İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

II. Kitap › Önermelerin Konuları ve Yüklemle… – Tek Olumlama ve Olumsuzlama Üzer…

PL64.461Önermelerin Konuları ve Yüklemleri Üzerine

*Şeylerin bir kısmı küllî, bir kısmı cüzî olduğuna göre (küllî, tabiatı gereği birçok şey hakkında yüklenen, cüzî ise yüklenmeyendir; örneğin "insan" küllîdir, Platon ise cüzîlerdendir), bir şeyin ait olduğunu ya da olmadığını, kimi zaman küllî olanlardan birine, kimi zaman cüzî olanlardan birine bildirmek zorunludur.*

PL64.461

est enim oppositio habens contradictionem, in qua affirmatio si vera est, negatio falsa sit, si negatio vera est, fallax affirmatio videatur. Positis ergo secundum univocationem terminis, utrasque simul et affirmationem et negationem veras esse contingit, ut si quis dicat: Homo ambulat, homo non ambulat, affirmatio de quodam homine vera est, negatio de speciali vera est, sed specialis homo et particularis univoca sunt. Quocirca sumptis uni vocis contradictio non fit: at vero nec si ad aliam et aliam partem affirmatio negatioque ponatur, fit in ipsis ulla veri falsique divisio, sed utrasque veras esse contingit, ut cum dico oculus albus est, oculus albus non est. In alia enim parte albus est, in alia albus non est: atque ita et negatio vera est, et affirmatio, nec si ad aliud atque aliud referens dicat, nulla inde contradictio procreatur, ut cum dico, decem dupli sunt, decem dupli non sunt. Nam si ad quinarium referam, vera est affirmatio, si ad senarium vera negatio, nec si diversum tempus in affirmatione ac negatione sumatur, ut cum dico, Socrates sedet, Socrates non sedet. Alio enim tempore sumptum sedere veram facit affirmationem, alio tempore non sedere veram facit negationem. Amplius quoque si diverso modo quis dicat in negatione quod jam in affirmatione proposuit, vim contradictionis intercipit. Si quis enim dicat affirmationem potestate, negationem vero actu, possunt affirmatio et negatio uno tempore congruente veritate constitui; ut si quis dicat catulus videt, catulus non videt, potestate enim videt, actu vero non videt. Quocirca oportet oppositionem, si facienda est congruens, ejusdem (ut ipse ait) praedicati de eodem subjecto, non aequivoce, sed univoce, ad eamdem partem, et ad idem relatum, ad idemque lempus, et eodem modo constitui. Quae omnia in sophisticis elenchis diligentissime pro secutus est. Nunc pauca commemorans distulit in illis libris integram disputationem. Est autem enuntiatio de eo quod est aliquid esse, vel non esse; affirmatio quidem de eo quod est esse, ut Plato philosophus est; negatio vero de eo quod est non esse, ut Plato philosophus non est. Haec utraque enuntiatio Plato philosophus est, Plato philosophus non est, sese perimentia et in contrarium quasi quodam locata litigio faciunt contradictionem. Contradictio vero est oppositio affirmationis et negationis, in qua neque ambas falsas, neque ambas veras esse contingit, sed unam semper veram, alteram vero falsam. Si qua autem sunt hujusmodi, in quibus verum falsumque affirmatio negatioque non dividat, in illis aliquid diversum, et non ad oppositionem integrum reperitur. Dicit autem Porphyrius argumentum esse ad id quod dicimus affirmationem negationi ita oportere opponi, ut una vera opposita in alteram mox falsitas veniat, communem inter nos consuetudinem colloquendi. Quando enim quis aliquid esse dixerit et idem alius negaverit, unum ipsorum verum dicere, mentiri alium suspicamur. Amplius quoque. Si aliquid aut est, aut non est, mediumque inter esse et non esse nihil poterit inveniri, affirmatio autem ponit aliquid esse, idemque aufert negatio, et est contradictio affirmatio negatio oppositae, talis oppositio integram facit contradictionem, in qua affirmatio et negatio utraeque verae simul esse non possunt. Affirmationis autem negationisque natura ad qualitatem quamdam refertur. Qualitas enim quaedam est affirmatio atque negatio, praeter hanc vero qualitatem est etiam quantitas propositionum, de qua posterius paulo dicendum est. Sed volens Aristoteles quid esset contradictio nos docere, prius ubi esset ostendit. In oppositione enim contradictionem omnem necesse est esse. Quare quoniam contradictio in oppositione est, qualis autem oppositio hanc contradictionem faciat adhuc ignota est. Estque haec oppositio aut in qualitate oppositionum, aut in quantitate, aut in utroque, et de qualitate propositionum quae in affirmatione et negatione consistit, dictum est. Nunc de quantitate dicetur, ut ea quoque cognita perspiciatur an in qualitate, an in quantitate, an in utroque propositionum contradictio sit. DE SUBJECTIS ET PRAEDICATIS ENUNTIATIONUM. Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singularia. Dico autem universale quod de pluribus natum est praedicari, singulare vero, quod non, ut homo quidem universale est. Plato vero eorum quae singularia sunt. Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aut non, aliquoties quidem eorum alicui quae universalia sunt, aliquoties autem alicui eorum quae sunt singularia.

PL64.461_2Her önerme anlamlandırmasının özelliğini altındaki kavrayışlardan alır. Kavrayışlar zorunlu olarak şeylerin benzerleri olduğu için, önermelerin gücü kavrayışlar aracılığıyla şeylere de uzanır. Bu yüzden bir şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak istediğimizde, bu kavrayışın ve ruhun tasarımının keyfiyetine bağlanır. Çünkü hayal gücü ve kavrayışla tasarladığımız şeyi olumlamada ya da olumsuzlamada koyarak olumlar ya da olumsuzlarız. Önermeler güçlerini ve özelliklerini önce anlayıştan, ikinci olarak da kavrayışların kendilerinden oluştuğu şeylerden alır. Böylece önerme hem kemiyetten hem keyfiyetten pay alır: Keyfiyetten, birinin kendi yargısıyla ortaya koyduğu olumlama ve olumsuzlama söyleyişinde; kemiyetten ise kavrayışların kavradığı şeylerden. Çünkü görüyoruz ki şeylerde bazı keyfiyetler başka hiçbir şeye uyamaz, yalnız cüzî ve tek bir cevhere uyar. Platon'un ya da Sokrates'in keyfiyeti gibi tekil keyfiyet (singularis) başkadır; birçok şeyle paylaşılan, kendini tek tek her birine ve hepsine bütünüyle veren keyfiyet, örneğin insanlık başkadır. Çünkü böyle bir keyfiyet vardır ki hem tek tek her birinde hem hepsinde bütündür. Ruhla böyle bir şeyi her düşündüğümüzde, zihnimizin düşüncesi bu adla herhangi tek bir kişiye değil, insanlık tarifinden pay alan herkese yönelir. Böylece biri hepsine ortak olur, öteki, yani ilki ise

PL64.461_2

Omnis propositio significationis suae proprietatem ex subjectis intellectibus capit. Sed quoniam necesse est intellectus rerum esse similitudines, vis propositionum per intellectus ad res quoque continua tur. Atque ideo cum aliquid vel affirmare cupimus vel negare, hoc ad intellectus et conceptionis animi qualitatem. refertur. Quod enim imaginatione intellectuque concipimus, id in affirmatione aut in negatione ponentes, affirmamus scilicet vel negamus, et principaliter quidem ab intelligentia propositiones vim capiunt et proprietatem, secundo vero loco ex rebus sumunt ex quibus ipsos intellectus constare manifestum est. Unde fit ut et quantitate propositio et qualitate participet: qualitate quidem in ipsa affirmationis et negationis prolatione, quam ex proprio quis judicio emittit ac profert; quantitate vero ex subjectis rebus quas capiunt intellectus. Videmus namque alias esse in rebus hujusmodi qualitates, quae in aliud convenire non possunt, nisi in unam quamcunque particularem singularemque substantiam: alia est enim qualitas singularis, ut Platonis vel Socratis; alia est quae communicata cum pluribus totam se singulis et omnibus praebet, ut est ipsa humanitas. Est enim quaedam hujusmodi qualitas, quae et in singulis tota sit, et in omnibus tota. Quotiescunque enim aliquid tale animo speculamur, non in quamlibet unam personam per nomen hoc mentis cogitationem deducimur, sed in omnes eos quicunque humanitatis diffinitione participant. Unde fit ut haec quidem sit communis omnibus, illa vero prior incommunicabilis

PL64.463kimseyle paylaşılamaz: Herkes için paylaşılmaz, tek kişiye hastır. Ad uydurmak serbest olsaydı, başka hiçbir kendi başına varlığa geçmeyen o tekil keyfiyeti, önerilen şey daha açık görünsün diye uydurma bir adla anardım. Haydi, Platon'un paylaşılamaz özelliğine Platonluk denilsin. Bu keyfiyeti uydurma bir kelimeyle Platonluk diye anabiliriz, tıpkı insanın keyfiyetine insanlık dediğimiz gibi. Platonluk yalnız bir insana, hem de herhangi birine değil, yalnız Platon'a aittir; insanlık ise hem Platon'a hem bu adın kapsadığı öteki herkese aittir. Bu yüzden Platonluk tek bir Platon'a ait olduğundan, dinleyenin ruhu "Platon" kelimesini tek kişiye ve tek bir cüzî cevhere bağlar; "insan"ı duyunca ise kavrayışını insanlığı taşıdığını bildiği birçok kişiye bağlar. İnsanlık hem bütün insanlara ortak hem her insanda bütün olduğundan, bütün insanlar insanlığı tek bir insan gibi eşit olarak taşır. Böyle olmasaydı tür olan insanın tarifi hiçbir zaman cüzî insanın cevherine uymazdı. Şeyler böyle olduğu için "insan" küllî bir şey, Platonluk ve Platon ise cüzî bir şey diye anılır.

Bunlar böyle konunca, o küllî keyfiyet hem hepsi hakkında hem tek tek her biri hakkında yüklenebildiğinden, "insan" dediğimizde bunun tür olan insan hakkında mı yoksa cüzî biri hakkında mı söylendiği belirsizdir, şüphe edilebilir; çünkü "insan" adı hem hepsi hakkında hem insanlık türünün altındaki her biri hakkında söylenebilir. Demek ki "insan" sözünün hepsi hakkında mı yoksa tek bir bireyin ve cüzî cevherin her biri hakkında mı söylendiği belirsizdir. İnsanlığın bu keyfiyetini kavrayışın belirsizliğinden ayırmaya çalışırsak onu belirlememiz, ya çokluğa yaymamız ya da sayının birliğine toplamamız gerekir. Çünkü "insan" dediğimizde hepsini mi yoksa birini mi söylediğimiz belli değildir. "Her" eklenirse, yükleme "Her insan" ya da "Bir insan" olursa, küllîliğin dağıtılması ve belirlenmesi olur; küllî olan adı, yani "insan"ı "Her insan" diyerek küllî olarak, "Bir insan" diyerek cüzî olarak söyleriz. Çünkü "her" adı küllîliği anlamlandırır. Şu hâlde küllî olanı anlamlandıran "her", kendisi de küllî olan "insan"a eklenirse, küllî şey olan insan, kendisine kemiyet belirlemesi eklendiği için küllî olarak yüklenir. "Bir insan" denirse, küllî olan "insan", kendisine eklenen "bir"in getirdiği cüzîlikle cüzî olarak söylenir, küllî şey cüzî olarak dile getirilir denir.

Ama "Bir insan" yüklemesi cüzî, "Platon" yüklemesi de cüzî olduğu hâlde, çünkü "Bir insan" da "Platon" da tek kişi hakkında söylenir, ikisi aynı şekilde cüzî değildir. "Platon" başkasına uyamayan tek ve belirli bir cevher ve özellik gösterir. "Bir insan" dediğimizde ise küllî adı cüzî olarak belirleriz, ama "bir" olmasaydı "insan" dediğimiz şey küllî olurdu, bu yüzden belirsiz kalırdı. "Platon" dediğimiz şey ise hiçbir zaman küllî olamaz. "Platon" adı bir gün birçok kişiye konsa bile bu ad küllî olmaz. Çünkü insanlık tek tek insanların tabiatlarından toplanıp tek bir anlayış ve tabiata getirilir. "Platon" adı ise kelime olarak belki birçok kişiye ortak görünür, ama Sokrates'in öğrencisi olan o Platon'un özelliği, aynı kelimeyle anılsa da hiç kimseye uymaz. Bunun sebebi, insanlığın tabiî, özel adın ise koyuşla olmasıdır. Şimdi söylenen, "Platon" adının birçok kişi hakkında yüklenemeyeceği değil, Platon'un özelliğinin yüklenemeyeceğidir. Çünkü o özellik "insan"ınki gibi tabiatça birçok kişi hakkında söylenmez. Bu yüzden Platonluk, dediğimiz gibi, paylaşılamaz keyfiyettir; küllî keyfiyet ise hem birçok kişide hem her birinde bulunan paylaşılabilir keyfiyettir. Böylece "Her insan" dediğimde önermeyi sayıya yayarım; "Sokrates" ya da "Platon" dediğimde ise sayıya yaymam, tek kişinin keyfiyetini ve özelliğini onun kendine has ve tek cevherinde sıkıştırıp yüklerim.

PL64.463

cunctis quidem, uni tamen propria. Nam si nomen fingere liceret, illam singularem quamdam qualitatem et incommunicabilem alicui alii subsistentiae suo ficto nomine nuncuparem, ut clarior fieret forma propositi. Age enim incommunicabilis Platonis illa proprietas Platonitas appelletur, eo enim modo qualitatem hanc Platonitatem ficto vocabulo nuncupare possumus, quomodo hominis qualitatem dicimus humanitatem, haec ergo Platonitas solius unius est hominis, et hoc non cujuslibet, sed solius Platonis; humanitas vero et Platonis et caeterorum quicunque hoc vocabulo continentur. Unde fit ut quoniam Platonitas in unum convenit Platonem, audientis animus Platonis vocabulum ad unam personam unamque particularem substantiam referat; cum autem audit hominem, ad plures quoque referat intellectum quoscunque humanitatem continere novit; atque ideo quoniam humanitas et omnibus hominibus communis est, et in singulis hominibus tota est, aequaliter cuncti homines retinent humanitatem sicut unus homo. Si enim id ita non esset, nunquam specialis hominis diffinitio particularis hominis substantiae conveniret. Quoniam igitur haec ita sunt, idcirco homo quidem dicitur universale quiddam, ipsa vero Platonitas et Plato particulare. His igitur ita positis quoniam universalis illa qualitas et in omnibus potest et in singulis praedicari, cum dicimus homo ambiguum est et dubitari potest utrum de speciali dictum sit an de aliquo particulari, idcirco quod nomen hominis et de omnibus dici potest et de singulis quibusque qui sub humanitatis specie continentur. Quare indefinitum est utrum de omnibus dictum sit id quod diximus homo, an de unaquaque individua hominis et particulari substantia. Hanc igitur qualitatem humanitatis si ambiguitate intellectus separare nitamur, determinanda est, et aut in pluralitatem distendenda, aut in unitatem numeri colligenda. Nam cum dicimus homo indefinitum est utrum omnes dicamus an unum. Sin vero additum fuerit omnis, ut sit praedicatio omnis homo vel quidam, tunc fit distributio et determinatio universalitatis, et nomen quod universale est, id est homo, universaliter proferimus dicentes, omnis homo, aut particulariter dicentes quidam homo, omnis enim nomen universalitatis significativum est. Quocirca si omnis quod universale significat ad hominem quod idem ipsum universale est ad jungatur, res universalis, quae est homo, universaliter praedicatur secundum id quod diffinitio ei adjicitur quantitatis. Sin vero dictum fuerit, quidam homo, tunc universale, quod est homo, addita particularitate per id quod ei adjectum est quidam particularitate profertur, et dicitur res universalis prolata particulariter. Sed quoniam particularis est praedicatio, quidam homo, particularis rursus praedicatio Platonis, de uno enim dicitur quidam homo, et de uno dicitur Plato, non eodem modo utraeque particulares esse dicuntur. Plato enim unam ac definitam substantiam proprietatemque demonstrat, quae convenire in alium non potest. Quidam homo vero, quod dicitur, particulariter quidem ipsum nomen universale determinat, sed si deesset quidam, id quod dicimus homo universale esset, ac per hoc ambiguum permaneret, quod vero dicimus Plato nunquam esse poterit universale. Nam etsi quando nomen hoc Plato pluribus im ponatur, non tamen hoc nomen idcirco erit universale. Namque humanitas ex singulorum hominum collecta naturis in unam quoniam redigitur intelligentiam atque naturam. Nomen vero hoc quod dicimus Plato multis secundum vocabulum fortasse commune esse videretur; nulli tamen illa proprietas Platonis conveniret, quae erat proprietatis aut naturae ejus Platonis qui fuit Socratis auditor, licet eodem vocabulo nuncuparetur. Hoc vero ideo quoniam humanitas naturalis est, nomen vero proprium, positionis. Neque vero nunc dicitur quod nomen Platonis de pluribus non potest praedicari, sed proprietas Platonis. Illa enim proprietas naturaliter de pluribus non dicitur, sicut hominis, et ideo incommunicabilis (ut dictum est) qualitas est ipsa Platonitas, communicabilis vero qualitas universaliter quae et in pluribus et in singulis est. Unde fit ut cum dico, omnis homo, in numerum propositionem tendam; cum vero dico Socrates aut Plato, non in numerum emittam, sed qualitatem proprietatemque unius in sua individua singularique substantia constringam ac praedicem. Quare in hoc quoque maxime hae duae

PL64.463_2Bu iki cüzîlik, "Bir insan" ve "Platon", en çok şu bakımdan farklıdır: "Platon" dediğimde hangi insanı söylediğimi kelimeyle belirttim, adlandırdığımın özelliğini de; "Bir insan" dediğimde ise yalnız sayıyı reddedip önermeyi birliğe getirdim. Kimi söylediğimi bu cüzîlik bana sunmaz. Çünkü "bir insan" Sokrates de olabilir, Platon da, Cicero da, özellikleri tekilliğin yolu ve tabiatıyla birbirinden farklı olan herhangi biri de. Bu yüzden Theophrastos "Bir insan adildir" gibi cüzî önermelere pek uygun şekilde "belirsiz cüzîler" adını verdi. Çünkü bu önerme, kelimece ya da tabiatça küllî olan insandan bir parça alır; ama bu parçanın ne olduğunu, hangi özellikle betimlendiğini belirlemez, sınırlamaz.

Bu yüzden Aristoteles, "insan" gibi tabiatça birçok şey hakkında yüklenene küllî dedi; "İskender" adının hem Truvalı hem Filippos'un oğlu Makedonyalı hakkında söylenmesi gibi koyuşla birçok şey hakkında yüklenene değil. Çünkü bu koyuşla, öteki tabiatça birçok şey hakkında söylenir. Pek ince bir şekilde de "tabiatı gereği birçok şey hakkında yüklenen" dedi; çünkü bu küllîlik tabiîdir. Adın ve şeyin cüzî olan özelliğine ise tekil dedi: "Platon ise cüzîlerdendir." Ardından gelen "bir şeyin ait olduğunu ya da olmadığını, kimi zaman küllî olanlardan birine, kimi zaman cüzî olanlardan birine bildirmek zorunludur" sözü şöyle demektir: Her olumlama ve olumsuzlama ait olmayı ya da olmamayı gösterir. Bildirilen her şey ya

PL64.463_2

particularitates, quidam homo, et Plato, distant, quod cum dico Plato quem hominem dixerim vocabulo designavi, proprietatemque uniuscujusque quem nomino, cum vero dico quidam homo, numerum tantum rejeci, et ad unitatem propositionem redegi. De quo autem dicam, haec particularitas mihi non subdidit, quidam enim homo potest esse et Socrates et Plato et Cicero et unusquisque singulorum quorum proprietates a se in singularitatis ratione et natura diversae sunt. Unde commodissime Theophrastus hujusmodi particulares propositiones, quales sunt quidam homo justus, particulares indefinitas vocavit. Partem namque tollit ex homine quod est universale vel vocabulo vel natura. Quae tamen ipsa sit pars et qua proprietate descripta non determinat nec definit. Unde universale vocavit quod de pluribus naturaliter praedicatur, ut homo, non quod positione, quemadmodum nomen Alexandri de Trojano et de Macedone Philippi filio de pluribus dicitur. Hoc enim positione de pluribus dicitur, illud natura. Et persubtiliter ait, quod in pluribus natum est praedicari. Est enim haec universalitas naturalis, illam vero nominis reique proprietatem quae particularis est singularem vocavit dicens: Plato vero eorum quae sunt singularia; quod autem secutus est dicens: Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aut non, aliquoties quidem eorum alicui quae sunt universalia, aliquoties autem eorum quae sunt singularia, hujusmodi est tanquam si diceret: Omnis quidem affirmatio et negatio inesse aut non inesse demonstrat. Et quidquid enuntiatur, aut

PL64.465var olduğu hakkında ileri sürülür, "Platon filozoftur" gibi; çünkü bu önerme felsefenin Platon'a ait olduğunu kurar. Ya da ait olmadığı hakkında, "Platon filozof değildir" gibi; çünkü bu, felsefeyi Platon'dan ayırarak ona ait olmadığını ileri sürer. Şu hâlde bir şeyin bir şeye ait olduğunu ya da olmadığını söylemek zorunlu olduğuna göre, bir şeyin ait olduğunu söylediğimiz şeyin de ya küllî olduğunu anlamak zorunludur, "İnsan beyazdır" dediğimizde beyazlığın küllî şeye, yani insana ait olduğunu gösterdiğimiz gibi; ya da cüzî ve tekil olduğunu, biri "Sokrates beyazdır" derse beyazlığın tekil cevher ve paylaşılamaz özellik olan Sokrates'e ait olduğunu anlamlandırdığı gibi.

Ama tekil şeylerde bir şey olumlansın ya da olumsuzlansın, çelişkinin gücünü taşıyan tek bir karşıtlık tarzı vardır. Çünkü tekil ve birey hiçbir kesimle bölünmediğinden, ona göre yapılan çelişki de basittir. Küllîlerde olanlarda ise tek çelişki tarzı yoktur. "Sokrates insandır", "Sokrates insan değildir" dediğimde, delillerin çekişmelerine karşı yukarıda söylenen şartların hepsi uyuyorsa, çelişki yapmaya yalnız böyle bir karşıtlık elverişlidir. Ama hakkında bir şey yüklenen konu küllî ise ve kendisinin dediği gibi tabiatı gereği birçok şey hakkında yüklenirse, çelişkinin karşıtlığı basit olmaz. Çünkü küllî şeyler hakkında yapılan önermelerin üç ayrımı vardır: Biri hepsini kapsar, "Her insan canlıdır" dediğimde olduğu gibi. Öteki önermenin gücünü belirsiz çokluktan ve sayısız çoğulluktan tek bir şeye toplar ve sıkıştırır: "Bir insan canlıdır". Öteki önermeyi ne çokluğa yayar ne cüzîliğe getirir, hiçbir belirleme olmaksızın ileri sürülen önerme gibidir: "İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir". Çünkü buna ne cüzîliğin işareti "bir"i ne küllîliğin işareti "her"i ekledik.

Böylece tekil olan basitçe yüklenir, küllî olan ise bazen küllî olarak: "Her insan canlıdır"da, küllî şey olan insan küllî olarak yüklenmiştir. İnsan küllî olduğu hâlde kendisine eklenen "her" küllîliğin küllî olarak anılmasını sağlar. Yine küllî şeyin cüzî olarak yüklenmesi olur: "Bir insan canlıdır" dediğimde "bir" cüzîliği belirler, insana bağlanınca küllî cevherin cüzî olarak yüklenmesini sağlar. Küllînin küllî olarak yüklenmemesi de olur; bu, küllîlik ya da cüzîlik eki olmadan küllî adın basitçe konduğu her yerde olur: "İnsan canlıdır" gibi. Belirlemeler, küllî şeyi ya bütüne yayan, "her" gibi, ya da parçaya daraltan, "bir" gibi kelimelerdir. "Her" ya da "bir" önermenin kemiyetini belirler; bu kemiyet önermelerin keyfiyetiyle birleşince dört şekilde çeşitlenir. Önermelerin keyfiyeti olumlama ve olumsuzlamadadır. Önerme ya küllî şeyi olumlu olarak küllî yükler, "Her insan canlıdır" gibi; ya küllî şeyi olumlu olarak cüzî yükler, "Bir insan canlıdır" gibi; ya küllî şeyi olumsuz olarak küllî yükler, "Hiçbir insan taş değildir" gibi; ya küllî şeyi olumsuz olarak cüzî yükler, "Bir insan taş değildir" gibi.

Küllî belirlemeyle ileri sürülenlerde olumsuzluk belirlemelerin kendisine konmalıdır. Küllî şeyin küllî olarak belirlenmesi söz konusu olduğundan, "Her insan adildir" önermesini küllî olarak olumsuzlarsak, "Hiçbir insan adil değildir" deriz; "hiçbir" "insan"ın küllîliğini değil, "her"in küllîliğini keser. Aynı "Her insan adildir"i cüzî olarak olumsuzlamak istersem, cüzî olumsuzlamayla küllîliğin gücünü yok ederek "Değil her insan adildir" derim. Cüzîlikte ise böyle değildir. Küllî şeyin cüzî belirlemesi olan "Bir insan adildir"i cüzî olarak olumsuzlamak istersem "Bir insan adil değildir" derim. Bunun sebebi şudur: Küllî önermelerde olumsuzluk ekleri belirlemelere değil yüklemlere konursa, sözün küllî mi cüzî mi söylendiği konusunda bir benzerlik ve belirsizlik doğar. Çünkü bu olumlamaya karşı,

PL64.465

de eo quod est esse proponitur, ut Plato philosophus est, haec enim propositio Platoni philosophiam inesse constituit, aut de eo quod est, non inesse, ut Plato philosophus non est: haec enim a Platone philosophiam dividens, eidem philosophiam non inesse proponit. Ergo quoniam necesse est, aut aliquid alicui inesse dicere, aut aliquid alicui non inesse, illud quoque necesse est ut intelligamus cui inesse aliquid dicimus, aut universale esse, ut cum dicimus homo albus est, albedinem universali rei inesse monstramus, id est homini, aut certe particulare ac singulare, ut si quis dicat, Socrates albus est, albedinem enim Socrati singulari substantiae et proprietati incommunicabili inesse significavit; sed in singularibus sive affirmetur aliquid, sive negetur, unus oppositionis modus est, quod vim contradictionis obtineat. Nam quoniam singulare atque individuum nulla sectione dividitur, secundum ipsum quoque facta contradictio simplex erit. In his autem quae in universalibus fiunt, non est unus modus contradictionis. Nam cum dico, Socrates homo est, Socrates homo non est, sola hujusmodi oppositio, si omnia illa con veniant quae contra argumentorum importunitates supra jam dicta sunt, ad faciendam contradictionem idonea reperitur. Sin vero tale aliquid subjectum sit de quo aliquid praedicetur quod sit universale, et in pluribus (ut ipse ait) natum sit praedicari, non est simplex oppositio contradictionis. Sunt enim earum propositionum quae de universalibus rebus fiunt tres differentiae, una quae omnes complectitur, ut cum dico, omnis homo animal est; alia quae ex indefinita multitudine et innumera pluralitate ad unum propositionis vim colligit atque constringit. Haec hujusmodi est tanquam si quis dicat, quidam homo animal est. Alia vero est quae neque in pluralitatem propositionem tendit, neque in particularitatem redigit, ut ea quae sine ulla determinatione proponitur, ut est, homo animal est, homo animal non est: huic enim nec quidam, quod particularitatis, nec omnis, quod est universalitatis, adjunximus. Unde fit ut singulari tas simpliciter praedicari, universalitas vero aliquoties universaliter, ut omnis homo animal est, homo res universalis universaliter praedicata est. Nam cum sit homo universalis, quod ei adjectum est omnis, universalitatem universaliter appellari fecit. Rursus est ut universalitas particulariter praedicetur, ut cum dico, quidam homo animal est, quidam particulare determinat, sed junctum ad hominem universalem substantiam particulariter praedicari fecit. Est quoque universale non universaliter praedicare, quoties sine adjectione universalitatis vel particularitatis simpliciter nomen universale ponitur, ut est, homo animal est. Determinationes autem dicuntur quae rem universalem vel in totum fundunt, ut omnis, vel in partem contrahunt, ut quidam. Omnis vero vel quidam quantitatem propositionis determinat. quae quantitas juncta cum qualitate propositionum quatuor variatur modis. Qualitas autem propositionum in affirmatione et negatione est; aut enim universalem rem universaliter praedicat affirmative, ut omnis homo animal est, aut universalem rem particulariter affirmative, ut quidam homo animal est, aut universalem rem universaliter negative, ut nullus homo lapis est, aut universalem rem particulariter negative, ut quidam homo lapis non est. Oportet autem in his quae universali determinatione proponuntur in ipsis determinationibus fieri negationem, ut quoniam determinatio universalis rei est universaliter, cum dicimus, omnis homo justus est, si universaliter negabimus, dicamus nullus homo justus est, et quod aio nullus eam universalitatem quae est omnis intercipit, non eam quae est homo. Rursus si idem ipsum, omnis homo justus est, negare particulariter velim dicam non omnis homo justus est, per particularem negationem universalitatis vim interim ens. In particularitate vero non ita est. Si enim eam quae est particularis determinatio universalis rei, ut est quidam homo justus est, negare velim, particulariter, dicam, quidam homo justus non est. Hoc autem idcirco fit, quoniam habet quamdam similitudinem atque ambiguitatem utrum universaliter an sit particularitatis dictum, si in universalibus propositionibus negativae particulae ad praedicationes potius quam ad terminationes ponantur. Si enim contra hanc affirmationem

PL64.465_2yani "Her insan adildir" önermesine karşı "Her insan adil değildir" önermesini koyarsam, bu iki şeyi anlamlandırır görünür: Hem hiçbir insanın adil olmadığını, çünkü her insanın adil-olmayan olduğunu ileri sürdü; hem bazı insanların adil olmadığını, çünkü her insanın adil olduğunu olumsuzladı. Bazılarının adaletsiz, bazılarının adil olmasına ise hiçbir şey engel olmaz. Biri adil olsa bile bu, "Her insan adil değildir" önermesinin doğru olmasına aykırı değildir; çünkü bazıları adil, bazıları adaletsizse her insan adil değildir. Demek ki bu iki anlamlı olduğu için, küllî olumsuzlamanın belirleyicisi "hiçbir", küllî olumlamanın belirleyicisi "her"i kaldırır. Bu yüzden cüzî olumsuzlamalarda olumsuzluk, olumlamaların küllîliğine konmak zorundadır: "Her insan adildir" önermesinin karşıt olumsuzlaması, "Her insan adil değildir" değil, "Değil her insan adildir"dir ki küllî mi cüzî mi olumsuzladığı belirsiz olmasın. Çünkü dedik ki "Her insan adil değildir" olumsuzlaması ifadenin hem küllî hem cüzî önermesini belirtir.

Cüzî bir şey kaldırılırken ise ek olumsuzlamalarda belirlemeye değil, yükleme konur. "Bir insan adildir" önermesinde kimse "Değil bir insan adildir" demez. Burada olumsuzluk "bir" cüzî belirlemesine konmaz, "Bir insan adil değildir" deriz, yani yükleme, "adil"e konur. Bu yüzden "her", "hiçbir" ya da herhangi bir belirleme olmayan belirsiz önermelerde de yükleme daima

PL64.465_2

quae est, omnis homo justus est, ponam hanc quae dicit, omnis homo justus non est, haec duas res significare videbitur, et quod nullus homo justus sit, omnem enim hominem justum non esse proposuit. et quod sint quidam homines non justi, omnem enim hominem negavit justum esse. Hoc autem nihil impedit ut aliquis sit injustus aliquis justus. Nam si aliquis est justus, non repugnat ne vera sit propositio quae dicit, omnis homo justus non est. Non enim est justus omnis homo, si alii justi sint, alii vero injusti. Quare quoniam duplicis significationis est, idcirco universalis negationis diffinitio, quae est nullus, universalis affirmationis tollit determinationem, quae est omnis, atque ideo in particularibus negationibus ad ipsam universalitatem affirmationum negatio necesse est apponatur, ut in eo quod est omnis homo justus est, illa est ei opposita negatio quae est, non omnis homo justus est, non illa quae est, omnis homo justus non est, ne sit ambiguum utrum universaliter an particulariter neget. Dictum est enim hanc negationem quae est, omnis homo justus non est, et universalitatis interpretatio designare et particularitatis propositionem. Quoties vero particulare aliquid tollitur, in his non jam ad determinationem, sed ad praedicatum particula negationibus apponitur, ut in eo quod est, quidam homo justus est, nullus dicit, non quidam homo justus est. Neque enim hic ad determinationem particularem, quod est quidam, negatio ponitur, sed dicimus quidam homo justus non est, scilicet ad praedicatum quod est justus. Unde etiam ad indeterminatas propositiones, quae sunt sine omnis, aut nullus, aut alicujus determinatione, ad praedicatum semper

PL64.467olumsuzluk eki eklenir: "İnsan adil değildir". Kimse "İnsan-olmayan adildir" demez, "İnsan adil değildir" der. Tekillerde de "Değil Sokrates adildir" değil, "Sokrates adil değildir" derim. Bazen belirsizlik engel olmasa, olumsuzluk daima yükleme konurdu.

Belirlemeye konan her şey ise ya bütünü olumluda toplar, "her" gibi; ya bütünü olumsuzda yok eder, "hiçbir" gibi; ya parçayı olumluda toplar, "bir" gibi; ya parçayı olumsuzda yok eder, "bir ... değil" gibi; ya bütünü cüzî olarak olumsuzda yok eder, "değil her" gibi. "Bir ... değil" ve "değil her" cüzî olumsuzlamalardır. Çünkü biri bütünden bir parça alırsa bıraktığı cüzîdir, çünkü bütünün tamlığından ayrılmıştır. Biri bütünün olduğunu olumsuzlayıp parçayı bıraksa yine kalan cüzîdir. "Bir insan adil değildir" dediğimde bir parçayı aldım; "Değil her insan adildir" dediğimde de "her"i olumsuzlayarak adil olmayan birinin olduğunu gösterdim. Şu hâlde "değil her" ve "bir" pek açık belirlemelerdir, ortak anlayışa uygundur; bu ikisi cüzî olumsuzlamaları kabul eder: "Bir ... değil" cüzî belirlemeyi olumsuzlar, "değil her" küllî belirlemeyi olumsuzlar, ama dediğimiz gibi ikisi de olumsuzlamayı cüzîliğe sıkıştırır.

"Hiçbir" dediğimiz şey ise kendine has bir kelime gibi görünür. "Değil her" denince "her"i olumsuzluk zarfı "değil" kaldırır. "Bir ... değil" denince de "bir"e eklenen "değil" zarfı cüzîyi konu teriminden ayırır. "Hiçbir" ise kelimenin kendisinde neyi ayırdığını göstermez; bir bakıma olumsuzlamadan çok olumlama gibi görünür. Çünkü ne zarftır ne bağlaç; zarf ve bağlaç çekime girmez. "Hiçbir" dediğimiz kelime ise cinse girer ve hâllerde çekilir. Peki bu nedir, ad mı? Ama hiçbir olumsuzlamanın ad olduğu gösterilemez. Demek ki ne olduğunu şöyle araştırmak gerekir.

"Hiçbir" dediğimiz şey "tek biri bile değil" demek gibi görünür. "Hiçbir insan canlı değildir" diyen, "Tek bir insan bile canlı değildir" demiş olur. Latincede ullus (herhangi bir) ise unus'un (bir) küçültmesidir: ullus, unus'un küçültmesidir, sanki unulus demişim gibi. Küçültmeyi bile olumsuzlayan daha çok olumsuzlamış olur: Biri "Değil yalnız mücevheri yok, ki büyük olan budur, küçük bir mücevher taşı bile yok" der gibi. Biri "bir"i bile olumsuzlamak isterse, "bir"in küçültmesi olan şeyin bile olmadığını söylerse daha çok olumsuzlamış olur: Biri tiyatroda tek insan bile olmadığını söylemek isterse "Orada değil yalnız bir insan yok, hiç kimsecik yok" der. Demek ki nullus dediğimizde "ne ullus" der gibi öne koyarız. Şu hâlde nullus belirlemesi hem olumsuzlamanın hem adın yerini tutar: "ne" kısmında olumsuzlamanın, ullus kısmında, yani unus'un küçültmesinde adın. Böylece unus gibi en küçük şeyin küçültmesini, ullus'u bile kaldırmakla en büyük olumsuzlama olur. Bu yüzden "bir"in küçültmesini bile yüklemeden çıkaran olumsuzlama, "Hiçbir insan adil değildir" gibi, hem "her"i hem "bir"i hemen kaldırır. Çünkü bu "Değil bir kişicik adildir" demek kadardır, "Tek insan bile adil değildir" demekle aynı değerdedir. Bunlar hakkında da yeterince söylendiğine göre, sırayla Aristoteles'in sözlerine gelelim.

PL64.467

apponitur particula negativa, ut est, homo justus non est. Nemo enim dicit non homo justus est, sed homo justus non est. In singularibus quoque non dico, non Socrates justus est, sed Socrates justus non est, et nisi aliquoties ambiguitas impediret ad praedicatum semper negatio poneretur. Sed omnia quaecunque in determinatione ponuntur, talia sunt, quae aut totum colligant in affirmativo, ut est omnis, aut totum perimant in negativo, ut est nullus, aut colligant in affirmativo partem, ut est quidam, aut interimant in negativo partem, ut quidam non, aut in negativo perimant totum particulariter, ut est non omnis; sed quidam non et non omnis particulares negationes sunt. Sive enim quis partem ex toto surripiat, particulare est quod reliquit, quia a totius perfectione discessit. Sive quis totum esse neget sive partem relinquat, rursum particulare est quod reliquum fit. Nam cum dico, quidam homo justus non est, abstuli partem; et rursus cum dico, non omnis homo justus est, cum negavi omnem, aliquem qui justus non esset ostendi. Haec ergo, non omnis, et quidam, determinationes planissimae sunt, et communi intelligentiae subjectae: has duas particulares recipiunt negationes, ut ea quae est quidam non determinationem particularem negat, ea vero quae est non omnis universalem negat determinationem, sed utraeque negationem (ut dictum est) in particularitatem constringunt. Quod autem dicimus, nullus, proprium quoddam videtur esse vocabulum, non omnis enim quod dicitur omnem per adverbium negativum quod est non adimit. Rursus cum dicimus quidam non in eo quod est quidam adverbium quod est non additum a subjecto termino particulare separat Nullus vero in vocabulo ipso quid separet non monstrat, et videtur quodammodo non potius esse negatio quam affirmatio, neque enim adverbium est, nec conjunctio, adverbium namque atque conjunctio declinationibus carent. Nullus vero quod dicimus et generibus subjacet et inflectitur casibus, quid igitur est an erit nomen? sed nulla negatio nomen esse monstratur. Quid sit ergo tali investigatione quaerendum est. Videtur enim quod dicimus nullus tale esse tanquam si dicamus nec unus; nam qui dicit nullus homo animal est, tantumdem valet quantum nec unus homo animal est. Quod vero dicimus ullus, hoc ab eo diminutivum est quod est unus. Diminutio namque unius ullus est tanquam si dicerem unulus; ergo plus negat quisquis etiam diminutionem neget, ut si quis dicat non modo non habet gemmam quod majus est, verum etiam nec gemmulam quod est minus. Sic ergo qui negare vult etiam unum, plus negat si dicat nec ipsum unius diminutivum illud esse quod dicitur; ut si quis velit dicere nec unum esse hominem in theatro, ita dicat, non modo illic unus homo non est, verum nec ullus. Cum ergo dicimus nullus, ita praeponimus tanquam si dicamus nec ullus. Tenet igitur haec in se determinatio, quae est nullus, vicem negationis et nominis. Negationis quidem in eo quod est nec, nominis vero in eo quod est ullus, quod est diminutivum unius, Ita igitur maxima fit negatio rei parvissimae quod est unus, si ipsius diminutivum quoque subtrahat, quod est ullus. Quare et omnem et quemdam statim tollit negatio, quae unius quoque ipsius diminutivum praedicatione subducit, ut ea quae est nullus homo justus est. Hoc enim tantum est, tanquam si dicat, non ullus homo justus est, hoc idem valet tanquam si dicatur, non unus homo justus est. Quare quoniam de his quoque sufficienter dictum est, ad Aristotelis verba consequenti ordine veniamus.

PL64.467_2Küllî olan hakkında küllî olarak, var olduğunu ya da olmadığını bildirirse, bu önermeler zıt olacaktır. Küllî olan hakkında küllî önerme derken "Her insan beyazdır", "Hiçbir insan beyaz değildir" gibilerini kastediyorum.

Çelişkinin karşıtlığını göstermek istiyor, ama bulma yolunu ve sırayı karıştırdığı için biz de önce birkaç şeyi düzenli bir açıklamayla söyleyelim ki okur karışıklığın ve belirsizliğin karanlığına kapılmasın.

Yunanların kategorik dediği, bizim yüklemli diyebileceğimiz bütün basit önermelerin dört tarzı vardır. Ya küllî olumlama ve olumsuzlamadır: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir". Ya cüzî olumlama ve olumsuzlamadır: "Bir insan adildir", "Bir insan adil değildir". Ya belirsiz olumlama ve olumsuzlamadır: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir". Ya da tekil konu hakkında olumlama ve olumsuzlamadır: "Cato adildir", "Cato adil değildir". Bunların aralarındaki doğruluk ve yanlışlık aynı değil, farklı durumdadır. Önce küllî ve cüzî, yani belirlenmiş olanlardan söz etmek gerekir, sonra kalanlar tartışılacak.

Küllî olumlama "Her insan adildir" konsun, karşısına küllî olumsuzlama "Hiçbir insan adil değildir". Küllî olumlamanın altına cüzî olumlama "Bir insan adildir", küllî olumsuzlamanın altına cüzî olumsuzlama "Bir insan adil değildir". Bunu şu şema gösterir:

Küllî olumlama Küllî olumsuzlama
Her insan adildir. Hiçbir insan adil değildir.
Bir insan adildir. Bir insan adil değildir.
Cüzî olumlama Cüzî olumsuzlama

Bu ikisine, küllî olumlama ile cüzî olumlamaya, alt-üst önermeler denir. Yine küllî olumsuzlama ile cüzî olumsuzlamaya da alt-üst önermeler denir; çünkü cüzîlik daima küllîliğin altında kapsanır. Bunlarda şuna dikkat etmek gerekir: Küllî olumlamanın doğru olduğu yerde cüzî olumlama da doğrudur, küllî olumsuzlamanın doğru olduğu

PL64.467_2

Si ergo universaliter enuntiet de universali, quoniam est aut non est, erunt hae contrariae enuntiationes, dico autem in universali enuntiationem universalem, ut omnis homo albus est, nullus homo albus est. Demonstrare oppositionem contradictionis intendit, sed quoniam viam reperiendi ordinemque permiscuit idcirco nos quoque pauca quaedam prius ordinata expositione praedicemus, ne lector confusionis caligine atque obscuritate turbetur. Omnium propositionum, quae sunt simplices, quas categoricas Graeci vocant, nos praedicativas dicere possumus, quatuor sunt modi. Aut enim affirmatio est, et negatio universalis, ut est omnis homo justus est, nullus homo justus est. Aut affirmatio et negatio particularis, ut est quidam homo justus est, quidam homo justus non est. Aut affirmatio et negatio indefinita, ut homo justus est, homo justus non est. Aut de singulari subjecto affirmatio et negatio, ut Cato justus est, Cato justus non est. Harum vero inter se veritas falsitasque non se habet similiter sed diverse. Et prius de universalibus atque particularibus, id est de his quae determinatae sunt dicendum est, post de reliquis disputabitur. Disponatur ergo affirmatio universalis quae est, omnis homo justus est, et contra hanc negatio universalis, quae est, nullus homo justus est. Sub his autem, sub affirmatione quidem universali, particularis affirmatio quae est, quidam homo justus est; sub universali negatione particularis negatio quae est, quidam homo justus non est. Hoc autem demonstrat descriptio subjecta: Universalis affirmatio. Omnis homo justus est. Universalis negatio. Nullus homo justus est. Quidam homo affirmatio. justus est, Quidam homo justus non est. Particularis negatio. Hae igitur duae, universalis et particularis affirmatio, dicuntur subalternae. Rursus universalis negatio et particularis negatio dicuntur subalternae, idcirco quoniam particularitas semper sub universalitate concluditur. In quibus illud est considerandum quod ubi est affirmatio universalis vera, affirmatio quoque particularis vera est, et ubi negatio universalis vera

PL64.469yerde cüzî olumsuzlama da doğrudur. "Her insan canlıdır" doğruysa "Bir insan canlıdır" doğrudur. "Hiçbir insan taş değildir" doğruysa "Bir insan taş değildir" doğrudur. Cüzî olumlama yanlışsa, "Bir insan taştır" gibi, küllî olumlama "Her insan taştır" da yanlıştır. Olumsuzlamada da aynısı olur: Cüzî olumsuzlama yanlışsa, "Bir insan canlı değildir" gibi, küllî olumsuzlama "Hiçbir insan canlı değildir" da yanlıştır. Böylece küllîler doğrulukta öncedir, cüzîler aynı şekilde yanlışlıkta öncedir.

Küllî olumlama ile küllî olumsuzlamaya zıt denir. Çünkü zıtların tabiatı birbirinden en uzak olmaktır; aralarında bir orta varsa, ikisinden biri konuya her zaman ait olmaz. Beyaz ve siyah gibi: Her cismin ya beyaz ya siyah olduğunu söyleyemeyiz, çünkü cisim ne beyaz ne siyah olabilir, orta renk bulunduğu için söylenen ikisi de yanlış olabilir. Ortaları yoksa ikisinden birinin konuda bulunması zorunludur: "Her cisim ya duruyor ya hareket ediyor" dediğimizde bunların ortası yoktur, her cisim ya durmak ya hareket etmek zorundadır. Ama zıtların aynı şeyde aynı anda bulunması mümkün değildir; aynı şeyin beyaz ve siyah olması imkânsızdır. Bu küllî olumlama ve olumsuzlamalarda da görülür. Küllî olumsuz ve olumlu önermeler birbirinden en uzaktır: Biri hepsine koyduğunu öteki hepsinden kaldırır ve bütünü olumsuzlar. "Her insan adildir" diyen her insanı koyar; "Hiçbir insan adil değildir" diyen insanlık tarifinde bulunanlardan hiçbirinin adil olduğunu kabul etmez. Böylece birbirinden en uzak ayrılırlar.

Dahası, anlamlandırdıkları şeylerin arasında bir orta varsa, birinin doğru birinin yanlış olması zorunlu değildir: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir" böyledir. Çünkü bir orta bulunabilir: Bir kısmı adil olduğu için hiçbir insanın adil olmaması doğru değildir, bir kısmı adil olmadığı için her insanın adil olması da doğru değildir. Olumlama da olumsuzlama da yanlış bulunabilir. Ne her insanın adil olduğu doğrudur ne hiçbir insanın adil olmadığı. Bu yüzden ortası bulunanlarda küllî olumlama ve küllî olumsuzlama doğruluk ve yanlışlığı bölüşmeyebilir, ikisi de yanlış olabilir; aralarında bir orta bulunan zıtlar örneğindeki gibi. Çünkü onlarda, yukarıda öğrettiğimiz gibi, iki zıt da konuda bulunmayabilir. Ortası olmayanlarda ise birinin daima doğru, ötekinin daima yanlış olması zorunludur: "Her insan canlıdır", "Hiçbir insan canlı değildir" önermeleri böyledir, biri doğru biri yanlıştır; çünkü canlı olmakla olmamak arasında hiçbir şey yoktur; ortası olmayan zıtlara benzer şekilde, onlarda da birinin konuda bulunması zorunluydu.

Şu hâlde küllî olumlama ve küllî olumsuzlamanın ikisi de yanlış olabilir, birinin doğru ötekinin yanlış olması da kabul edilir; ama ikisinin de doğru olması mümkün değildir, tıpkı zıtların bir arada olamaması gibi. Demek ki küllî olumlamaya ve küllî olumsuzlamaya pek doğru olarak zıt denir.

Cüzî olumlama "Bir insan adildir" ile cüzî olumsuzlama "Bir insan adil değildir" ise küllî zıtlara zıt özellikler taşır. Küllîler bir arada doğru olamazdı, ama birlikte yanlış olmaları bir şekilde çoğu kez kabul ediliyordu. Cüzîlerin ikisi de doğru olabilir, ikisi de yanlış olamaz. "Bir insan adildir" doğrudur, "Bir insan adil değildir" de doğrudur; ikisinin yanlış olması bulunamaz. Bu bakımdan zıtlara benzemezler. Şu bakımdan benzerler: Zıtlar bazen doğruyu ve yanlışı bölüşür, biri doğru öteki yanlış olur; aynı şekilde cüzîlerin de biri doğru, öteki yanlış olabilir: "Bir insan canlıdır", "Bir insan canlı değildir". Benzerliğin de zıtlığın da sabit ve değişmez sırasını korurlar.

PL64.469

est, particularis quoque negatio vera est. Nam si vera est omnis homo animal est, vera est quidam homo animal est. Et si vera est quoniam nullus homo lapis est, vera est quoniam quidam homo lapis non est. At si falsa sit particularis affirmatio, ut ea quae est quidam homo lapis est, falsa est universalis affirmatio, omnis homo lapis est. Idem in negatione. Si enim negatio particularis falsa est, ut quidam homo animal non est, falsa est universalis, nullus homo animal est. Ita ut praecedunt universales in vero, eodem modo praecedunt particulares in falso. Dicuntur vero affirmatio universalis et negatio universalis contrariae. Hoc autem idcirco, quoniam contrariorum hujusmodi natura est ut longissime a se distent, et si aliquam inter se habeant medietatem, non semper alterum ipsorum subjecto insit. ut album et nigrum non possumus dicere: quoniam omne corpus aut album aut nigrum est, potest enim nec album nec nigrum esse, et utrumque falsum esse quod dicitur idcirco quoniam medius est color. Quod si non, habent medietatem, alterum ipsorum necesse est in hae re re subjectis, ut cum dicimus omne corpus aut quietum est, aut movetur, horum nihil est medium, et necesse est omne corpus vel consistere vel moveri. Ut autem in eodem simul possint esse contraria, fieri non potest. Neque enim possibile est ut idem album nigrumque sit, quod in affirmationibus et negationibus universalibus apparet. Negativa enim et affirmativa universales plurimum quidem distant a se. Nam quod illa ponit omnibus, illa tollit omnibus et totum negat. Nam quae dicit omnis homo justus est omnem hominem ponit, quae dicit nullus homo justus est nihil eorum quae in humanitatis sunt diffinitione justum esse concedit. Ita ergo a se longissime discrepant. Adhuc si ea quae significant habent inter se aliquam medietatem, unam veram, unam falsam esse non est necesse, ut in eo quod est omnis homo justus est, nullus homo justus est. Quoniam potest quaedam esse medietas, ut nec nullus homo justus sit, cum sit quidam; nec omnis homo justus sit, cum non sit quidam. Et possunt utraeque falsae et affirmatio et negatio reperiri. Neque enim verum est aut omnem hominem justum esse, aut nullum hominem justum esse. Quocirca potest fieri ut in his in quibus aliqua medietas invenitur universalis affirmatio et universalis negatio veritatem falsitatemque non dividant, sed utraeque sint falsae ad exemplum scilicet contrariorum, quae aliquam inter se continent medietatem. Potest enim in illis fieri ut utraque contraria possint non inesse subjecto sicut supra docuimus. In his vero quae medietate carent, necesse est ut una vera sit semper, altera semper falsa. Ut in eo quod est, omnis homo animal est, nullus homo animal est, hae propositiones hujusmodi sunt, ut una vera sit et una falsa, idcirco quoniam inter animal esse et non esse nihil interest ad eorum scilicet contrariorum similitudinem quae medietate carent. In illis enim necesse erat alterum inesse subjecto. Sic ergo universalis affirmatio et universalis negatio utraeque falsae esse possunt. Ut vero una vera sit altera falsa, id quoque conceditur; ut utraeque sint verae fieri non potest, sicut illud quoque verum est, contraria simul esse non posse. Rectissime igitur universalis affirmatio, universalisque negatio contrariae nominantur. Particularis autem affirmatio quae est, quidam homo justus est, et particularis negatio quae est, quidam homo justus non est, universalibus contrariis contrarias proprietates habent. Illae enim simul verae esse non poterant; ut vero essent simul falsae, saepe aliqua ratione concedebatur. Particulares vero ut utraeque verae sint evenire potest, ut utraeque falsae sint fieri non potest: ut in eo quod est, quidam homo justus est, verum est; quidam homo justus non est, id quoque verum est; ut utraeque falsae sint, inveniri non potest, et in hoc quidem sunt dissimiles contrariis. Similes autem eis videntur quod sicut contrariae aliquoties verum falsumque dividunt, ut una vera sit, altera falsa, ita quoque et particularis una vera potest esse, altera falsa, ut quidam homo animal est, quidam homo animal non est. Servant autem stabilem incommutabilemque ordinem et similitudinis et contrarietatis.

PL64.469_2Zıtların ikisi yanlış olabildiği için, iki zıttın da yanlış bulunduğu her yerde alt zıtların ikisi de doğrudur. Ama iki zıt doğru bulunamadığı için iki alt zıt yanlış bulunamaz. "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir" yanlış olduğundan, altlarındaki cüzîler, "Bir insan adildir", "Bir insan adil değildir", doğrudur. Küllîler doğruyu ve yanlışı aralarında bölüşüyorsa, biri doğru öteki yanlışsa, cüzîler de aynı şeyi yapar: "Her insan canlıdır", "Hiçbir insan canlı değildir"de küllî olumlama doğru, olumsuzlama yanlıştır. "Bir insan canlıdır", "Bir insan canlı değildir" dediğimde de cüzî olumlama doğru, cüzî olumsuzlama yanlıştır. Bunlara ya zıtların altına kondukları için ya da altında bulundukları üsttekilere, dediğimiz gibi, zıt özellikler taşıdıkları için alt zıtlar denir. Şu hâlde zıtların ve alt zıtların bu doğru karşıtlığında, üsttekilerin ikisinde de yanlışlık olabilir, hiçbir zaman doğruluk; alttakilerin ikisinde doğruluk olabilir, hiçbir zaman yanlışlık.

Biri köşegenlere bakıp küllî olumlamayı cüzî olumsuzlamaya, küllî olumsuzlamayı cüzî olumlamaya karşı koyarsa, biri daima doğru, öteki yanlış bulunur. Küllî olumlama doğruyken cüzî olumsuzlamanın yanlış olmaması hiç mümkün değildir; bu doğruysa ötekini hemen yanlışlık izler. Yine küllî olumsuzlama doğruysa cüzî olumlama yanlıştır; cüzî olumlama doğruysa küllî olumsuzlama yanlıştır. Bunu şemada ölçmek ve inceleyenin zihninin kendine uydurduğu başka terimlerde denemek mümkündür; aynısını görecektir. "Her insan adildir" yanlış olduğu için,

PL64.469_2

Contrariae enim quoniam possunt esse utraeque falsae, in quibuscunque utraeque falsae contrariae reperiuntur, in his subcontrariae utraeque verae sunt. Sed quoniam utraeque contrariae verae inveniri non possunt, ideo utraeque subcontrariae falsae nequeunt reperiri, ut in eo quod est omnis homo justus est, nullus homo justus est. Quoniam hae falsae sunt, hae quas sub se continent, particulares verae sunt, ut est quidam homo justus est, quidam homo justus non est; sed si universales inter se verum falsumque dividunt, et una vera est, et altera falsa, particulares quoque idem faciunt, ut in eo quod est, omnis homo animal est, nullus homo animal est, universalis affirmatio vera est, falsa negatio. Sed cum dico quidam homo animal est, quidam homo animal non est, particularis affirmatio vera est, falsa negatio particularis. Hae igitur dicuntur subcontrariae, vel quod sub contrariis positae sunt, vel quod ipsae superioribus sub quibus sunt (ut dictum est) contrarias proprietates habent. In hac igitur recta oppositione contrariarum et subcontrariarum in superioribus utrisque falsitas esse potest, nunquam veritas; in inferioribus vero utrisque quidem veritas inesse potest, nunquam falsitas. Sin vero quis respiciat angulares, et universalem affirmationem particulari opponat negationi, universalemque negationem particulari comparet affirmationi, una vera semper, falsa altera reperietur. Nec unquam fieri potest ut affirmatione universali vera, particularis negatio non falsa sit, vel hac vera non illam continuo falsitas sub sequatur. Rursus si negatio universalis vera est, falsa particularis affirmatio; si particularis affirmatio vera est, falsa universalis negatio est. Licet autem hoc et in subjecta descriptione metiri, et in aliis quoque terminis quoscunque sibi mens considerantis affinxerit, idem videbit, nam in eo quod est, omnis homo justus est, quoniam haec falsa est, vera est,

PL64.471"Bir insan adil değildir" doğrudur. Yine "Hiçbir insan adil değildir" olumsuzlaması yanlış olduğu için "Bir insan adildir" olumlaması doğrudur. Bu küllî olumlama ve cüzî olumsuzlama, köşegendirler, küllî olumsuzlama ve cüzî olumlama da köşegendirler ve bunlara çelişik denir. Aranan çelişki budur: Biri daima doğru, öteki daima yanlıştır. Yukarıdaki tartışmanın tam şemasını altına koyduk ki ruh ve düşünceyle tasarlanan şey gözlere serilince hafızaya daha sıkı işlensin.

Bunlar böyle olduğuna göre belirsiz ve tekil önermelere bakalım; önce belirsizleri tartışmak gerekir. Belirsizler kendi başlarına doğruluğu ve yanlışlığı bölüşmez: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" dediğimde belirsizlerin ikisinin doğru olması mümkündür. Bu yüzden onları çelişkiden ayırıyoruz. Çünkü çelişki, sık sık dediğimiz gibi, ikisinin de doğru ya da ikisinin de yanlış bulunamadığı, birinin daima doğruluğu, ötekinin yanlışlığı kabul ettiği karşıtlıkla kurulur. Küllîliği belirsiz söyleyenler ise belirli cüzîlerin gücünü taşır. "İnsan adildir" dediğim şey "Bir insan adildir" demek gibidir; "İnsan adil değildir" dediğim de "Bir insan adil değildir" demek gibidir. Bunu şu ispat eder: Belirli cüzîler bazı şeylerde doğru olabilir, bazılarında doğruyu ve yanlışı bölüşür, ama ikisinin yanlış olması hiç mümkün değildir. Aynı şekilde küllî anlamlandıran belirsizlerde de ikisinin aynı anda doğru olması mümkündür, "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" gibi; ikisini yanlış söylemek imkânsızdır. Birini doğru, ötekini yanlış en kolay şu terimlerde buluruz: Konu cevherlere tabiatça ve zorunlu olarak bağlı olanlarda ya da onlara ait olamayanlarda. Canlı insana zorunlulukla ait olduğu için biri "İnsan canlıdır" derse ve bu "İnsan canlı değildir" diye olumsuzlanırsa, ya da "İnsan taştır", "İnsan taş değildir" denirse, biri doğru olunca öteki hemen yanlış bulunur. Bu yüzden bunlar küllî olarak yüklenmiş küllîlere karşı çelişki yapar. "Her insan adildir"e karşı "İnsan adil değildir" karşıt konursa biri daima doğru, öteki yanlıştır. "Hiçbir insan adil değildir"e karşı belirsiz "İnsan adildir" konursa, önermeler doğruyu ve yanlışı bölüşür; tıpkı belirli önermelerin cüzî ve küllî olarak karşıt kemiyetlerine göre çelişik karşıtlıklar yapması gibi. Demek ki küllîyi küllî olarak söylemeyen, belirsiz olan, cüzî ya da küllî söylemeyen önermelerin kendi aralarında doğruyu ve yanlışı her zaman bölüşmediği, ama belirli cüzîlere çok benzedikleri kesindir.

Tekil önermelerin kendi aralarında tek bir karşıtlık tarzı vardır: Onları aynı konuya, aynı yükleme, aynı parçaya, aynı zamana, aynı ilişkiye göre, aynı tarzda koyarsan, doğruyu ve yanlışı aralarında bölüşürler: "Sokrates adildir", "Sokrates adil değildir". Demek ki iki çelişki vardır: Biri küllîlerde cüzîlere köşegen olarak karşı konanlarda olur, öteki tekillerde, Sofistçe Çürütmeler'de açıkladığı bütün belirlemeler karşılıklı konduğunda olur. Şu hâlde önermelerin nasıl durduğunu, çelişik karşıtlıkları nasıl yaptıklarını gösterdiğimize göre, önceden bilinen bunlar sayesinde bilgisi kolay olacak Aristoteles'in kendi sözlerine gelelim.

Yukarıdaki şemanın anlayışını daha tam belirtiyor. Küllî şey küllî olarak belirtilip biri onu küllî olarak olumlar, başkası da aynı şeyi küllî olarak olumsuzlarsa, böyle karşılaştırılan önermeler zıttır, diyor. Bunda görüşünü daha açık gösteriyor: "Küllî olan hakkında küllî önerme derken 'Her insan beyazdır' gibilerini kastediyorum." Küllî olan insanda küllî önerme budur, "Her insan" diyerek söylenir. Şu hâlde küllî şey, yani insan, "her" belirlemesiyle küllî olarak, hem de olumlu olarak yüklenmiştir. Olumsuz olarak ise küllî olarak "Hiçbir insan beyaz değildir" denir; küllî olan "insan"a küllîliği "hiçbir" eklemiştir.

PL64.471

quidam homo justus non est. Et rursus in eo quod est, nullus homo justus est, quoniam falsa negatio est, vera est affirmatio, quidam homo justus est. Haec autem universalis affirmatio et particularis negatio quae sunt angulares, et universalis negatio, et particularis affirmatio, quae ipsae quoque sunt angulares, contradictoriae nominantur. Et haec illa est quam quaerit contradictio in qua una semper vera, altera semper falsa sit. Superioris autem disputationis integrum descriptio nis sub di di mus exemplar, quatenus quod animo cogitationeque conceptum est oculis expositum memoriae tenacius infigatur..... His ergo ita sese habentibus, indefinitas propositiones singularesque videamus, et primum de infinitis disputandum est. Indefinitae igitur per se veritatem falsitatemque non dividunt; etenim cum dico, homo justus est, homo justus non est, utrasque veras contingit esse indefinitas. Quocirca eas a contradictione separamus: contradictio namque constituitur (ut saepe dictum est) eo quod nunquam utraeque verae aut utraeque falsae reperiri queant, sed una semper veritatis, altera falsitatis capax est. Sed quae universalitatem proferunt indefinitam, illae definitarum particularium vim tenent. Tale enim est quod dico, homo justus est, tanquam si dicam, quidam homo justus est. Et rursus tale est quod dico, homo justus non est, tanquam si dicam, quidam homo justus non est. Hoc illa res approbat, quod quemadmodum definitae et particulares in aliquibus verae esse possunt, in aliquibus verum falsumque dividunt, nunquam vero utrasque falsas esse contingit. Ita quoque in indefinitis universale significantibus, utrasque simul veras esse contingit, ut in eo quod dicimus, homo justus est, homo justus non est, utrasque falsas proferre impossibile est, sed unam veram, alteram falsam in his facillime reperimus in his scilicet terminis qui naturaliter et necessario subjectis substantiis inhaerescunt, vel in his qui inesse non possunt: ut quoniam animal homini ex necessitate inest, si quis dicat, homo animal est, idque negetur, homo animal non est, vel homo lapis est, homo lapis non est, una vera, statim falsa altera reperitur, atque ideo hae contra universales universaliter praedicatas faciunt contradictionem. Nam si contra illam quae omnis homo justus est, ea quae est homo justus non est, in oppositione constituatur, una semper vera est, altera falsa. Et si contra eam quae est nullus homo justus est indefinita propositio quae est, homo justus est opponatur, verum inter se propositiones falsumque distribuunt sicut definitae quoque universalium propositiones, secundum particulares atque universales oppositae quantitates, contradictorias faciunt oppositiones. Quare constat eas quae universale non universaliter proferunt, et sunt indefinitae, neque particulare neque universale proferentes, ipsas quidem non semper inter se verum falsumque dividere, particularibus tamen de finitis esse con similes. Singula res vero quae sunt unum oppositionis modum inter se tenent: has si ad idem subjectum, ad idem praedicatum, ad eamdem partem, ad idem tempus, ad eamdem relationem, eodem modo proposueris, inter se verum falsumve distribuunt, ut est Socrates justus est, Socrates justus non est. Sunt igitur duae contradictiones, una quae fit in universalibus angulariter particularibus contra positis, altera quae fit in singularibus cum omnibus his quas in sophisticis elenchis exposuit determinationibus oppositis. Quare quoniam quemadmodum se habent propositiones, quoque modo faciant contradictorias oppositiones ostendimus, ad ipsa Aristotelis verba veniamus, in quibus per haec ante cognita facilis poterit evenire cognitio. Superioris descriptio nis intelligentiam plenius notat. Ait enim quando res universalis universaliter designatur, et eam quis universaliter affirmat, si eamdem alius universaliter neget, ita sibimet comparatas propositiones esse contrarias. Atque in hoc suam sententiam manifestius ostendit. Ait enim, dico autem universalem enuntiationem in universali, ut omnis homo albus est. Nam cum universalis sit homo, in universali homine universalis est enuntiatio, per quam dicitur omnis homo. Res ergo universalis, id est homo, per omnis quae est determinatio universaliter praedicata est, et hoc affirmative. Negative vero universaliter ita dicetur, nullus homo albus est, nullus enim universalitatem ei quae est homo adjecta est;

PL64.471_2Şu hâlde küllî olanı küllî olarak bildiren olumlama ve olumsuzlama, kendisinin de tanıklık ettiği, bizim de yukarıdaki açıklamada sıraladığımız gibi, zıttır.

Küllîler hakkında küllî olmayarak bildirilince, bu önermeler zıt değildir; ama anlamlandırılan şeylerin bazen zıt olması mümkündür. Küllîler hakkında küllî olmayarak bildirmek derken "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir" gibilerini kastediyorum. "İnsan" küllî olduğu hâlde önerme küllî olarak kullanılmıyor. Çünkü "her" küllîyi değil, küllî olarak olduğunu anlamlandırır.

Belirsiz önermenin nasıl olduğunu göstermek isterken küllî terimden yalnız küllî belirleme değil, cüzî belirleme de kaldırılmalıydı, şöyle denmeliydi:

PL64.471_2

hoc modo igitur universale universaliter enuntians affirmatio et negatio contrariae sunt, sicut et ipse testatur, et nos superiori expositione digessimus. Quando autem de universalibus non universaliter, non sunt hae contrariae, quae autem significantur est esse aliquando contraria. Dico autem non universaliter enuntiare de his quae sunt universalia, ut est albus homo, non est albus homo: cum enim universalis sit homo, non universaliter utitur enuntiatione. Omnis namque non universale significat, sed quoniam universaliter. Volenti indefinitam propositionem qualis esset ostendere, non modo auferenda fuit ab universali termino universalis determinatio, verum etiam particularis, et oportuit dici hoc modo. Quando autem

PL64.473"Küllîler hakkında ne küllî ne cüzî olarak bildirilince zıt değildir." Şimdi "ne cüzî" sözünü eklemediği için, ne küllîliğin ne cüzîliğin bulunduğu belirsizlerden değil, yalnız küllîliği kaldırıp cüzîliği kaldırmadığı cüzîlerden söz ediyor gibi görünür. Ama ne göstermek istediğini uygun örneklerle kendisi öğretti: Cüzî önermenin değil, belirsiz önermenin örneklerini koydu. Çünkü "Küllîler hakkında küllî olmayarak bildirmek derken 'İnsan beyazdır', 'İnsan beyaz değildir' gibilerini kastediyorum" diyor. Cüzî önermeyi göstermek isteseydi "Bir insan beyazdır", "Bir insan beyaz değildir" derdi. Örnekle ne istediğini gösterdiğine göre, biz de "Küllîler hakkında küllî olmayarak bildirilince" önermesinde "ne cüzî olarak" sözünün eksik olduğunu düşünelim ki bütün söyleyişten hem cüzîliği hem küllîliği kaldırsın; çünkü örnekler onun cüzî hakkında değil, belirsiz hakkında konuştuğunu öğretti.

Demek ki şunu söylüyor: Önermeler ne küllî ne cüzî ise, ki bunu tamamlamak gerekir, zıt değildir; çünkü zıt olanlar küllî terimi küllî olarak ileri sürenlerdir. Belirsizlerde ise küllî terimde küllî belirleme yoktur. Belirsizlerden yalnız küllîliği ayırıp cüzîliği ayırmamasının sebebi, belirsiz önermeleri cüzîlerden değil, yalnız zıtlardan ayırmasıydı. Demek istediğim şudur: Belirsiz önermeleri göstermek isteseydi, asıl olarak, belirsizlerin ne cüzî ne küllî olduğunu söylerdi. Küllî hakkında ne küllî ne cüzî olarak ileri sürülenler, yani ne küllî ne cüzî olanlar belirsizdir. Ne küllî ne cüzî olanlar ne zıt ne alt zıttır: Eklenmiş cüzî belirlemeleri olmadığı için alt zıt değil, küllî belirlemeleri olmadığı için zıt değildir. Şimdi yalnız zıt olmadıklarını göstermek, alt zıtları ise şimdilik bırakmak istediği için, küllî olanı küllî olarak belirlenmiş olarak taşımayanların belirsiz olduğunu söyledi ki bunların zıt olmadığını anlayalım. Cüzîliğe sahip olmadıklarını eklemedi, çünkü belirsizleri yalnız zıtlardan ayırmak istiyordu, alt zıtlardan değil. Belirsizleri hem zıtlardan hem alt zıtlardan ayırmak isteseydi, "Küllîler hakkında ne küllî ne cüzî olarak bildirilince zıt da alt zıt da değildir" derdi. Ama şimdi alt zıt olmadıklarını değil, yalnız zıt olmadıklarını göstermek istediği için, "Küllîler hakkında küllî olmayarak" sözüne "ya da cüzî olmayarak" eklemedi; eklese, hakkında hiçbir şey eklenmemiş alt zıtlara uzanırdı. Demek ki şunu söylüyor: Belirsiz olanlar küllîlikleri olmadığı için zıt değildir.

Ama kendi başlarına zıt olmasalar da bazı zıt şeyler anlamlandırabilirler. Bunun ne olduğu, şerhçilerin görüşleriyle çok yönlü açıklanır. Herminus'a göre belirsizler kendileri zıtlıktan yoksun oldukları, küllî şeylerin önermesi olup küllî eki taşımadıkları hâlde, bazen zıt şeyler anlamlandırabilir; ama yalnız olumlanan ya da olumsuzlanan şeyin konuda tabiatça bulunduğu önermelerde: "İnsan akıllıdır", "İnsan akıllı değildir" dediğimizde olduğu gibi. Çünkü akıllılık insanın tabiatında bulunan bir şeydir. Olumlama ve olumsuzlama doğruyu ve yanlışı aralarında bölüşür ve bir bakıma bunlarla zıt şeyler belirtilir. Ama bunun belirsizlerde zıt şeyler anlamlandırmakla ilgisi yoktur. Çünkü cüzîler de bu tür şeylerde doğruyu ve yanlışı bölüşür: "Bir insan akıllıdır", "Bir insan akıllı değildir". Demek ki Herminus'a göre bunların da zıt anlamlandırabildiğini görüyoruz. Öyleyse Aristoteles niçin bunlar hakkında da "Zıt değildir; ama anlamlandırılan şeylerin bazen zıt olması mümkündür" dedi?

Alexandros ise şöyle der:

PL64.473

in universalibus non universaliter neque particulariter, non sunt contrariae. Nunc autem quoniam non addidit neque particulariter, videtur non de indefinitis, in quibus neque universalitas, neque particularitas adest, sed tantum de particularibus loqui, a quibus solum universale non etiam particulare subtraxit, sed quid velit ostendere ipse convenientibus exemplis edocuit. Non enim posuit exempla particularis propositionis, sed indefinitae. Ait enim, dico autem non universaliter enuntiare in his quae sunt universalia, ut est albus homo, non est albus homo. Quod si particularem monstrare voluisset, ita diceret ut est quidam homo albus, non est quidam homo albus. Sed quoniam per exemplum quid vellet ostendit, nos quoque superiori propositioni quae est: Quando autem in universalibus non universaliter, deesse putemus aut particulariter, ut et particulariter et universalitatem ex tota auferat dictione, ut post exempla docuerunt non eum loqui de particulari sed de indefinita. Quare hoc dicit, ut si neque universales sint propositiones neque particulares, quod subaudiendum est, illae non sunt contrariae, sunt enim contrariae quae universaliter universalem terminum proponunt. Indefinitae vero in universali termino universalem determinationem non habent. Idcirco autem ab indefinitis universalitatem solam et non particularitatem quoque sejunxit, quod indefinitas propositiones a contrariis solum, non etiam a particularibus segregabat. Quod autem dico tale est: si vellet ostendere indefinitas propositiones, proprie diceret indefinitas neque particulares esse, neque universales; quae autem in universali neque universaliter neque particulariter proponuntur, id est quae neque universales sunt neque particulares indefinitae sunt. Nam quae neque universales sunt neque particulares, hae neque contrariae sunt neque subcontrariae. Subcontrariae quidem idcirco non sunt, quia non habent additam particularem determinationem, idcirco vero contrariae non sunt, quia determinatio universalis in his non est. Nunc autem cum tantum vellet ostendere eas contrarias non esse, de subcontrariis vero in praesenti vellet omittere, has esse indefinitas dixit, quae universale determinatum universaliter non habent, ut scilicet has non esse contrarias intelligeremus. Idcirco vero non adjecit particularitatem eas non habere, quoniam a solis contrariis separare indefinitas volebat, non etiam a subcontrariis. Ergo si indefinitas a contrariis et subcontrariis separare voluisset, ita diceret: Quando autem in universalibus non universaliter nec particulariter, non sunt contrariae neque subcontrariae. Sed quoniam non eas volebat nunc non esse subcontrarias demonstrare, sed tantum non esse contrarias, idcirco ei dicto quod est, quando autem in universalibus, non universaliter non addidit, vel particulariter; hoc enim si addidisset, ad subcontrarias tenderet, de quibus nihil est additum; quare hoc dicit: hae quae indefinitae sunt, quoniam non habent universalitatem, contrariae non sunt. Sed cum per se quidem contrariae non sunt, possunt tamen quaedam significare contraria. Hoc quid sit multipliciter expositorum sententiis expeditur. Herminus namque dicit idcirco indefinitas posse aliquando significare contraria, cum ipsae careant contrarietate, quippe quae universalium rerum sunt, additum tamen universaliter non habent, in solis his quibus ea quae affirmantur aut negantur subjecto naturaliter insunt: ut cum dicimus homo rationalis est, homo rationalis non est, quoniam rationalitas hujusmodi est quae in natura sit hominis. Et affirmatio et negatio inter se verum falsumque dividunt, et quodammodo ab his contraria designantur. Sed nihil hoc attinet ad contraria significanda in his quae sunt indefinita. Nam etiam particulares ipsae quoque in talibus verum falsumque dividunt, ut est quidam homo rationalis est, quidam homo rationalis non est; has igitur secundum Herminum videmus posse significare contraria. Cur ergo dixit in his quoque quoniam quidem contrariae non sunt, quae autem significantur est esse contraria? Alexander autem hoc dicit:

PL64.473_2Bunlar belirsiz olduğu için, diyor, onları cüzîlere olduğu gibi zıt görünen küllîlere de indirmeye hiçbir şey engel olmaz. "İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir" önermeleri belirsiz oldukları için zıt gibi alınabilir. "İnsan canlıdır" dersek "Her insan canlıdır" denmiş gibi alınabilir; "İnsan canlı değildir" de "Hiçbir insan canlı değildir" denmiş gibi duyulabilir. "İnsan yürüyor", "İnsan yürümüyor" denince ise dinleyenin zihni zıtlara değil, alt zıtlara gider. Demek ki belirsizler bazen zıt şeyler anlamlandırabilir; çünkü belirsiz olmaları yüzünden zıtların anlamlandırmasına, küllîlere indirilmelerine hiçbir şey engel olmaz.

Bu görüşte bir akıl payı vardır, ama Aristoteles'in söylediğini tam olarak göstermez ve Porphyrius'un onayladığı daha iyi görüşü kendiliğinden reddeder. Çünkü bazı olumsuzlamalar olumsuzladıkları olumlamanın zıddını içlerinde taşır. "Sağlıklıdır" ve "Sağlıklı değildir"de, "Sağlıklı değildir" sözü "Hastadır"ı anlamlandırır, bu da sağlıklı olmanın zıddıdır. "İnsan beyazdır" deyip buna karşı "İnsan beyaz değildir" diye olumsuzlarsak, insanın siyah olduğunu anlamlandırabilir; çünkü siyah olan beyaz değildir, ama siyah olmakla beyaz olmak zıttır. Demek ki bazı olumsuzlamalar ve olumlamalar zıt şeyler anlamlandırır, ama her zaman değil. "İnsan yürüyor", "İnsan yürümüyor"da hiçbir zıt bulunmaz, çünkü yürümenin zıddı yoktur. Bu yüzden diyor ki: Bu iki önerme, küllî oldukları hâlde küllî olarak bildirilmedikleri için zıt değildir; ama olumlamanın zıddı olumsuzlamanın içine alındığında bazen zıt şeyler anlamlandırabilir. Aspasius ve Alexandros bu son görüşü onaylamaz. Biz ise Alexandros'un görüşünün akla aykırı olmadığını söylüyoruz,

PL64.473_2

quoniam indefinitae sunt hae, nihil eas, inquit, prohibet sicut ad particulares ita quoque ad universales reducere, quae videntur esse contrariae, ut in eo quod est homo animal est, homo animal non est, quoniam hae propositiones indefinitae sunt, possunt accipi quasi contrariae. Nam si dicimus, homo animal est, potest ita accipi tanquam si dicatur, omnis homo animal est; et rursus homo animal non est ita audiri potest tanquam si dicatur nullus homo animal est. Cum autem dicitur homo ambulat, homo non ambulat, non ad contrarias sed ad subcontrarias mens ducitur auditor is. Quocirca possunt indefinitae aliquando significare contraria, quoniam eo ipso quod sunt indefinitae nihil eas prohibet ad contrariorum significationem universaliumque reduci. Et haec quidem sententia habet aliquid rationis, non tamen integre id quod ab Aristotele dicitur ostendit, et meliorem sententiam sponte rejecit, quam Porphyrius approbavit. Sunt enim quaedam negationes quae intra se affirmationis ejus quam negant retineant contrarietatem, ut in eo quod est, sanus est, et non est sanus, id quod dicitur non est sanus significat aeger est, quod est contrarium sano esse. Rursus cum dicimus, homo albus est, si contra hanc negamus per eam quae dicit homo albus non est, significare poterit quoniam homo niger est, nam qui niger est albus non est, sed nigrum esse et album non esse contrarium est. Quare significant quaedam negationes affirmationesque contraria, sed hoc non semper, nam in eo quod est homo ambulat, homo non ambulat, nullum contrarium continetur. Ambulationi enim nihil est contrarium, atque ideo dicit: constat duas has quidem contrarias non esse, idcirco quod cum sunt universales, non universaliter enuntientur. Posse autem aliquoties contraria significare, cum intra negationem contrarium affirmationis includatur. Aspasius vero et Alexander hanc posteriorem non probant. Nos vero dicimus non quidem Alexandri sententiam abhorrere ratione, ama Porphyrius'un görüşünün daha iyi olduğunu söylüyoruz. Çünkü "küllîlerde küllî olarak olmadıklarında zıt değildirler, ama anlamlandırılan şeylerin zıt olması mümkündür" sözünü Alexandros açıklamamış, yalnızca önermelerin kendilerinin ne zaman zıt olabileceğini söylemiştir. Porphyrius ise anlamlandırılan şeylerin ne zaman zıt olabileceğini titizlikle açıklamıştır. Aristoteles'in metni de bunu dile getirir; Alexandros da Porphyrius'un yaptığı açıklamayı görmüş, ama dediğimiz gibi onu kendiliğinden reddetmiş ve bu açıklamanın görüşünün hoşuna gitmediğini açıkça söylemiştir. Bana kalırsa ya iki açıklama da kabul edilmelidir ya da sonraki daha iyi sayılmalıdır. Çünkü Aristoteles de aşağıda bunu bir bakıma gösterir: "Aynı zamanda hem 'Beyaz insan vardır' hem 'Beyaz insan yoktur', hem 'İyi insan vardır' hem 'İyi insan yoktur' demek doğrudur; çünkü çirkinse iyi değildir, ve bir şey olmaktaysa henüz yoktur." Bu yerin açıklamasının ne olduğunu oraya geldiğimizde göstereceğiz.

PL64.475Şunu bilmek ve hafızada tutmak gerekir: Küllî olarak yüklenmiş küllî önermeler, biri olumlayıcı öteki olumsuzlayıcıysa, bir eş adlılık, zaman ya da yukarıda belirlenen şeylerden biri zıtlık karşıtlığının kurulmasını engellemedikçe her zaman zıttır. Ama zıt olan bütün önermeler küllîlerde küllî olarak bildirimde bulunmaz, biri olumlayıcı öteki olumsuzlayıcı da olmaz: "Sokrates sağlıklıdır", "Sokrates hastadır" böyledir. Burada ne küllîde küllîlik konulmuştur ne de biri olumlama, öteki olumsuzlamadır, ama önermeler zıttır; çünkü anlamlandırdıkları şeyler zıttır. Bu yüzden şu söz son derece doğrudur: Küllîlerde küllî olarak bildirilen önermeler, biri olumlayıcı öteki olumsuzlayıcıysa, derhal ve tabiatça zıttır. Ama zıt olanların küllîyi küllî olarak bildirmesi ya da birinin olumlayıcı, ötekinin olumsuzlayıcı olması zorunlu değildir. Hatta küllîlerde küllîyi belirtmeyen önermeler de bazen zıt olabilir; ama bu yalnız üzerine olumlama yapılan konuda tabiatça bulunan şeylerde olur: canlı ve insan örneğinde olduğu gibi. "İnsan canlıdır", "İnsan canlı değildir" dediğimizde, canlı insanın tabiatında bulunduğu için, orada ne cüzîlik ne küllîlik belirlemesi eklendiği hâlde bu olumlama ve olumsuzlama zıt görünür.

*Küllînin yüklendiği yerde, küllîyi küllî olarak yüklemek doğru değildir; çünkü küllî yüklemin küllî olarak yüklendiği hiçbir olumlama doğru olmaz, "Her insan her canlıdır" gibi.*

PL64.475

sed hanc Porphyrii esse meliorem. Nam quod ait, quando autem in universalibus, non universaliter, non sunt contrariae, quae autem significantur est esse contraria, ab Alexandro non est expositum, sed tantum dictum quando possunt esse propositiones ipsae contrariae. A Porphyrio vero diligenter est expositum quando ea quae significantur possint esse contraria. Quod ipse Aristotelis textus expressit, quanquam Alexander quoque eamdem quam Porphyrius exposuit viderit expositionem. Eam tamen (ut dictum est) sponte rejecit, et sibi hujusmodi expositionis confirmavit sententiam displicere. Mihi vero aut utraeque recipiendae expositiones videntur, aut melior judicanda posterior, hoc enim ipse quoque Aristoteles quodammodo subter ostendit cum dicit: Simul enim verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus, et est homo probus, et non est homo probus; si enim turpis est, non est probus; et si fit aliquid, etiam non est. Cujus quidem loci quae sit expositio, cum ad id venerimus, demonstrabimus. Cognoscendum autem est et memoria retinendum quod quaecunque propositiones universales universaliter fuerint praedicatae, si hae affirmativae, illae vero sint negativae, semper utrasque esse contrarias, si nihil aequivocationis, aut temporis, aut aliquorum quae supra determinata sunt, ad faciendam oppositionem contrarietatis impediat. Non tamen omnes quaecunque contrariae sunt, hae aut in universalibus universaliter ponunt enuntiationem, aut una affirmativa est, altera negativa, ut in eo quod est, Socrates sanus est, Socrates aeger est. Hic enim neque in universali universalitas posita est, neque rursus una est affirmatio, altera negatio, sed sunt contrariae propositiones. Contraria enim sunt quae significant: quocirca rectissime dictum est, quod quaecunque in universalibus universaliter enuntiarent -, si una earum esset affirmativa, altera negativa, statim naturaliter essent contrariae. Quae autem contrariae essent, non necesse est eas vel universale universaliter enuntiare, vel unam esse affirmativam, alteram negativam. Sed aliquoties quidem posse has esse contrarias, quae universale in universalibus non significarent, sed hoc in his tantum quae essent in subjecto. de quo fit affirmatio naturalis, ut in eo quod est animal, et homo. Cum dicimus homo animal est, homo animal non est, quoniam in natura hominis animal est, idcirco haec affirmatio illa negatio videntur esse contraria, quanquam illic nulla determinatio neque particularitatis neque universalitatis addatur. In eo vero quod universale praedicatur, id quod est universaliter praedicare, non est verum; nulla enim affirmatio erit vera in qua universale praedicatum universaliter praedicetur, ut, omnis homo est omne animal.

PL64.475_2Söylediği şudur: Her basit önerme iki terimden oluşur; bunlara çoğu kez küllîlik ya da cüzîlik belirlemesi eklenir. Aristoteles bu belirlemelerin hangi tarafa ekleneceğini açıklıyor. Çünkü ona göre belirleme yüklem terimine bağlanmamalıdır. "İnsan canlıdır" önermesinde sorulan şudur: Belirlemeyle söylenmesi gereken konu mudur, "Her insan canlıdır" denecek şekilde; yoksa yüklem midir, "İnsan her canlıdır" denecek şekilde; yoksa ikisi birden mi, "Her insan her canlıdır" denecek şekilde? Sonra söylenen bu ikisinden hiçbiri yapılmamalıdır. Belirleme hiçbir zaman yükleme değil, yalnız konuya bağlanır; "Her insan her canlıdır" demek doğru değildir. Sebebi şu: Her yüklem ya konudan büyüktür ya ona eşittir. "Her insan canlıdır" dediğimizde canlı insandan geniştir. "İnsan gülebilendir" dediğimizde de gülebilen insana eşittir. Yüklemin konudan küçük ve dar olması ise mümkün değildir. O hâlde canlı gibi konudan büyük yüklemlerde, küllîlik belirlemesi yüklem terimine konulursa önerme açıkça yanlış olur. "İnsan her canlıdır" dersek, insandan büyük olan canlıyı bu belirlemeyle konu olan insana kadar daraltırız; oysa canlı adı yalnız insana değil, başka şeylere de uygulanabilir. Eşit olan şeylerde de aynı şey olur. "Her insan her gülebilendir" dersem, önce, bunu insanlığın kendisine bağlıyorsam belirleme eklemek gereksizdir. Tek tek insanlara bağlıyorsam önerme yanlıştır; çünkü "Her insan her gülebilendir" dediğimde, tek tek insanların her gülebilen olduğunu anlamlandırır görünürüm, bu ise olamaz. Demek ki belirleme yükleme değil, konuya konulmalıdır.

Aristoteles'in sözleri ise bu şekildedir ve şu anlama çıkar: Küllî olan yüklemlere küllî bir şey ekleyerek küllî yüklemi küllî olarak yüklemek doğru değildir. Dediği budur: "Küllînin yüklendiği yerde", yani yüklemi küllî olan önermede, "küllîyi küllî olarak yüklemek doğru değildir." Küllî yüklemde, yani küllî olup yüklenen şeyde, küllî olan yüklemi küllî olarak, yani küllîlik belirlemesi ekleyerek yüklemek doğru değildir; çünkü küllî olarak yüklenen şeye küllî belirlemenin yüklendiği hiçbir olumlama doğru olamaz. Bunu bir örnekle açıklıyor: "Her insan her canlıdır." Bunun ne kadar uygunsuz olduğunu yukarıda söyledik.

Karşıt Önermelerin Kuralları Üzerine

Küllîyi anlamlandıran olumlamanın, küllî olarak anlamlandırmayan aynı şeyin olumsuzlamasıyla çelişik olarak karşıt olduğunu söylüyorum: "Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir"; "Hiçbir insan beyaz değildir", "Bir insan beyazdır." Küllî olumlamayla küllî olumsuzlama ise zıttır: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir." Bu yüzden bunların aynı anda doğru olması imkânsızdır; bunların karşıtları ise aynı şey hakkında bazen birlikte doğru olabilir: "Her insan beyaz değildir" ve "Bir insan beyazdır."

Tam çelişkinin ne olduğunu bu sözlerle gösteriyor. Şunu söylüyor: Çelişik karşıtlık, bir şeyin küllî olarak olmadığını söyleyen önermenin,

PL64.475_2

Quod dicit hujusmodi est, omnis propositio simplex duobus terminis constat: his saepe additur aut universalitatis aut particularitatis determinatio, sed ad quam partem hae determinationes addantur exponit. Videtur enim Aristoteli praedicato termino determinationem non oportere conjungi. In hac enim propositione quae est, homo animal est, quaeritur subjectumne debeat cum determinatione dici, ut sit omnis homo animal est, an praedicatum, ut sit homo omne animal est, an utrumque, ut sit omnis homo omne animal est. Sed neutrum eorum quae posterius dicta sunt, fieri oportet: namque ad praedicatum nunquam determinatio jungitur, sed ad subjectum tantum, neque enim verum est dicere omnis homo omne animal est; idcirco quoniam omnis praedicatio, aut major est subjecto, aut aequalis, ut in eo quod dicimus, omnis homo animal est, plus est animal quam homo. Et rursus in eo quod dicimus homo risibilis est, risibile aequatur homini; ut autem sit minus praedicatum, atque angustius subjecto, fieri non potest. Ergo in his praedicatis quae subjecto majora sunt, ut in eo quod est animal perspicue falsa est propositio, si determinatio universalitatis ad praedicatum terminum ponitur. Nam si dicamus, homo est animal, animal quod majus est homine per hanc determinationem ad subjectum hominem usque contrahimus, cum non solum ad hominem, sed ad alia quoque nomen animalis possit aptari. Rursus in iis quae aequalia sunt idem evenit. Nam si dicam omnis homo omne risibile est, primum si ad humanitatem ipsam referam superfluum est adjicere determinationem. Quod si ad singulos quosque hominum, falsa est propositio; nam cum dico omnis homo omne risibile est, hoc videor significare, singuli homines omne risibile sunt, quod fieri non potest. Non igitur ad praedicatum, sed ad subjectum determinatio ponenda. Verba autem Aristotelis hoc modo sunt, et ad hanc sententiam ducuntur: in his praedicatis quae sunt universalia, his adjicere universale aliquid, ut universale praedicatum universaliter praedicetur, non est verum, hoc enim est quod ait: In eo vero quod praedicatur universale, id est quod habet praedicatum universale, ipsum universaliter praedicatum universaliter non est verum. In praedicato enim universali, id est quod universale est et praedicatur, ipsum praedicatum, quod universale est, universaliter praedicare, id est adjecta determinatione universalitatis, non est verum; neque enim potest fieri ut ulla sit affirmatio vera in qua de universaliter praedicato universalis determinatio praedicetur. Ejusque rei notionem exemplo aperit dicens, ut omnis homo omne animal est; hoc autem quam sit inconveniens, supra jam diximus. DE REGULIS OPPOSITORUM. Opponi itaque dico affirmationem negationi contradictorie quae universaliter significat ei quae non universaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est; nullus homo albus est, quidam homo albus. est; contrariae vero universalem affirmationemet universalem negationem, ut omnis homo justus est, nullus homo justus est. Quocirca has quidem impossibile est simul esse veras, his vero oppositas contingit aliquando in eodem, ut non omnis homo albus est, et quidam homo albus est. Quae sit integra contradictio, his verbis ostendit, Ait enim illam esse oppositionem contradictoriam quaecunque dicit non esse universaliter

PL64.477bir şeyi küllî olarak öne süren önermeye karşı kurulmasıdır. Dediği şudur: "Küllîyi anlamlandıran olumlamanın, küllî olarak anlamlandırmayan aynı şeyin olumsuzlamasıyla çelişik olarak karşıt olduğunu söylüyorum." Yani "Her insan adildir" önermesine, küllîyi anlamlandırmakla birlikte küllî olarak anlamlandırmayan önerme karşıt olur; "Bir insan adil değildir" böyledir: küllî insanı anlamlandırır, ama küllî olarak değil. "Her insan adil değildir" dendiğinde de durum aynıdır. Çelişik karşıtlık şudur: Küllî olumlama varsa cüzî olumsuzlama, küllî olumsuzlama varsa cüzî olumlama. Dediğimiz gibi, yalnız köşegen önermeler çelişki kurar. Sözleri kapalıdır, ama anlamı açıktır: Bir şey küllî olanı küllî olarak anlamlandırıyorsa, öteki aynı şeyi küllî olmayarak anlamlandırdığında, olumlama olumsuzlamaya ya da olumsuzlama olumlamaya çelişik olarak karşıt olur. Yukarıda söylediklerimizde olduğu gibi: "Her insan adildir" küllî şeyi küllî olarak anlamlandırdı; aynı olumlamaya karşıt olan "Her insan adil değildir" ise küllî insan hakkında küllî olmayarak olumsuzladı. Yine "Hiçbir insan adil değildir" diyen önerme, "hiçbir" diyerek küllî şeyi küllî olarak olumsuzladı; "Bir insan adildir" diyen önerme ise küllî şeyi cüzî olarak, küllî olmayarak olumladı. Çünkü belli bir insanın adil olduğunu öne sürdü; insanı, yani küllî şeyi, küllî olarak bildirmedi.

Önermelerin bütün özelliklerini böylece ele alıyor. "Küllî olumlamayla küllî olumsuzlama ise zıttır" diyor. Yukarıda küllîyi olumlamada ya da olumsuzlamada küllî olarak anlamlandıran önermelerin zıt olduğunu söylemişti; şimdi de aynısını tekrarlayarak küllî olumlamayla küllî olumsuzlamanın zıt olduğunu söylüyor ve ikisinin de küllî olduğunu gösteren örnekler veriyor: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir." Bunların özelliğini de şöyle belirtti: Bu tür önermelerin ikisi birden doğrulukta birbiriyle uyuşamaz; bunlara karşıt olanların ise ikisinin de doğru olması mümkündür. Bunların karşıtı olan önermeler ise iki cüzîdir: Küllî olumlamaya cüzî olumsuzlama, küllî olumsuzlamaya cüzî olumlama karşıttır. Bu yüzden, küllî olumlama ve olumsuzlamaya köşegen olarak karşıt olan bu iki önerme, cüzî olumsuzlama ve cüzî olumlama, bazen aynı şey hakkında doğru olabilir: "Bir insan adildir", "Bir insan adil değildir" gibi. "Bir insan adildir" önermesi "Hiçbir insan adil değildir"in karşıtıdır; "Bir insan adil değildir" önermesi ise "Her insan adildir"in karşıtıdır. Ama birbirleriyle, yani "Bir insan adildir" ile "Bir insan adil değildir", doğrulukta uyuşurlar. "Bunların karşıtları ise aynı şey hakkında bazen birlikte doğru olabilir" diyerek söylediği budur ve bunları örneklerle gösterir: "Her insan beyaz değildir", "Bir insan beyazdır."

Şimdi iki önerme, küllî olumlama ve küllî olumsuzlama konulduğunda, bunların karşıtlarının nasıl bulunacağına dair bir yöntem verelim. Karşıt derken çelişik karşıtı kastediyorum, zıt olarak ya da başka bir şekilde karşıtı değil. Olumlama "Her insan adildir", olumsuzlama "Hiçbir insan adil değildir" olsun. "Her insan adildir" olumlamasına karşı şu olumsuzlamalar var gibidir: "Hiçbir insan adil değildir", "Bir insan adil değildir", "Her insan adil değildir" ve son olarak belirsiz "İnsan adil değildir." Peki bunlardan hangisi "Her insan adildir"e karşı çelişki olarak kurulur? Çelişik karşıtlık derken, olumlama ve olumsuzlamanın ne ikisinin birden doğru ne ikisinin birden yanlış olduğu, birinin her zaman doğru, ötekinin yanlış olduğu karşıtlığı kastediyorum. "Her insan adildir"e karşı küllî olumsuzlama olan "Hiçbir insan adil değildir" konulursa çelişik karşıtlık olmaz; çünkü ikisi de yanlış olabilir. Belirsiz olan "İnsan adil değildir" konulursa, o da karşıtlık yapmaz. Belirsiz olduğu için bazen, dinleyenin beklentisine göre, küllî olumsuzlama yerine anlaşılabilir; böyle duyulduğunda zıt gibi alınır ve ikisinin birden yanlış bulunması mümkün olur. Geriye ya "Her insan adil değildir" ya da "Bir insan adil değildir" kalır. Ama bu ikisi uyuşur.

PL64.477

contra eam quae rem universalem universaliter proponit, atque hoc est quod ait: Opponi autem affirmationem negationi dico contradictorie, quae universaliter significat, eidem quae non universaliter, ut ei quae est omnis homo justus est opponitur ea quae universale significat non tamen universaliter, ut ea quae est, quidam homo justus non est: hominem enim universalem significat non universaliter, ut cum dicit, non omnis homo justus est, haec est contradictoria oppositio, ut si sit universalis affirmatio, sit particularis negatio; si sit universalis negatio, sit particularis affirmatio. Angulares enim (ut dictum est) solae faciunt contradictionem, verba igitur se obscure habent, sed sententia manifesta est; dicit enim illa opponi contradictorie affirmationem negationi vel negationem affirmationi quaecunque id quod res altera universale universaliter significaret, eidem res altera non universaliter significaret, ut in his quae supra diximus; et ut haec quae est, omnis homo justus est, rem universalem universaliter significavit, illa quae est non omnis homo justus est, eidem affirmationi opposita, de universali homine non universaliter negavit, dicens non omnis homo justus est. Rursus ea quae dicit, nullus homo justus est, rem universalem universaliter negavit dicens nullus. Ea vero quae dicit, quidam homo justus est, rem universalem particulariter affirmavit, et non universaliter; hominem enim quemdam justum esse proposuit, sed hominem non universaliter enuntiavit rem universalem Persequitur ergo omnes proprietates propositionum. Ait enim: contrariae vero universalem affirmationem, et universalem negationem. Sicut enim supra dixit eas quae universaliter universale significarent, vel in affirmatione, vel in negatione esse contrarias, ita nunc quoque idem repetit contrarias esse dicens universalem affirmationem universalemque negationem; earumque ponit exempla, quae universales utrasque esse monstrarent, ut omnis homo justus est, nullus homo justus est. Horum autem quae proprietas esset proposuit dicens: hujusmodi propositiones impossibile esse utrasque sibi in veritate invicem consentire, quae autem his essent oppositae contingere utrasque veras esse. Sunt autem oppositae his utraeque particulares, universali enim affirmationi particularis negatio opponitur, et universale negationi particularis affirmatio opposita est. Quocirca hae duae particularis negatio et affirmatio, quae oppositae sunt affirmationi et negationi universalibus angulariter, hae possunt aliquando esse verae et in eodem, ut in eo quod est, quidam homo justus est, quidam homo justus non est; sed quidam homo justus est opposita est ei quae est nullus homo justus est; illa vero quae est quidam homo justus non est, opposita est, ei quae est omnis homo justus est. Sed utraeque inter se quidem, quidam homo justus est, et quidam homo justus non est, in veritate consentiunt. Hoc est ergo quod ait: His vero oppositas contingit in eodem easque designat exemplis, ut non omnis homo albus est, est quidam homo albus. Positis igitur duabus propositionibus, affirmatione universali, et universali negatione, ars danda est quatenus earum inveniantur opposita. Opposita autem dico contradictorie, non contrarie, neque ullo modo alio. Sit enim haec affirmatio, omnis homo justus est, et haec negatio, nullus homo justus est, contra affirmationem quae est omnis homo justus est videntur esse negationes hae, una nullus homo justus est, altera quidam homo justus non est, altera non omnis homo justus est, et postrema indefinita, homo justus non est. Quae harum igitur contra eam quae est omnis homo justus est contradictione constituitur. Contradictoriam autem voco oppositionem in qua affirmatio et negatio neque utraeque verae sint, neque falsae utraeque utraque, sed una semper vera, altera falsa. Si ergo opponatur contra eam quae est omnis homo justus est, ea quae est nullus homo justus est, universalis scilicet negatio, non est oppositio contradictoria, utraeque enim falsae sunt. Si vero ponatur ea quae est, homo justus non est, indefinita, nec ipsa quoque facit oppositionem -; quoniam enim indefinita est, potest aliquoties pro universali negatione pro exspectatione auditoris intelligi. Quocirca nec ipsa facit oppositionem, si enim hoc modo audita sit, cum ita accipitur ut contraria, simul eas falsas inveniri contingit. Restat ergo ut aut ea sit quae est non omnis homo justus est, aut ea quae est quidam homo justus non est. Sed hae sibi consentiunt.

PL64.477_2"Bir insan adil değildir" diyen ile "Her insan adil değildir" diyen aynı şeyi söyler. Çünkü bir insan adil değilse, her insan adil değildir; her insan adil değilse, bir insan adil değildir. Demek ki iki cüzî olumsuzlama da küllî olumlamaya çelişik olarak karşıttır. Bunlarda ne ikisi birden doğrudur ne ikisi birden yanlıştır; biri doğru, öteki yanlıştır.

Şimdi de küllî olumsuzlama "Hiçbir insan adil değildir" olsun. Ona karşıt görünen olumlamalar şunlardır: "Her insan adildir", "İnsan adildir", "Bir insan adildir." "Hiçbir insan adil değildir"e karşı "Her insan adildir" konulursa ikisi de yanlış olabilir; demek ki çelişik karşıt değildir. "İnsan adildir" diyen önerme de belirsiz olduğu için bazen "Her insan adildir" denmiş gibi anlaşılabilir. Öyleyse bazen "Hiçbir insan adil değildir" olumsuzlamasıyla birlikte yanlış olabilir; demek ki karşıt değildir. Geriye "Hiçbir insan adil değildir"e çelişik olarak karşıt görünen "Bir insan adildir" kalır. Demek ki çelişikler köşegen olarak aranmalıdır: Küllî olumlamaya, küllî olumsuzlamanın altındaki önerme; küllî olumsuzlamaya da küllî olumlamanın altındaki önerme karşı konulur. Aristoteles bunu göstermek isteyerek şöyle diyor:

*Küllîlerin küllî olarak yapılan çelişkilerinde birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur;*

PL64.477_2

Idem enim dicit qui proponit quidam homo justus non est, et idem qui dicit non omnis homo justus est. Nam si quidam homo justus non est, non omnis homo justus est; et si non omnis homo justus est, quidam homo justus non est. Quare utraeque particulares negationes contradictorie opponuntur contra universalem affirmationem. In his enim neque verae utraeque sunt, neque utraeque falsae, sed una vera, altera falsa. Rursus sit negatio universalis ea quae est, nullus homo justus est. Contra hanc videntur oppositae affirmationes, hae: omnis homo justus est, homo justus est, quidam homo justus est: sed contra hanc quae est nullus homo justus est si opponatur ea quae est omnis homo justus est, possunt utraeque esse falsae; quare non opponuntur contradictorie. At vero etiam ea quae dicit homo justus est, quoniam indefinita est, potest ita aliquando intelligi tanquam si dicat, omnis homo justus est. Quod si sic est, poterit aliquando cum ea negatione, quae est nullus homo justus est simul esse falsa; quare non est opposita. Relinquitur ergo ut ea quae est quidam homo justus est contra eam quae est nullus homo justus est contradictorie videatur opposita, Angulariter igitur requirendae sunt, ut contra universalem affirmationem illa opponatur quae sub universali negatione est, contra universalem negationem illa contradictorie constituatur quae est sub universali affirmatione, quod scilicet volens Aristoteles ostendere sic ait: Quaecunque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram esse veram, alteram falsam esse

PL64.479tekillerde de böyledir: "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir."

Küllî olarak yüklenmiş küllîlerin çelişiği olan önermelerde doğru ve yanlış her zaman bölüşülür. Çelişik olanlar ise küllî olumlamanın cüzî olumsuzlaması ve küllî olumsuzlamanın cüzî olumlamasıdır. Demek ki bunlarda biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlıştır. "Küllîlerin küllî olarak yapılan çelişkilerinde" sözünün anlamı budur. Burada şöyle ayırıp anlamak gerekir: Küllî olarak öne sürülmüş küllî önermelerin çelişkileri olan bütün önermelerde birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Doğruluk ve yanlışlık önce birbirine hem kemiyetçe hem keyfiyetçe karşıt olanlarda bölüşülür: Keyfiyetçe, çünkü biri olumsuzlama, öteki olumlamadır; kemiyetçe, çünkü biri küllî, öteki cüzîdir. İkinci olarak, tekil olanlarda, sözcük oyunlarının bulanıklığı yoksa, doğruluk ve yanlışlık bölüşülür: "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir"de olduğu gibi. Dediğimiz gibi bir eş adlılık belirsizliği engel olmazsa, biri doğru, öteki yanlıştır.

*Küllîlerin küllî olarak olmayan önermelerinde ise biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlış değildir. Çünkü aynı anda hem "Beyaz insan vardır" hem "Beyaz insan yoktur", hem "İyi insan vardır" hem "İyi insan yoktur" demek doğrudur. Çünkü çirkinse iyi değildir, ve bir şey olmaktaysa henüz yoktur. İlk bakışta bu uygunsuz görünebilir, çünkü "Beyaz insan yoktur" aynı zamanda "Hiçbir insan beyaz değildir"i de anlamlandırıyor gibidir. Oysa bu ne aynı şeyi anlamlandırır ne de zorunlu olarak onunla birliktedir.*

PL64.479

Et quaecunque in singularibus sunt, ut est Socrates albus est, non est Socrates albus. In illis enim quae contradictoriae sunt universalibus universaliter praedicatis, in his verum semper falsumque dividitur; contradictoriae; autem sunt universalis affirmationis particularis negatio, et universalis negationis particularis affirmatio. In his igitur una semper vera, altera semper falsa. Atque hoc est quod ait: Quaecunque igitur contradictiones sunt universalium universaliter. Et hic distinguendum est, ut intelligatur sic, quaecunque igitur contradictiones sunt universalium propositionum universaliter propositarum, necesse est alteram veram esse, alteram falsam. Et in his primum dividitur veritas falsitasque, quae sibi et quantitate et qualitate oppositae sunt, qualitate quod illa negatio est, illa affirmatio; quantitate quod illa universalis, illa particularis est. Secundo autem modo in iis quae sunt singularia, si nullae argumentorum nebulae sint, veritas falsitasque dividitur, ut in eo quod est Socrates albus est, Socrates albus non est; una enim vera est, altera falsa est, si (ut dictum est) nulla ambiguitas aequivocationis impediat. Quaecunque autem universalium non universaliter, non haec quidem semper vera est, illa vero falsa. Simul enim verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus, et est homo probus; et non est homo probus. Si enim turpis est, non probus est, et si fit aliquid, etiamnum non est. Videbitur autem subito inconveniens esse, idcirco quoniam videtur significare non est homo albus, simul etiam quoniam nullus homo est albus. Hoc autem neque idem significat, neque simul necessario.

PL64.479_2Küllîlerde küllî olarak olmayan önermelerin her zaman doğru ya da yanlış olmadığını göstermeye çalışıyor ve bunu zıtlar aracılığıyla yapıyor. "Beyaz insan vardır" önermesinin ve onun olumsuzlaması "Beyaz insan yoktur"un bazen doğruyu ve yanlışı aralarında bölüşemeyeceği şöyle gösterilir: "Beyaz insan vardır" ve "Siyah insan vardır" olumlamalarının ikisi birden aynı zamanda doğruysa, belirsiz olumlamayla belirsiz olumsuzlamanın da bazen ikisinin birden doğru bulunması doğrudur. Çünkü beyaz insan olduğu doğruysa, siyah insan olduğu da aynı şekilde doğrudur: Galyalı beyazken Habeş aynı anda simsiyahtır. Öyleyse "Beyaz insan vardır" ve "Siyah insan vardır" demek doğrudur; ama siyah olan beyaz değildir. Demek ki aynı anda "Beyaz insan vardır" ve "Beyaz insan yoktur" demek doğrudur. İyi ve çirkin için de aynısı geçerlidir. "İyi insan vardır" demek, bunu bir filozof hakkında söylerse doğrudur; "Çirkin insan vardır" demek de Sulla hakkında söylerse doğrudur. Demek ki ikisi de doğrudur; ama çirkin olan iyi değildir. Öyleyse aynı anda "İyi insan vardır" ve "İyi insan yoktur" demek doğrudur.

Ama belki kendisiyle çelişen bir şey söylemiş görünebilir ve zıt görünen şeylerle kurulan böyle örneklerle gösterim daha güç ilerleyebilir. Çünkü beyaz ve siyah, iyi ve çirkin zıttır ve biri bu zıtların aynı zamanda bir şeylerde bulunup bulunamayacağından kuşku duyabilir. Bu yüzden, zıt olmayan, ama zıtlarda olduğu gibi olumsuzlamanın doğduğu başka bir örnek ekledi. Biri "İyi insan vardır" desin, bir başkası da "İnsan iyi olmaktadır" desin; yani biri başkasının öğretmesiyle ya da kendini düzelterek aklın terbiyesinde parlıyor olsun. İyi olmak ile iyi olmakta olmanın hiçbir zıtlığı yoktur; iyi insan olmak ile çirkin insan olmak gibi zıt değildirler. Zıtlıkları olmadığına göre, birlikte olabilecekleri şüphesizdir. Ama olmakta olan şey, olurken henüz yoktur; dolayısıyla iyi olmakta olan henüz iyi değildir. Şimdi, "İyi insan vardır" ile birlikte "İnsan iyi olmaktadır" demek doğrudur; ama iyi insan olmakta olan iyi insan değildir. Demek ki aynı anda "İyi insan vardır" ve "İyi insan yoktur" demek de doğrudur. Zıtlarla verilen örnekler geçersiz de değildir; çünkü zıt şeylerin aynı zamanda ayrı ayrı konularda bulunmasını hiçbir şey engellemez. Bu yüzden yukarıda koyduğu örneklerden, belirsizlerin bazen birlikte doğru göründüğü, doğruyu ve yanlışı her zaman aralarında bölüşmediği açıktır.

"İlk bakışta bu uygunsuz görünebilir, çünkü 'Beyaz insan yoktur' aynı zamanda 'Hiçbir insan beyaz değildir'i de anlamlandırıyor gibidir" sözünün anlamı şudur: "Beyaz insan vardır" diyen olumlamanın "Beyaz insan yoktur" diyen önermeyle birlikte doğru olabileceğini söylemişti. Şimdi şunu not ediyor: Diyor ki, "Beyaz insan vardır" ile "Beyaz insan yoktur"un birlikte doğru olabileceğini söylemek bazen uygunsuz ve yersiz görünür; çünkü "Beyaz insan yoktur" önermesi, sanki "Hiçbir insan beyaz değildir"i anlamlandırıyormuş gibi bir izlenim verir. Böyle bir olumsuzlama aynı zamanda bunu da anlamlandırıyor gibidir, öyle ki "Beyaz insan yoktur" diyen kişinin "Hiçbir insan beyaz değildir" dediği sanılabilir. Oysa, diyor, bu ikisi, "Beyaz insan yoktur" ile "Hiçbir insan beyaz değildir", ne aynı şeyi anlamlandırır ne de her zaman birliktedir. "Hiçbir insan beyaz değildir" diyen küllî olumsuzlamayı belirleyerek bütün küllîlik hakkında olumsuzlar. "Beyaz insan yoktur" diyen ise bütün küllîlik hakkında olumsuzlamaz, ona cüzî hakkında olumsuzlamak yeter. "Hiçbir insan beyaz değildir" önermesi, bir tek insan beyaz olursa yanlıştır; "Beyaz insan yoktur" diyen ise bir tek insan beyaz olmasa doğrudur. Demek ki aynı şeyi anlamlandırmazlar. Şunu da söylüyorum: "Beyaz insan yoktur" denince, bu her seferinde hemen "Hiçbir insan beyaz değildir"i anlamlandırmaz. "Hiçbir insan beyaz değildir" dediğimde bu önerme aynı zamanda "Beyaz insan yoktur"u anlamlandırır; çünkü küllî, belirsizi içinde taşır. Ama "Beyaz insan yoktur" dediğimizde bu kesinlikle "Hiçbir insan beyaz değildir"i anlamlandırmaz; çünkü belirsiz,

PL64.479_2

Propositiones eas quae in universalibus non universaliter proferuntur, non semper veras esse, vel falsas conatur ostendere, hoc autem per contraria monstrat. Ea enim propositio quae est homo albus est, et hujus negatio quae est homo albus non est, hoc modo ostenduntur verum et falsum inter se interdum non posse dividere. Nam si verum est ut hae duae affirmationes, est homo albus et est homo niger, utraeque uno tempore verae sint, verum est quoque affirmationem indefinitam et indefinitam negationem. utrasque veras aliquoties inveniri. Nam si verum e ' t quoniam est homo albus, verum itidem est quoniam est homo niger: nam cum Gallus sit candidus, Aethiops nigerrimus invenitur simul. Ergo verum est dicere quoniam est homo albus et est homo niger: sed qui niger est albus non est; simul ergo verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus. Idem quoque de probo et turpi, Nam si verum est dicere quoniam est homo probus, si quis hoc de philosopho dicat, et rursus quoniam est homo turpis verum est si quis hoc de Sylla diceret, verum esset utrumque, et quoniam est homo probus, et est homo turpis; sed qui turpis est, probus non est. Simul igitur verum est dicere quoniam est homo probus, et non est homo probus. Sed videbitur fortasse aliquid sibi dixisse contrarium et difficilior procedat ostensio quae per hujusmodi exempla proponatur quae contraria esse videantur. Albus enim et niger, probus et turpis contraria sunt, et fortasse dubitet quidam utrum uno tempore contraria haec in aliquibus valeant reperiri. Sed adjecit exemplum aliud, quod cum contraria non sint, tamen ex eo sicut in contrariis quoque negatio procreatur: ut si quis dicat, est homo probus, et alius dicat, fit homo probus, si quis vel alio docente, vel seipso corrigente aliqua disciplina rationis eniteat. Nihil ergo contrarium habet esse probum, et fieri probum; neque enim ita contrarium est, ut esse hominem probum, et esse hominem turpem. Quare si nihil contrarium habet, dubium non est quin simul esse possint. Sed quod fit nondum est adhuc cum fit quare nondum est probus qui fit probus. Sed verum est dicere cum eo quod est: est homo probus, quoniam fit homo probus; sed qui fit probus homo, non est probus homo. Verum est igitur dicere simul quoque est homo probus, et non est homo probus, licet non invalida exempla sint posita de contrariis. Nihil enim prohibet uno tempore contraria aliis atque aliis inesse subjectis: quocirca constat indefinitas per id quod in exemplis supra posuit simul aliquoties veras videri, et non semper inter se verum falsumque partiri. Quod vero ait: videbitur autem subito inconveniens esse, idcirco quoniam videtur significare non est albus homo, simul etiam quoniam nemo homo albus est, hujusmodi est. Dixit enim propositionem affirmationis, eam quae dicit est homo albus, veram posse esse cum ea quae dicit non est homo albus. Nunc hoc notat: Videtur, inquit, aliquoties inconveniens esse, et incongruum dicere eam quae dicit est homo albus et eam quae est non est homo albus simul veras esse posse, idcirco quod ea quae est non est homo albus emittit imaginationem quamdam quod significet quoniam nullus homo albus est. Videtur enim negatio hujusmodi quae est, non est homo albus, illud quoque significare simul quoniam nullus homo albus est: ut si quis dixerit, non est homo albus, hoc eum dixisse putandum sit quoniam nullus homo albus est. Hoc autem, inquit, id est, non est homo albus, et rursus nullus homo albus est, neque idem significant, neque semper simul sunt. Nam qui dicit nullus homo albus est, universalem determinans negationem, de universalitate negat. Qui vero dicit, non est homo albus, non omnino de tota universalitate negat, sed ei tantum sufficit de particularitate negasse; atque ea quae est nullus homo albus est si unus homo albus fuerit, falsa est. Ea vero quae dicit non est homo albus, si unus homo albus non fuerit, vera est; quare non significat idem. Dico autem quoniam nec omnino quotiescunque dictum fuerit quoniam non est homo albus, mox significat quoniam nullus est homo albus. Nam cum dico nullus homo albus est, haec eadem significat quoniam non est homo albus. Universalis enim intra se continet indefinitam Cum autem dicimus non est homo albus, non omnino significat quoniam nullus homo albus est, indefinita enim non

PL64.481küllîyi içinde taşımaz. Yukarıda belirsizlerin cüzîlerin gücünde olduğunu gösterdik. Demek ki küllî olumsuzluk varken belirsiz olumsuzluk da vardır, ama belirsiz olumsuzluk varken küllî olumsuzluk her zaman olmaz; öyleyse var olmanın gerekmesi bakımından ters çevrilemezler, dolayısıyla birlikte değildirler. Kategoriler kitabının bize öğrettiği gibi, ters çevrilemeyenler birlikte değildir. Bu yüzden "Beyaz insan yoktur" ile "Hiçbir insan beyaz değildir" olumsuzlamaları ne aynı şeyi anlamlandırır ne de birliktedir; çünkü var olmanın gerekmesine göre ters çevrilemezler.

Syrianus ise belirsiz olumsuzlamanın belirlenmiş olumsuzlamanın gücünde olduğunu göstermeye çalışır ve bunu, Aristoteles'in kesin itirazına rağmen, birçok delille ispat etmeye uğraşır. Yalnız kendi delilleriyle de değil, Platoncuların ve Aristotelesçilerin gerekçeleriyle de "İnsan adil değildir" diyen önermenin "Hiçbir insan adil değildir" diyen önerme gibi olduğunu kanıtlamaya çalışır. Biz ise Aristoteles'in otoritesine uyarak onun doğru olarak söylediğini onaylıyoruz. Syrianus'un, belirsiz olumlamanın cüzînin gücünde, belirsiz olumsuzlamanın ise küllînin gücünde olduğu yolundaki sözünün ne kadar yanlış olduğunu ve her ikisinin de cüzî olarak son derece doğru bir şekilde öne sürüldüğünü yukarıda gösterdik; Kategorik Kıyaslar Üzerine yazdığımız kitapların birincisinde de titizlikle ortaya koyduk. Şimdi Aristoteles'in kendisi de bize tanıktır ve Syrianus'un yanıldığı son derece kolay bir gerekçeyle gösterilir: Analitikler'de de iki belirsizden kıyas çıkarılamayacağı söylenir; oysa olumlu cüzî ile olumsuz küllîden olumsuz cüzî bir sonuç çıkabilir. Belirsiz olumlama ve olumsuzlama, küllî olumsuzlamanın ve cüzî olumlamanın gücünde olsaydı, Aristoteles bu önermelerin kıyas çıkarmadığını asla söylemezdi. Doğru olan şudur: İki cüzîden, önermelerin hiçbir birleşiminde sonuç çıkmaz; belirsiz önermelerde bir sonuç çıkmadığını söylemesi, onların cüzîlerin gücünde olduğunu düşünmesindendir. Demek ki Syrianus'un delilleri birçok yönden çürütülür. Ama biz açıklamanın akışını sıradaki sözlere çevirelim.

*Bir olumlamanın tek bir olumsuzlaması olduğu da açıktır; çünkü olumsuzlama, olumlamanın olumladığı şeyin aynısını, aynı şey hakkında olumsuzlamalıdır: ister tekillerden biri, ister küllîlerden biri hakkında, küllî olarak ya da küllî olarak olmayarak. Örneğin "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir" diyorum. Başka bir şey aynı şey hakkında, ya da aynı şey başka bir şey hakkında söylenirse, karşıtı olmaz, ondan farklı olur. "Her insan beyazdır"ın çelişiği "Her insan beyaz değildir"dir; "Bir insan beyazdır"ın çelişiği "Hiçbir insan beyaz değildir"dir; "İnsan beyazdır"ın çelişiği "İnsan beyaz değildir"dir.*

PL64.481

intra se continet universalem. Superius namque monstravimus quod indefinitae vim particularium obtinerent. Quare si cum est universalis negatio, est indefinita negatio, cum vero est indefinita negatio, non omnino est universalis negatio, non convertitur secundum subsistendi consequentiam; quare non sunt simul. Quae enim non convertuntur, simul non sunt, ut nos Praedicamentorum liber edocuit; quare neque idem significant negationes non est homo albus et nullus homo albus est, neque simul sunt, quoniam non convertuntur ad consequentiam subsistendi. Syrianus tamen nititur indefinitam negationem vim definitae obtinere negationis ostendere, et hoc multis probare nititur argumentis, Aristotele maxime reclamante; neque hoc tantum suis, sed Platonicis quoque Aristotelicisque rationibus, probare contendit, eam quae dicit non est homo justus hujusmodi esse qualis est ea quae dicit nullus homo justus est. Sed nos Aristotelicae auctoritati servientes. id quod ab illo veraciter dicitur approbamus. Nam quodSyrianus dicit indefinitam quidem affirmationem particularis obtinere vim, indefinitam vero negationem universalis, quam mendaciter diceretur, quamque utraeque in particularibus rectissime proponerentur, et supra monstravimus, et in his libris quos de Categoricis Syllogismis composuimus, idque in libro primo diligenter expressimus. Nunc nobis ipse quoque Aristoteles testis est, et Syrianus facillima ratione convincitur, quod in Analyticis quoque ex duabus indefinitis dicitur non posse colligi syllogismum, cum ex affirmativa particulari et negativa universali particularis negativa possit esse collectio. Quod si indefinitae affirmatio et negatio negationis universalis et particularis affirmationis vim obtinerent, nunquam Aristoteles diceret has propositiones non colligere syllogismum. Sed illud verius est, quoniam ex duabus particularibus nihil in qualibet propositionum complexione colligitur, quod in his propositionibus quae indefinitae sunt nihil colligi dixit, quia particularium vim propositiones indefinitas arbitratus est obtinere. Quare multis modis Syriani argumenta franguntur. Sed nos expositionis cursum ad sequentia convertamus. Manifestum est autem quoniam negatio una unius affirmationis est, idem oportet negare negationem quod affirmatio affirmavit, et de eodem, vel de aliquo singularium vel de aliquo universalium, vel universaliter. vel non universaliter. Dico autem, ut est Socrates. albus, non est Socrates albus. Si autem aliud aliquid de eodem, vel de alio idem, non opposita erit, sed ab ea diversa. Huic autem quae est omnis homo albus est contradicit illa quae est non omnis homo albus est; illi autem quae est aliquis homo albus est illa quae est nullus homo albus est; illi autem quae est homo albus est illa quae est non est homo albus.

PL64.481_2Buradan da belirsiz olumlama ve olumsuzlamanın her zaman biri doğrulukta, öteki yanlışlıkta olmadığı açıkça görülür. Buradan belirsiz olumsuzlamanın küllî olumsuzlamanın gücüne eşit olmadığı, küllî olumsuzluğun başka, belirsiz olumsuzluğun başka olduğu da öğrenilir. Çünkü her olumlamaya bir tek olumsuzlama karşıt görünüyorsa ve "İnsan beyazdır" diyen olumlama ile "Bir insan beyazdır" diyen olumlama birbirinden farklıysa, olumsuzlamalarda da farklı bildirimleri olacaktır. Belirsiz olumlamanın olumsuzlaması belirsiz olacaktır: "İnsan beyazdır"ın karşıtı "İnsan beyaz değildir"dir. "Bir insan beyazdır"ın karşıt olumsuzlaması ise "Hiçbir insan beyaz değildir"dir. Demek ki belirlenmiş cüzî olumlama ile belirsiz olumlama birbirinden farklıysa, karşıtları olan çelişik olumsuzlamalar da farklıdır. Yani "Hiçbir insan adil değildir", "İnsan adil değildir"den farklıdır.

Aristoteles şimdi bunu ele alıyor. Diyor ki, bir olumlamaya karşı her zaman bir tek olumsuzlama kurulabilir, ve bunun sebebini göstermeye çalışıyor: Her olumsuzlamanın bildirimde aynı terimleri vardır, ama bildirme tarzı farklıdır. Olumlamanın koyduğunu olumsuzlama kaldırır; onun yüklemi konuya bağlamasını bu ayırır ve çözer. Demek ki olumsuzlamada konu da yüklem de olumlamanın önce koyduğunun aynısıysa, bir olumlamanın tek bir olumsuzlaması olduğu şüphesizdir. Çünkü iki olumsuzlama olsaydı, ya konuyu değiştirecekti ya yüklemi. Ama böyle olanlar karşıt değildir. Dediği budur: "Başka bir şey aynı şey hakkında, ya da aynı şey başka bir şey hakkında söylenirse, karşıtı olmaz, ondan farklı olur." Anlam şudur: Olumsuzlama olumlamadakinden başka bir şey yükleyerek olumsuzlarsa, örneğin olumlama "İnsan beyazdır" iken olumsuzlama "İnsan adil değildir" derse, olumlamada konulmuş olandan başka bir şey yüklemiş olur. Ya da olumlamadaki yüklemin aynısını olumlamadakinden başka bir konu hakkında söylerse, örneğin olumlama "İnsan adildir" iken olumsuzlama "Aslan adil değildir" diye karşılık verirse, yüklem aynıdır, ama konular farklıdır. Demek ki önerme bildirimde başka bir şey yüklerse ya da olumlamanın önce koyduğu yüklemi başka bir konu hakkında söylerse, o olumlama ve olumsuzlama karşıt olmaz, yalnızca birbirinden farklı olur; çünkü birbirini ortadan kaldırmazlar. Bir olumlamanın birden fazla olumsuzlaması olamayacağının kanıtı olan şu gösterimi de ekledi: Bu, tekillerde böyledir, kendi örneği olan "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir"de olduğu gibi; küllî olarak yüklenen küllîlerde de böyledir, bunlara cüzîler çelişik karşıtlıkla konulduğunda: Küllîde küllî olarak olumlu "Her insan beyazdır"a, küllîde cüzî olumsuz "Her insan beyaz değildir" yüklenir; küllîde cüzî olarak olumlu "Bir insan beyazdır"a, küllî olarak küllî olumsuz önerme "Hiçbir insan beyaz değildir" karşı konulur; küllîde küllî olarak olmayan olumlu "İnsan beyazdır"a ise küllîde küllî olarak olmayan olumsuz "İnsan beyaz değildir" karşı konulur.

PL64.481_2

Hinc quoque apparet affirmationem indefinitam et. negationem non semper unam in veritate, aliam in falsitate consistere. Atque hinc docetur indefinitam negationem non idem valere quod universalis negatio potest, et est alia universalis, alia indefinita negatio. Nam si unicuique affirmationi una negatio videtur opponi, cumque diversae sint ea affirmatio quae dicit est homo albus et ea quae dicit est quidam homo albus, diversas quoque habebunt in negationibus enuntiationes, et illa quidem quae indefinita est affirmatio habebit indefinitam negationem, ut ea quae dicit est homo albus huic opponi non est homo albus. Ea vero quae dicit est quidam homo albus negationem habebit oppositam eam quae dicit nullus homo albus est. Quare si particularis affirmatio definita et rursus affirmatio indefinita a se ipsae diversae sunt, illud verum est, oppositas quoque contradictoriae negationes habere dissimiles. Quare ea quae est nullus homo justus est diversa est ab ea quae dicit homo justus non est, atque hoc nunc Aristoteles exsequitur. Ait enim unam semper negationem contra unam affirmationem posse constitui, et ejus causam conatur ostendere, quod omnis negatio eosdem terminos habet in enuntiatione sed enuntiandi modo diversa est. Nam quod ponit affirmatio id aufert negatio; et quod illa praedicatum subjecto jungit, hoc illa dividit atque disjungit. Quare si idem subjectum, idem praedicatum in negatione sit, quod affirmatio ante posuerat, non est dubium quin unius affirmationis una negatio videatur. Nam si duae sint, aut subjectum alterum mutatura est, aut praedicatum. Sed quaecunque sunt hujusmodi non sunt oppositae, hoc enim est quod ait: Si autem aliud aliquid, vel de alio idem, non opposita, sed erit ab ea diversa. Sensus enim hujusmodi est: Si negatio aliud aliquid praedicando neget quam in affirmatione fuit, ut si sit affirmatio est homo albus, negatio dicat non est homo justus, aliud praedicavit in negatione quam in affirmatione fuerat constitutum vel si de alio subjecto quam in affirmatione fuerat idem quod in affirmatione fuerit dixerit praedicatum, ut si affirmatio sit est homo justus, negatio respondeat non est leo justus, idem praedicatum est, subsistendi sunt diversa. Si ergo vel aliud aliquid praedicet!. in enuntiatione propositio, vel de alio subjecto praedicatum idem quod affirmatio ante posuerat, non erunt illa affirmatio negatioque oppositae, sed tantum a se diversae; neque enim se perimunt. Et hanc rem demonstrativam addidit, et quae esset argumentum unius affirmationis praeter unam negationem esse non posse, sive in singularibus, ut in eo quod ipse dicit exemplo, est Socrates albus, non est Socrates albus; sive in universalibus universaliter praedicatis cum his particulares in oppositione contradictoriae constituuntur, ut in universali universaliter affirmativa, omnis homo albus est, in universali particularis negativa praedicetur, non omnis homo albus; illi vero quae est in universali particulariter affirmationem quidam homo albus est opponatur universalis universaliter propositio negativa nullus homo albus est: illi vero quae in universali non universaliter affirmativa est homo albus illa quae in universali non universaliter negativa est non est homo albus,

PL64.483"Ya da tekillerden biri hakkında" sözü, "Sokrates beyazdır", "Sokrates beyaz değildir" örneklerine aittir. Ardından gelen "ya da küllîlerden biri hakkında küllî olarak" sözü, "Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir", "Bir insan beyazdır", "Hiçbir insan beyaz değildir" örnekleri için söylenmiş görünecektir. "Ya da küllî olarak olmayarak", yani küllîlerde, sözünü ise "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir" örneklerine bağladı.

Demek ki bir olumlamanın bir olumsuzlamaya çelişik olarak karşıt olduğu ve bunların hangileri olduğu söylendi; başkalarının zıt olduğu ve bunların hangileri olduğu da söylendi; her çelişkinin doğru ya da yanlış olmadığı, niçin ve ne zaman doğru ya da yanlış olduğu da söylendi.

Bu sözlerle her şeyi yeniden çok kısaca tekrar ediyor. Bir olumsuzlamaya bir olumlamanın karşıt olduğunu, ama bunun herhangi bir şekilde değil, çelişik olarak, yani doğru ve yanlışın bölüşüldüğü şekilde olduğunu söylediğini hatırlatıyor. Çelişik dediklerinin hangileri olduğunu da söylediğini hatırlatıyor: Köşegen olanlar, yani olumlu küllî ile olumsuz cüzî, olumlu cüzî ile olumsuz küllî. "Bazılarının zıt, bazılarının çelişik olduğunu da ele aldım" diyor; çünkü zıt olanlar çelişik olanlarla aynı değildir. Zıt olanlar küllî olumlama ve küllî olumsuzlamadır. "Her çelişkinin doğru ya da yanlış olmadığını da açıkladım" diyor; burada "çelişki" kelimesini asıl anlamıyla değil, genel olarak, ister zıt ister alt zıt tarzında karşıt olanlar için kullandı. Çünkü bunlar doğru ve yanlışı her zaman, biri hep doğru öteki hep yanlış olacak şekilde bölüşmezdi: Zıtların birlikte yanlış, alt zıtların birlikte doğru bulunması mümkündü. Asıl anlamıyla çelişik olanlar hakkında ise, bunları açıkladığını, birinin niçin ve ne zaman doğru, ötekinin yanlış olduğunu söylediğini hatırlatıyor. Küllî olumlama çelişkide cüzî olumsuzlamaya, her bakımdan, keyfiyetçe de kemiyetçe de birbirinden farklı olduğu için karşıttır: Biri olumlama, öteki olumsuzlama; biri küllî, öteki cüzîdir. Bu yüzden ikisi birden yanlış ya da ikisi birden doğru bulunamaz. Böyle olduğunda biri doğru, öteki yanlıştır. "Niçin ve ne zaman doğru ya da yanlış olduğu söylendi" sözüyle bunu kastediyor: Karşıtlığın niçin ve ne zaman birinin hep doğru, ötekinin hep yanlış olduğunu hatırlatıyor; bu, köşegen olarak kurulduklarında olur, çünkü bu önermeler hem kemiyetçe hem keyfiyetçe birbirinden farklıdır.

Bizim de zıt ya da alt zıt karşıtlıkların ne zaman birlikte yanlış, ne zaman birlikte doğru olduğunu, ne zaman birinin yanlış, ötekinin doğru bulunduğunu söylememiz gerekir. Zıtlarda tabiatça bulunmayan şeyler yüklenirse ikisi de yanlıştır. Örneğin beyazlık insana tabiatça ait olmadığı için, beyazlığı yükleyen iki önerme de yanlıştır: "Her insan beyazdır" da yanlıştır, "Hiçbir insan beyaz değildir" de. Bunların ikisi yanlış olduğunda alt zıtlar doğrudur: "Bir insan beyazdır", "Bir insan beyaz değildir." Zıtlarda tabiî bir şey yüklenirse olumlama doğru, olumsuzlama yanlıştır: İnsanın canlı olması tabiî olduğu için "Her insan canlıdır" doğru, "Hiçbir insan canlı değildir" yanlıştır. Alt zıtlarda da aynı şekilde olumlama doğru, olumsuzlama yanlıştır. İmkânsız bir şey yüklenirse olumlama yanlış, olumsuzlama doğrudur: İnsanın taş olması imkânsız olduğu için "Her insan taştır" yanlış, "Hiçbir insan taş değildir" doğrudur. Alt zıtların tabiatı da aynı gücü korur: Burada da olumlama yanlış, olumsuzlama doğrudur.

Tek Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine

Bir olumlama ve olumsuzlama, bir şey hakkında bir şeyi anlamlandıran önermedir: ister küllî olarak küllî, ister

PL64.483

ut quod ait vel de aliquo singularium ad haec pertinet exempla, est Socrates albus, non est Socrates albus. Quod autem secutus est, vel de aliquo universalium universaliter, ad illa exempla dictum esse videbitur quae sunt, omnis homo albus est, non omnis homo albus est, aliquis homo albus est, nullus homo albus est. Quod vero addidit, vel non universaliter, scilicet in universalibus, ad illa exempla retulit quae sunt, homo albus est, homo albus non est. Quod igitur una affirmatio uni negationi opponitur contradictoriae, et quaesunt hae, dictum est, et quod sunt aliae contrariae. Et quae sint hae, dictum est, et quod non omnis vera vel falsa contradictio, et quare, et quando vera vel falsa. Hinc igitur omnia rursus brevissime repetit dicens jam se dixisse quoniam uni negationi una affirmatio esset opposita, et hoc non quolibet modo sed contradictoriae, in quibus scilicet verum falsumve divideretur tur. Dixisse etiam commemorat quae essent hae quas contradictorias nominaret, dixit autem esse angulares affirmativam universalem, et negativam particularem. rursus affirmativam particularem et negativam universalem. Disserui quoque, inquit, et quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae, non enim eaedem sunt contrariae quae sunt contradictoriae.. Contrariae enim sunt universalis affirmatio, universalisque negatio. Exposui illud quoque, inquit, quoniam non omnis vera vel falsa est contradictio, nunc autem contradictionem non illam proprie, sed communiter de his dixit quae sunt oppositae, sive contrario modo. sive subcontrario. Hae namque non semper verum inter se falsumque dividebant, ut una semper est vera, alia falsa, poterat enim fieri ut contrariae simul invenirentur falsae, subcontrariae simul verae. De bis autem quae propriae contradictoriae sunt dehinc sequitur et se jam exposuisse commemorat, et quare una vera, altera falsa est, et quando. Idcirco enim universalis affirmatio particulari negationi in contradictione opponitur, quod in omnibus a se ipsae diversae sunt et qualitate et quantitate Illa enim est affirmatio, illa negatio, illa universalis, illa particularis. Ideo ergo aut utraeque falsae, aut utraeque verae inveniri non possunt. Quando autem ita fuerit, constat unam veram esse, alteram falsam, atque hoc est quod ait, et quare et quando vera vel falsa dictum est, scilicet memorans quare oppositio et quando una semper sit vera, altera falsa, tunc utique quando angulariter constituuntur, idcirco quoniam et quantitate a se propositiones et qualitate diversae sunt. Nobis autem dicendum est quando oppositiones contrariae vel subcontrariae, aut utraeque illae simul falsae sint, aut utraeque illae simul verae, aut una falsa, alia rursus inveniatur vera. In contrariis enim si ea quae non sunt naturaliter praedicentur, utraeque sunt falsae ut albedo, quoniam naturaliter homini non inest, utraeque falsae sunt quae albedinem praedicant. Falsum est enim, omnis homo albus est, et falsum est, nullus homo albus est. Sed quando illae ambae falsae sunt, verae sunt subcontrariae ut est, quidam homo albus est, quidam homo albus non est. Quod si quid naturale praedicetur in contrariis, affirmatio vera est falsa negatio, ut quoniam naturale est homini esse animal, vera est ea quae dicit, omnis homo animal est, falsa est quae dicit, nullus homo animal est. Eodem quoque modo in subcontrariis vera estaffirmatio, falsa negatio. Sin vero aliquid impossibile praedicetur falsaest affirmatio, vera negatio, ut quoniam impossibile est hominem lapidem esse. Si dicamus, omnis homo lapis est, falsum est, nullus homo lapis verum est. Eamdem quoque vim retinet subcontrarii natura, affirmatio enim haec falsa est, vera negatio. DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE UNA. Una autem affirmatio et negatio est, quae unum de uno significat, vel cum sit universale universaliter, vel non similiter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est, est homo albus, non est homo albus, nullus homo albus est, quidam homo albus est, si album unum significat.

PL64.483_2küllî olarak olmayan benzer şekilde: "Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir"; "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir"; "Hiçbir insan beyaz değildir", "Bir insan beyazdır"; yeter ki "beyaz" tek bir şeyi anlamlandırsın.

Yukarıda titizlikle açıkladıklarımızı şimdi daha açık gösteriyor. Tek önermenin, birçok şeyi değil tek bir şeyi anlamlandıran, ne konusu ne yüklemi eş adlı olan önerme olduğunu söylemiştik. Şimdi de bunu söylüyor: Tek önerme, tek şeyi anlamlandıran, yani ne konusu ne yüklemi eş adlı olan önermedir; ister küllî olumlama, ister küllî olumsuzlama, ister cüzî olumsuzlama, ister cüzî olumlama olsun, ister ikisi belirsiz olsun, ister birbirine köşegen olarak konulsun, olumlamada ya da olumsuzlamada tek şeyi anlamlandıran önerme tek önermedir.

Ama burada şu soru var: Küllî olumlama nasıl tek şeyi anlamlandırabilir, oysa küllîlik tek şey hakkında değil, birçok şey hakkında yüklenir? "Her insan beyazdır" dediğimde, çok sayıda olan tek tek insanları anlamlandırarak olumlamanın yüklemesinde birçok şeyi belirtirim. Bu yüzden hiçbir küllî olumlama ya da olumsuzlama tek şeyi anlamlandıramayacaktır, çünkü dediğimiz gibi küllîlik birçok birey hakkında yüklenir. Buna şöyle cevap veriyoruz: Küllî bir şey söylendiğinde bütün önerme bir bakıma tek bir toplanmaya götürülür ve onun birliği cüzîliğe değil, tek bir keyfiyet olan küllîliğe uygulanır. "Her insan adildir" dediğimizde tek tek insanları anlamıyoruz, insan hakkında söylenen her şey tek bir insanlığa söylenir. Demek ki ister küllî olumlama olsun, ister küllî olumsuzlama, ister tekillerde olsun, tek bir anlamlandırmayla tutulurlarsa tek olabilirler. Dediği budur: Yukarıda koyduğu önermeler, yani "Her insan beyazdır", "Her insan beyaz değildir", "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir", "Hiçbir insan beyaz değildir", "Bir insan beyazdır", "beyaz" tek şeyi anlamlandırıyorsa tek görünür. Çünkü yüklenen "beyaz" birçok şeyi anlamlandırırsa, ya da konu olan "insan" tek değilse, olumlama da olumsuzlama da tek olmaz. Bunu sıradaki sözlerde daha açık gösteriyor:

PL64.483_2

Ea quae sunt a nobis diligenter superius exposita, nunc ipse clarius monstrat. Diximus namque unam propositionem esse quae unam quamlibet rem significaret et non plurimas, ita ut nec aequivocum subjectum haberet, nec aequivocum praedicatum. Una enim propositio sic fit: Nunc hoc dicit, una propositio est quae unam rem significat, id est, quae neque aequivocum habet subjectum, neque praedicatum, sive autem universalis sit affirmatio, sive universalis negatio, sive particularis negatio, sive particularis affirmatio, sive indefinite utraeque, sive contra se angulariter ponantur; una illa propositio est, quae unam rem in affirmatione vel negatione significat. Sed hic quaestio est quemadmodum universalis affirmatio unam rem significare possit, cum universalitas ipsa non de uno, sed de pluribus praedicetur. Nam cum dico, omnis homo albus est, singulos homines qui plures sunt significans, multa in ipsa affirmationis praedicatione designo. Quocirca nulla erit affirmatio vel negatio universalis, quae unam rem significare possit, idcirco quod ipsa universalitas de pluribus (ut dictum est) individuis praedicatur. Sed ad hoc respondemus cum universale quiddam dicitur, ad unam quodammodo collectionem totius propositionis ordo perducitur, et ejus unitas non ad particularitatem, sed ad universalitatem, quae est una qualitas, applicatur, ut cum dicimus, omnis homo justus est, non tunc singulos intelligimus, sed ad unam huma mt, atem mt, quidquid de homine dictum est dicitur. Quare sive sit universalis affirmatio, sive universalis negatio, vel in singularibus, potest fieri ut hae unae sint, si una significatione teneantur. Atque hoc est quod ait, eas propositiones quas supra posuit, quae sunt, omnis homo albus est, non omnis homo albus est, homo albus est, homo albus non est, nullus homo albus est, est quidam homo albus, unas videri si album, inquit, unum significat. Si enim album quod praedicatur multa significet, vel si homo qui subjectus est, non unum, non est una affirmatio, nec una negatio. Hoc autem in sequentibus clarius monstrat dicens:

PL64.485Bir ad, kendilerinden tek bir şey olmayan iki şeye konulmuşsa, olumlama da tek değildir, olumsuzlama da.

Anlam şudur: Bir ad, birleşerek tek bir şey meydana getiremeyecek birçok şeyi anlamlandırırsa, o adın yüklendiği ya da konu olduğu olumlama birçok şeyi anlamlandırır. "İnsan" adına bakalım: İnsan, canlıyı anlamlandırır, akıllıyı anlamlandırır, ölümlüyü anlamlandırır. Ama anlamlandırdığı bu birçok şeyden tek bir şey meydana gelebilir: akıllı ölümlü canlı. Demek ki "insan" adı, anlamlandırdığı şeyler birden çok olsa da, bunlar bir bakıma birleşip tek bir bütün oluşturduğu ve tek bir şey meydana getirdiği için, o ad bunların tümünün birleşerek oluşturduğu tek şeyi anlamlandırır. Dediği de budur: "Bir ad, kendilerinden tek bir şey olmayan iki şeye konulmuşsa, olumlama da tek değildir, olumsuzlama da." Bir söz birçok şeyi anlamlandırıyor, ama bunlardan birleşerek tek bir bütün oluşamıyorsa ve o tek adla anlamlandırılan şeyler cevherin tek bir türünde bir araya gelemiyorsa, o olumlama tek değildir. Hangi adın konulduğunda, kendilerinden tek şey olamayan birçok şeyi anlamlandırdığı için tek olumlama yapmadığını son derece ustaca bir örnekle gösterdi:

Örneğin biri "gömlek" adını insana ve ata koyup "Gömlek beyazdır" derse, bu tek olumlama da tek olumsuzlama da olmaz. Çünkü bunun "İnsan at beyazdır" demekten farkı yoktur. Bunun da "İnsan beyazdır ve at beyazdır" demekten farkı yoktur.

Diyor ki, biri insana ve ata "gömlek" adını verir ve bu ad önermede konulursa, o önerme tek değil, çok katlıdır. Örneğin insana ve ata "gömlek" denirse, yani biri "gömlek" derken insanı da atı da belirtirse ve önermede "Gömlek beyazdır" derse, bu tek olumlama olmaz. "Gömlek beyazdır" demek "İnsan ve at beyazdır" demek gibidir; çünkü "gömlek", anlamlandırmasıyla insanı ve atı göstermiştir. "İnsan ve at beyazdır" demek de "At beyazdır ve insan beyazdır" demekten farklı değildir. Bunlar ise iki önermedir, üstelik benzer de değildir, çünkü konuları farklıdır. Bu yüzden bunlar iki olumlamaysa, "İnsan ve at beyazdır" diyen olumlama da iki katlıdır. Bu da iki katlıysa, "gömlek"in insanı ve atı anlamlandırdığı kabul edildiği için, "Gömlek beyazdır" dediğimizde tek şey değil, birçok şey anlamlandırırız. Dolayısıyla birçok şey hakkındaki olumlama tek olmadığı için, yüklemi ya da konusu eş adlı olan bu olumlama da tek olmayacaktır. Dediği budur:

*Eğer bunlar birçok şeyi anlamlandırıyor ve birden çoksa, ilk önermenin de ya birçok şeyi anlamlandırdığı ya da hiçbir şey anlamlandırmadığı açıktır; çünkü hiçbir insan at değildir. Bu yüzden bunlarda da bir çelişiğin doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir. Demek ki var olan ve olmuş olan şeylerde olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. Küllîlerde küllî olarak her zaman biri doğru, öteki yanlıştır; tekillerde de, söylendiği gibi; küllîlerde küllî olarak olmayan önermelerde ise bu zorunlu değildir. Bunlar hakkında da söylendi.*

PL64.485

Sin autem duobus unum nomen positum est, ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque una negatio. Sensus hujusmodi est: Si unum nomen pluras: - gnificet:- gnificet, ex quibus multis unum effici non possit, illa affirmatio in qua illud nomen vel praedicatur, vel subjicitur, multa significat, ut in eo quod est homo, quod dicimus, homo significat animal, significat rationale, significat mortale; sed ex his quae multa significat, unum potest effici, quod est animal rationale nale, mortale. Quare hoc nomen homo, licet plura sint quae significet, tamen quoniam conjuncta in unum quodammodo veniunt corpus, et unum quiddam ex se juncta perficiunt, cum id dictum ita fuerit quasi ex his quae significet unum aliquid fiat, unum quod tota illa juncta perficiunt nomen illud significare manifestum est; atque hoc est quod ait: Sin vero duobus unum nomen sit positum, ex quibus non est unum, non est una affirmatio nec una negatio. Si enim talia quilibet sermo plura significet, ex quibus junctis unum effici nequeat corpus, nec possint ea qua significanturuno illo nomine in unam speciem substantiae convenire, non est illa una affirmatio. Quale autem nomen sit quod positum unam affirmationem non faciat, idcirco quod plura significet ex quibus unum fieri non possit, exempli solertissima virtute monstravit dicens: Ut si quis ponat hoc nomen tunica homini et equo, et dicat tunica est alba, haec non est una affirmatio, nec una negatio. Nihil enim differt quam hoc dicere, est homo equus albus. Hoc autem nihil differt quam dicere, est homo albus, et est equus albus. Si quis ponat homini et equo nomen tunica, inquit, et in propositione nomen hoc ponatur, illa propositio non una sed multiplex est: nam si, verbi gratia, tunica homo atque equus dicatur, ut cum dicit aliquis, tunica aut hominem designet aut equum, ut si quis dicat in propositione sic, tunica alba est, non est una affirmatio; quod enim dicit, tunica alba est, hujusmodi est quasi dicam, homo et equus albus est, tunica enim hominem atque equum significatione monstravit. Quod vero dicit, homo et equus albus est, nihil differt tanquam si dicam equus albus est, et homo albus est. Sed hae duae sunt propositiones et non similes, in his enim subjecta diversa sunt. Quocirca si hae duae affirmationes sunt, duplex quoque illa est affirmatio quae dicit, homo atque equus albus est. Quod si haec rursus est duplex, quoniam hominem atque equum tunicam significare positum est, cum dicimus tunica alba est, non unum, sed plura significat. Quocirca si ea affirmatio quae multa de non est una, haec quoque affirmatio una non erit, cujus aut praedicatio aequivoca fuerit aut subjectum, atque hoc est quod ait: Si ergo hae multa significant, et sunt plures, manifestum est quoniam et prima multa vel nihil significat, neque enim aliquis est homo equus, quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam. In his ergo et quae sunt, et quae facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem verum vel falsam esse. Ac in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram, illam vero falsam esse, et in iis quae sunt singularia, quemadmodum dictum est; in his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse, dictum est autem et de his.

PL64.485_2"Ama" diyor, "'At beyazdır' ve 'İnsan beyazdır' birçok şeyi anlamlandırıyorsa, bunların doğduğu ilk önerme, 'Gömlek beyazdır' da birçok şeyi belirtir; ya da biri onun birçok şey anlamlandırmadığını söylerse, önermenin kendi anlamlandırmasıyla hiçbir şeyin gösterilmediğini kabul etmiş olur." Çünkü birçok şeyi anlamlandıran tek ad, ancak anlamlandırılan şeylerden tek bir cevher birleşip kurulabildiğinde tek bir anlama gelebilirdi; yukarıda koyduğum akıllı ve ölümlü canlı olan insan örneğinde olduğu gibi, bunlar birleşip tek şeyde uyuşabilir. Şimdi ise "gömlek" insanı ve atı anlamlandırıyorsa birçok şeyi belirtir; ama bunlar tek bir bütün oluşturmaz. Çünkü bir insanın at olması mümkün değildir. Demek ki ya birçok şeyi anlamlandırır ki doğrusu budur, ya da biri onun birçok şeyi değil, anlamlandırdıklarından birleşmiş bir şeyi anlamlandırdığını ileri sürerse, at ile insandan birleşen hiçbir şey olmadığı için hiçbir şey anlamlandırmaz. "Çünkü hiçbir insan at değildir" sözüyle dediği budur; bu da tek vurguyla okunmalıdır: "insan" ve ardından "at" diye ayrı ayrı değil, "insan-at" diye; böylece bunların birleşmesinden hiçbir şey kurulamayacağı görülsün. Bunu niçin söylediğini sıradaki söz gösterir. Önerme, böyle bir olumlamaya karşı doğruyu ve yanlışı karşıtlıkta bölüştüren, biri doğru öteki yanlış olacak bir olumsuzlama konulacak şekilde yapılacaksa, tek olumlama ve tek olumsuzlama olmalıdır; bu da ne konunun ne yüklemin birçok şey anlamlandırmasıyla mümkündür. Birçok şeyi belirtir ve eş adlı olursa, bu tür önermelerde her zaman biri doğru, öteki yanlış olmaz.

Herminus ise şöyle düşünür: Aristoteles'in "Bir ad, kendilerinden tek bir şey olmayan iki şeye konulmuşsa, olumlama da tek değildir, olumsuzlama da" demesinin örneği, diyor, "İnsan yürüyendir" önermesidir; çünkü "yürüyen" denince iki ayaklı da, dört ayaklı da, çok ayaklı canlı da gösterilebilir. Bunların hepsinden, diyor, ayaklı olan tek şey meydana gelir; bu olumlama, diyor, birçok şeyi anlamlandırmaz. Ama Aristoteles'in görüşü bunu hiç gerektirmez. Çünkü bunların hepsinden tek şey meydana gelmez, dört ayaklı, iki ayaklı ve çok ayaklı olmak ayaklı olmayı oluşturmaz. Burada söz konusu olan ayakların sayısıdır, ayakların oluşması değil. Demek ki Herminus bir yana bırakılmalıdır. Yukarıda ele aldığım bu açıklamaya, bu kitap üzerine yayımladıkları şerhlerde Aspasius, Porphyrius ve Alexandros da katılmıştır. Ama Aristoteles'in örneği bize daha fazla karanlık bir kapalılık getirmesin diye, bunu bilinen bir örnek ve adla görelim. "Aias kendini öldürüyor" dediğimizde, hem Telamon'un oğlu Aias'ı hem Oileus'un oğlunu gösteririz; bu ikisinden tek bir şey meydana gelemez. Çünkü iki bireyden hiçbir şekilde

PL64.485_2

Quod si, inquit, est equus albus et est homo albus multa significant, illa quoque prima propositio quae est, tunica alba est, unde hae fluxerunt, multa designat; aut si quis dicat non eam multa significare, concedit profecto nihil omnino propositionis ipsius significatione monstrari. Tunc enim nomen unum multa significans in unam significationem poterat convenire, quoties ex his quae significabantur una posset conjungi constituique substantia, ut in eo quod supra. posui, cum homo animal rationale et mortale sit, quae in unum possunt conjuncta congruere. Nunc autem si tunica hominem equumque significet, multa designat, sed ea ipsa in unum corpus non veniunt. Neque enim fieri potest ut aliquis homo equus sit. Quare aut multa significet, quod verum est, aut si contendat non eam multa significare, sed quiddam ex his quae significat junctum, quoniam nihil est quod ex equo et homine conjungatur, nihil omnino significat. Hoc enim est quod dixit, neque enim est aliquis homo equus, et hoc quidem sub uno accentu legendum est, non discrete pronuntiandum homo et rursus equus, sed homo equus, ut ex his junctis appareat nihil omnino posse constitui. Cur autem hoc dixerit, sequens monstrat oratio. Si enim ita facienda propositio est, ut contra affirmationem hujusmodi opponatur negatio, quae in oppositione verum falsumque dividit, ut una vera, altera falsa sit, unam oportet esse affirmationem et unam negationem, quod contingit, si neque subjectum neque praedicatum multa significet. Quod si plura designet et sit aequivocum, non erit in hujusmodi propositionibus una semper vera, altera falsa. Herminus vero sic sentit, Quod ait Aristoteles: Sin vero duobus nomen unum est positum, ex quibus non est unum, non est una affirmatio nec una negatio, ut in eo, inquit, quod est, homo gressibilis est, quoniam quod dicimus gressibile, potest et bipes esse, et quadrupes, et multipes animal demonstrari. Ex his, inquit, omnibus unum fit, quod est pedes habens. Ista, inquit, hujusmodi affirmatio non multa significat. Sed sententia Aristotelis omnino non sequitur, neque enim ex his omnibus unum fit, nec quadrupes et bipes, et multipes, pedes habere faciunt. Hic enim numerus pedum est, non pedum constitutio, quare Herminus praetermittendus est Huic autem expositioni quam supra disserui et Aspasius, et Porphyrius, et Alexander in his quos in hunc librum edidere commentariis consensere; sed ne diutius nobis Aristotelis exemplum caliginis obscuritatem ferat, hoc in aliquo noto exemplo vocabuloque videndum est. Cum enim dicimus: Ajax se perimit, et Telamonis Ajacem filium, et Oilei, demonstrat, ex quibus duobus unum fieri aliquid non potest test. Ex duobus enim individuis nihil omnino

PL64.487tek şey olmaz. Demek ki böyle bir önerme birçok şeyi anlamlandırır.

Bu kadarı yeter. Şimdi de önermeler hakkında yukarıda söylediklerinin bütün zamanlar için değil, yalnız geçmiş ve şimdiki zaman için, doğruluk ve yanlışlıkta nasıl olduklarına dair olduğunu belirtiyor. Gelecekte önermenin yargısı, şimdiki ve geçmişteki gibi değildir; çünkü bir şey olmuşsa ya da varsa önermelerde belirli doğruluk ve yanlışlık bulunur. "Brutus, Kral Tarquinius'un ardından konsüllüğü ilk kuran kişidir" desem ve bir başkası "Brutus, Kral Tarquinius'un ardından konsüllüğü ilk kuran kişi değildir" dese, burada biri doğru, öteki yanlıştır; olumlama belirli olarak doğru, olumsuzlama belirli olarak yanlıştır. Şimdiki zamanda da "Bahar mevsimidir", "Bahar mevsimi değildir" dediğimizde, bu baharda söylenmişse, olumlama doğrudur, hem de belirli olarak doğrudur, olumsuzlama yanlıştır, hem de belirli olarak yanlıştır. Sonbaharda söylenmişse, olumlama belirli olarak yanlış, olumsuzlama belirli olarak doğrudur. Çünkü şimdide de geçmişte de olumlamanın ve olumsuzlamanın doğruluğu artık gerçekleşmiştir. Gelecekte ise durum aynı değildir: "Franklar Gotları yenecek" deriz ve biri "Franklar Gotları yenmeyecek" diye olumsuzlarsa, biri doğru, öteki yanlıştır; ama hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğunu sonuç gerçekleşmeden kimse bilmez.

Dediği şudur: "Demek ki var olan ve olmuş olan şeylerde olumlamanın ya da olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması zorunludur. Küllîlerde küllî olarak her zaman biri doğru, öteki yanlıştır; tekillerde de, söylendiği gibi." Yani yalnız bütün çelişkide her zaman biri doğru, öteki yanlış olmakla kalmaz, ayrıca herhangi birinde doğruluk ya da yanlışlık belirli olarak bulunur. Böylece bu tekillerde doğruluk ve yanlışlık önermelere bölüşülür; küllîlerde de, onlara cüzîler karşıt konulursa, söylendiği gibi biri doğru, öteki yanlış olur, ama yukarıda ele aldığım gibi, önermelerin belirli doğruluğu ya da yanlışlığıyla değil.

Bu yüzden sıradaki kısımda gelecek şeyler ele alınmalıdır. Bu iş burada kısaca söylenebilecek gibi görünenden büyük olduğu ve ikinci cildin akışını da epey uzattığımız için, usandırıcı uzunluğa bu noktada son verelim.

PL64.487

Quare hujusmodi propositio multa significat. Sed haec hactenus. Nunc autem determinat haec quae de propositionibus supra jam dixerat, non de omni tempore, sed de solis tantum praeterito et praesenti, quemadmodum se in veritate et falsitate habent disseruisse. In futuris vero non idem est, quale de praesenti et praeterito in propositione judicium, idcirco quia jam vel cum contingit, vel cum est, definita veritas et falsitas in propositionibus invenitur, ut cum dico, Brutus consulatum primus instituit sub rege Tarquinio, dicat alius, Brutus consulatum non primus instituit sub rege Tarquinio: hic una vera est, una falsa, etiam affirmatio definite vera est, definite falsa negatio. Rursus in praesenti cum dicimus, vernum tempus est, vernum tempus non est, si hoc verno tempore dictum sit, affirmatio vera est et definite vera, negatio falsa est et definite falsa. Quod si hoc autumno dictum sit, definite falsa affirmatio, et definite est vera negatio, idcircoquod sivein praesenti sive in praeterito veritas affirmationis negationisque jam contigit, in futuro vero non eodem modo sese habet: ut cum dicimus, Franci Gothos superabunt -, si quis neget Franci Gothos non superabunt, una quidem vera est altera falsa. Sed quae vera quae falsa sit, ante exitum nullus agnoscit, atque hoc est quod ait: In his ergo quae sunt et quae facta sunt,, necesse est affirmationem vel negationem veram vel falsam esse; in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram, illam vero falsam; et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est, ut non modo una semper vera sit, altera falsa in tota contradictione. Sed illud quoque habeat, ut in una qualibet definite veritas aut falsitas reperiatur. Ita ut in his singularibus veritas et falsitas in propositionibus dividatur; in universalibus autem si his particularitates opponantur (quemadmodum dictum est), unam necesse est veram esse alteram falsam, sed non definita propositionum veritate vel falsitate, sicut supra disserui. Quare in sequentibus quaedam de futuris tractanda sunt, et quoniam majus opus est quam hic breviter dici posse viderimus, et nos secundi voluminis seriem longius extraximus, hoc loco fastidiosam longitudinem terminemus. LIBER TERTIUS.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…