fiunt, quae non fierent nisi vellemus, unde fit ut natura quae motus est principium et liberi arbitrii facultate, et animi quoque ratione participet. Anima vero velut alligata corporibus, quibus natura dominatur, imaginationibus et cupiditatibus et iracundiae ardoribus caeterisque, quae afferunt corpora, ex ipsa cui illigata est natura participat. Cuncti autem divinae providentiae subjecti, exilla quoque divinorum voluntate pendemus, itaque nec coelestium necessitas tota subruitur, nec casum disputatio haec de rebus eliminat, et liberum firmat arbitrium, sed haec majora sunt quam ut nunc digne pertractari queant, Sumus igitur nos quoque rerum principia, et ex nostris consiliis atque actibus in rebus plura consistunt. Quod si ea quae per hanc rationem afferuntur, perspicua sunt, quod vero ponitur, id est, affirmationem et negationem omnem in futuro veram esse, non aeque perspicuum est, cur dubitamus mendacem subterfugere rationis viam, et tenere ea quae cum vera, tum manifesta sunt, repudiatis his quae nec veritate ulla firma sunt, nec perspicue clarescunt? Et quoniam jam supra dixerat, quare non oportebit neque consiliari, neque negotiari, nunc hoc reddidit ad id quod ait neque consiliari, dicens nos esse principium futurorum, et ab eo quod consiliamur, ad id quod ait, negotiari reddidit id quod subjecit, atque agimus aliquid. Quare tanta brevitate oratio constricta est, ut in ea teneatur rationis ordinisque necessitas.

PL64.509_2Ayrıca, her zaman fiil hâlinde olmayan şeylerde hem olmak hem olmamak aynı şekilde mümkündür; bunlarda ikisi de, olmak da olmamak da, mümkün olabilir; dolayısıyla meydana gelmek de gelmemek de. Birçok şeyin böyle olduğu bizce açıktır: Örneğin bu giysinin kesilmesi mümkündür, ama kesilmeyecek, ondan önce eskiyip yıpranacaktır; aynı şekilde kesilmemesi de mümkündür, çünkü kesilmemesi mümkün olmasaydı önce yıpranması da mümkün olmazdı. Bu tür bir güce göre söylenen, meydana gelen öteki şeylerde de durum budur. Demek ki her şeyin zorunlulukla olmadığı ya da meydana gelmediği açıktır. Bazıları iki yana açıktır, olumlama olumsuzlamadan daha doğru değildir; bazılarında ise biri çoğunlukla ve daha fazla olur, ama öteki de olabilir, birincisi olmayabilir.

Yukarıdakilerle bağlantılı anlam şudur: Yukarıda "Bunlar mümkün değilse", yani her şeyi zorunluluğun yönetmesi mümkün değilse, çünkü geleceğin bir ilkesinin bizden, eylemlerimizden ve düşünüp taşınmamızdan geldiğini görüyoruz, demişti. Buna şunu ekliyor: Olmadıkları hâlde olmaları, oldukları hâlde olmamaları mümkün olan bazı şeyler vardır; her şeyde zorunluluk egemen olsa bunlar da bir anda ortadan kalkardı. Anlam yukarıdakilere işte böyle bağlanır.

Bütün cümlenin ne tür bir kanıtlama içerdiğini şöyle görmek gerekir. Mümkün, tabiatının gereği olarak iki yöne de kolayca dönebilene denir: Yokken olması mümkündür, varken de olmamasını hiçbir şey engellemez. Böylece mümkün dediğimiz şeyi zorunlu olandan ayırırız. Çünkü otururken yürümemin mümkün olduğu bir anlamda söylenir, güneşin şimdi Yay burcunda olması ve birkaç gün sonra Kova'ya geçmesinin mümkün olduğu başka bir anlamda. Bu ikincisi, olması zorunlu olacak şekilde mümkündür. Oysa biz genellikle hem yokken olabilene hem varken yeniden olmayabilene mümkün deriz. Öyleyse kim her şeyi zorunluluğa tâbi kılarsa, imkânın tabiatını yok eder.

İmkân hakkında üç görüş vardır. Philon, önermenin kendi tabiatı gereği doğruluğu kabul ettiği şeye mümkün der: Bugün Theokritos'un Bukolikler'ini yeniden okuyacağımı söylersem, dışarıdan hiçbir şey engellemezse, kendi başına bu doğru olarak söylenebilir. Aynı şekilde Philon zorunlu olanı,

PL64.509_2

Et quoniam est omnino in his quae non semper actu sunt, possibile esse et non esse similiter, in quibus utrumque contingit, et esse et non esse. Quare fieri et non fieri. Ac multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quod hanc vestem possibile est incidi et non incidetur, sed prius exteretur, similiter autem et non incidi possibile est. Non enim esset possibile eam prius exteri, nisi possibile esset non incidi. Quare et in aliis fiendis quae secundum potentiam hujusmodi dicuntur. Manifestum igitur est, quoniam non omnia ex necessitate vel sunt vel fiunt, sed alia quidem utrumlibet, et non magis vel affirmatio vel negatio vera est, alia vero magis quidem et in pluribus alterum, sed tamen contingit fieri et alterum, alterum vero minime. Continuus quidem sensus ex superioribus hoc modo. Supra enim ait quod si haec non sunt possibilia, id est ut omnia necessitas administret. Videmus enim a nobis quoddam esse principium futurorum et a nostris actibus, atque consiliis, his illud addit, quoniam sunt aliqua quae possibilia sunt esse cum non sint, et non esse cum sint, haec jam simul auferentur si necessitas in omnibus dominetur, et sensus quidem cum superioribus ita conjunctus est. Quid autem habeat argumentationis tota sententia, hoc modo perspiciendum est. Possibile esse dicitur quod in utramque partem facile naturae suae ratione vertatur, ut cum non sit, possibile sit esse, nec cum sit, ut non sit res ulla prohibeat, ita ergo et quod possibile dicimus a necessitate sejungimus. Aliter enim dicitur possibile me esse ambulare cum sedeam -, aliter solem nunc esse in Sagittario et post paucos dies in Aquarium transgredi. Ita enim possibile est ut etiam esse necesse sit. Possibile autem dicere solemus, quod et cum non sit, esse possit, et cum sit, non esse iterum possit. Si quis ergo omnia necessitati subjecerit, ille naturam possibilitatis interimit. Tres ergo sunt sententiae de possibilitate. Philo enim dicit possibile esse, quod natura propria enuntiationis suscipiat veritatem, ut cum dico me hodie esse Theocriti Bucolica relecturum, hoc si nihil extra prohibeat, quantum in se est potest veraciter praedicari. Eodem autem modo idem ipse Philo necessarium esse definit, quod cum verum sit, quantum

PL64.511doğru olduğu hâlde kendi başına hiçbir zaman yanlışı kabul edemeyen şey diye tarif eder; zorunlu olmayanı, kendi başına yanlışlığı kabul edebilen şey diye; imkânsızı da kendi tabiatı gereği hiçbir zaman doğruluğu kabul edemeyen şey diye. Olumsal ile mümkünün bir ve aynı şey olduğunu da söyler.

Diodoros mümkünü, ya olan ya olacak olan diye belirler; imkânsızı, yanlış olup doğru olmayacak olan; zorunluyu, doğru olup yanlış olmayacak olan; zorunlu olmayanı, ya şimdi yanlış olan ya da yanlış olacak olan diye.

Stoacılar ise mümkünü, dışarıda olmakla birlikte şeyle aynı anda bulunan engeller engel olmadığında doğru bir yüklemeyi kabul edebilen şey diye koydular; imkânsızı, başka şeyler dışarıdan gerçekleşmesini engellediği için hiçbir zaman doğruluğu kabul etmeyen şey diye; zorunluyu, doğru olup hiçbir şekilde yanlış bir yüklemeyi kabul etmeyen şey diye.

Her şey zorunlulukla oluyorsa, hiç kuşkusuz Diodoros'un doğru olmayan görüşüne varmak gerekir. Çünkü o, biri denizde ölürse karada ölmesinin mümkün olmadığını düşünmüştür; ne Philon ne Stoacılar bunu söyler. Ama söylemeseler de, çelişkinin bir yanını zorunluluğun sonucuyla ölçüyorlarsa Diodoros'la aynı şeyi düşünmek zorunda kalırlar. Çünkü biri denizde öldüyse, denizde ölmesi zorunluydu, onun karada ölmesi imkânsızdı; bu ise tamamen yanlıştır. Oysa bütün bu imkânsızlıkları kabul etmek zorunda kalırlar; çünkü gelecekte çelişkinin bir yanının belirli olarak doğru olduğunu ileri süren herkes şeylere yalnız zorunluluğu sokar. Biri denizde boğulduysa, hiç denize açılmamış olsaydı karada ölümsüz olacaktı denemez. Önermelerin çelişkileri şeylerin sonucundan değil, sonuçları kabul eden şeylerin tabiatından yargılanmalıdır. Atina'ya gitmem için şimdi her şey elimin altındaysa, gitmesem bile gidebileceğim açıktır; gittiğimde de gitmeyebileceğim açıktır. Sonuçları şeylerin tabiatından doğru bir akılla yargılayanlar için bu da kuşkusuzdur. Demek ki mümkün, zorunlu olan anlamına gelmez.

Zorunlu olan mümkün olsa da, imkânın dışarıda başka bir tabiatı vardır; bu hem imkânsızdan hem zorunludan ayrıdır. Aristoteles, her zaman olması zorunlu olanlar hakkında şu görüştedir: Onların zıtlarla hiçbir yakınlığı yoktur. Kar hep soğuk olduğu için sıcaklıkla asla birleşmez; ateş de soğukla asla yakınlık kurmaz. Çünkü her zaman soğuğun zıddında, yani sıcaklıkta durur. Demek ki zorunlu olan her şeyin, taşıdığı keyfiyetin zıddıyla hiçbir yakınlığı yoktur. Ateşin soğukla bir yakınlığı olsaydı, ateş asla soğuk keyfiyetine dönüşmediği için bu yakınlık boşuna olurdu; oysa tabiatın boşuna hiçbir şey yapmadığını biliyoruz. Demek ki zıtlarla yakınlığı olmayanlar zorunlu sayılmıştır, yakınlığı olanlar zorunlu değildir. Bunlar zıtlığın iki yanıyla tabiî bir yakınlıkla bağlı göründükleri için, sonuçları da iki yana mümkündür. Bu odun kesilebilir, ama yine de zıtla yakınlığı vardır, çünkü kesilmeyebilir. Su ısınabilir, ama soğukla birleşmesini de hiçbir şey engellemez. Genel olarak söylersek, ne her zaman olan ne her zaman olmayan, bazen olup bazen olmayan şeyler, olmaları ve olmamaları sayesinde zıtlarla bir yakınlık taşır. Bunlar imkânsız ile zorunlu olan arasındadır. Çünkü imkânsız asla olamaz, zorunlu asla olmayamaz; bunların arasında, ikisinin ortasında duran, yani hem olabilen hem olmayabilen bazı şeylerin kendine özgü bir tabiatı vardır.

Şimdi söylediği şudur: Her zaman fiil hâlinde olmayan şeylerde görüyoruz, diyor. Her zaman fiil hâlinde olmayanlar, iki zıtla da yakınlığı olanlardır. Ateş her zaman fiil hâlinde sıcaktır, su ise değildir. Öyleyse her zaman fiil hâlinde olmayan şeylerde bazılarının mümkün olduğunu, yani olabildiğini ve olmayabildiğini görüyoruz; bu, ikisinin de mümkün olduğu şeylerde, yani hem olabilen hem olmayabilen şeylerde görülür: suyun sıcak olması ve olmaması, sıcak hâle gelmesi ve gelmemesi gibi.

PL64.511

in se est nunquam possit susceptivum esse mendacii, non necessarium autem idem esse determinat, quod quantum in se est, possit suscipere falsitatem. Impossibile vero secundum propriam naturam, nunquam possit suscipere veritatem. Idem tamen ipse et contingens et possibile unum esse confirmat. Diodorus possibile esse determinat, quod aut est aut erit, impossibile quod cum falsum sit, non erit verum, necessarium quod cum verum sit non erit falsum. Non necessarium, quod aut jam est aut erit falsum. Stoici vero possibile quidem posuerunt, quod susceptibile esset verae praedicationis, nihil his prohibentibus quae cum extra sint, cum ipso tamen fieri contingunt. Impossibile autem quod nullam unquam suscipiat veritatem, aliis extra eventum ipsius prohibentibus. Necessarium quod cum verum sit, falsam praedicationem nulla ratione suscipiat Sed si omnia ex necessitate fiunt, in Diodori sententiam non rectam sine ulla dubitatione veniendum est. Ille enim arbitratus est si quis in mari moreretur, eum in terra mortem non potuisse suscipere, quod neque Philo neque Stoici dicunt. Sed quanquam ista non dicant, tamen si unam partem contradictionis eventu necessitatis metiuntur, idem cum Diodoro sentire coguntur. Nam si quis in mari mortuus est, illum necesse fuit in mari necari, impossibile enim eum fuit mortem in terra suscipere, quod perfalsum est. Atque haec omnia impossibilia subire coguntur. Quicunque enim definite alteram contradictionis partem in futuro veram esse contendunt, solam necessitatem in rebus inducunt. Neque enim si quis naufragio periit in pelago, idcirco si nunquam navigasset, immortalis in terra futurus fuisset. At vero non ex eventu rerum, sed ex natura eventus ipsos suscipientium propositionum contradictiones judicandae sunt. Si enim mihi omnia suppetunt nunc ut Athenas eam, etiamsi non vadam, posse me tamen ire manifestum est, et cum iero potuisse non ire. Id quoque apud eos qui eventus ex rerum natura recta ratione dijudicant indubitatum est. Non ergo id est possibile ut sit necessarium. Sed quanquam quod necessarium est, possibile sit, est tamen alia quaedam extrinsecus possibilitatis natura, quae et ab impossibili et a necessitate sejuncta est. Aristoteles enim hanc habens opinionem de his quae semper necesse esse est, ea putat nullam habere ad contraria cognationem, ut nix, quoniam semper est frigida, nunquam calori conjuncta est. Ignis quoque nunquam frigori cognatus est. Idcirco quoniam semper in frigoris contrarietate versatur, id est in calore. Ergo omnia quaecunque sunt necessaria. nullam ad contrariam qualitatem, quam ipsa retinet, habent cognationem. Quod si quam cognationem haberet ignis ad frigus, frustra esset illa cognatio, nunquam igni se in frigoris qualitatem vertente, sed novimus nihil proprium natum frustra naturam solere perficere. Ergo illa sunt posita necessaria quaecunque ad contraria nullam habent cognationem, quaecunque autem habent, illa non sunt necessaria. Sed quoniam ad utramque partem contrarietatis naturali quadam cognatione videntur esse conjuncta idcirco ad utramque partem eorum eventus possibilis est, ut lignum hoc potest quidem secari, sed nihilo tamen minus habet ad contraria cognationem. Potest enim non secari. Et aqua potest quidem calescere, sed nihil eam prohibet frigori quoque esse conjunctam. Et universaliter dicere est, quaecunque neque semper sunt, neque semper non sunt, sed aliquoties sunt, aliquoties non sunt, ea per hoc ipsum quod sunt, et non sunt, habent aliquam ad contraria cognationem. Haec autem impossibilium et necessariorum media sunt. Impossibile enim nunquam esse potest. Necessarium nunquam non esse, inter haec propria quorumdam natura est, quae horum utrorumque sit media, quae et esse, scilicet possit et non esse. Ergo hoc nunc dicit: Videmus, inquit, in his, quae non semper actu sunt. Illa vero non semper sunt actu, quae ad utraque contraria habent cognationem: ignis semper actu calidus est, aqua vero non semper. Quocirca videmus in his, quae non semper actu sunt, esse quaedam possibilia, et non, id est, ut et sint, in his evenit in quibus utrumque contingit, id est, et esse et non esse, ut aquam et esse calidam et non esse calidam, fieri quoque calidam et non fieri.

PL64.511_2Birçok şey bizce açıktır; bunlarda sonuç, hiçbir şey engellemeden iki yana da dönebilir. Örneğin bir giysinin kesilmesi mümkündür, ama belki de demirle bölünmeden önce eskilik onu yıpratır. Herhangi bir giysinin kesilerek parça parça yok olmak yerine kullanımla yıpranması mümkündür. Aynı şekilde yalnız kesilmesi değil, kesilmeden önce yıpranması da mümkündür; önce yıpranması mümkün olmasaydı kesilmemesi de mümkün olmazdı, çünkü yıpranırken kesilmez.

Bunun nerede olduğunu genel olarak gösteriyor: Bu, meydana gelen şeylerde olur, diyor. Meydana gelen şeyler, oluş ve bozulma bulunan her şeydir; tabiatla ya da sanatla olsun, "yapma"dan türeterek bunlara "meydana gelenler" dedi. Bu meydana gelenlerin bazıları güç hâlinde, bazıları fiil hâlindedir: Su güç hâlinde sıcaktır, çünkü sıcak olabilir; fiil hâlinde soğuktur, çünkü soğuk olan odur.

Bu fiil hâlinde ve güç hâlinde olma durumu maddeden gelir. Madde zıtlığı kabul eder ve kendisinde iki zıttın da gücünü taşır; kendi başına düşünülürse, kabul ettiklerinin hiçbirine sahip değildir. Fiil hâlinde hiçbir şey değildir, ama güç hâlinde her şeydir. Zıtları kabul ederken bir zıttı taşısa da aynı zamanda ötekini de taşır, ama fiil hâlinde değil. Aynı suda olduğu gibi: Onun maddesi hem sıcağı hem soğuğu kabul eder. Bunlardan birini, sıcağı ya da soğuğu kabul ettiğinde, diyelim ki sıcaktır; aynı zamanda soğuktur da, ama aynı şekilde değil: Belki fiil hâlinde sıcak, güç hâlinde soğuktur. Demek ki şeylerde güç hâlinde olan maddeden gelir. Nitekim tanrısal cisimlerde güç hâlinde hiçbir şey yoktur, her şey fiil hâlindedir: Güneşin ışığı asla güç hâlinde değil fiil hâlindedir, onda güç hâlinde

PL64.511_2

Multaque nobis perspicua sunt, ita sese habentia, ut in utramque partem eventus sine ullo alicujus rei impedimento vertatur, ut vestem quam possibile est quidem secari, sed fortasse ita contingit, ut non ante ferro dividatur, quam eam exterat vetustas, et hoc fieri potest, ut quaelibet vestis non ferro potius minuatim pereat, quam usu ipso exteratur. Similiter autem non solum eam secari possibile est, sed eam prius exteri quam secari, non enim esset eam possibile non secari, nisi prius possibile esset exteri. Cum enim exteritur, non secatur, hoc autem in quibus eveniat universaliter monstrat. Evenit hoc enim, inquit, in facturis. Facturae autem sunt, in quibuscunque generatio est atque corruptio. Sive enim quod natura fiat sive arte, in his a faciendo facturam dixit. In his ergo facturis alia quidem potestate sunt, alia actu, ut aqua calida quidem est possibilitate. Potest enim fieri calida, frigida vero actu est. Est enim frigida actu, hoc autem actu et potestate fieri ex materia venit. Nam cum sit materia contrarietatis susceptrix, et ipsa in se utriusque contrarietatis habeat potestatem, si ipsa per se cogitetur, nihil eorum habet quae in se suscipit, et ipsa quidem nihil actu est, omnia tamen potestate. Suscipiens autem contraria, quanquam unam habeat contrarietatem, habet tamen et alteram simul, sed non actu, ut in eadem aqua. Hujus enim materia et caloris susceptrix est et frigoris. Sed cum utrumlibet horum susceperit vel calorem vel frigus, est quidem, si ita contingit, calida, est etiam simul frigida, sed non eodem modo. Nam fortasse actu calida est, frigida potestate. Ergo quod potestate est in rebus, ex materia venit. Alioqui divinis corporibus nihil omnino est potestate, sed omne actu, ut soli nunquam est lumen potestate, sed actu nec potestate

PL64.513bile hiçbir karanlık yoktur; bütün gökte de hiçbir durgunluk yoktur.

Şeyler maddeden dolayı öyledir ki hepsi güç hâlinde olurdu, fiil hâlinde hiçbir şey gelmezdi. Fakat maddenin içindeki tabiat, tek tek hareketleri akla uygun olarak dağıtır, tek tek keyfiyetlerin özelliklerini maddenin tek tek kısımlarına yerleştirir. Bazılarını tabiat zorunlu kılmıştır: Şey var oldukça özellik onda kalır; ateşte sıcaklık gibi. Ateş ateş oldukça sıcak olması zorunludur. Başka şeylere de yoksun kalabilecekleri keyfiyetler vermiştir. Zorunlu keyfiyet her şeyin cevherine suret verir, çünkü bu keyfiyet tabiat gereği maddeyle birleşmiştir. Öteki keyfiyetler dışarıdadır, kabul edilebilir de edilmeyebilir de; oluş ve bozulma buradan gelir.

Şeylerdeki bu imkân tabiattan ve maddeden gelir. Buraya bazen rastlantı da sızar; bu, belirsiz ve hiçbir akla dayanmadan düşen bir sebeptir. Rastlantı tabiat değildir, çünkü tabiat boşuna hiçbir şey yapmaz. Yargıya ve akla dayanan hür irade de değildir. Rastlantı dışarıdadır; başka bir şey için yapılan bazı işlerin ardından birdenbire, ansızın çıkar. Hür iradenin gerekçesi de iki yana açık olan bu imkândan gelir. Bir şeyin olması mümkün olmasaydı, her şey ya zorunlulukla olsaydı ya zorunlulukla olmasaydı, hür irade kalmazdı.

Öyleyse Aristoteles her şeyin ne Epikuros'un dediği gibi rastlantıyla, ne Stoacının dediği gibi zorunlulukla, ne de yalnız hür iradeyle olduğunu haklı olarak ileri sürmüştür. Hepsini karıştırarak, karışık evrende şeylerin sebeplerinin de karışık olduğunu, bazılarının zorunlulukla, bazılarının rastlantıyla, hür iradeyle ya da imkânla olduğunu ileri sürmüştür. Bunların hepsinin tek adı vardır: iki yana açık olan; bu rastlantıda da iradede de imkânda da geçerlidir.

Sonra bunları bölüyor. İki yana açık olanların bazıları olumlamaya ve olumsuzlamaya eşit durur: bugün Vergilius okuyacağım ve okumayacağım gibi; ikisi de eşit derecede olabilir. Olumlama olumsuzlamadan daha doğru değildir, sözünün anlamı budur; çünkü şimdi Vergilius'u okuyabilirim de okumayabilirim de. Bazıları eşit durmaz, biri daha sık olsa da öteki yanda gerçekleşmesi engellenmiş değildir: yaşlılıkta insanın saçlarının ağarması gibi. Bu çoğunlukla olur, ama öteki de olabilir, yani saçları ağarmayabilir; birincisi, yani saçlarının ağarması olmayabilir.

Böylece imkân, rastlantı ve hür iradeyle, gelecek hakkındaki çelişkinin bir yanının belirli olarak doğru ya da yanlış olmadığını en sağlam ve en güçlü kanıtlamayla kanıtladı. Buna şunu ekliyor:

PL64.513

quidem ulla obscuritas, vel toto coelo nulla quies. Ita ergo sese habent ex materia, ut omnia ipsa essent potestate, nihil autem actu introducta, sed natura quae in ipsa materia est, singulos pro ratione distribuit motus, et singulas qualitatum proprietates singulis materiae partibus ponit, ut alias quidem natura ipsa necessarias ordinaverit, ita ut quandiu res illa esset ejus, in ipsa proprietas permaneret, ut igni calor. Nam quandiu ignis est, tandiu ignem calidum esse necesse est, aliis vero rebus tales qualitates apposuit, quibus carere possint. Et illa quidem necessaria qualitas informat uniuscujusque substantiam. Illa enim ejus qualitas cum ipsa materia ex natura conjuncta est. Istae vero aliae qualitates extra sunt, quae et admitti possunt et non admitti, atque hinc est generatio et corruptio. Ex natura ergo et ex materia ista in rebus possibilitas venit, qua in re casus quoque aliquando subrepit, quae est indeterminata causa et sine ulla ratione cadens, neque enim casus natura est, quae frustra nihil efficit. Nec liberum est casus arbitrium quod in judicio et ratione consistit. Sed extra est casus, qui propter aliam rem quibusdam factis ipse subitus et improvisus exoritur. Et ex hac autem quae est utrumlibet possibilitate etiam illa liberi arbitrii. ratio venit. Si enim non esset fieri aliquid possibile, sed omnia aut ex necessitate essent, aut ex necessitate non essent, liberum arbitrium non maneret. Recte igitur nec omnia casu, ut Epicurus, nec necessitate omnia, ut Stoicus, nec rursus omnia libero arbitrio fieri proposuit. Sed cuncta permiscens, in permisto mundo permistas quoque rerum causas esse proposuit, ut aliae quidem ex necessitate, aliae vero casu, vel libero arbitrio, vel postremo possibilitate. contingerent. Quorum omnium unum nomen est, utrumlibet, vel in casu, vel in voluntate, vel in possibilitate. Sed horum divisionem facit. Nam eorum quae sunt utrumlibet, alia sunt quae aequaliter ad affirmationem et negationem se habent, ut est lecturum me esse hodie Virgilium et non lecturum. Utroque enim modo utrumque est, hoc est enim quod ait, Et non magis vel affirmatio vel negatio est. Aequaliter enim et possum legere Virgilium nunc, et possum non legere. Alia vero sunt quae non se aequaliter habent, sed quanquam in una re frequentius eveniat, non tamen prohibitum est in altera provenire, ut in eo quod est hominem in senecta canescere. In pluribus quidem hoc contingit, sed contingit fieri et alterum, id est ut non canescat. Alterum vero minime, id est ut canescat. Ita ergo et possibilitate, et casu, et libero arbitrio, contradictionem in una parte de futuro definite non esse veram vel falsam, per firmissimam et validissimam argumentationem constituit. His autem adjicit hoc.

PL64.513_2Demek ki olanın, olduğu zaman, olması ve olmayanın, olmadığı zaman, olmaması zorunludur. Ama her olanın olması, her olmayanın olmaması zorunlu değildir. Çünkü her olanın, olduğu zaman, zorunlu olarak olması ile düpedüz zorunlulukla olması aynı şey değildir. Olmayan için de durum aynıdır.

Burada zorunluluğun iki tarzı gösteriliyor. Biri, bir arazın zorunluluğuyla birlikte ileri sürülür, öteki yalın bir yüklemeyle söylenir. "Güneşin hareket etmesi zorunludur" deriz; güneşin hareketindeki zorunluluk şimdi hareket ettiği için değil, hareket etmemesi asla olmayacağı içindir. Şartla söylenen ise şöyledir: "Sokrates'in, oturduğu zaman oturması zorunludur; oturmadığı zaman oturmaması zorunludur." Aynı kişi aynı anda hem oturup hem oturmamak mümkün olmadığından, oturan biri, otururken oturmamak mümkün değildir. Biri otururken oturmaması olamaz; biri oturmuyorken de, oturmadığı zaman oturmaması zorunludur. Böylece şartlı bir zorunluluk mümkündür: Biri oturuyorsa, oturduğu zaman zorunlulukla oturur; oturmuyorsa, oturmadığı zaman zorunlulukla oturmaz.

Fakat bu şartla konulan zorunluluk, o yalın zorunluluğu birlikte getirmez. Çünkü oturan birinin düpedüz oturması zorunlu değildir, ancak "oturduğu zaman" ekiyle zorunludur. Oysa güneş için "hareket etmesi zorunludur" deriz; "hareket ettiği zaman hareket etmesi zorunludur" diye eklemeyiz, düpedüz "Güneşin hareket etmesi zorunludur" deriz ve güneş için söylenen bu yalın zorunluluk sözde doğruluğu sağlar. Şartla söylenende ise, "Sokrates'in, oturduğu zaman oturması zorunludur" derken "oturduğu zaman" kısmını, yani zaman şartını önermeden ayırırsak, bütün önermenin doğruluğu yok olur. Çünkü "Sokrates zorunlulukla oturuyor" diyemeyiz; oturmayabilir de. Sokrates'in gücü, oturmaya olduğu gibi oturmamaya da bir uygunluk ve yakınlık taşır.

Demek ki "Sokrates oturduğu zaman zorunlulukla oturuyor" derken araza bakarak söylüyoruz. Sokrates'e oturmak geldiği zaman, geldiği o anda ona gelmemiş olamaz; yoksa aynı şey aynı kişiye aynı anda hem gelir hem gelmez, bu ise imkânsızdır. Bu yüzden onun arazına bakarak "Sokrates'in oturması zorunludur" deriz, ama düpedüz değil, "oturduğu zaman". Bir Habeşlinin düpedüz beyaz olduğunu söylemek yanlıştır, ama bir yönüyle beyaz olduğu doğrudur (gözlerinde ve dişlerinde beyazlık vardır). Aynı şekilde Sokrates'in düpedüz zorunlulukla oturduğunu söylemek yanlıştır; doğrusu, bu zorunluluğu bir yönden koymak ve düpedüz yüklememek, yani "oturduğu zaman" demektir.

Güneş için "hareket etmesi düpedüz zorunludur" dediğimiz gibi "Sokrates'in oturması zorunludur" dersek yanlış olur. Ama mermer bir Sokrates'ten söz edip, oturur biçimde yontulmuşsa "Mermer Sokrates'in oturması zorunludur" dersek doğrudur ve böyle bir Sokrates için zorunluluk düpedüz söylenebilir. Sokrates'in kendisi için ise böyle bir zorunluluk düpedüz söylenmez. Çünkü Sokrates zorunlulukla oturamaz,

PL64.513_2

Igitur esse quod est, quando est, et non esse quod non est, quando non est, necesse est. Sed non omne quod est, necesse est esse, nec omne quod non est, necesse est non esse. Non enim idem est omne quod est, necessario esse quando est, et simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non est. Duplex modus necessitatis ostenditur, unus qui cum alicujus accidentis necessitate proponitur, alter qui simplici praedicatione profertur, ut cum dicimus solem moveri necesse est, non enim solem quia nunc movetur, sed quia nunquam non movebitur, idcirco in solis motu necessitas venit Aliter vero qui cum conditione dicitur talis est, ut cum dicimus mus, Socratem sedere. necesse est, cum sedet, et non sedere necesse est, cum non sedet. Nam cum idem eodem tempore sedere et non sedere non possit,; quicunque sedet, non potest non sedere, tunc cum sedet, igitur sedere necesse est, ergo tunc quando quis sedet, eum sedere necesse est; fieri enim non potest ut cum sedet, non sedeat. Rursus quando quis non sedet, tunc cum non sedet, non sedere eum necesse est. Non enim potest idem sedere et non sedere. et potest ista esse cum conditione necessitas, ut cum sedet aliquis, tunc cum sedet, ex necessitate sedeat, et cum non sedet, tunc cum non sedet, ex necessitate non sedeat. Sed ista cum conditione quae proponitur necessitas, non illam simplicem secum trahit. Non enim quicunque sedet, simpliciter eum sedere necesse est, sed cum adjectione ea quae est, tunc cum sedet, sicut solem dicimus necesse est moveri. Nec hoc addimus, ut solem moveri necesse sit cum movetur, sed tantum simpliciter. dicimus solem moveri necesse est, et haec necessitas simplex de sole dicta, veritatem in oratione perficiet. At vero illa quae cum conditione dicitur, ut cum dicimus Socratem sedere necesse est, tunc cum sedet, id quod dicimus, tunc cum sedet, et hanc conditione temporis. si a propositione dividamus. tota propositione veritas perit. Non enim possumus dicere quoniam ex necessitate Socrates sedet. Potest enim et non sedere. Habet enim quamdam convenientiam et cognationem potestas Socratis sicut ad sedendum, sic etiam ad non sedendum. Ergo id quod dicimus ex necessitate Socratem sedere, tunc cum sedet, ad accidens respicientes proponimus. Nam quando accidit Socrati sedere, eo tempore quo accidit, ei non accidisse non potest. Sic enim fiet ut eidem eadem res accidat et non accidat uno eodemque tempore, quod impossibile est. Idcirco accidens ejus inspicientes dicimus, necesse est Socratem sedere, sed non simpliciter, sed tunc cum sedet. Et sicut simpliciter Aethiopem dicere esse candidum falsum est, verum tamen est in aliquo esse candidum In oculis enim et dentibus illi candor inest), ita quoque falsum est Socratem ex necessitate sedere simpliciter. Verum autem est hanc necessitatem in aliquo quodam ponere, et non simpliciter praedicari, ut dicamus tunc cum sedet. Quemadmodum enim in sole dicimus, quoniam solem moveri necesse est simpliciter, si ita dicamus, Socratem sedere necesse est, falsum est. Sin vero marmoreum Socratem dicamus, quoniam marmoreum Socratem sedere necesse est, si fortasse sedens formatus sit, verum est, et simpliciter de tali Socrate necessitas poterit praedicari. De ipso autem Socrate simpliciter talis necessitas non dicitur. Neque enim fieri potest ut Socrates ex necessitate sedeat

PL64.515meğer ki oturuyor olsun: O zaman, oturduğu için ve oturmaması mümkün olmadığı için zorunlulukla oturur. Yoksa düpedüz zorunlulukla değil, olumsal olarak oturur, çünkü kalkabilir. Düpedüz zorunlulukla olan ise o zorunluluğu değiştiremez: Güneşin hareket etmesi düpedüz zorunlu olduğundan, güneş hiçbir şekilde duramaz.

Aristoteles'in söylediği budur: Her olan, olduğu zaman, her olmayan, olmadığı zaman, şartla olmak ve olmamak zorundadır; ama şartsız, düpedüz olmak ya da olmamak zorunda değildir. Bu sonuncusu yalnız, karşıtlara hiçbir gücü ya da yakınlığı olmayan zorunlu şeylere verilmiştir: güneşin durmaya yakınlığı olmaması gibi. Çünkü bir şeyin, olduğu zaman, şartla zorunlulukla olması ya da olmadığı zaman olmaması ile, her şeyin düpedüz zorunlulukla olduğunu ya da olmadığını söylemek aynı şey değildir, diyor. Birini şart doğru kılmıştır, ötekinde doğruluğu yalınlığın tabiatı sağlar. Olmayan için de durum aynıdır, diyor. Çünkü her olmayanın olmaması zorunlu değildir, ancak olmadığı zaman olmaması zorunludur; bu da yine şartladır, düpedüz değil.

Bu iki zorunluluğu, yani şartlıyı ve yalını gösterdikten sonra gelecek ve olumsal hakkındaki çelişkiye dönüyor:

*Çelişkide de aynı akıl geçerlidir. Her şeyin olması ya da olmaması, olacak olması ya da olmaması zorunludur. Ama bölüp ikisinden birinin zorunlu olduğunu söylemek gerekmez. Şunu kastediyorum: Yarın bir deniz savaşı olması ya da olmaması zorunludur; ama yarın deniz savaşı olması zorunlu değildir, olmaması da zorunlu değildir. Olması ya da olmaması ise zorunludur.*

PL64.515

nisi fortasse cum sedet, tunc enim cum sedet, quoniam sedet et non potest non sedere, ex necessitate sedet alioqui simpliciter et non ex necessitate sedet, sed contingenter. Potest enim surgere. Quod autem ex necessitate simpliciter est, illam non potest permutare necessitatem, ut quoniam simpliciter solem moveri necesse est, sol stare nulla ratione potest. Hoc igitur Aristoteles dicit, omne quod est quando est, et omne quod non est, quando non est, esse cum conditione et non esse, necesse est, sed non sine conditione aut esse aut non esse simpliciter. Haec enim solis illis necessitatibus attributa sunt quaecunque nullius potentiae aut cognationis ad opposita. sunt, ut sol ad quietem, enim idem est, inquit, Aristoteles, ex necessitate esse aliquid quando est in conditione, vel non esse quando non est, et simpliciter dicere omnia ex necessitate esse, vel non esse. Illud enim conditio verum. fecit, in hoc simplicitatis natura efficit veritatem. Similiter autem, inquit, et in eo quod non est, idem est. Non enim omne quod non est, non esse necesse est, sed tunc cum non est, tunc non esse necesse est, et hoc in conditione rursus, non simpliciter. Duabus igitur his necessitatibus demonstratis, una scilicet conditionali, altera simplici. Rursus ad contradictionem. de futuro contingentique. revertitur. Et in contradictione eadem ratio est. Esse quidem vel non esse omne, necesse est, et futurum esse vel non. Non tamen dividentem dicere alterum necessarium. Dico autem ut necesse est quidem esse futurum bellum navale cras, vel non futurum esse, sed non necesse est futurum esse cras bellum navale, vel non futurum esse. Futurum autem vel esse vel non esse necesse est.

PL64.515_2Gelecek olumsal önermeler hakkındaki görüşünü çok açık biçimde ortaya koymuştur: Bunlarda söylenen çelişkinin bütünü, herhangi bir yanını doğru, ötekini yanlış olarak taşır; ama biri bölüp "Bu zorunlulukla doğrudur, öteki zorunlulukla yanlıştır" diye cevap veremez.

"Güneş bugün batacak", "Güneş bugün batmayacak" önermelerinde biri kolayca böler ve güneşin bugün batmasının zorunlulukla doğru, batmamasının zorunlulukla yanlış olduğunu söyler. Çünkü tanrısal cisimlerin akli düzeni ve tabiatı öyledir ki karşıtlarla hiçbir yakınlıkları yoktur; bu yüzden olanlar zorunlulukla olur, olmayanlar zorunlulukla olmaz. Oysa oluş ve bozulma içindeki şeyler böyle değildir: Doğup bozulmaları sayesinde karşıtlarla yakınlıkları vardır. Bu yüzden onlarda çelişkinin bir yanını alıp zorunlulukla olduğunu, ötekini de zorunlulukla olmadığını söylemek mümkün değildir; bütün çelişkinin herhangi bir yanı doğru, ötekisi yanlış olsa da, bunlar bilinmez ve belirsizdir, yalnız bize değil, ileri sürülen şeylerin tabiatı kuşkulu olduğu için.

"Sokrates bugün okuyacak", "Sokrates bugün okumayacak" önermesinde bütün çelişkinin biri doğru, öteki yanlıştır; çünkü ya okuyacak ya okumayacaktır, ve bu toptan, bütün sözde görülür. Ama kimse bölüp "Okuyacağı doğrudur" ya da "Okumayacağı doğrudur" diye cevap veremez. Bunun sebebi, dinleyenler olarak geleceği bilmememiz değil, aynı şeyin hem olabilmesi hem olmayabilmesidir. Eğer bu, şeylerin değişken ve belirsiz gerçekleşmesinden değil de ilmimizden gelseydi, her şeyi zorunluluğun yönetmesi imkânsızlığı yeniden ortaya çıkardı. Çünkü zorunlulukla olan şey ilmimiz yüzünden gerçekleşmez; biz bilmesek de o şeyin sonucu belirlenmiş olur ve o şeyin olması kuşkusuz zorunludur.

Bu olamayacağına ve bazı şeyler zorunlulukla değil olumsal olarak gerçekleştiğine göre, bunlarda bütün çelişkinin herhangi bir yanında doğruluk ya da yanlışlık bulunsa da, biri bölüp "Bu doğrudur, şu yanlıştır" diyemez. Bunu şu örnekle göstermiştir: Yarın deniz savaşı olması ya da olmaması zorunludur; ama yarın zorunlulukla olmayacak, zorunlulukla olmaması da söz konusu değil. Biri bölüp "Yarın olacak" diye doğru olarak önceden söylesin ve belirli olarak böyle olsun, ya da "Yarın olmayacak" desin ve aynı şekilde gerçekleşsin; bu olamaz. Ancak belirsiz olarak çelişkinin bir yanı doğru, öteki yanlıştır; hangisi olursa. Sonuçları ise ayrılmamıştır: Şu da bu da gerçekleşebilir. Bunun sebebi, şeylerin gerçekleşmesinin, bir tür zorunluluk zinciri oluşturacak biçimde daha eski sebeplere bağlı olmayışıdır. Bunlar daha çok bizim seçimimizden ve hür irademizden gelir; bunlarda hiçbir zorunluluk yoktur.

Çünkü sözler, şeyler nasıl ise öyle doğrudur, diyor. Bunu Platon'dan almıştır. Platon sözlerin şeyler gibi olduğunu, anlamlandırmada onlarla bir tür akrabalık taşıdığını söylemişti: Şeyler değişmez ve sabit bir düzenle kalıcıysa, onlar hakkındaki söz de doğru ve zorunlu olur; tabiatının değişkenliği yüzünden hiçbir zaman sürekli kalmayan bir şeyse, sözlerde de sabit doğruluk bulunmaz ve böyle sözlerle hiçbir ispat yapılamaz. Aristoteles bunu çok iyi söylenmiş bir söz olarak alarak şöyle diyor:

Dolayısıyla sözler şeyler gibi doğru olduğuna göre, iki yana açık olan ve zıtları da olabilen her şeyde çelişkinin de aynı durumda olması zorunludur. Bu, her zaman olmayan ve her zaman olmamayan şeylerde olur.

Sözler şeyler gibi olduğuna göre, diyor, iki yana açık olan ve zıtları da olabilen şeylerde, o tabiattaki sabit olmayan ve belirsiz şeyler hakkındaki çelişkinin de aynı durumda olması açıktır. Şeyler kuşkulu ve gerçekleşmeleri belirsiz ve değişkense, bu şeyler hakkında kurulan çelişki de değişken ve belirsiz bir sonuca sahip olur. Gerçekleşmesi değişken ve belirsiz olan

PL64.515_2

Planissime quae sententia haberetur de contingentibus propositionibus et futuris exposuit dicens: In his quidem totam contradictionem dictam unam quamlibet partem veram habere, alteram falsam, sed non ut aliquis dividat atque respondeat. Hanc quidem ex necessitate esse veram, illam vero ex necessitate alteram falsam, ut in eo quod dicimus, sol hodie occidet, sol hodie non occidet, facillime in his aliquis dividens dicit, quoniam solem hodie occidere, ex necessitate verum est, non occidere, ex necessitate falsum. Ita sese habet divinorum corporum ratio et natura, ut in his nulla cognatio sit ad opposita, atque ideo vel quod sunt, ex necessitate sunt, vel quod non sunt, ex necessitate non sunt. Ea vero quae in generatione et corruptione sunt, non ita sunt, habent enim hoc ipso quod et gignuntur et corrumpuntur. ad opposita cognationem, atque ideo in his non est unam partem contradictionis assumere, et eam necessario esse praedicare, et rursus aliam necessitate non esse proponere, quamvis totius contradictionis una quaelibet pars vera sit, altera falsa, sed incognitae et indefinitae, et non nobis tantum, quia natura ipsarum rerum quae proponuntur dubitabilis est, ut in ea propositione quae est, Socrates hodie lecturus est, Socrates hodie lecturus non est, totius quidem contradictionis una vere est, altera falsa, aut enim lecturus est, aut non lecturus, et hoc confuse et in tota oratione perspectum. Sed nullus potest dividere et respondere, quoniam vera est et lecturum eumesse, vel certe quoniam vera est non eum esse lecturum. Hoc autem non quod audientes de futuro nesciamus, sed quod eadem res et esse possit et non esse. Alioqui si ex nostra scientia hoc eveniret, et non ex ipsarum rerum variabili et indefinito proventu, illa rursus impossibilitas contingeret, ut omnia necessitas administraret. Non enim propter scientiam nostram quod ex necessitate est, eventurum est. Sed etiamsi nos nesciamus, erit tamen ejus rei eventus constitutus, et indubitanter illam rem futuram esse necesse est. Ergo quoniam hoc fieri nequit, et sunt quaedam quae non ex necessitate proveniant, sed contingenter, in his quanquam totius contradictionis in qualibet ejus parte veritas inveniatur aut falsitas, non tamen ut aliquis dividat et dicat hanc quidem veram esse, illam vero falsam, quod hujusmodi monstravit exemplo. Cras enim bellum navale fieri, aut non fieri necesse est, non tamen ex necessitate fiet cras, aut necessitate cras non fiet. Ut possit aliquis dividere et praedicare dicens, cras fiet, ut hoc vere dicat, et ita ex definito contingat, vel rursus cras non fiet, et hoc eodem modo proveniat, hoc fieri non potest, sed tantum indefinite quaecunque una pars contradictionis vera est, altera falsa, sed quae evenerit. Eventus autem ipsorum indiscretus est, et illud enim et illud poterit evenire. Hoc autem idcirco est quoniam non est ex antiquioribus quibusdam causis pendens rerum eventus. Ut quaedam quodammodo necessitatis catena sit, sed potius haec ex nostro arbitrio et libera voluntate sunt, in quibus est nulla necessitas. Quod si, inquit, similiter orationes verae sunt quemadmodum et res, hoc sumpsit a Platone, qui dixit similiter se habere orationes rebus, et cognatas quodammodo esse in ipsa significatione, ut si sint res impermutabiles et ratione stabili permanentes, oratio quoque de his vera esset et necessaria. Sin vero esset res quae varietate naturae nunquam perpetuo permaneret, in orationibus quoque fixa veritas non esset, et nulla per hujusmodi orationes demonstratio proveniret. Hoc ergo sumens Aristoteles ut optime dictum, sic ait: Quare quoniam orationes similiter verae sunt, quemadmodum et res, manifestum est quoniam quaecunque sic se habent, ut utrumlibet sint, et contraria ipsorum contingere possint, necesse est similiter se habere et contradictionem. Quod contingit in his quae non semper sunt, et non semper non sunt. Quoniam, inquit, orationes similiter sese habent quemadmodum et res manifestum est, quoniam quaecunque res ita sunt ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingere possint, necesse est contradictionem ita se habere, quae de illius naturae instabilibus atque indefinitis rebus est. Quod si res sint dubitabiles - et indefinito variabilique proventu, contradictio quoque quae de his rebus fit, variabili et indefinito proventu sit. Quae hujusmodi res,

PL64.517bu tür şeylerin hangileri olduğunu çok açık biçimde gösterdi: Bu, her zaman olmayan ve her zaman olmamayan şeylerde olur. Çünkü iki yana açık olanlar, ne her zaman olan (bozulabilirler) ne her zaman olmayan (doğabilir ve meydana gelebilirler) şeylerdir. Karşıtlarla yakınlığı olanlar bunlardır; bunu şeylerin kendi cevherindeki sonuçları öğretir. Olmak ve olmamak karşıttır. Olmamış olup doğan ve meydana gelen şey, olmamış olmaktan olmaya geçer; demek ki bunda olmakla ve olmamakla, yani karşıtlarla bir yakınlığı vardı. Aynı var olan şey bozulursa, olmuş olmaktan olmamaya geçer; demek ki yine karşıtlarla yakınlığı vardır. Dolayısıyla oluş ve bozulma içindeki şeylerin gerçekleşmesi nasıl belirsizse, çelişkilerin yanları da öyledir; bütün çelişkide biri doğru, öteki yanlış olsa bile. Çünkü bunlardan hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğu belirsiz ve ayrılmamıştır.

Bunlarda çelişkinin bir yanının doğru ya da yanlış olması zorunludur, ama şunun ya da bunun değil; hangisi olursa. Biri daha doğru olabilir, yine de henüz doğru ya da yanlış değildir. Demek ki birbirine karşıt her olumlama ve olumsuzlamadan birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir.

Yukarıda bize iki yana açık şeylerde çelişkinin bir yanının belirli olarak doğru, ötekinin belirli olarak yanlış olmadığını öğretmişti. Şimdi kanıtını daha sık olandan ve daha seyrek olandan alıyor. Yukarıda bazı şeylerin daha sık olduğunu, ama karşıtlarının da bazen olmasının önünün kapanmadığını göstermişti; bunlar daha seyrek ve daha az sıklıkla olabilir. Çoğunlukla gerçekleşen şeylerde birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir: İnsanın yaşlılıkta saçlarının ağardığını söyleyip bunun zorunlulukla olduğunu ileri süren yalan söylemiş olur, çünkü ağarmayabilir de. Bir şeyin daha sık, ötekinin daha seyrek olduğu yerde belirli olarak biri doğru, öteki yanlış değilse, karşıtların sonucunun eşit olduğu yerde bu çok daha az söz konusudur. Bunun daha sık olduğunu söylemek doğrudur, ama tamamen olduğunu söylemek doğru değildir; çünkü daha seyrek de olsa karşıtı olabilir. Çoğunlukla olan şeylerde biri belirli olarak doğru, öteki yanlış değilse, sonucu eşit ölçüde ayrılmamış olanlarda çok daha az böyledir; demek ki gelecek ve olumsal önermelerde birinin doğru, ötekinin yanlış olmadığı açıktır. Baştan beri en güçlü kanıtlamayla göstermeye çalıştığı buydu.

Olmayan ama olması ya da olmaması mümkün olan şeylerde durum, olan şeylerdeki gibi değildir; söylendiği gibidir.

Bütün soruyu başlangıçta yaptığı zaman ayrımına geri götürüyor. Önce önermelerin ya şimdiki ya gelecek ya geçmiş zamanda söylendiğini belirtmişti. Geçmiş ya da şimdi hakkında söylenenlerin, ister ebedî ve tanrısal şeyler, ister doğup ölen ve iki yana açık olup karşıtlarla yakınlığı olan şeyler hakkında söylensin, belirli bir doğruluğu ya da yanlışlığı vardır. Gelecekte ise biri tanrısal ve değişmez şeylerden söz ediyorsa, aynı şekilde biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlıştır; çünkü bu tür tabiatların karşıtlarla yakınlığı yoktur. Oluş ve bozulma içinde olan şeyler hakkında gelecek için olumlu ya da olumsuz söylenenlerde ise doğruluk aynı tarzda belirli değildir: Bütün çelişkinin bir yanı doğru, öteki yanlıştır, ama biri belirli olarak doğru, öteki belirli olarak yanlış değildir.

Şimdi iki zamanı, yani şimdiyi ve geçmişi birlikte koymadı, yalnız şimdiyi koydu: Olan şeylerdeki gibi değildir, yani şimdi olanlardaki gibi. Olmayan ama olması mümkün olan şeyler derken ise, şimdi olmayıp olabilecek gelecek şeylerden söz ediyor. Çünkü şimdide söylenen önerme, gelecekteki gibi değildir; iki yana açık olan ve oluş ile bozulma içinde bulunan şeylerde tabii. Ötekilerde, yani şimdi olanlarda ve önceden söylenenlerde, biri belirli olarak doğru, öteki yanlıştır. Bunlarda, yani gelecek ve olumsal olanlarda, önermelerin doğruluğu ve yanlışlığı hiçbir belirlenimle bağlanmış değildir.

Gelecek önermeler hakkındaki Aristotelesçi görüşü gücümüz yettiğince özenle ifade ettiğimize göre, bu cildin uzunluğuna son verelim.

PL64.517

quarum eventus varius indefinitusque constaret, planissime demonstravit dicens, quod contingit in his quae non semper sunt et non semper non sunt. Ea enim sunt in quibus contingit utrumlibet, quae neque semper sunt (possunt enim corrumpi), neque semper non sunt, possunt enim generari et fieri. Haec enim sunt quae habent ad opposita cognationem, sicut in ipsa propria substantia rerum ipsarum eventus docet. Nam esse et non esse oppositum est. Quod autem non fuit, et generatur, et fit, ex eo quod non fuit est. Habuit igitur in hoc ad esse et non esse, id est ad opposita cognationem. Sin vero idem ipsum quod est corrumpatur, ex eo quod fuit non erit. Habebit igitur rursus ad opposita cognationem. Quare sicut harum quae sunt in generatione et corruptione rerum proventus indefinitus est, ita quoque et contradictionum partes, quanquam in tota contradictione una vera sit, altera falsa. Indefinitum enim et indiscretum est, quae una harum vera sit, quae altera falsa. Horum enim necesse est alteram partem contradictionum veram esse vel falsam. non tamen hoc vel illud, sed utrumlibet, et magis quidem alteram veram non tamen jam veram vel falsam. Quare manifestum est quoniam non est necesse omnis affirmationis et negationis oppositarum hanc quidem veram, illam vero falsam esse. Docuit supra nos in his quae utrumlibet sunt rebus contradictionis unam partem non esse definite veram falsam vero alteram definite, nunc a frequentiori et a rariori argumentum trahit. Supra namque monstravit esse quasdam res quae frequentius quidem contingant, non tamen interclusum sit, ut et opposita aliquando contingant. Contingit enim ut rarius infrequentiusque contingant. Ergo si in his quaecunque in pluribus eveniunt; non necesse est unam veram esse, alteram falsam. Idcirco quoniam quicunque dixerit hominem in senecta canescere, et hoc ex necessitate esse protulerit, mentietur. Potest enim et non canescere. Si in his ergo non est definite una vera, altera falsa, in quibus una res frequentius evenit, rarius altera, multo minus in his in quibus opposita eventus aequalis est, et verum est quidem dicere, quoniam hoc contingit frequentius, non tamen omnino, quoniam ita contingit, idcirco, licet rarius, non contingit oppositum. Quod si neque in his quae in pluribus praedicantur, una definite vera est, altera falsa, et multo minus in his quorum aequaliter indiscretus eventus est, manifestum est in futuris et contingentibus propositionibus non esse veram unam, alteram falsam. Hoc enim in principio, ut monstraret validissima argumentatione, contendit. Neque enim quemadmodum in his quae sunt, sic se res habet etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse vel non esse, sed quemadmodum dictum est. Ad divisionem temporum in principio factam totam revocat quaestionem. Ait enim eas prius propositiones quae fierent, aut in praesenti, aut in futuro, aut in praeterito praedicari, et eas quidem quae de praeterito vel praesenti dicerentur, definitam veritatem vel falsitatem habere, sive in sempiternis et divinis rebus dicerentur, sive in nascentibus et morientibus, in quibus utrumlibet contingeret, ut haberent ad opposita cognationem, in futuris vero, si de divinis quidem rebus aliquis et immutabilibus loqueretur, eodem modo unam veram definite, alteram falsam esse definite. Non enim habent hujusmodi naturae ad opposita cognationem. In his autem quae in generatione et corruptione essent de futuro praedicatis vel affirmative vel negative, non eumdem esse modum veritatis definite, sed totius quidem contradictionis unam partem veram esse, alteram falsam, definite autem unam veram, definite alteram falsam, minime. Nunc autem non utraque tempora posuit, praesens scilicet et praeteritum. Sed tantum praesens; dixit enim: Neque enim quemadmodum in his quae sunt, id est in his quae praesentia. Quod vero ait in his quae non sunt, possibilibus tamen esse, de futuris loquitur, quae cum non sint tamen esse possunt. Non enim sic se habet in praesenti praedicta propositio, quemadmodum in futuro in his scilicet quae utrumlibet sunt, et in generatione et corruptione consistunt. In illis enim, id est, praesentibus et praedicatis definite una vera est, altera falsa. In his vero, id est futuris et contingentibus, veritas et falsitas propositionum nulla definitione constringitur. Sed quoniam de futuris propositionibus Aristotelicam sententiam, quantum facultas fuit, diligenter expressimus, prolixitatem voluminis terminemus. LIBER QUARTUS.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…