Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)
II. Kitap › Söz Üzerine
PL64.433_2Söz, parçalarından biri ayrı olarak anlamlı olan anlamlı sestir; ama parça deyiş olarak anlamlıdır, olumlama ya da olumsuzlama olarak değil. Yani "insan" bir şey anlamlandırır, ama var olduğunu ya da olmadığını değil; bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur. Ama "insan"ın bir hecesi değil. Çünkü sorex*'teki* rex de bir şey anlamlandırmaz, orada yalnız sestir. İkili adlarda ise bir şey anlamlandırır, ama söylendiği gibi kendi başına değil.
Aristoteles, yalnız tam bir kavrayış toplayanları değil, adlardan ya da fiillerden kurulan sesleri de söz sayıyor görünüyor: "Sokrates ve Platon", "yürümek ve söylemek" gibi. Bunların kavrayışı tam olmasa da fiillerden ve adlardan birleşirler. Sözün, parçaları ayrı olarak bir şey anlamlandıran anlamlı ses olduğunu söylüyor; "anlamlandıran" diyor, adda ve fiilde olduğu gibi "birlikte anlamlandıran" demiyor. Eksik olup adlardan ve fiillerden birleşen seslere de söz dediğini, addan söz ederken söylediği şu da öğretir: "'Yabanat'taki 'yaban', 'yaban at' sözündeki gibi hiçbir şey anlamlandırmaz." Çünkü "yaban at" adlardan birleşik sestir, düşüncesi ise tam değildir; yine de "'yaban at' sözündeki gibi" demektedir. Eğer
Oratio autem est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut affirmatio vel negatio. Dico autem, ut homo significat aliquid, sed non quoniam est aut non est, sed erit affirmatio vel negatio, si aliquid addatur, sed non una hominis syllaba, nec enim in hoc quidem quod est sorex, rex significat, sed vox est nunc sola. In duplicibus vero significat quidem aliquid, sed non secundum se, quemadmodum dictum est. Videtur Aristoteles illas quoque voces orationes putare, quaecunque vel ex nominibus vel ex verbis constent, non tantum quae integrum colligant intellectum, ut sunt Socrates et Plato, et ambulare et dicere; haec enim quanquam pleni intellectus non sint, verbis tamen et nominibus componuntur. Ait enim orationem esse vocem significativam, cujus partes significarent aliquid separatim, significarent, inquit, non consignificarent, ut in nomine et verbo. Docet autem illa quoque res, eum etiam imperfectas, compositas tamen ex nominibus ac verbis voces, orationes dicere, quod ait cum de nomine loqueretur, in eo quod est equiferus nihil significare ferus, quemadmodum in oratione quae est equus ferus, namque equus ferus vox composita ex nominibus est, sed sententiam non habet plenam, et ille ait, quemadmodum in oratione quae est equus ferus. Nam si secundum
PL64.435Aristoteles'e göre "yaban at" sözse, adlardan ve fiillerden kurulan öteki sesler de, düşünceleri eksik olsa da, neden söz sayılmasın? Hele kendisi sözü şöyle tarif ediyorken: Söz, parçalarından biri ayrı olarak anlamlı olan anlamlı sestir. Fiil ve adlardan birleşen bu seslerde parçalar dışarıda anlamlandırır, birlikte anlamlandırmaz. Her ad ve fiil anlamlı olduğuna, bu sesler, yani sözler de adlardan ve fiillerden birleştiğine göre, adlardan ve fiillerden bağlanan bu seslerde parçaların kendi başlarına anlamlandırdığından şüphe yoktur. Böyleyse, parçalarından biri ayrı olarak, kendi başına da anlamlandıran ses, düşüncesi eksik olsa bile, sözdür.
Sözün parçalarının "deyiş olarak, olumlama ya da olumsuzlama olarak değil" anlamlandırdığı ekini Alexandros şöyle açıklıyor. Bazı sözler basittir, diyor, yalnız fiillerle ve adlarla birleşir. Bazıları bileşiktir, parçaları tek gövdede birleşerek artık söz yapar. Basit sözlerin parçaları birleştikleri fiiller ve adlardır: "Sokrates yürüyor" gibi. Bileşik sözler ise bazen yalnız sözlerden, bazen olumlamalardan olur: "Sokrates yürüyor ve Platon konuşuyor" dediğimde ikisi de olumlamadır; "Aiakos'un oğlu, Romalıları yenebileceğini söylerim" dediğimde böyle bir söz olumlamalardan değil sözlerden kuruludur. Basitlik önce, birleşim sonradır. İçinde önce ve sonra olan şeylerde, tabiatça önce geleni ilk tarif etmek gerektiğinde şüphe yoktur. Basit söz önce, bileşik sonra olduğundan, önce basit sözü tarifle kurdu: "Parçaları deyiş olarak anlamlıdır, olumlama olarak değil." Deyişi basit adın ya da fiilin anılması diye koyuyor. Çünkü basit sözlerde parçalar böyledir; bileşik sözlerde ise, yukarıda gösterdiğimiz gibi, bazen yalnız sözler, bazen olumlamalardır.
Şunu da ekliyor: Her tarifin, tarif edilen türden ne dar ne de geniş olması gerekir. Aristoteles tarifi, sözün parçaları deyişler olarak değil de sözler olarak anlamlandırır diye kursaydı, basit sözleri bu tariften dışarıda bırakırdı. Çünkü basit sözlerin parçaları sözler olarak değil, basit fiiller ve adlar olarak anlamlandırır. Her sözün parçalarında söz olsaydı, söz olan bu parçalar yine başka sözlerle birleşir, parçaların söz olan parçaları da parçalarında başka sözler bulundururdu. Bu anlayışla ilerleyen sonsuza gider, basit parçaları olan hiçbir ilk söz olmazdı. Parçalarında başka sözler bulunduran söze ilk denemez; çünkü parçalar kendi birleşimlerinden öncedir. Anlayış sonsuza götürülürse hiçbir ilk söz bulunmaz; ilk söz yoksa son söz de yoktur. Dolayısıyla ilk ve son söz kaldırılınca bütün söz kaldırılır ve hiçbir söz olmaz. Demek ki "Söz, parçaları söz olarak dışarıda bir şey anlamlandıran anlamlı sestir" deseydi tarif doğru olmazdı.
Bazı sözler parçalarında söz bulunduruyor diye, diyor Alexandros, bu parçaların olumlama olması da zorunlu değildir. "Bırak, beni de kendini de yakınmalarınla yakma" dediğimde bu sözün bir parçası "Beni yakınmalarınla yakmayı bırak", ötekisi "kendini de"dir. Söz gibi görünseler de ikisi de olumlama değildir. Bu yüzden "Söz, parçaları olumlama olarak dışarıda bir şey anlamlandıran anlamlı sestir" deseydi bu tarif de doğru olmazdı. Çünkü böyle sözlerin parçaları sözlerden birleşse de, sözün bütün gövdesi olumlamalardan yapılmamıştır. Her sözde basit deyişler olan fiiller ve adlar bulunduğuna, ama bütün sözlerde parçalar olumlama ya da söz olmadığına göre, ortak olanı tarife koydu. Şöyle demiş gibidir:
Aristotelem equus ferus est oratio, cur non aliae quoque quae nominibus verbisque constent, quanquam sint imperfectae sententiae, tamen orationes esse videantur, cum praesertim orationem ipse ita diffiniat; Oratio est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum. In his ergo vocibus quae verbis et nominibus componuntur, partes extra significant, et non consignificant, etiam voces imperfectae nominibus et verbis compositae orationes sunt. Nam si nomen omne et verbum significativum est, hae autem voces, id est orationes nominibus componuntur et verbis, dubium non est in his vocibus, quae ex nominibus et verbis conjunctae sunt, partes per se significare; quod si hoc est, et vox cujus partium aliquid separatum, etiam per se significat, licet sit imperfectae sententiae, tamen orationem esse manifestum est. Sed quod addidit orationis partes significare, ut dictionem, non ut affirmationem vel negationem. Alexander ita dictum esse arbitratur. Sunt enim, inquit, aliae quidem simplices orationes, quae solis verbis et nominibus conjunguntur, aliae vero compositae quarum partes in unum corpus junctae jam faciunt orationes, et simplices quidem orationes, partes habent eas ex quibus componuntur, verba et nomina, ut est: Socrates ambulat. Compositae autem aliquoties quidem tantum orationes, aliquoties vero etiam affirmationes, ut cum dico Socrates ambulat, et Plato loquitur, utraeque sunt affirmationes, vel cum dico: Aio te Aeacida Romanos vincere posse, ex orationibus non ex affirmationibus componitur talis oratio. Prior autem simplicitas est, posterior vero compositio. In quibus est autem prius vel posterius aliquid, illud sine dubio diffiniendum est priori loco, quod natura quoque praecedit. Ita ergo quoniam prior simplex oratio est, posterior vero composita, prius simplicem orationem diffinitione constituit dicens, cujus partes significant ut dictio, non ut affirmatio, dictionem simplicis nominis aut verbi nuncupationem ponens. In simplicibus enim orationibus hujusmodi partes sunt. In compositis vero aliquoties quidem orationes tantum, aliquoties vero affirmationes, ut supra monstravimus; addit quoque illud. Omnem, inquit, diffinitionem vel contractiorem esse diffinita specie, vel excedere non oportet: quod si Aristoteles ita constituisset diffinitionem, ut significare partes orationis diceret ut orationes, ac non ut dictiones, simplices orationes ab hac diffinitione secluderet. Orationum namque simplicium partes, non ut orationes, sed ut simplicia verba nominaque significant. Nam si omnis oratio orationes habebit in partibus, rursus ipsae partes quae sunt orationes, aliis orationibus conjungerentur et rursus partium partes, quae eaedem quoque orationes sunt, alias orationes habebunt in partibus. Ac si quis hoc intelligentia sumpserit, ad infinitum procedet, nec ulla erit prima oratio quae simplices habeat partes. Neque enim fieri potest ut prima dicatur oratio quae alias orationes habet in partibus: partes enim priores sunt propria compositione; quod si in infinitum ducatur intelligentia, nulla prima oratio reperitur, et cum nulla sit oratio prima, nec ulla postrema est. Quocirca interempta prima atque postrema, omnis quoque interimitur, et nulla omnino erit oratio; quare non recta fuisset diffinitio, si ita dixisset: Oratio est vox significativa, cujus partes aliquid extra significant, ut orationes. At vero, inquit Alexander, nec si quaedam orationes in partibus continent, idcirco jam necesse est ipsarum orationum partes affirmationes esse, ut cum dico: Desine meque tuis incendere teque querelis. Est ergo hujus orationis pars una: Desine meque tuis incendere, alia: teque querelis. Neutra harum affirmatio est, quanquam videatur esse oratio. Quocirca nec illa fuisset recta diffinitio, si ita dixisset. Oratio est vox significativa cujus partes extra aliquid significant, ut affirmatio. Hujusmodi enim orationes cum sint ejus partes ex orationibus junctae, non tamen affirmationibus totum ipsius corpus orationis efficitur. Sed quoniam in omni oratione verba sunt et nomina, quae simplices sunt dictiones, non autem in omnibus orationibus, aut affirmationes aut orationes partes sunt, quod commune erat, id in diffinitione constituit, tanquam si ita diceret:
PL64.435_2Söz, uzlaşıma göre anlamlı sestir, parçaları dışarıda bir şey anlamlandırır: zorunlu olarak deyiş olarak, ama her zaman olumlama ya da söz olarak değil. Çünkü parçaları zorunlu olarak ad ya da fiil gibi dışarıda bir şey anlamlandırmayan bir söz bulunamaz; sözün parçalarının, söz ya da olumlama olmaksızın dışarıda anlamlandırması ise bulunabilir. Demek ki "Söz, parçaları olumlama olarak dışarıda bir şey anlamlandıran anlamlı sestir" deseydi, parçaları söz olup olumlama olmayan sözleri, yukarıda koyduğum dize gibilerini, bu tarifle kuşatmamış olurdu. "Söz, parçaları söz olarak dışarıda bir şey anlamlandıran anlamlı sestir" deseydi, parçaları basit olan "Sokrates yürüyor" gibi sözleri tarifin dışında bırakırdı.
Ama sözün parçalarının deyişler olarak, hiçbir şekilde olumlamalar olarak değil anlamlandırdığını söyleyince basit ve bileşik sözleri bu tarife aldı. Basitleri, çünkü en küçük basit söz bile basit deyişler olan ad ve fiille birleşir. Bileşikleri, çünkü parçalarında söz bulunsa da bu parçaların basit deyişleri vardır, bu basit deyişler de bütün gövdenin parçalarıdır. "Gündüz varsa ışık vardır" dediğimde "gündüz vardır" ve "ışık vardır" bütün sözün parçalarıdır. Bu parçaların parçaları da "gündüz" ve "vardır", yine "ışık" ve "vardır"dır; bunlar yine "Gündüz varsa ışık vardır" dediğim bütün sözün parçalarıdır. "Gündüz" ve "vardır", "ışık" ve "vardır" ise basit deyişlerdir. Bu yüzden bileşik sözlerin parçaları da şüphesiz daima deyişler olarak anlamlandırır,
Oratio est vox significativa secundum placitum, cujus partes aliquid extra significant, ex necessitate quidem ut dictio, non tamen semper, ut affirmatio, aut oratio. Neque enim potest fieri ut inveniatur oratio, cujus partes non ita aliquid extra significent ex necessitate, ut nomen aut verbum cum inveniri possit, ut ita extra significent orationis partes, ut tamen orationes aut affirmationes non sint. Quare si ita dixisset. Oratio est vox significativa, cujus partes aliquid extra significant, ut affirmatio, illas orationes hac diffinitione non circumscripsisset, quarum partes quidem orationes sunt, sed non affirmationes, ut ille versus est quem supra jam posui. Sin vero sic dixisset: Oratio est vox significativa, cujus partes extra significant aliquid ut oratio, illas orationes in diffinitione reliquisset, quarum partes simplices sunt, ut est, Socrates ambulat. Sed cum dicit orationis partes ita significare ut dictiones, non omnino ut affirmationes, et simplices et compositas, hac diffinitione conclusit. Simplices quidem idcirco quod quaelibet simplex parvissimaque oratio nomine et verbo conjungitur, quae sunt simplicium dictiones. Compositas vero, quae cum habent orationes in partibus, partes ipsae habent simplices dictiones, quae ipsae simplices dictiones totius corporis partes sunt, ut cum dico, si dies est, lux est. Dies est, et lux est, partes sunt totius orationis. Sed rursus harum partium partes sunt dies, et est, et rursus lux, et est, quae rursus totius orationis, per quam dico, si dies est, lux est, partes sunt; sed dies, et est, et rursus lux, et est, sunt simplices dictiones. Quocirca etiam compositarum orationum partes indubitanter, ita semper significant, ut dictiones non ut
PL64.437olumlamalar ya da bazı sözler olarak değil. Bu yüzden Aristoteles bu tarifi doğru olarak kurmuştur.
Alexandros bu yeri bu görüşe göre çözüyor. Aristoteles'in olumlamalara da sık sık deyiş dediğini ekliyor. Bunu ayırmak isteyerek, sözün parçalarının deyiş olarak anlamlandırdığını söylerken, biri bu deyişi belki olumlama sanmasın diye "deyiş olarak, olumlama olarak değil" diye eklemiştir. Şöyle demiş gibidir: Deyiş ikilidir, biri basit, öteki olumlama. Ama sözün parçaları dışarıda, basit olan deyiş olarak bir şey anlamlandırır, olumlama olan deyiş olarak değil. Alexandros'un bütün görüşünün anlamı bir bakıma budur.
Porphyrios da aynı görüştedir, ama bir noktada ayrılır. Onun açıklaması şöyledir. Deyiş, diyor, basit ad, basit fiil ve ikisinden birleşendir: "Sokrates", "yürüyor" ya da "yabanat" gibi. Deyiş adı sözlere de uzanır, ama basit fiiller ve adlarla birleşmiş sözlere: "Sokrates ve Platon" dediğimde, ve bileşik addan da olsa, "yabanat ve insan" gibi. Bu sözler bağlanmış ve eksik olsalar da deyiş adıyla anılır. Bu deyiş adı, önerme adını alacağını sonra söyleyeceğimiz tam sözlere de geçer. Önerme basittir, biri "Sokrates yürüyor" derse olduğu gibi. Buna olumlama denir, olumsuzlaması da "Sokrates yürümüyor"dur. Demek ki basit önermeler tek tek fiillerden ve adlardan birleşen olumlama ya da olumsuzlamalardır.
Dolayısıyla "Gündüz varsa ışık vardır" dediğimde, böyle bir sözün bütününe deyiş denmez. Çünkü "gündüz vardır" ve "ışık vardır" sözlerinden birleşmiş ve bağlanmıştır. Bunlar ise olumlamadır ve deyiş diye anılır. Deyiş olan bu olumlamaların yine başka basit deyişleri vardır: "gündüz" ve "vardır", "ışık" ve "vardır". Demek ki "Sokrates yürüyor" dediğimde bu sözün parçaları deyişlerdir, yani ad ve fiil; bunlar deyiştir, ama olumlama değildir. "Sokrates Lykeion'da Platon ve öteki öğrencilerle tartıştı" dersem, sözün "Sokrates Lykeion'da" parçası da deyiştir, ama ne basit ad ya da fiil gibi ne de olumlama gibi, yalnız fiil ve adlardan birleşmiş eksik söz gibi. "İnsan varsa canlı vardır" dersem, bu sözün parçaları da deyiştir, ama ne basit deyişler ne eksik sözler gibi, tam ve basit olumlamalar gibi: biri "canlı vardır", öteki "insan vardır" olumlamasıdır. Bütün söz ise deyiş değildir. "Canlı yoksa insan yoktur" dersem bu söz de iki basit olumsuz deyişten birleşmiş görünür, yine de bütünü deyiş değildir.
Demek ki deyiş basit adlardan ve fiillerden başlayıp eksik sözlere kadar yükselir, onlarda da durmaz, basit olumlama ve olumsuzlamalara geçer ve ilerleyişinin sınırını orada yapar. Her sözün parçaları, basit deyişlerin tam önermesi olan olumlama ve olumsuzlama olmadığı, her sözün parçalarında eksik sözler de bulunmadığı, ama her söz fiillerden ve adlardan bağlandığı için basit deyişleri taşıdığı için, sözün parçalarının her zaman deyiş olarak, ama her zaman olumlama olarak değil anlamlandırdığını söylüyor. Alexandros da buna katılır, açıklamasını yukarıda öğretmiştim. Böylece daha özenli okur onların farklarını doğru olarak görsün, uyuştukları noktaları da ortak olarak kavrasın.
Burada Aspasius yersiz bir gürültü çıkarıyor. Aristoteles'in tarifi bütün sözler için değil, yalnız iki şeyden, fiil ve addan kurulu basit sözler için koymak istediğini söylüyor. Ama pek yanılıyor. Basit söz basit fiillerden ve adlardan kuruluyor diye bileşik sözün parçalarında fiil ve ad benzer şekilde bulunmuyor değildir. Basit ve bileşik sözlerin parçalarında basit deyişlerin bulunması, olumlamaların bulunmaması ortak olduğuna, parçalarında olumlama bulunan sözlerde de basit deyişler bulunduğuna göre, bu soruyu Aristoteles'e atması için hiçbir gerekçe kalmıyor.
affirmationes, aut quaedam orationes. Quare hanc diffinitionem Aristoteles recte constituit. Ad hanc ergo sententiam locum hunc Alexander expedit. Illud quoque addens saepe Aristotelem de affirmationibus dicere dictiones, quod distinguere volens, cum diceret ita significare partes orationis tanquam dictionem, ne forte dictionem hanc aliquis in affirmationem susciperet, addidit, ut dictio non ut affirmatio, tanquam si diceret: Duplex quidem est dictio, una simplex alia vero affirmatio. Sed ita partes orationis aliquid extra significant, ut ea dictio, quae est simplex, non ut ea quae est affirmatio, et hujuscemodi quodammodo intellectum tota Alexandri sententia tenet. Porphyrius quoque in eadem sententia est, sed in uno discrepat, cujus expositio talis est. Dictio, inquit, est simplex nomen, et simplex etiam verbum, et ex duobus compositum, ut cum dico Socrates, vel rursus ambulat, vel equiferus. Procedit etiam nomen dictionis ad orationes quidem, sed simplicibus verbis et nominibus conjunctas, et cum dico Socrates et Plato, et si sit ex composito nomine, ut est equiferus et homo; hae orationes quanquam conjunctae sint atque imperfectae, tamen dictionis nomine nuncupantur, nec non etiam transit nomen hoc dictionis usque ad perfectas orationes, quas enuntiationis nuncupari posterius est dicendum. Est autem enuntiatio simplex, ut si quis dicat, Socrates ambulat. Et haec dicitur affirmatio, hujus negatio est, Socrates non ambulat. Simplices ergo enuntiationes sunt affirmationes vel negationes, quae singulis verbis ac nominibus componuntur. Itaque cum dico, si dies est, lux est, tota quidem hujusmodi oratio dictio esse non dicitur. Composita namque conjunctaque est ex orationibus, quae sunt dies est, et lux est. Hae autem sunt affirmationes, et dicuntur dictiones. Ipsae vero affirmationes quae dictiones sunt habent rursus alias dictiones simplices, ut est dies, et est, et rursus lux, et est. Ergo cum dico, Socrates ambulat, haec oratio partes habet dictiones, nomen scilicet et verbum, quae dictiones quidem sunt, non tamen affirmationes. Sin vero dicam, Socrates in lycaeo cum Platone et caeteris discipulis disputavit, haec pars orationis quae est, Socrates in lycaeo ipsa quoque est dictio, sed non ut simplex nomen vel verbum, neque ut affirmatio, sed tantum ut imperfecta oratio quae verbis tamen nominibusque composita est; quod si sic dicam, si homo est, animal est, haec rursus oratio habet dictiones in partibus, sed neque ut simplices dictiones, neque ut imperfectas orationes, sed ut perfectas, simplicesque affirmationes, et una est affirmatio animal est, alia vero homo est. Tota vero ipsa oratio dictio non est: quod si dicam, si animal non est, homo non est, rursus haec oratio ex duabus simplicibus dictionibus negativis videtur esse composita, quae nihilominus tota dictio non est. Ita ergo dictio inchoans a simplicibus nominibus atque verbis usque ad orationes, quamvis ad imperfectas provehitur, nec in his tantummodo consistit, sed ultra etiam ad simplices affirmationes negationesque transit, et in eo progressionis terminum facit. Ergo quoniam non omnis oratio partes habet affirmationes et negationes, quae sunt simplicium dictionum perfectae enuntiationes, quoniamque non omnis oratio imperfectas orationes habet in partibus, omnis tamen oratio simplices dictiones retinet, quippe cum omnis oratio ex verbis nominibusque jungatur, hoc ait, orationis partes significare semper quidem ut dictiones, non tamen semper ut affirmationes, consentiente Alexandro, cujus expositionem supra jam docui, atque ita diligentior lector differentias eorum recte perspiciat, et consentientes quidem communicet intellectus. Hoc loco Aspasius inconvenienter interstrepit, ait enim Aristotelem non in omnes orationes diffinitionem constituere voluisse, sed tantum in simplices, quae ex duobus constant, verbo scilicet et nomine: sed ille perfalsus est. Neque enim si simplex oratio simplicibus verbis nominibusque consistit, idcirco non composita quoque oratio verba et nomina similiter in partibus habet. Quod si hoc commune est simplicibus orationibus atque compositis, ut habeant in partibus quidem dictiones simplices, non etiam affirmationes, cum etiam orationes quae affirmationes habent habeant in partibus simplices dictiones, cur hanc quaestionem in Aristotelem jaciat, ratio non relinquitur.
PL64.437_2Philoxenus lakaplı Syrianus ise kavrayışı eksik olanların söz olduğunu düşünmez, bu yüzden onların parçaları da olduğunu kabul etmez. "Platon Akademi'de tartışırken" dediğimde bu tam olmadığı için, der, parçaları yoktur; çünkü eksik olan hiçbir şeyin parçalardan oluşmadığını düşünür. Bu sebeple Aristoteles "Söz, parçalarından biri ayrı olarak anlamlı olan anlamlı sestir" dediğinde, Syrianus onun tam anlam taşıyan sözü tanımladığını sanır; çünkü bu sözün parçaları fiiller ve adlardır. Ama bu gülünçtür. Hiçbir şey kendi parçalarından başka bir şeyle bileşik olamaz. Bir şeyin bileşmesi için on parça gerekiyorsa ve bunların tek tek eklenmesi zorunluysa, onuncu parçaya varmadan önce, bütün cismin toplamını kurmak için üst üste tek tek koyduğumuz şeyler, bileşecek olana henüz ulaşılmamış olsa bile yine parçadır. Şu hâlde onuncu parçaya varılmadan önce de önceden meydana gelmiş bileşiğin parçaları varsa, eksik bir şeyin parçalarından söz edilemeyeceğini söylemek için hiçbir gerekçe yoktur. Eksik olanın parçaları bütün bileşiğin parçaları değildir denemez. Tam bir ad dört parçadan, yani dört heceden oluşsun, örneğin Mezentius. Bir hece atıp mezenti desem, ya da iki hece bırakıp mezen desem, me ve zen heceleri yine bunun parçalarıdır; bu birleşim anlamdan yoksun ve eksik olduğu hâlde parçalardan oluşur. Demek ki Syrianus'u dinlememek gerekir. Porphyrius'u dinlemek gerekir: o Aristoteles'in düşüncesini ve görüşünü öyle izler ki tarifinin doğruluğunu sarsmaz, başka noktalarda da onunla ters düşmez.
Syrianus vero, qui Philoxenus cognominatur, non putat orationes esse quarum intellectus sit imperfectus, atque ideo nec eas aliquas habere partes. Nam cum dicit Plato in Academia disputans, haec quoniam perfecta non est, partes, inquit, non habent, arbitrans omne quod imperfectum est nullis partibus contineri atque ideo, cum dicit Aristoteles, oratio est vox significativa, cujus partes aliquid extra significant, illam orationem constitui putat, quae perfectum retinet sensum, ipsius enim partes esse verba et nomina. Sed hoc ridiculum est. Neque enim aliquid compositum fieri potest, nisi propriis partibus. Quod si quaelibet res ut componatur habeat decem partes, eas tamen sigillatim apponi necesse sit, antequam ad decimam veniamus partem nihilo tamen minus erunt partes quas sibimet ad componendam totius corporis summam sigillatim superponimus, etiam si ad illud quod componendum fuit minime perventum est. Quocirca si antequam perveniatur ad decimam partem prioris effecti compositique partes sunt, nulla ratio est imperfectae rei partes dici non posse. Neque enim dicitur totius compositi partes esse, quae sint imperfecti, ut si sit integrum nomen, habeat partes quatuor, id est syllabas,- ut Mezentius, si unam syllabam demam, dicamque mezenti, vel si unam rursus duasque ponam, ut sunt mezen, hujus tamen utraque syllaba, me scilicet et zen, partes sunt, et cum sit compositio ipsa sensu vacua, ac sit imperfecta, tamen partibus continetur. Syrianus igitur minime audiendus est. Sed Porphyrius potius, qui ita Aristotelis mentem sententiamque persequitur ut ejus diffinitionem, quae vera est, labare et in aliquibus aliis discrepare non faciat. De his quidem
PL64.439Bunlar hakkında bu kadar yeter.
Porphyrius şöyle diyor: Aristoteles her sözün yalnız basit ya da yalnız bileşik parçaları olmadığını göstermek isterken örneği basit olanlardan aldı ve sözün parçalarının deyiş olarak anlamlı olduğunu, olumlama olarak değil, söyledi. Söz "Platon tartışıyor" ise parçaları deyiştir, ama olumlama olarak değil. Söz "Platon tartışıyorsa doğruyu söylüyordur" ya da "Platon tartışıyor ve doğruyu söylüyor" ise parçalar deyiştir, ama yalnız basit deyiş olarak değil, olumlama olarak da. Çünkü basit deyiş olumlama ya da olumsuzlama değildir; olumlamanın ya da olumsuzlamanın gücünü taşıyan bir şey eklenince öyle olur. Aristoteles'in "Yani 'insan' bir şey anlamlandırır, ama var olduğunu ya da olmadığını değil; bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur" sözü budur. Şunu demek ister gibidir: Basit ad, kendisine "vardır" fiili eklenmedikçe, ki bu olumlamadır, ya da "yoktur" eklenmedikçe, ki bu olumsuzlamadır, ne olumlama ne olumsuzlama yapar.
Aristoteles ardından şunu ekliyor: "Ama 'insan'ın bir hecesi değil; sorex (fare) kelimesindeki rex (kral) da bir şey anlamlandırmaz, orada yalnız sestir. İkili kelimelerde ise anlamlandırır, ama yukarıda dediğimiz gibi kendi başına hiçbir şey anlamlandırmaz." Bu yerin iki açıklaması vardır. Birincisine göre Aristoteles, sözün anlamlı parçasından söz ederken basit olarak koyduğu deyiş için "bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur" demişti; şimdi bunu tamamlayıp açıklıyor: Basit deyişe herhangi bir şey eklenince hemen olumlama ya da olumsuzlama, hatta söz olmaz. Kendi başına anlamı olmayan bir şey basit deyişe bağlanırsa bundan ne söz ne olumlama ne olumsuzlama doğar. "İnsan"ın kendi başına anlamlı olmayan bir hecesi aynı deyişe bağlansa ondan hiçbir söz doğmaz. Söz olmayınca önerme de olmaz, çünkü önermeler bir tür sözdür. Örneğin biri homo kelimesinden bir hece alıp basit deyişin bütününe eklese, "homo ho" dese, ya da başka herhangi bir şekilde koparıp bir parçayı deyişin bütün cismine katsa, söz yapmış olmaz; söz yoksa olumlama ya da olumsuzlama da yoktur, çünkü onlar bir tür sözdür. Bunu şöyle anlamak gerekir, sanki Aristoteles demiştir ki: "'İnsan' bir şey anlamlandırır, ama var olduğunu ya da olmadığını değil; bir şey eklenirse olumlama ya da olumsuzlama olur; ama 'insan'ın bir hecesi eklenerek değil, başka bir deyişin kendi başına anlamlı olmayan bir parçası eklenerek de değil. Nitekim sorex kelimesindeki rex bir şey anlamlandırmaz, orada yalnız sestir." Bu yüzden biri sorex'in parçası olarak rex'i alıp sorex'e eklese, "sorex rex" dese, rex burada sorex'in parçası olduğu için söz olmaz; dolayısıyla ne olumlama ne olumsuzlama olur. Çünkü bunlar kendi başına anlamlı seslerden kurulur; sorex'teki rex ise adın parçası olduğu için kendi başına hiçbir şey anlamlandırmaz.
Daha iyisi şudur: "ama 'insan'ın bir hecesi değil" sözünü sözün tamamlanmasına değil, deyişin anlamlandırmasına uygulayalım. Yukarıda sözün parçalarının deyiş olarak anlamlandırdığını, olumlama olarak değil, söylediği için, şimdi deyişin ne olduğunu açıkça gösteriyor. Deyişi kendi başına anlamlandıran ses olarak koymuştu. Öyleyse "ama 'insan'ın bir hecesi değil" derken şunu söylüyor gibidir: Sözün parçası deyiş olarak anlamlandırır, ama bu tam deyişler adlar ve fiillerdir, adların ve fiillerin parçaları değil. "Equiferus (yaban atı) koşuyor" sözünde equiferus bütün sözün deyişidir, çünkü sözün parçası olarak anlamlandırır; ferus (yaban) ise adın parçası olarak birlikte anlamlandırır, bu yüzden deyiş değildir. Sözün parçasında, yani adda ya da fiilde bulunan öteki heceler de kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmaz; sözün parçası olan adın parçasında bulunsalar da bütün sözde kendileri hiçbir şey anlamlandırmadığı için deyiş olmazlar.
Şu hâlde şöyle dinlemek gerekir, sanki demiştir ki: "Söz, parçalarından biri ayrı olarak anlamlı olan anlamlı sestir; ama parça deyiş olarak anlamlıdır, olumlama olarak değil. Yani 'insan' bir şey anlamlandırır ve basit bir deyiştir." Basit olduğu için söz değildir; var olmayı ya da olmamayı anlamlandırmadığı için de ne olumlamadır ne olumsuzlama. Olumlama ya da olumsuzlama, onları kuran bir şey eklenince olur. Ama deyiş olmaya gelince, "insan" dediğimiz şey kendi başına anlamlandırdığı için deyiştir; bu adın hecesi ise hiçbir şey belirtmediği için deyiş değildir.
hactenus. Porphyrius autem ita dicit: Volens, inquit, Aristoteles ostendere non omnem orationem, aut simplices tantum habere partes, aut compositas, a simplicibus sumpsit exemplum, ut diceret significare partes orationis, ut dictionem non ut affirmationem, ut cum est oratio. Plato disputat, dictiones quidem sunt, sed non ut affirmationes. Si vero sic esset oratio, Si Plato disputat verum dicit, Plato disputat et verum dicit, cum sint dictiones, non sunt tantum ut simplices sed etiam ut affirmationes. Neque enim simplex dictio affirmatio est aut negatio, sed tunc fit cum additur aliquid, quod aut affirmationis vim teneat aut negationis, atque hoc est quod ait: Dico autem ut homo significat aliquid, sed non quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel negatio, si quid addalur. Hujusmodi hoc est, tanquam si diceret, nomen quidem simplex affirmationem aut negationem. non facit, nisi aut est verbum addatur, quae est affirmatio, aut non est, quae est negatio. Quod autem additur, sed non una hominis syllaba, nec in eo quod est sorex, rex significat, sed vox est nunc sola. In duplicibus vero significat quidem, sed nihil secundum se, quemadmodum dictum est. Hujus loci duplex est expositio. Quod enim dixerat prius, sed erit affirmatio vel negatio si quid addatur. Dictioni, quam supra simplicem esse proposuit, cum de significativa orationis parte loqueretur, nunc id adimplet et explicat dicens non si quidlibet addatur simplici dictioni, statim fieri affirmationem vel negationem, nec vero orationem, neque enim si quid non per se significativum dictioni simplici copuletur, idcirco jam vel oratio, vel affirmatio vel etiam negatio procreabitur, neque enim si una syllaba hominis quae significativa per se non est, copuletur eidem ipsi dictioni, jam ulla inde procreatur oratio. Quod si oratio non sit, nec propositio est, hae enim orationes quaedam sunt, ut si quis ex eo quod est homo tollat unam syllabam, eamque toti dictioni simplici aptet, dicatque homo, vel alio quolibet modo decidens partem toti corpori dictionis adjiciens non faciet orationem. Quod si hoc est, nec affirmationem nec negationem, quaedam sunt orationes. Ita ergo accipiendum est, tanquam si hoc modo dixisset, dico autem ut homo significat aliquid, sed non quoniam est aut non est; sed erit affirmatio, vel negatio si quid addatur, sed non ut una hominis syllaba addatur, nec cuilibet alterius dictionis, si quid non per se significat, ut in eo quod est sorex rex non significat, sed vox est nunc sola. Atque ideo si quis velut partem tollat, id quod est rex, apponatque ei quod est sorex, dicatque sorex rex, ut rex tanquam pars sit ejus quod est sorex, oratio nulla est, atque ideo neque affirmatio neque negatio. Haec enim ex vocibus per se significativis constant. Rex vero in eo quod est sorex, quoniam pars est nominis, nihil ipsa significat. Vel certe erit melior intellectus si hoc quod ait, sed non una hominis. syllaba, non aptemus ad orationis perfectionem, sed potius ad dictionis significationem, ut quoniam dixit superius orationis partes significare ita, ut dictio non ut affirmationem, quae esset dictio manifeste monstret. Dictiones namque constituit vocem per se significantem: ergo cum dicit, sed non una hominis syllaba, tale est ac si diceret: Significat quidem pars orationis ut dictio. Sed hae ipsae dictiones. perfectae nomina sunt et verba, non partes nominum verborumque. In eo enim quod est equiferus currit, equiferus quidem dictio est totius orationis, significat enim ut pars orationis, sed ferus consignificat, ut pars nominis, atque ideo ferus dictio non est. Quocirca si quae aliae syllabae in parte orationis sunt, id est in nomine vel verbo, nihil per se significant, quanquam sint in parte nominis, quod nomen pars orationis est, nihil tamen ipsum significat in tota oratione, quare nec dictio erit Audiendum ergo est ita, tanquam si sic diceret: Oratio autem est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut affirmatio; dico autem ut homo significat aliquid, et est quaedam dictio simplex. Nam neque oratio est, quoniam simplex est, nec affirmatio neque negatio, quoniam non significat aut esse. Sed erit tunc affirmatio, quando aliquid additur, quod affirmationem negationem ve constituat. Sed quod ad dictionem esse id quod dicimus homo. Idcirco dictio est, quoniam per se significat. Syllaba vero ejus nominis quod est homo, quoniam nihil designat, non est dictio.
PL64.439_2"Ama 'insan'ın bir hecesi değil" sözü budur: Ya da anlamlandırıyor gibi görünse bile adın parçasıdır, adın içinde birlikte anlamlandırır, bütün sözde hiçbir şey anlamlandırmaz, çünkü sözün parçası değildir. Bunu "sorex kelimesindeki rex de bir şey anlamlandırmaz, orada yalnız sestir" sözüyle söyledi, yani hiçbir şey anlamlandırmayan sestir; bundan bu türlü parçacıkların deyiş olmadığı ispat edilir. Çünkü yalnız ses deyiş değildir, kendi başına anlamlandıran ses deyiştir. Equiferus gibi başka adlardan bileşmiş adlar varsa, der, onlar bir anlamlandırma hayali yayar, ama kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmaz, yalnız birlikte anlamlandırır. Basit adlarda ise anlamlı hiçbir hayal bile yoktur: Cicero'da parçalar basittir, kavrayışta da hiçbir hayal benzerliği taşımaz, anlamlandırmadan yoksundur. İkili adlarda ise parça anlamlandırmak ister, ama hiçbirinin ayrı olarak anlamlandırması yoktur. Çünkü yalnız birlikte anlamlandırır; bileşik adın bütün cismi bir şey belirtir, ayrılınca ise, sık sık söylendiği gibi, hiçbir şey anlamlandırmaz.
Her söz anlamlıdır, ama alet olarak değil, dediğimiz gibi uzlaşımla.
Sözlerin uzlaşımla olduğunu, parçalarının, yani adların ve fiillerin uzlaşımla olması ispat eder. Her bileşik tabiatını kendisini oluşturan şeylerden alıyorsa, koyuşla kurulmuş seslerden bağlanan ses de uzlaşım ve koyuşla biçimlenir. Demek ki sözün uzlaşımla olduğu açıktır. Platon ise Kratylos adlı kitabında başka türlü konuşur: Sözün, kavrayışlarda tabiatça kavranan şeyleri anlamlandırmanın ve onların kavrayışını adlarla ayırmanın bir gereci ve aleti olduğunu söyler.
Hoc est enim, sed non una hominis syllaba, vel si videatur quidem significare, pars tamen sit nominis, et con significet in nomine, in tota oratione nihil significet. Neque enim est pars orationis. Quod per hoc dixit quod ait nec in eo quod est sorex rex significat, sed vox est nunc sola nihil significans, unde probatur hujusmodi particulas non esse dictiones. Vox enim sola non est dictio, sed vox per se significans. Si quae sunt, inquit, nomina, quae sint composita ex aliis, ut est equiferus, emittunt quidem quamdam imaginem significandi, sed per se nihil significant, consignificant autem. In simplicibus vero nominibus nec imaginatio ulla significativa est, ut in eo quod est Cicero, partes ejus cum simplices sint, tum etiam intellectu praeter cujuslibet imaginationis similitudinem significationem vacant. In duplicibus vero vult quod est pars significare, sed nullius separat im significatio est. Idcirco quoniam solum consignificat id quod totum compositi nominis corpus designat, ipsum vero separatum (ut saepius dictum est) nihil extra significat. Est autem oratio omnis quidem significativa non sicut instrumentum, sed (quemadmodum dictum est; secundum placitum. Secundum placitum esse orationes illa res approbat, quod earum partes sunt ad placitum, id est nomina et verba. Quod si omne compositum ab his ex quibus est compositum, sumit naturam, vox quae positione constitutis vocibus jungitur, ipsa quoque secundum placitum positionemque formatur. Quare manifestum est orationem secundum placitum esse. Plato vero in eo libro qui in scribi tur Cratylus, aliter esse constituit, eamque dicit supellectilem quamdam
PL64.441Her tabiî şeyin aleti tabiata göre olduğundan, örneğin görmenin aleti göz gibi, adların da tabiata göre olduğunu düşünür. Ama Aristoteles bunu reddeder, Alexandros da sözün tabiî bir alet olmadığını birçok delille göstermeye çalışır. Aristoteles şöyle der: "Her söz anlamlıdır, ama alet olarak değil"; yani her söz anlamlıdır, ama tabiatça değil. "Alet" burada bunu gösterir, "tabiatça anlamlandıran" demiş gibidir. Sözün alet olduğunu reddedenler, onun tabiatça değil uzlaşımla anlamlandırdığını söyler; çünkü tabiî şeylerin aletleri de tabiîdir. "Alet"i tabiat yerine koymasının sebebi, dediğimiz gibi, Platon'un bütün sanatların aletlerini o sanatların tabiatına göre kurulmuş saymasıdır.
Alexandros sözün alet olmadığını şöyle ispat etmeye başlar: Tabiî fiillerin bütün gereçleri de tabiîdir. Örneğin his tabiatça verildiği için gereci olan göz de tabiîdir. Aynı şekilde işitme tabiî olduğu için işitme aleti olan kulakların da bize tabiatça verildiğini biliriz. Söz ise uzlaşımla olup tabiatça değildir, çünkü sözün parçaları olan adların ve fiillerin uzlaşımla konduğu açıktır; bunu bütün milletlerdeki kelime farklılığı gösterir. Şu hâlde bunlarla her sözün uzlaşımla olduğu gösterildiğine göre, uzlaşımla olan da tabiata göre olmadığına göre, söz gereç değildir. Çünkü anlamlandırmanın yolu ve gücü tabiatça değildir. Söz tabiatça değilse gereç de değildir. Bu ve benzeri gerekçelerle sözün gereç olmadığını gösterir.
Bu yüzden şöyle dememiz gerekir: Sesler ve şeylere isim koyma gücü tabiatça vardır, ama anlamlı olmaları tabiatça değil, koyuşladır. Tek tek sanatları tabiatça kabul edebiliriz, ama onlara tabiatça sahip değiliz, öğrenerek ediniriz; aynı şekilde ses tabiatça vardır, ama ses aracılığıyla anlamlandırma tabiatça değildir. Çünkü ad ya da fiil yalnız ses değildir, anlamlandırma eklenmiş bir sestir. Hareket etmek tabiidir, dans ise artık bir sanat ve koyuş işidir; tunç tabiatça vardır, heykel ise koyuşla ya da sanatla. Aynı şekilde anlamlandırma imkânı da ses de tabiata aittir; ses aracılığıyla anlamlandırma ise koyuşa aittir, tabiata değil.
Buraya kadar ortak söz hakkında konuştu, şimdi onun türlerine geçiyor ve diyor ki:
*Önerme sözü ise her söz değil, doğruluk ya da yanlışlığın bulunduğu sözdür. Bu her sözde bulunmaz: dua söz olduğu hâlde ne doğrudur ne yanlış. Ötekiler bir kenara bırakılsın, çünkü onların incelenmesi retoriğe ya da şiire daha uygundur; şimdiki araştırmanın konusu önerme sözüdür.*
atque instrumentum esse significandi res eas quae naturaliter intellectibus concipiuntur, earumque intellectum vocabulis discernendi. Quod si omne instrumentum naturalium rerum secundum naturam est, ut videndi oculus, nomina quoque secundum naturam esse arbitratur. Sed hoc Aristoteles negat, et Alexander multis in eo nititur argumentis, monstrans orationem non esse instrumentum naturale. Aristoteles vero ita utitur dicens: Est autem oratio omnis quidem significativa, non sicut instrumentum, tanquam si diceret: Est quidem omnis oratio significativa, non tamen naturaliter, instrumentum enim hoc demonstrat, tanquam si diceret naturaliter significans. Qui instrumentum orationem esse negant, non eam naturaliter significare dicunt, sed ad placitum. Naturalium enim rerum naturalia sunt instrumentum. Idcirco autem instrumentum pro natura posuit, quod (ut dictum est) Plato omnium artium instrumenta, secundum naturam ipsarum artium consistere proponebat. Et Alexander quidem non esse instrumentum orationem sic ingreditur approbare. Omnis, inquit, naturalium actuum supellex, ipsa quoque naturalis est, ut in sensu quoniam natura datur, ejus quoque supellex est naturalis, ut oculus. Eodem quoque modo auditus cum naturalis sit, aures nobis quae sunt audiendi instrumenta, naturaliter esse datas cognoscimus. Quare quoniam oratio ad placitum non naturaliter est, partes enim manifestum est orationis ad placitum positas, quae sunt scilicet nomina et verba sicut monstrat apud omnes gentes diversitas vocabulorum, quoniam ergo per haec secundum placitum omnis oratio esse monstratur, quod autem secundum placitum est, non est secundum naturam, non est ergo oratio supellex. Significandi enim ratio atque potestas naturaliter non est. Quod si oratio naturaliter non est, non est supellex. His aliisque similibus rationibus monstrat non esse supellectilem orationem. Quocirca dicendum nobis est, naturaliter quidem esse voces potestatesque naturaliter vocabula rebus imprimendi, non tamen naturaliter. significativas, sed positione. Sicut ergo naturaliter singularium artium sumus susceptibiles, sed eas non naturaliter habemus, sed doctrina concipimus, ita vox quidem naturaliter est, sed per vocem significatio non naturaliter. Neque enim vox sola nomen est, aut verbum, sed vox quaedam addita significatione, et sicut naturaliter est moveri, saltare vero cujusdam jam artificii et positionis, quemadmodum aes quidem naturaliter est, statua vero positione vel arte. Ita quoque possibilitas ipsa significandi, et vox naturae est. Significatio vero per vocem positionis est, non naturae, Hactenus quidem de communi oratione locutus est, nunc autem transit ad species ejus. Ait enim: Enuntiativa vero non omnis, sed illa in qua verum vel falsum est, non autem in omnibus inest, ut deprecativa, oratio quidem est, sed neque vera neque falsa. Caeterae igitur relinquantur, rhetoricae enim vel poeticae convenientior est con si de ratio, enuntiativa vero praesentis est speculationis.
PL64.441_2Sözün türleri çoktur ve onları farklı şekillerde bölerler; Peripatetikler ise sözün bütün türlerini ve üyelerini beş kısma ayırır. Sözün türleri derken eksik sözü değil, tam sözü kastediyoruz. Tam dediğim sözler düşünceyi tamamlayıp ortaya koyanlardır. Bölme şöyle olsun: Cins söz olsun. Sözün bir kısmı eksiktir, düşünceyi ortaya koymaz, örneğin "Platon Lykeion'da"; bir kısmı tamdır. Tam sözün biri duadır: "Sevinci veren Bacchus yanımızda olsun"; biri emirdir: "Söz al ve söz ver"; biri sorudur: "Ayakların seni nereye götürüyor, Moeris? Yolun gittiği yere, şehre mi?"; biri seslenmedir: "Ey insanların ve tanrıların kralı, ebedî buyruklarınla hüküm süren"; biri önermedir: "Gündüzdür", "Gündüz değildir". Doğrunun ya da yanlışın tabiatı yalnız önerme türünde görülür; ötekilerde ne doğruluk ne yanlışlık bulunur. Birçokları tam sözün daha fazla türü olduğunu söyler, başkaları sayısız ayrımından bahseder, ama bunun bizimle ilgisi yok. Sözün bütün türleri ya hatiplere ya şairlere uygundur, yalnız önerme filozoflara aittir.
Şunu söylüyor: Her söz önerme sözü değildir. Çünkü yukarıda saydıklarım gibi önerme olmayan birçok söz vardır; doğru ya da yanlışın bulunabildiği tek söz budur. Doğruluk ya da yanlışlığın bulunduğu sözü araştırmak diyalektikçiye ve filozofa, ötekiler hatiplere ve şairlere uygun olduğu için, haklı olarak yalnız bu söz, yani önerme sözü ele alınacaktır. Buraya kadar ifadenin parçalarından, ayrımlarından ve ortak sözden bahsetti. Şimdi tartışmanın çerçevesini türe doğru daraltıyor, sözün tek türünü, tek ifade olan önermeyi ele alıyor. Çünkü önerme ifadenin türüdür, olumsuzlama ve olumlama da önermenin. Öyleyse önerme sözünü incelemeye en uygun başlangıcı Aristoteles'le birlikte buradan yapalım.
Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama; ötekilerin hepsi bağlaçla tektir. Her önerme sözünün fiilden ya da fiilin çekiminden kurulması zorunludur. Çünkü "insan"ın tanımı da, kendisine "vardır", "vardı", "olacak" ya da böyle bir şey eklenmedikçe, henüz önerme sözü değildir. Ama "iki ayaklı karada yürüyen canlı" sözünün niçin bir şey olduğu, çok şey olmadığı, yan yana söylenmesinden dolayı bir olmayacağı başka bir incelemenin işidir.
Tek söz iki şekilde ele alınır: ya kendi başına tektir ya da bir bağlaçla bağlanmıştır. Şöyle de denebilir: Bazı sözler tabiatça tektir, bazıları koyuşla. Tabiatça tek olan sözler başka sözlere çözülmeyenlerdir, örneğin "Güneş doğuyor". Koyuşla tek olanlar başka sözlere çözülür, örneğin "İnsansa canlıdır", çünkü bu başka sözlere ayrılır. Odun ya da taş tek tek kendi tabiatında durur ve birdir; bunlardan yapılan gemi ya da ev ise çok şeyden oluşur, sanatla birdir, tabiatça değil. Aynı şekilde sözlerde, yalnız fiil ve adla bağlanan sözlere basit ve kendi başına tabiatça tek deriz; dediğimiz gibi başka sözlere bölünenlere ise bileşik.
Species quidem orationis multae sunt, sed eas varie partiuntur, at vero Peripatetici quinque partibus omnes species orationis ac membra distribuunt. Orationis autem species dicimus perfectae, non ejus quae est imperfecta, Perfectas autem voco eas quae complent expediuntque sententiam. Et sit nobis hoc modo divisio. Sit genus oratio, orationis aliud est imperfectum, quod sententiam non expedit, ut si dicam Plato in lycaeo, aliud vero perfectum. Perfectae autem orationis alia est deprecativa, ut, Adsit laetitiae Bacchus dator; alia imperativa, ut, Accipe daque fidem; alia interrogativa, ut, Quo te, Maeri, pedes an quo via ducit, in urbem? alia vocativa, ut, O qui rex hominumque deumque aeternis regis im per iis; alia enuntiativa, ut, Dies est, dies non est. In hac sola quae est enuntiativa, veri falsive natura perspicitur. In caeteris enim neque veritas neque falsitas invenitur, et multi quidem plures species esse dicunt perfectae orationis, alii autem innumeras eorum differentias produnt, sed nihil ad nos. Cunctae enim species orationis, aut oratoribus accommodatae sunt, aut poetis, sola enuntiativa philosophis. Ergo hoc dicit: Non omnis oratio enuntiativa est. Sunt enim plurimae quae enuntiativae non sunt, ut hae quas supra posui. Haec autem sola est in qua verum falsumve inveniri queat. Quocirca quoniam istam in qua veritas vel falsitas invenitur, dialectici philosophique est quaerere. caeterae autem oratoribus atque poetis accommodatae sunt, jure de hac sola tractabitur, id est de enuntiativa oratione. Hucusque ergo de partibus interpretationis differentiis et de communi oratione locutus est. Nunc autem astringit modum disputationis in speciem, et de una specie orationis tractat deque una interpretatione quae est enuntiativa. Species namque est enuntiatio interpretationis, negatio vero et affirmatio enuntiativa. Quare de enuntiativa oratione considerandi hinc cum ipso Aristotele commodissimum sumamus initium. Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, deinde negatio, aliae vero omnes conjunctione unae. Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse, vel casu verbi; etenim hominis ratio, si non est, aut fuit, aut erit, aut aliquid hujusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa. Quare autem unum quiddam est; et non multa animal gressibile bipes. Neque enim eo quod propinque dicuntur unum erit. Est autem alterius hoc tractare negotii. Una oratio duplici modo tractatur. vel cum per se una est, vel cum per aliquam conjunctionem jungitur. Vel certe ita dicendum est. Aliae orationes naturaliter unae sunt, aliae vero positione. Et naturam unae quidem sunt orationes quae non dissolvuntur in alias orationes, ut est, sol oritur. Quae autem positione sunt unae, in alias orationes dissolvuntur, ut est, si homo est animal est; haec enim in orationes alias separatur, et quemadmodum: lignum vel lapis sigillatim in propria natura consistunt et sunt una, ex his autem facta navis vel domus quae cum pluribus quidem constent, unae tamen arte sunt, non natura. Ita quoque in orationibus simplices eas et per se naturaliter unas orationes dicimus, quae
PL64.443Bu tür sözlerde bağlaç birçok sözü birleştirir: "Platon vardır ve Sokrates vardır" dersem "ve" bağlacı ikisini birleştirir; böylece tabiatça ve kendi başına tek olmayan söz koyuşla tek görünür.
Tabiatça tek sözün iki parçası olumlama ve olumsuzlamadır. Ama Aristoteles "Tek önerme sözü olumlama ya da olumsuzlamadır, sonra bağlaçla tek olan" demedi, "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama" dedi. Bu yüzden şöyle bir soru doğar: "Birinci" sözü olumlamaya mı döner, öyle ki olumsuzlama sonra gelsin; yoksa basit söze mi döner, öyle ki sözlerden bağlanan ikinci olsun? Bu tereddüdü kendisi çözer. Çünkü "Birinci tek önerme sözü olumlamadır" diyor ve neyi ikinci saydığını göstermek için "sonra olumsuzlama" diye ekliyor; böylece olumlamayı birinci, olumsuzlamayı ikinci koyuyor. "Birinci tek önerme sözü olumlama ya da olumsuzlamadır, sonra bağlaçla tek olan" deseydi, birinci sözün parçaları olumlama ve olumsuzlama olan basit söz olduğunu, ikincinin ise sözlerden birleşince bir bağlaçla tek olan söz olduğunu anlamak gerekirdi. Ama "birinci"yi "Birinci tek önerme sözü olumlamadır" diyerek olumlamaya, "sonra"yı da "sonra olumsuzlama" diyerek olumsuzlamaya bağladığına göre, birinci sözün olumlama, ikincinin ise hemen ardına "sonra" koyduğu olumsuzlama olduğunu düşündüğünü söylemek gerekir.
Ama yine Alexandros'un sorusuna çıkıyoruz. O bu sebeple olumlamayı ve olumsuzlamayı tek bir cinsin, yani önermenin altına koymak gerektiğini reddeder; çünkü önce ve sonra olan şeylerde ortak cins bulunamaz. Bunu yukarıda söylemiştik: Herhangi bir şekilde önce ya da sonra olan her şeyi ortak cinsten ayırmak gerekmez. Yoksa birinci ve ikinci cevherler tek bir cevher cinsinin altına konmazdı; basit ve bileşik sözler de, basit önermeler önce, bileşikler sonra olduğu hâlde, tek bir cinste toplanamazdı. Aynı cinsin altına konamayacak olanlar yalnız cevher bakımından önce ya da sonra olduğunu bildiğimiz şeylerdir. Kendi varlıkları bakımından eşit olanların aynı cins altına konmasına ise hiçbir şey engel olmaz. Olumlama ve olumsuzlama için var olmak, doğruluk ve yanlışlığın onlarda bulunmasıdır; önerme de doğruluk ve yanlışlığın yolunun kurulu olduğu sözdür. Bu yüzden doğruyu ya da yanlışı anlamlandırmaları bakımından olumlama önce, olumsuzlama sonra değildir. Olumlama ve olumsuzlamanın eşit olarak pay aldığı şeyin aynı cinsin altına konabileceğinden kimse şüphe etmez; olumlama ve olumsuzlama önermeden eşit olarak pay alır, çünkü önerme doğru ve yanlışı anlamlandırır, olumlama ve olumsuzlama da doğruluğu ve yalanı eşit olarak gösterir. Demek ki önerme olumlamanın ve olumsuzlamanın cinsi olarak konmalıdır. Şu hâlde "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama, ötekiler bağlaçla tektir" sözünü şöyle anlamak gerekir: Olumlamayı birinci, "sonra" diye eklediği olumsuzlamayı ikinci olarak söyleyişte koymuştur. Olumlama olumsuzlamadan yalnız söyleyişte öncedir, doğru ve yanlışı belirtme bakımından değil. Bu yüzden olumlamanın olumsuzlamadan önce sayılmasına ve yine de ikisinin tek cinsin, yani önermenin altına konmasına hiçbir engel yoktur.
Ardından gelen "Her önerme sözünün fiilden ya da fiilin çekiminden kurulması zorunludur" sözüne gelince: Aristoteles deyişi, olumlamayı, olumsuzlamayı, önermeyi ve çelişkiyi sıralamak isterken anlamı karışık bir kısalıkla birbirine katmış, belirsizliğin sisine sarmıştır. Önce deyişin ne olduğunu, sonra olumlamayı ve olumsuzlamayı, sonra önermeyi ve çelişkiyi koyması gerekirdi. Ama bunu şimdilik atlıyor, önermenin nasıl kurulduğunu öğretiyor ve her önermenin fiilden kurulduğunu söylüyor, çünkü basit deyiş ad ya da fiildir. Her basit önerme öyledir ki yüklemde daima fiili ya da aynı değerde başka bir şeyi, yani fiili ya da fiil çekimini taşır. Konu terimi ise her zaman addan olmaz; yüklem terimi ise daima fiilden olur. Şu önerme olsun: "Güneş doğuyor".
verbo tantum et nomine conjunguntur. Compositas autem quae in alias (ut dictum est ) orationes dividuntur. Multas enim orationes in hujusmodi orationibus conjunctio jungit, ut si dicam Plato est et Socrates est, haec conjunctio et utrasque conjunxit, atque ideo una videtur positione, quae naturaliter et per se una non fuerat, naturaliter autem unius orationis duae partes sunt affirmatio et negatio; sed quoniam non ita dixit, est autem una oratio enuntiativa, affirmatio vel negatio, deinde est una conjunctione. Sed ait: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, hujusmodi oritur quaestio. Utrum id quod ait prima ad affirmationem referatur, ut sit posterior negatio, an id quod ait prima ad simplicem retulerit orationem, ut secunda sit, quae ex orationibus jungitur, quam dubietatem ipse dissolvit. Sic enim inquit: Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, et ut quam secundam diceret demonstraret, ait, deinde negatio, ut primam affirmationem poneret, secundam negationem. Quod si ita dixisset, est autem una prima enuntiativa oratio affirmatio vel negatio, deinde conjunctione una, ita oporteret intelligi tanquam si diceret, illam esse primam orationem quae simplex esset, cujus partes affirmatio essent atque negatio; secundam vero illam quae conjunctione quadam una fieret, cum ex orationibus jungeretur. Sed quoniam id quod ait prima ad affirmationem junxit dicens, est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, ad negationem vero, deinde subjunxit dicens, deinde negatio. Dicendum est primam eum orationem esse arbitrari affirmationem; secundam vero negationem, cui deinde continenter apposuit. Sed rursus incurrimus Alexandri quaestionem. Per hoc enim negat affirmationem negationemque. sub uno genere poni oportere, id est sub enuntiatione, quod in iis quae priora vel posteriora sunt, commune genus non potest inveniri. Sed hoc supra jam dictum est, non oportere omnia quaecunque quolibet modo priora vel posteriora sunt a genere communi secernere. Alioqui sic primae et secundae substantiae sub uno genere substantiae non ponentur. Sic etiam simplices et compositae orationes, quarum simplices propositiones primae sunt, posterior es compositae, uno genere non continebuntur, Sed illa sola putanda sunt sub eodem genere poni non posse, quae ad substantiam priora vel posteriora esse cognoscimus. Quae vero ad suum esse aequalia sunt, nihil prohibet sub eodem genere utraque constitui. Ergo quoniam affirmationi et negationi hoc est esse, quod in his veritas et falsitas reperitur, haec autem est enuntiatio in qua scilicet veritatis et falsitatis constituta sit ratio, quoniam ad id quod veri falsive significativae sunt, neque affirmatio prior, neque negatio posterior est. Nullus dubitat eo quod aequaliter participant affirmatio et negatio, eidem generi posse supponi; sed affirmatio et negatio aequaliter participant enuntiatione, siquidem: enuntiativa veri falsique utitur significatione, et affirmatio et negatio veritatem atque mendacium aequaliter monstrant; enuntiatio igitur affirmationis et negationis. genus esse ponenda est. Quod ergo ait: Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, deinde negatio, aliae vero conjunctione unae, ita intelligendum est, quod affirmationem primam, secundam vero negationem, cui addidit deinde, in prolatione posuerit. Prior enim est affirmatio, posterior negatio in prolatione duntaxat, non secundum veri falsique designationem. Quocirca nihil prohibet et priorem putari affirmationem negatione, et tamen utrasque sub uno genere, id est enuntiatione constitui. Sed quod secutus est: Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu, hujusmodi est volens Aristoteles distribuere dictionem affirmationem, negationem, enuntiationem, contradictionem, sensum confusa brevitate permiscuit, et nebulis obscuritatis implicuit, oportuit namque prius quid esset dictio, post autem quid affirmatio, et negatio, et rursus quid esset enuntiatio, et contradictio constituere. Sed hoc interim praetermittit, nunc vero quemadmodum constituatur enuntiatio docet dicens: Quod omnis enuntiatio constet verbo, quoniam simplex dictio est nomen aut verbum. Omnis enuntiatio simplex hujusmodi est, ut semper quidem vel verbum vel aliud aliquid quod idem valeat, tanquam si diceretur, verbum vel casum verbi in praedicatione retineat, sed non semper subjectus terminus fit ex nomine, semper tamen praedicatus ex verbo: sit enim hujusmodi propositio, quae est, sol oritur;
PL64.443_2Bu önermede "Güneş" konudur, "doğuyor" yüklemdir. Bu iki deyişe de terim diyorum; basit önermede önce söylenen konudur, burada "Güneş" gibi, sonra söylenen yüklemdir, burada "doğuyor" gibi. Şu hâlde her önerme sözünün, basit olduğu sürece, yüklemde fiil taşıması zorunludur: "Güneş doğuyor" dediğimde "doğuyor" fiildir; ya da aynı değerde bir şey taşır: "Sokrates yürümüyor" gibi, çünkü "yürümüyor" belirsiz fiildir, fiil değildir ama fiille aynı gücü taşır. Sık sık fiilin çekimi de konur: "Sokrates vardı". Konu terimi ise her zaman ad değildir: Belirsiz ad olabilir, "İnsan-olmayan yürüyor" dediğimde olduğu gibi; fiil de olabilir, "Yürümek hareket etmektir" dediğimde olduğu gibi. Böylece, sanırım, konunun her zaman ad olmadığı, yüklemin ise daima fiilden ibaret olduğu tam olarak gösterilmiştir.
Fiillerin daima yüklemde konduğunu ispat etmek için ekledi: "vardır", "vardı" ya da böyle bir şey, ya da aynı değerde olan konmazsa önerme olmaz. "İnsan vardır" dediğimde yüklemde "vardır" fiilini koymuş olurum. "İnsan yaşıyor" dersem bu "İnsan canlıdır" demekle aynı değerdedir. Fiil olmadan olumlama ya da olumsuzlama kurulamayacağını "'insan'ın tanımı da, kendisine 'vardır', 'olacak', 'vardı' ya da böyle bir şey eklenmedikçe, henüz önerme sözü değildir" sözüyle öğretti. Şunu söylüyor gibidir: İnsanın tarifi,
in hac ergo propositione quod dico, sol oritur, subjectum est sol, quod vero dico, oritur, praedicatum. Et utrasque has dictiones terminos voco, sed quodcunque prius dicitur, in simplici enuntiatione, illud subjectum est, ut in hac sol, quod vero posterius, illud praedicatum, ut in eadem, oritur. Ergo necesse est omnem enuntiativam orationem si simplex sit, verbum in praedicatione retinere, ut in eadem ipsa, cum dico, sol oritur, oritur verbum est, vel quod idem valeat, ut. est, Socrates non ambulat, non ambulat enim infinitum verbum est, et verbum quidem non est, sed eamdem vim retinet quam verbum. Casus etiam verbi ponitur saepe, ut Socrates fuit; subjectus vero terminus non semper consistit in nomine, potest enim infinitum nomen habere, ut cum dico, non homo ambulat, po et verbum, ut cum dico, ambulare moveri est; ergo (ut arbitror) plene monstratum est non semper subjectum nomen esse, sed semper praedicatum in solo verbo consistere. Approbans ergo verba semper in praedicationibus poni, hoc addidit, nisi enim aut est, fuit, aut aliquid hujusmodi sit additum, aut quod idem valeat apponatur, enuntiatio non fit cum enim dico, homo est, est verbum in praedicatione proposui. Sin vero dixero, homo vivit, idem valet tanquam si dicam homo vivus est. Ergo non posse sine verbo affirmationem negationem ve constitui, docuit per id quod ait, etenim hominis ratio si non aut est, aut erit, aut fuit, aut aliquid hujusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa. Hoc enim dicere videtur: Diffinitio hominis est,
PL64.445örneğin "iki ayaklı karada yürüyen canlı"dır ve bu insan cevherinin tanımıdır. Bu tanıma "vardır", "olacak", "vardı" ya da yukarıda dediğimiz gibi herhangi bir fiil konmadıkça önerme olmaz, ne doğru ne yanlış olur. Yalnız "iki ayaklı karada yürüyen canlı" dersem bana ne doğruluk ne yalan bağlanır. "İki ayaklı karada yürüyen canlı vardır" ya da "yoktur" dersem hemen olumlama ve olumsuzlama oluşur; bunların önerme olduğundan kim şüphe eder? Ama basit önermelerden söz ederken insanın tanımının, yani tarifinin, kendisine "vardır" ya da "olacak" gibi bir şey konmadıkça önerme olmadığını söyledi. Böylece insan tarifinin tek söz olduğunu, çok söz olmadığını ispat ediyor; ona "vardır", "olacak" ya da "vardı" eklenince basit önerme yapar.
Peki böyle bir söz niçin tektir? Sebep aranır, çünkü "iki ayaklı karada yürüyen canlı" dediğimiz şey yalnız iki terimden oluşmaz, adlandırdıkları da çoktur. Bu yüzden Aristoteles kendine itiraz edip önermesinin gerekçesini soruyor, ama bunu şimdi söylemekten kaçınıyor. Çünkü diyor ki: "'İki ayaklı karada yürüyen canlı' sözünün niçin bir şey olduğu, çok şey olmadığı, yan yana söylenmesinden dolayı bir olmayacağı başka bir incelemenin işidir." Kendi ağzından şöyle diyor gibidir: Bütün basit önermelerden söz ediyordum, onların fiil olmadan olamayacağını ileri sürdüm; bunu ispat etmek için örnek olarak insanın tarifini aldım; ona "vardır", "olacak" ya da "vardı" konmadıkça önerme olmayacağını söyledim, sanki "iki ayaklı karada yürüyen canlı" sözü, üzerinden basit önerme yapılabilen tek söz, çok olmayan sözmüş gibi. "İki ayaklı karada yürüyen canlı" sözünün niçin tek olduğu ise, diyor, başka bir incelemenin işidir, çünkü burada önermelere değil şeylere bakmak gerekir.
Çünkü bu söz, "iki ayaklı karada yürüyen canlı" kesintisiz ve birbirine bağlı söylendiği için tek değildir. Öyle olsaydı "Filozof, basık burunlu, kel, ihtiyar Sokrates" gibi pek çok şey anlamlandıran sözü de kesintisiz söylenince tek sayabilirdik. Böyle bir sözün nasıl çok olup tek olmadığını sonra söyleyeceğiz; şimdilik "Filozof, basık burunlu, kel, ihtiyar Sokrates" diyen sözün tek değil çok olduğu açık olsun. Söyleyişteki yakınlık kesintisizliğiyle sözü tek yapsaydı, tek olmadığı açıkça gösterilecek olan bu söz de tek olurdu. Demek ki "iki ayaklı karada yürüyen canlı" diyen söz, kesintisiz ve yan yana söylendiği için tek olmaz. Onu tek yapan sebebin ne olduğunu söylemeyi Aristoteles erteledi, Metafizik adlı eserin kitaplarında açıkladı.
Theophrastos ise Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine'de şöyle öğretti: Tarif daima tek sözdür ve kesintisiz söylenmesi gerekir; çünkü tek söz, tek cevheri belirten sözdür. Tarif, örneğin insanın tarifi olan "iki ayaklı karada yürüyen canlı", tek konuyu, yani insanı gösterdiği için tek sözdür. Kesintisiz, bölünmeden söylenirse hem kesintisiz söylendiği hem tek şeyin cevherini gösterdiği için tek sözdür. Ama biri bölerse, tek şeyi anlamlandıran sözü söyleyişteki aralarla dağıtırsa söz çoklu olur: "İki ayaklı karada yürüyen canlı" derse bütün söz bana tek şey gösterir ve kesintisiz söylenmiştir; ama "canlı" deyip sonra "karada yürüyen" der, bir ara verip "iki ayaklı"yı eklerse, araya giren kesintiyle dağılmış söz çoklu olur.
Buna karşı da bir soru vardır: Söyleyişin kesintisizliği tabiatça çoklu olan sözü tek yapmadığı hâlde, tek olan sözün söyleyişteki bir arayla çoklu olmasını kim haklı olarak kusurlu bulmaz? Tabiatça çoklu olanlarda söyleyişin kesintisizliği sözü tek yapamıyorsa, tek konu hakkında söylendiği için tabiatça tek olan söz de bir araya girmesiyle çoklu olmamalıdır. Ama bu çözülür. "Canlı" deyip ara verdikten sonra "karada yürüyen", aynı şekilde "iki ayaklı" dediğimizde, bunları hepsi tek şeyde birleşmiş gibi söylemiş olmayız. Bu yüzden bir "canlı", bir "karada yürüyen", bir "iki ayaklı" var olduğu için, çok oldukları ve çok olarak, yani dağıtılmış söylendikleri için tek konuya dağıtılmış olarak yüklenemezler. "Sokrates, filozof, basık burunlu, kel, ihtiyar" dediğimizde de öyledir: Kesintisiz söylense bile bütün bunlar basit söz değildir, çünkü tek cevhere yönelmezler; arazdırlar, dışarıdan gelirler.
verbi gratia, animal gressibile bipes, et haec ratio est humanae substantiae, ergo haec ratio nisi ei est, aut erit, aut fuit, aut quodlibet verbum (sicut supra dictum est) apponatur, enuntiatio non fit, neque verum neque falsum est. Si enim dicam tantum animal gressibile bipes, nulla me veritas mendacium ve consequitur. Sin autem dixero animal gressibile bipes est, vel non est, affirmatio mox negatioque conficitur, quas enuntiationes esse quis dubitet? Sed cum de simplicibus enuntiationibus loqueretur, ait, hominis rationem, id est diffinitionem non esse enuntiationem, nisi ei aut est, aut erit, aut hujusmodi aliquid apponatur, approbans scilicet unam esse, et non multiplicem orationem diffinitionis humanae, cui si est, aut erit, aut fuit adderetur, enuntiationem simplicem faceret. Cur vero una sit talis oratio causa quaeritur, neque enim ex solis duobus terminis constat, id quod dicimus animal gressibile bipes, et quae nominat, plura sunt, quare ipse sibi institit, et de sua propositione rationem quaesivit quam nunc dicere supersedit; ait enim: Quare autem unum quiddam est et non multa, animal gressibile bipes, neque enim in eo quod dicuntur propinque, unum erit. Est autem alterius hoc tractare negotii. Hoc scilicet quaerens tanquam si ita ipse ex persona sua diceret, de simplicibus enuntiationibus omnibus ipse loquebar, deque his proposui eas praeter verbum esse non posse, et ad hanc rem probandam exemplum sumpsi diffinitionem hominis, cui nisi est, aut erit, aut fuit apponetur, enuntiationem non fieri dixi, quasi una et non multiplex esset oratio, ea per quam dicitur animal gressibile bipes, de qua fieri possit simplex enuntiatio. Cur autem esset una oratio, animal gressibile bipes, alterius, inquit, est hoc tractare negotii, cum de rebus, non de propositionibus inspiciendum est. Nam non idcirco una oratio est, quia continue dicitur, et conjuncte sibimet, animal gressibile bipes; hoc enim si ita esset, posset hanc orationem quae tam multa significat, unam dicere, si continue proferatur, ut est Socrates philosophus simus, calvus, senex. Ergo quemadmodum hujusmodi oratio sit multiplex, et non una, posterius dicemus; ergo nunc manifestum sit hanc orationem quae dicit Socrates philosophus simus, calvus, senex, non esse unam, sed multiplicem. Si ergo propinquitas proferendi ipsa continuatio ne unam faceret orationem, posset haec quoque una esse oratio, quae manifeste non una esse docebitur. Quare non idcirco erit una oratio ea quae dicit, animal gressibile bipes, quod continue et propinque profertur. Quae autem causa sit ut una sit, ipse dicere distulit, sed in libris ejus operis quod in scribi tur Metaphysica, expedivit. Theophrastus autem de affirmatione et negatione sic docuit, diffinitionem unam semper esse orationem, eamque oportere continuatim proferri; illa enim una oratio esse dicitur, quae unius substantiae designativa est. Diffinitio autem, ut verbi gratia hominis, animal gressibile bipes, una est oratio per hoc, quoniam unum subjectum, id hominem monstrat. Si ergo continue proferatur, et non divise, una est oratio, et quia continue dicitur, et quia unius rei substantiam monstrat. Sin vero dividat, et orationem unam rem significantem proferendi intermissione distribuat multiplex fit oratio, ut si dicat animal gressibile bipes, unam rem mihi tota monstrat oratio, et continue dicta est. Sin vero dicat animal et rursus gressibile, et sub intermissione repetat bipes, multiplex erit distributa intermissione oratio. Est rursus adversum id quaestio, et quis hoc non jure culpet, posse eam quae una est orationem intermissione proferendi fieri multiplicem, cum continuatio proferendi non faceret unam, quae esset multiplex per naturam. Sicut enim in illis quae multiplices sunt naturaliter, non potest continuatio proferendi, unam facere orationem, sic quoque non debet quae est una naturaliter oratio, idcirco quod de uno subjecto dicatur, fieri multiplex per intermissionem. Sed hoc sol vi tur. Nam cum animal dicimus, et sub intermissione rursus gressibile, eodemque modo iterum bipes, non haec ita dicimus mus, tanquam si in unum cuncta conjuncta sint. Quocirca quoniam est quidem animal, rursus gressibile est, rursus bipes, quoniam plura sunt, et pluraliter dicta, id est distributa, non videntur ad unum subjectum distributa posse praedicari, sicut cum dico Socrates, philosophus, simus, calvus, senex, haec omnia non est simplex oratio, nec si continue proferatur, quod ad unam substantiam non tendunt, accidentia enim sunt, et extrinsecus veniunt.
PL64.445_2Bölünerek söylenen sözlerin de tek cevhere yönelmeyen sözlerin de tek olmadığı şöyle ispat edilir. Biri "canlı" deyip sonra "karada yürüyen", sonra yine "iki ayaklı" derse, ne "canlı" ne "karada yürüyen" ne "iki ayaklı" tek bir şeydir. Ama "iki ayaklı karada yürüyen canlı" deyişini kesintisiz ve yan yana söylersem, tek olur; çünkü bu üçü birleşerek insanı anlamlandırır. Şimdi zihnini, çok şey anlamlandırıp kesintisiz söylenen sözlere çevir. "Sokrates filozof, kel, ihtiyar" dediğimde, Sokrates'in bir tür tarifi gibi görünür; ama böyle bir tanım Sokrates'in tanımı olsa bile, filozof, ihtiyar ve kel olan herkesin Sokrates olması zorunlu değildir. Bu kesintisizlik birçok şeye rastlayabilir. Demek ki söz, kesintisiz söylense de çok şey anlamlandırabilir. Şu hâlde bütün bu şeylerden bir şey anlamlandırılıyor ve kesintisiz söyleniyorsa, tarife konanlar tanımlanan şeyin araz değil, bir tür parçalarıysa, söz tektir. Kesintisiz söyleyiş sözün tek olmasına bir ölçüde katkıda bulunur, ama her biri tek bir konuya ait olmadıkça yalnız başına yetmez. Bu yüzden Aristoteles "iki ayaklı karada yürüyen canlı" sözünün yan yana söylendiği için tek olmadığını söyledi; çünkü yakın söyleyiş tek sözü kurmaya yetmez, yoksa tabiatça çoklu olanların da kesintisiz ve yakın söylenince tek görünmesine hiçbir şey engel olmazdı. Ama Aristoteles bu işin gerekçesini koymayı erteledi.
Anlamı şudur: Her önerme sözünün, diyor, fiilden ya da fiilin çekiminden kurulması zorunludur. İnsanın tanımı da bir söz olduğu hâlde, kendisine "vardır", "olacak", "vardı" ya da böyle bir şey eklenmedikçe henüz önerme değildir. Bu yalnız basit önermelerde olur. Yukarıda dediği gibi, bağlaçla tek olanlarda ise hiç böyle değildir. "Gündüzdür" dediğimde bütün güç fiildedir. Bağlaçla "Gündüzse aydınlıktır" dersem bütün güç bağlaçtadır. Çünkü doğruluğun ya da yanlışlığın yolunu yalnız şartı koyan bağlaç tutar: "Gündüzse aydınlıktır" derken şu varsa bu olur demektir. Demek ki böyle bir önermenin bütün gücü bağlaçtadır; her basit önerme ise bütün gücünü fiile koyar. Hipotetik ya da şartlı denen önermelerde bağlaçlar önermenin gücünü taşıdığı gibi, basit önermelerde de yükleme bu gücü tutar. Bu yüzden Yunancada bu önermelere yüklemli önermeler denir, yani basit önermelere; çünkü bütün önermeyi onlarda yükleme tutar. Aristoteles bu sebeple basit önermenin fiilden ya da çekiminden olduğunu söyler. Yüklemli önermenin bütününü tutan şey, yani yükleme olmadan önerme olmaz. Bu yüzden olumsuzlama da daima konuya değil yükleme uygulanır. "Güneş doğuyor" önermesinin olumsuzlaması "Güneş-olmayan doğuyor" değil, "Güneş doğmuyor"dur. Olumsuzluk konuya konunca zıt önerme yapmaz, yükleme konunca yapar. Demek ki Aristoteles konudan söz etmemekle doğru yapmıştır. Çünkü yüklemli önermeyi konu terimi değil, bütün önermeyi kendi gücüyle pekiştiren yüklem terimi tutar.
*Tek önerme sözü, ya bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çok önerme ise bir şey değil çok şey anlamlandıranlar ya da bağlaçsız olanlardır. Öyleyse ad ve fiil yalnız deyiş olsun; çünkü bir şeyi sesle böylece anlamlandıran kimse için, ister biri sorduğunda ister sorulmadan kendisi söylediğinde, önerme bildirdiği söylenemez.*
Probatur autem neque eas orationes, quae per divisionem dicuntur, neque eas quae non ad unam substantiam tendunt, unas esse, hoc modo dicat quis animal, et rursus gressibile, et iterum bipes non unum est animal nec unum gressibile, nec unum bipes. Sin vero dixero, animal gressibile bipes continue, et propinque, unum est, quod tria ista juncta significant, id est homo. Converte nunc animum ad eas quae plura quidem significant, sed continue proferuntur, ut cum dico Socrates philosophus calvus senex, vide quasi quaedam Socratis esse diffinitio, philosophus calvus senex, sed non necesse est. si hujusmodi ratio Socratis fuit, omnem quicunque philosophus est senex calvus, etiam Socratem esse. In multis ergo continuatio ista valet accidere. Quocirca multa significat, quanquam continue proferatur. Ergo si ex omnibus unum quidem significetur, et continue proferatur, una est oratio, ut partes quaedam rei definitae sint ea quae in diffinitione ponuntur, non accidentia. Et proficit quidem aliquid continua prolatio ad perficiendam unam orationem, sed ipsa sola non sufficit, nisi unum quodque subjectum sit; atque ideo dixit Aristoteles, animal gressibile bipes, non idcirco esse unam orationem, quod propinque dicatur, nam neque sufficit ad constituendam unam orationem continuatio propinque proferendi, nihilque prohiberet quae naturaliter essent multiplices, eas continue et propinque prolatas unas videri, sed hujusmodi rei rationem Aristoteles ponere distulit. Sensus ergo hujusmodi est: Necesse est, inquit, omnem enuntiativam orationem ex verbo esse vel casu. Etenim hominis ratio, quae et ipsa quoque oratio est, si non est, aut erit, aut fuit, aut aliquid hujusmodi illi addatur, nondum est enuntiatio, hoc vero in solis simplicibus enuntiationibus evenit. In his autem quae conjunctione unae sunt (ut supra jam ait) non omnino est. Cum enim dico, dies est, vis tota in verbo est. Si autem cum conjunctione proferam, si dies est, lux est, tota vis in conjunctione consistit. Veritatis enim aut falsitatis rationem sola conjunctio tenet, quae conditionem proponit, cum dicit, si dies est, lux est: si enim illud est, illud evenit. Igitur in conjunctione omnis vis hujusmodi propositionis est, omnis autem simplex propositio totam vim in verbo habet positam. Et quemadmodum in his quae hypotheticae vel conditionales dicuntur, conjunctiones vim propositionis tenent, sic in simplicibus propositionibus praedicatio vim obtinet, unde et Graece quoque tales propositiones κατηγορικαί, id est praedicativae, dicuntur, scilicet quae sunt simplices, quod in his totam propositionem obtineat praedicatio, atque ideo Aristoteles ait, ex verbo vel casu fieri simplicem enuntiationem. Nam praeter id quod continet totam propositionem praedicativam, scilicet praeter praedicationem, enuntiatio non fit, unde est ut negatio quoque non ad subjectum, sed ad praedicatum semper aptetur, cum dico, sol oritur, non est hujus negatio, non sol oritur, sed illa quae est, sol non oritur, atque ideo negatio ad subjectum posita, non facit contrariam propositionem, ad praedicatum vero reddit contrariam. Recte igitur Aristoteles de subjecto nihil locutus est. Non enim praedicativam propositionem subjectus terminus tenet, sed tantum praedicatus, qui totam enuntiationem propria virtute confirmat. Est autem una oratio enuntiativa, vel quae unum significat, vel conjunctione una, plures vero, quae plura et non unum, vel inconjunctae. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere, sic aliquid significantem voce, enuntiare, vel aliquo interrogante, vel non, sed ipso proferente.
PL64.445_3Burada şu gösteriliyor: "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama" dediğinde "birinci"yi tabiatça tek olan söz için değil, olumlama için söylediğini düşünmek gerekir. Yoksa burada da aynı şeyi tekrarlayıp "Birinci tek önerme sözü bir şey anlamlandırandır" derdi. Böyle demediğine göre, az önceki "birinci"yi bağlaçsız tek söze değil, olumsuzlamadan önce olduğu kesin olan olumlamaya bağladığı açıktır. Ama bunu yukarıda söylemiştik.
Bu sıralamanın ne demek istediğini birkaç sözle açıklayayım. Çünkü bu yer iyi anlaşılıp doğru kavranırsa sözlerdeki birçok karışıklığı ve yanılgıyı ortadan kaldırır; bu açıklamayı Porphyrius'tan önce hiçbir şerhçi görmemiştir. Bir sözün tek ve çoklu olmasıyla basit ve bileşik olması aynı şey değildir: Tek olan basit olandan, çoklu olan da bileşik olandan farklıdır. Tek söz bir şey anlamlandıran, çoklu söz bir şeyi değil çok şeyi anlamlandırandır. Şu tür sözlerde olur: "Cato filozoftur" dediğimde bu söz tek değildir, çünkü bir şey anlamlandırmaz; hem Uticalı Cato'nun filozof olduğunu hem de hatip Cato'nun, yani Sansör Cato'nun filozof olduğunu gösterebilir. Bu durumda söz tek değildir; bu yüzden Uticalı Cato hakkında doğru, hatip Cato hakkında yanlıştır. İşte böyle sözlere çok deriz. Bir şey anlamlandırıyorsa, örneğin "Kâğıda yazılıyor" gibi, ona tek deriz. Demek ki sözün tek mi çoklu mu olduğu anlamlandırılan şeylerden anlaşılır: Bir şeyi anlamlandırıyorsa tek, çok şeyi anlamlandırıyorsa çokludur.
Basit ve bileşik sözler ise anlamlandırmaya değil, önermelerde alınan terimlere ve deyişlere göre belirlenir. Basit önerme sözü yalnız iki terimden kuruludur, örneğin "İnsan yaşıyor". Bu önermelere ister "her" eklensin, "Her insan yaşıyor" gibi, ister "hiçbir", "Hiçbir taş yaşamıyor" gibi, ister "bir", "Bir insan yaşıyor" ya da "Bir insan yaşamıyor" gibi, terimler iki olduğu için önerme basit diye anılır. İki terimi aşarsa bileşiktir, örneğin "Filozof Platon Lykeion'da yürüyor". Burada dört terim vardır; "Filozof Platon yürüyor" gibi üç terim de olsa, bunlara "her", "hiçbir" ya da "bir" eklense de aynı şekilde bileşiktir. Demek ki tek ya da çoklu söz, bir şey ya da çok şey anlamlandırmasından anlaşılır ve daima kendi anlamlandırmasına göre yargılanır. Basit ve bileşik ise anlamlandırmadan değil, fiillerin ve adların çokluğundan bilinir: Önermede ikiden fazla terim varsa bileşiktir, yalnız iki varsa basittir.
Basit olan, yani iki terimden kurulu söz daima tek anlamlandırma taşısaydı, fark gözetmeksizin tek ve basit söz denebilirdi; çünkü tek olan aynı zamanda basit olurdu. Ama her basit söz bir şey anlamlandırmadığı için her basit söz tek değildir. Demek ki önerme basit olduğu hâlde çok söz olabilir: Deyişlerin birleşimi bakımından basit, düşüncelerin anlamlandırılması bakımından çok. Böylece burada iki farklı durum olur: Biri basit ve tek söz, öteki basit ve çok söz.
Yine bütün bileşik sözler çok şey anlamlandırsaydı, fark gözetmeksizin çoklu ve bileşik derdik. Ama bir önerme ikiden fazla terimden oluşup yine tek düşünce gösterebilir; böylece deyişçe bileşik, anlamlandırmaca tek söz olabilir. Örneğin "akıllı, ölümlü, zihin ve bilgi kabul eden canlı": Bunlar çoktur, ama altlarında tek cevher, yani insan vardır, dolayısıyla düşünce de tektir. Ama biri "Sokrates yürüyor, konuşuyor ve düşünüyor" derse bunlar çoktur, çünkü yürümek, konuşmak ve düşünmek farklı şeylerdir.
Hic monstratur quoniam tunc cum dixit: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio. Primam eum non de ea oratione dixisse putandum est, quae naturaliter una est, sed affirmatione, alioqui hic quoque repetens ita dixisset. Est autem oratio una prima enuntiativa quae unum significat _, sed quoniam non ita dixit, manifestum est quod dudum ait primam, non ad orationem, quae praeter conjunctionem una est, retulisse, sed ad affirmationem quam negatione priorem esse constaret: sed hoc jam superius dictum est. Quid autem sibi velit haec enumeratio, paucis exponam. Multas enim confusiones multosque in orationibus errores, hic locus optime intellectus veraciterque perceptus sustulit, et haec est expositio quam nullus ante Porphyrium expositorum vidit. Non est idem namque unam esse orationem et multiplicem, quod simplicem et compositam, et distat una a simplici, distat etiam multiplex a composita. Est ergo una oratio quae unum significat, multiplex autem quae non unum, sed plura. Fit autem hoc in hujusmodi orationibus, ut cum dico: Cato philosophus est, haec oratio non est una, non enim unum significat; potest enim monstrare et Catonem Uticensem esse philosophum, potest etiam ostendere et Catonem Censorium oratorem esse philosophum, qua in re non una est oratio, atque idcirco in Uticensi quidem Catone est vera, in oratore vero falsa. Hujusmodi ergo orationes multas vocamus. Sin vero unum significat, ut cum dicimus in charta scribitur, illam dicimus unam. Ergo una quae sit vel multiplex oratio, ex his intelligitur quae significantur; si enim unam significat rem, una est, si multas, multiplex. Simplices autem et compositae orationes non ad significationem, sed ad terminos ipsos dictionesque quae in propositionibus sumuntur, referendae sunt. Et est quidem simplex oratio enuntiativa, quae ex solis duobus terminis constat, ut est, homo vivit. Sive autem his propositionibus omnis addatur, ut est, omnis homo vivit, sive nullus, ut nullus lapis vivit, sive aliquis, ut aliquis homo vivit, vel aliquis homo non vivit, quoniam termini ipsi duo sunt, simplex vocatur propositio, composita vero si ultra terminos duos enuntiat, ut est Plato philosophus in lycaeo ambulat. Hic enim quatuor sunt termini, vel si tres sint, ut Plato philosophus ambulat, hae quoque si eis omnis, aut nullus, aut aliquis addatur, eodem modo compositae sunt. Ergo una vel multiplex oratio intelligitur, si unum vel multa significat, et de propria significatione semper judicatur. Simplex autem et composita non ex significatione, sed ex verborum et nominum pluralitate cognoscitur; si enim ultra duos terminos habet propositio, composita est, si duos tantum, simplex. Si ergo semper oratio quae simplex est, id est quae duobus terminis constat, unam tantum significationem retineret, indifferenter dici posset una oratio et simplex, eadem enim una esset, quae etiam simplex; sed quoniam non omnis simplex, unum significat, non omnis simplex, una est. Potest ergo fieri ut simplex quidem sit propositio, multae tamen orationes; simplex quidem ad compositionem dictionum, multae vero ad significationem sententiarum. Quare erit in hoc gemina differentia, ut unam dicamus simplicem. unamque orationem, alteram simplicem et plures orationes. Rursus si omnes compositae orationes plures etiam res significarent, indifferenter diceremus multiplicem et compositam; sed quoniam fieri potest ut propositio aliquoties quidem constet ex numerosis pluribusque terminis quam sint duo, unam tamen sententiam monstret. Potest quidem fieri ut composita sit, una tamen oratio sit significatione composita dictione, ut est animal rationale, mortale, mentis et disciplinae capax: haec quidem plura sunt, sed his una substantia subjecta est, id est homo. Quare una quoque sententia est. Sin vero quis dicat, Socrates et ambulat, et loquitur, et cogitat, multa sunt. Diversa sunt enim, et quod ambulat, et quod loquitur, et quod cogitat. Quare erit aliquando composita
PL64.449Demek ki söz bazen bileşik olduğu hâlde tektir. Ama bileşik söz bazen kesintisiz ve bağlaçsız söylendiği, bazen bağlaçla bağlandığı için buradan dört ayrım çıkar.
Birincisi, kesintisiz söylenmiş terimlerden bileşik ve bağlaçsız, tek düşünce gösteren sözdür: "Akıllı, ölümlü, zihin ve bilgi kabul eden canlı". Bu söz birçok terimden bileşiktir ama bağlacı yoktur; "zihin ve bilgi kabul eden" denirken "ve" bağlacının bütün önermede hiçbir gücü yoktur, çünkü önermeyi değil, insanın kabul edebildiği sanatı ekler; altındaki cevher de tektir, insandır.
İkincisi, hiçbir bağlaçla bağlanmamış terimlerden bileşik, çoklu ve tek şey anlamlandırmayan önermedir: "Atinalı filozof Platon tartışıyor". Platon olmak başka, filozof olmak başka, Atinalı olmak başka, tartışıyor olmak başkadır; bunlar birleşince cevher gibi tek bir şey yapmaz. Bu yüzden çokludur, ama hiçbir bağlaçla bağlanmadığı açıktır.
Üçüncüsü, bağlaçsız önermelerden bileşik çoklu sözdür: "Iupiter en iyi ve en büyüktür, Iuno kraliçedir, Minerva bilgelik tanrıçasıdır". Biri bunları art arda söylese de bunlar çok önermedir, söz çokludur, ama bağlaçları yoktur.
Dördüncüsü, terimlerden ya da önermelerden bağlaçla bağlanmış, çoklu ve çok şey anlamlandıran bileşik sözdür. Terimlerden bileşik olanı: "Iupiter ve Apollon tanrıdır"; önermelerden bağlanmış olanı: "Hem Apollon kâhindir hem Iupiter gürler".
Bunların dışında, önermelerden bağlaçla bağlanıp tek şey anlamlandıran başka bir bileşik söz daha vardır: "Gündüzse aydınlıktır". "Gündüzdür" ve "aydınlıktır" iki önerme bağlaçla bağlanır, ama bu söz çok şey anlamlandırmaz: Gündüz olduğunu ve aydınlık olduğunu ileri sürmez, gündüzse aydınlık olduğunu söyler. Bu yüzden önermenin varlığını değil, bir tür gerekmeyi anlamlandırır; ikisinin de var olduğunu değil, biri varsa ötekinin onu izlediğini söyler ve bu iki şey bir bakıma tek bir anlayışta buluşur. Porphyrius bu önermeyi çok şey anlamlandırır gibi göründüğü için ayrı koyar; önermelerin çokluğu anlamlandırmaların çokluğunu taklit eder, ama dediğimiz gibi çok şey değil, tek bir gerekmeyi anlamlandırır.
Demek ki tek şey anlamlandıran bileşik önermelerin iki tarzı vardır: Ya terimlerden bileşip tek şey anlamlandırır, "Akıllı ölümlü canlıdır" gibi; ya önermelerden bileşip bağlaçla bağlanır, çok şey anlamlandırır gibi bir görüntü yayar, ama tek şey anlamlandırır, "Gündüzse aydınlıktır" gibi.
Bileşik ve basit sözlerin dağılımı böyle olunca, bileşik olsun bileşik olmasın, sözler iki şekilde tek, iki şekilde çoktur. Söz bir bakımdan bağlaçla tek olduğu zaman tek denir, bir bakımdan tek şey anlamlandırdığı zaman; yine bir bakımdan bir bağlaçla bağlanmadığı zaman çoklu denir, bir bakımdan çok şey anlamlandırdığı zaman. "Tek önerme sözü, bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çok önerme ise bir şey değil çok şey anlamlandıranlar ya da bağlaçsız olanlardır" sözü budur. Çünkü söz, dediğimiz gibi, iki şekilde tektir: Bağlaçla olduğu zaman ya da tek şey anlamlandırdığı zaman. Çoklu söz ise çok şey anlamlandıran ya da bağlaçsız bağlanan sözdür. "Çok" diye, ya anlamlandırmanın çokluğunu taşıyan ya da bağlaçsız olan çoklu sözlere demiştim. "Ya da bağlaçsız olanlar" derken hepsini kapsamıştır. Çünkü önerme bileşik olmasa da çoklu olabilir: "Cato filozoftur". Terimlerden bağlaçsız olsa da çoklu olur: "Atinalı Platon Lykeion'da tartışıyor". Önermelerden bağlaçsız bileşik olsa da: "İnsandır, canlıdır". Terimlerden bağlaçla bileşik olsa da: "Iupiter ve Apollon tanrıdır". Önermelerden bağlaçla bileşik olsa da: "Hem Apollon kâhindir hem Iupiter gürler".
quidem oratio, una tamen: sed quoniam composita oratio aliquoties quidem continue sine conjunctione dicitur, aliquoties conjunctione copulatur, fiunt hinc quatuor differentiae. Est enim una oratio composita ex terminis continuatim dictis, et sine conjunctione, unam sententiam monstrans, ut est animal rationale, mortale, mentis et disciplinae perceptibile. Haec enim oratio composita quidem est ex multis terminis, sed conjunctionem non habet, nam quod dictum est mentis et disciplinae perceptibile, haec conjunctio quae est et nullam in tota propositione vim obtinet, neque enim conjungit propositionem, sed artem addit, cujus susceptibilis homo esse videatur, et habet unam substantiam subjectam, quae est homo. Alia vero est composita ex terminis, nulla conjunctione copulatis, multiplex, et non unam significans propositio, ut est, Plato Atheniensis philosophus disputat. Aliud enim est esse Platonem, aliud esse philosophum, aliud esse Atheniensem, aliud disputantem, et haec conjuncta unum aliquid non faciunt, quasi substantiam. Quare haec multiplex est, sed eam manifestum est nulla conjunctione copulari. Alia vero est composita ex propositionibus in con junctis multiplex, ut est Jupiter optimus maximus est, Juno regina est, Minerva dea sapientiae est, quas si quis sub unum continueque proferat, plures quidem propositiones sunt, et oratio multiplex, sed conjunctione carent. Alia vero est composita alia, vel ex terminis, vel ex propositionibus, conjunctione copulatis, multiplex et multa significans, et ex terminis quidem composita, ut si quis dicat: Jupiter et Apollo sunt dii. Ex propositionibus autem conjuncta multa significans est, ut si quis dicat., et Apollo vates est, et Jupiter tonat. Est autem praeter has alia composita oratio ex propositionibus conjunctione conjunctis, unam significans rem ut cum dico: Si dies est, lux est. Duae enim propositiones quae sunt istae, dies est, lux est, si conjunctione copulantur, sed haec oratio non significat multa, neque enim diem esse et lucem proponit esse, sed si dies est, lucem esse. Quocirca significat consequentiam quamdam, non existentiam propositionis, non enim dicit utrasque esse, sed si una est, aliam consequi, quod utrumque in unam quodammodo intelligentiam congruit. Sed hanc Porphyrius propositionem extrinsecus proponit, idcirco quod plura significare videbatur, ipsa enim propositionum pluralitas multitudinem simulat significationum, sed (ut dictum est)non plures significat res, sed unam consequentiam. Compositarum igitur et unam rem significantium propositionum duplex modus est. Aut enim ex terminis conjuncta unam rem significans composita oratio, ut animal rationale, mortale est Aut ex propositionibus composita et conjunctione copulata, imaginem quidem emittens plura significandi, unam vero rem significans oratio ut si dicamus, si dies est, lux est. Cum ergo haec sit distributio compositarum et simplicium orationum, duplici modo unae orationes sunt, et duplici multae. Sive autem in compositae, et sive compositae, et uno quidem modo una oratio dicitur cum cum conjunctione una est. Alio vero cum unam rem significat, rursus uno dicitur modo multiplex oratio cum aliqua conjunctione non copulatur, alio vero cum plura significat, atque hoc est, quod ait: Est autem una oratio enuntiativa quae unum significat vel conjunctione una Plures autem quae plura et non unum, vel inconjunctae; est enim (ut dictum est) dupliciter una oratio, vel quando cum conjunctione est, vel cum unam rem significat. Multiplex autem oratio est, vel quae multa significat, vel quae sine conjunctione conjungitur, multas enim orationes vocavi eas quae sint multiplices, et vel significationis pluralitatem teneant, vel praeter conjunctiones sint. Quod autem ait, vel inconjunctae, totum complexus est, multiplex est enim propositio vel si fuerit in composita, quemadmodum est, Cato philosophus est. Multiplex etiam vel si fuerit ex terminis praeter conjunctionem, quemadmodum dictum est, ut Plato Atheniensis in lycaeo disputat; vel si composita sit ex propositionibus praeter conjunctionem, quemadmodum est, homo est, animal est; vel si composita sit ex terminis conjunctione copulatis, ut Jupiter et Apollo dii sunt; vel si composita sit ex propositionibus per conjunctionem, quemadmodum est, et Apollo vates est, et Jupiter tonat.
PL64.449_2"Bir şey değil çok şey anlamlandıranlar" demesinin sebebi şudur: Bazı şeyler parçalarında çok şey anlamlandırır, ama bütün birleşimde tek şey gösterir. "Akıllı, ölümlü canlı" böyledir: Bunların hepsi çok şey anlamlandırır, çünkü canlı başka, akıllı başka, ölümlü başkadır; ama bütünün anlamlandırdığı tek şeydir, o da insandır. "Atinalı filozof Sokrates" dediğimde ise hem her biri çoktur hem hepsi bir arada yine çoktur; çünkü bunlar arazdır ve hiçbir cevhere suret vermez.
Bağlaçla ya da anlamlandırmayla tek olan, bağlaçsız ya da çoklu anlamlandırmayla çok olan sözler hakkında bunu söyledi. Basit ve bileşik sözler hakkında sonra söylediklerini, açıklama oraya gelince açıklayacağız; şimdi sıraya dönelim.
Yukarıda basit önermenin, ki Yunanların adlandırdığı bu önermeye biz yüklemli diyebiliriz, daima fiil yüklemiyle kurulduğunu, ama daima ad konusuyla kurulmadığını söylemişti; çünkü konu bazen belirsiz ad, ya da adın çekimi, ya da fiil olur. Basit sözün basit deyişlerle kurulduğunu söylediğine, olumlama ve olumsuzlamanın da söz olduğu kesin olduğuna göre, olumlama ve olumsuzlamanın deyişle kurulup biçimlendiğini açıkça göstermiş oldu: Hem de olumlama ve olumsuzlamayı daima yalnız yüklenen fiil deyişi tamamlar, konu olan ad deyişi her zaman tamamlamaz. Bunu böyle koyduktan sonra, yüklemli, yani basit önermeleri biçimlendiren deyişin ne olduğunu açıklıyor: "Öyleyse ad ve fiil yalnız deyiş olsun." "Yalnız deyiş olsun" demesinin sebebi, bazı deyişlerin aynı zamanda olumlama ya da eksik söz olmasıdır; bunu yukarıda söylemiştik.
Cur autem dixit, plures autem, quae plura, et non unum, hoc est quod sunt quae plura significent in sermonibus, unum tamen in tota compositione demonstrent, ut est, animal rationale, mortale, haec enim omnia multa significant; aliud est enim animal, aliud rationale, aliud mortale, sed totum significans unum est, quod est homo. Cum autem dico, Socrates Atheniensis philosophus, et singula plura sunt, et omnia simul plura nihilominus sunt. Haec enim accidentia sunt, et nullam substantiam informant, atque hoc quidem dixit de orationibus quae vel conjunctione unae essent, vel significatione, et rursus de multis quae vel praeter conjunctionem multae essent, vel significatione multiplici. Quae vero in simplicibus atque compositis posterius dixit, cum ad id loci expositio venerit, explicabitur; nunc autem revertamur ad ordinem. Igitur quoniam supra dixerat simplicem propositionem, quam Graeci dicunt, nos praedicativam interpretari possumus, semper verbi praedicatione constitui, non autem semper nomine subjecto, quod aliquoties quidem vel infinitum nomen, vel casus nominis, vel verba subjecta sunt. Cum ergo dictionibus simplicibus constitui diceret simplicem orationem, et affirmationem negationemque orationes esse constaret, manifestum fecit affirmationem et negationem dictione constitui et formari, ita quidem ut affirmationem et negationem semper sola verbi dictio praedicata, non autem semper dictio nominis subjecta perficeret. Cum igitur haec ita proposuisset, nunc quid sit dictio, quae praedicativas, id est simplices propositiones format, exponit, dicens: Nomen ergo, et verbum dictio sit sola, quod ideo ait, dictio sit sola, quod sunt quaedam dictiones simul etiam affirmationes, vel imperfectae orationes. quod jam supra dictum est.
PL64.451Adın ve fiilin niçin yalnız deyiş olduğunu ise şöyle gösteriyor: "Çünkü bir şeyi sesle böylece anlamlandıran kimse için, ister biri sorduğunda ister sorulmadan kendisi söylediğinde, önerme bildirdiği söylenemez." Anlamı şudur: Önerme iki şeyle biçimlenir: kendi tabiatı ve cevheriyle, bir de kullanımı ve işlenişiyle. Tabiatı, onda doğruluğun ya da yanlışlığın bulunmasıdır. Kullanımı ise ya bir şeyin sorularak ileri sürülüp cevaplanması, "Ruh ölümsüz müdür?" gibi; ya da birinin kendi görüşünü bildirmesidir, kendi iradesiyle "Ruh ölümsüzdür" demesi gibi. Bu yüzden önermenin tabiatından ve cevherinden gelen tarifi şudur: Önerme, içinde doğru ya da yanlış bulunan sözdür. Kullanımından ve işlenişinden gelen tarife göre, önerme sözü, doğru ya da yanlış bir şey duymak için sorarak ileri sürdüğümüz sözdür; kendi söyleyişimizden gelen tarife göre ise bir şey ileri sürüp doğru ya da yanlış gösterdiğimiz sözdür.
Şu hâlde her önerme sözü ya soruda ya kendiliğinden söyleyişte yer aldığına, her ikisinde de önermenin tabiatı ve cevheri öyle bulunduğuna göre, soruda yer alıp cevapla birleşince doğru ya da yanlış taşıdığına, kendi başına söylenince de bunlardan birini taşıdığına göre, deyişlerde, diyor, biri sorsun ya da biri kendiliğinden söylesin, doğru ya da yanlış bulunmaz. Biri sorup "Sokrates tartışıyor mu?" dese, öteki de "Tartışıyor" diye cevap verse, bu "tartışıyor" cevabı bütün soruyla birleşirse doğru ya da yanlış anlamlandıran bir sözün anlamını taşıyabilir. Kendi başına anlaşılırsa, başkasının sorusuna cevap verilmiş olsa da doğrudan ve yanlıştan yoksun kalır. Aynı şekilde kimse sormadan biri kendiliğinden "Sokrates" ya da "yürüyor" dese, ne doğru ne yanlış bir şey belirtir. Demek ki fiiller ve adlar yalnız deyiştir, çünkü basittirler. Adlardan ve fiillerden bileşmiş sözlerde başka deyişler de vardı, ama tam düşünce değildiler; çünkü ne biri sorunca ne biri kendiliğinden söyleyince doğru ya da yanlış anlamlandırırlar. Başka deyişler de vardı ki biri sorunca da kendiliğinden söyleyince de doğru ya da yanlış taşırlardı; bunlar olumlamalar ve olumsuzlamalardı.
Anlam böyledir. Kelimelerin sırası ise şöyledir: Öyleyse ad ve fiil yalnız deyiş olsun, çünkü bir şeyi sesle, yani fiille ya da adla anlamlandıran kimsenin önerme bildirdiğini söyleyemeyiz. Fiille ya da adla bir şey anlamlandıran herkesin önerme bildirdiğini, biri sorsun ya da sormasın, kendisi söylesin, söyleyemeyiz. Şöyle demiş gibidir: Fiiller ve adlar yalnız deyiştir, çünkü fiillerle ve adlarla bir şey anlamlandıran insanın, ister biri sorsun ister basit deyişi kendiliğinden söylesin, önerme bildirdiğini söyleyemeyiz. Önerme bildirmek ise doğruyu ya da yanlışı belirten söz söylemektir.
*Bunlardan biri basit önermedir: bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey. Öteki bunlardan bağlanmış olan, yani artık bileşik bir tür sözdür.*
Cur autem nomen et verbum solae sint dictiones. monstrat Quoniam non est dicere sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante vel non, sed ipso proferente. Sensus hujusmodi est: Enuntiativa propositio his maxime duobus formatur, per propriam naturam atque substantiam, et per ejus usum atque tractatum, et natura quidem ipsius est, ut in ea veritas inveniatur aut falsitas, usus autem cum aliquid aut interrogando proponitur et respondetur, ut utrum anima immortalis est, aut certe cum aliquis per suam sententiam enuntiat atque profert, ut si quis dicat hoc ipsum ex propria voluntate anima immortalis est, unde definitio quoque enuntiationis unius quidem naturae atque substantiae talis redditur. Enuntiatio est oratio, in qua verum falsumve est. Ex usu vero ejus atque tractatu enuntiativa oratio est, quam interrogant es proponimus ut verum vel falsum aliquid audiamus. Ex nostra vero prolatione, quam proponentes aliquid verum falsumve monstramus. Ergo cum omnis enuntiativa oratio aut in interrogatione posita sit, aut in spontanea prolatione, et in utriusque enuntiationis natura et substantia illa versetur, ut sive in interrogatione sit posita cum respondetur conjuncta, verum habeat vel falsum, sive per se prolata utrumlibet retineat, dictiones, inquit, vel alio interrogante, vel quolibet proferente, et sponte dicente, verum falsumve non continetur. Si enim quis dicat interrogans, Socrates ne disputat? alius respondeat. Disputat, hoc quod respondit, disputat, si cum tota interrogatione jungatur, potest habere intellectum verum falsumve significantis orationis. Sin vero per se intelligatur, disputat, quanquam alio interrogante responderit, sine vero tamen falsoque relinquitur. Similiter etiam si quis dicat, Socrates vel ambulat, nullo interrogante, sed ipse proferens, nec verum aliquid nec falsum designat. Ergo verba et nomina dictiones solum sunt, quoniam et simplices sunt. Erant enim aliae quaedam dictiones in orationibus, nominibus verbisque compositis, sed nondum perfectae sententiae, quoniam neque verum, neque falsum, vel alio interrogante, vel quolibet sponte proferente significant. Erunt enim aliae quaedam dictiones quae alio interrogante et quolibet sponte proferente verum falsumve retinerent, in his scilicet quae erant affirmationes aut negationes. Quocirca sensus hujusmodi est. Ordo autem verborum sic se habet: Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non possumus dicere significantem aliquid sic voce, id est verbo vel nomine enuntiare. Non enim possumus dicere quoniam quisquis verbo vel nomine significat aliquid, ille enuntiat, vel aliquo interrogante, vel non, sed ipso proferente, tanquam si sic diceret, verba ipsa et nomina dictiones solae sunt, quoniam verbis et nominibus significantem hominem aliquid non possumus dicere quoniam enuntiat quidquam sive cum aliquis interroget, sive ipse sponte proferat simplicem dictionem. Enuntiare autem est orationem dicere quae verum falsumve designat. Harum autem, haec simplex quidem est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam composita.
PL64.451_2Yukarıda tek ve çok sözlerden bahsetti; tek olanı ya söyleyiş bakımından bağlaçla tek ya da kendi tabiatına göre anlamlandırmayla tek olarak koydu, çok olanı ise ya bağlaçtan yoksun ya da anlamlandırmasında çok şey kapsayan olarak. Tek söz başka, basit başka, bileşik başka, çok söz başka olduğundan, bunlardan sonra basit ve bileşik söze dönüyor; basit önerme sözünün biri konu, öteki yüklem olan iki terimden oluştuğunu söylüyor. "Bunlardan" derken önerme sözlerini kastediyor; biri basit önermedir diyor, basit önermenin ne olduğunu da şöyle koyuyor: "bir şey hakkında bir şey", ki "yüklersek" diye tamamlamak gerekir. Anlam şudur: Önerme sözlerinden basit önerme, bir şey hakkında bir şey yüklediğimiz sözdür. "Platon tartışıyor" dersem Platon hakkında bir şey, yani "tartışıyor"u yüklemiş olurum. Bu basit önermedir, çünkü iki terim ve parçadan bağlanmıştır. Bazı sözlerin terimleri daha çoksa, parçaları iki terimin sayısını aşıyorsa, onlara bileşik söz denir. Bileşik önerme şöyledir: "Gündüzse aydınlıktır". "Gündüzdür" ve "aydınlıktır" iki basit önermedir, birleşince tek bir bileşik önerme yapar. "Öteki", yani öteki söz, "bunlardan", yani basit önermelerden bağlanmış olan, "artık bileşik bir tür sözdür" sözü budur; bu basit söz değildir. Basit sözün parçaları yalnız deyişlerdir, bileşik sözün parçaları ise, yukarıda koyduğum gibi, sözlerdir.
Aristoteles'in karıştırdığı sıra şudur: Önce olumlama ve olumsuzlamayı, hangisinin birinci, hangisinin sonra olduğunu anlattı. Sonra tek ve çok sözlerden bahsetti, en sonunda basit ve bileşik sözlerden. Ama araya bazı şeyler kattığı için onları biraz erteleyerek düşüncenin düz sırasını sürdürdük, Aristoteles'in uzun devriğini parçaları birleştirerek kısalttık. Çünkü "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama, ötekiler bağlaçla tektir" demesi, "Tek önerme sözü bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çok önerme ise bir şey değil çok şey anlamlandıranlar ya da bağlaçsız olanlardır" demesi ve yine "Bunlardan biri basit önermedir: bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey. Öteki bunlardan bağlanmış olan, yani artık bileşik bir tür sözdür" diye eklemesi aynı anlamda değildir. Önce söylediği "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama" sözünü olumlamanın önce, olumsuzlamanın sonra olduğunu göstermeye bağladı, çünkü "sonra olumsuzlama" diyor; demek ki "birinci" olumlamaya konmalıdır. Biraz sonra gelen "Tek önerme sözü bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çok önerme ise bir şey değil çok şey anlamlandıranlar
Quoniam superius de unis orationibus atque pluribus dixit, et unam quidem posuit, quae aut conjunctione una esset secundum prolationem, aut significatione secundum propriam naturam. Plures vero quae aut conjunctione carerent, aut multa significatione sua complecterentur, quoniamque aliud erat una oratio, aliud simplex, aliud composita, aliud plures, post illa ad simplicem compositamque revertitur dicens simplicem esse orationem enuntiativam quae duobus terminis continetur, quorum unum subjectum est, alterum praedicatum. Quod vero ait, Harum autem, enuntiativarum scilicet orationum, dixit, haec quidem simplex est enuntiatio, et quae simplex est enuntiatio, ipse proposuit dicens, ut aliquid de aliquo subaudiendum est praedicemus, ut sit hic sensus. Harum autem enuntiativarum orationum est simplex enuntiatio, si aliquid unum de uno aliquo praedicemus, ut si dicam Plato disputat, de aliquo Platone aliquid, id est disputat, praedicavi. Et haec simplex est enuntiatio. Idcirco quoniam duobus terminis partibusque conjungitur. Si qua vero plures habeat terminos, et ejus partes duorum terminorum multitudinem egrediantur, illae compositae orationes dicuntur, et est enuntiatio composita hujusmodi: si dies est, lux est, dies enim est, et lux est. Duae sunt simplices enuntiationes, quae conjunctae unam compositam perfecerunt, atque hoc est quod ait: Haec autem, id est alia oratio, ex his conjuncta, id est ex simplicibus enuntiationibus velut oratio quaedam jam composita est, haec enim non simplex est oratio. Simplex enim oratio solas dictiones in suis habet partibus, composita vero etiam orationes, sicut haec quam supra posui. Est ergo hic ordo quem ipse confudit, prius enim de affirmatione et negatione, quae prima esset, quae posterior, expedivit. Dehinc de unis orationibus, et de pluribus dixit, postremo de simplicibus atque compositis. Sed quoniam quaedam in medio permiscuit, ea paululum differentes directam sententiae seriem continua vi mus, longum Aristotelis hyperbaton partium conjunctione recidentes neque enim simile vel quod ait: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, aliae vero conjunctione unae, et rursus cum dicit: Est una oratio enuntiativa quae unum significat, vel conjunctione una. Plures autem quae plura, et non unum, vel inconjunctae, vel cum rursus addit. Harum autem haec simplex quidem est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta velut oratio quaedam jam composita. Sed illud quidem quod prius dixit, est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, ad hoc retulit, ut priorem affirmationem esse monstraret, posteriorem vero negationem; ait enim deinde negatio, unde quod ait prima ad affirmationem ponendum est, quod vero secutus est paulo post. Est autem una oratio enuntiativa quae unum significat, vel conjunctione una. Plures autem, quae plura, et non unum
PL64.453ya da bağlaçsız olanlardır" sözünü ise hangi sözlerin tek sayılması gerektiğini öğretmeye bağladı: Bir şey anlamlandıranlar ya da bağlacın tek yaptığı sözler; hangilerinin çok sayılması gerektiğini de: Anlamlandırmada çok şey taşıyanlar ya da gövdesi hiçbir bağlaçla bileşmemiş olanlar. En sonunda eklediği "Bunlardan biri basit önermedir: bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey. Öteki bunlardan bağlanmış olan, yani artık bileşik bir tür sözdür" sözünü basit ve bileşik sözlere bağladı; yalnız iki terimden bağlananlara basit, basit önerme sözlerinden bağlananlara bileşik dedi.
Bütün sıra şöyle olsun: "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama"; sonra aradakiler atlanıp şu gelsin: "Tek önerme sözü bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çok önerme ise bir şey değil çok şey anlamlandıranlar ya da bağlaçsız olanlardır"; bundan sonra da ardından gelenler atlanıp şu gelsin: "Bunlardan biri basit önermedir: bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey. Öteki bunlardan bağlanmış olan, yani artık bileşik bir tür sözdür." Şöyle demiş gibidir: Önermeler arasında birinci söz olumlamadır, ikincisi olumsuzlama; olumlama ve olumsuzlamalardan tek söz, bir şey anlamlandıran ya da bağlaçla tek olandır; çoklu söz ise çok şey anlamlandıran ya da bağlaçla bağlanmayan sözdür. Bunlardan basit olan iki terimden oluşur, "bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey" gibi; bileşik olan ise basit olumlamalardan bağlanır.
"Bir şey hakkında bir şey ya da bir şeyden bir şey" demesi şudur: "Bir şey hakkında bir şey" olumlamayı anlamlandırır. "Sokrates tartışıyor" dediğimde Sokrates hakkında bir şey, yani "tartışıyor"u yüklemiş olurum ve olumlama olur. "Sokrates tartışmıyor" dersem tartışmayı Sokrates'ten ayırmış, ondan almış olurum ve bu olumsuzlamadır. Çünkü olumlama bir şey hakkında başka bir şeyi yükler ve ona bağlar; olumsuzlama ise bir şeyden başka bir şeyi yükleyerek alır. Şu hâlde "bir şey hakkında bir şey" sözüyle basit olumlamayı, "bir şeyden bir şey" sözüyle basit olumsuzlamayı anlamlandırdı.
*Basit önerme, zamanların bölündüğü gibi bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir. Olumlama, bir şeyin bir şey hakkında bildirilmesidir. Olumsuzlama, bir şeyin bir şeyden bildirilmesidir.*
vel inconjunctae, ad hoc retulit, ut doceret quas unas esse orationes putari oporteret, expediens aut quae unum significarent, aut quas conjunctio unas faceret. Et quas plures, aut quae multa in significatione retinerent, aut quarum corpus nulla esset conjunctione compositum. Quod vero postremo addidit, Harum autem, haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam composita, ad simplices orationes retulit, atque compositas. Simplices dicens duobus solis terminis junctas, compositas, quae ex simplicibus orationibus enuntiativis conjungerentur, ut sit totus ordo hoc modo. Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, et rursus intermissis quae sequuntur, hoc subjiciatur. Est autem una oratio enuntiativa, quae unum significat, vel conjunctione una. Plures autem, quae plura, et non unum, vel inconjunctae, et post hoc intermissis quoque sequentibus, hoc sequatur, harum autem haec quidem est simplex enuntiatio, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam composita, tanquam si sic diceret: Prima quidem inter enuntiationes oratio, affirmativa est, secunda vero negatio, affirmationum autem et negationum, una oratio est, quae unum significat, vel quae conjunctione una est. Multiplex autem vel cujus partes conjunctione copulantur, quae multa significat, vel quae conjunctione non jungitur. Harum quoque simplex est, quae duobus terminis constat, ut aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo; alia vero composita, quae ex simplicibus affirmationibus jungitur. Quod autem dicit aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo, tale est: Aliquid enim de aliquo affirmationem significat, ut cum dico, Socrates disputat, de aliquo Socrate aliquid, id est disputat, praedicavi, et fit affirmatio. Si autem dico, Socrates non disputat, a Socrate disputationem sejunxi, et ab eo abstuli, et hoc est negatio. Affirmatio enim de alia re aliam rem praedicat eique conjungit. Negatio vero a qualibet re quamlibet rem praedicando tollit ergo hoc quod ait, aliquid de aliquo, affirmationem simplicem significavit, quod dicit aliquid ab aliquo, simplicem negationem. Est autem simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. Affirmatio vero est enuntiatio alicujus de, aliquo. Negatio vero est enuntiatio alicujus ab aliquo.
PL64.453_2Çok, tek, basit ve bileşik önermeleri anlattıktan sonra basit önermeyi ele alıyor ve tarifle sınırlıyor: Onun bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını anlamlandıran ses olduğunu söylüyor. "Ses" sözünü cinse, "anlamlı"yı sesin ayrımına bağladı; "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" sözünü de yine anlamlandırılan şeylerin ayrımına. Çünkü önerme kendisiyle söylendiği sesi, bir şey anlamlandırmak üzere kendinde taşır. Neyi anlamlandırdığı ya da belirtmesinin neyle ilgili olduğu ise anlamlı seslerin ayrımına aittir. Sanki şöyle denmiştir: Önerme her şeyi anlamlandırmaz, bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını anlamlandırır. Demek ki basit önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir; yani her önerme ya olumlama ya olumsuzlamadır, çünkü olumlama varlığı, olumsuzlama yokluğu koyar.
Ama bu tarifi ne kısalıkla sınırladığını görmeyen bazıları, sersemce bir yanlışa düştüler. Önermenin olumlama ve olumsuzlamanın cinsi olmadığını iddia ediyorlar. Çünkü bu, diyorlar, önermenin tarifiyse ve her cinsin tarifi kendi türlerine uygulanabiliyorsa, zira her cins kendi türleri hakkında eş anlamlı olarak yüklenir, önerme cinsse ve bunlar onun türleriyse, önermenin bu tarifi şüphesiz olumlamaya ve olumsuzlamaya da uymalıdır. Ama "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı ses" tarifinin olumlamaya uyduğunu kim söyler? Olumlama hem var olma hem olmama hakkında anlamlı ses olamaz, yalnız var olma hakkındadır. Olumsuzlama da var olma ve olmama hakkında değil, yalnız olmama hakkındadır, hiçbir zaman var olma hakkında değil. Çünkü olumsuzlama daima ortadan kaldırır, olumlama ise bağlar ve kurar. Şu hâlde önermenin bu tarifi olumlama ve olumsuzlamaya yüklenemiyorsa, olumlama ve olumsuzlama önermenin türleri değildir.
Bunlar bana çok yanılıyor gibi geliyor; sanki olumlamanın ve olumsuzlamanın aynı tarifte birleştirilmesine bir şey engelmiş gibi. "Olumlama ve olumsuzlama, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir" diyebilirim: "Anlamlı ses" ikisine ortak olur, "var olduğu hakkında" yalnız olumlamaya, "olmadığı hakkında" yalnız olumsuzlamaya ait olur. Ama daha kısası yapılamazdı: Aynı tarifte hem önermenin tabiatını kurdu hem bölmesini yaptı. Sanki "Önerme, doğru ve yanlışın belirtildiği anlamlı sestir; bir türü olumlu, öteki olumsuzdur" der gibi, "Önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir" diyor. "Bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" demek, "doğruyu ya da yanlışı gösteren" demek gibidir. Çünkü bir şeyin var olduğunu koyan her söz, "Gündüzdür" gibi, ya da olmadığını koyan, "Gündüz değildir" gibi, doğruyu ya da yanlışı gösterir. Bir şeyin var olduğu ya da olmadığı konursa, doğruluk ya da yanlışlık orada bulunur. Demek ki "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı ses" demesi, "Önerme doğruyu ve yanlışı anlamlandıran anlamlı sestir" demiş gibidir. Çünkü bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlandırma, doğruyu ve yanlışı göstermektir. Ama aynı tarifte, şaşılacak bir kısalıkla türleri de ayırdı: Sanki "Önerme, doğrunun ve yanlışın gösterildiği anlamlı sestir; bir parçası olumlu, öteki olumsuzdur" der gibi, "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" dedi. Bir şeyin var olduğu hakkında anlamlandırma olumlama, olmadığı hakkında anlamlandırma olumsuzlamadır. Böylece önermenin, bir şeyin var olduğu
Postquam de multis atque unis nec non simplicibus compositisque enuntiationibus expedivit, enuntiationem simplicem tractat, et eam diffinitione concludit dicens, vocem eam esse significantem aliquid esse vel non esse. Quod ergo ait vocem eam esse, ad genus retulit, quod significativam ad ipsius differentiam vocis. Quod de eo quod esset aut non esset aliquid, ad significatarum rerum rursus differentiam retulit, habet enim secum ipsam vocem qua profertur, ut significet quiddam. Quid autem significet, aut circa quid designationem enuntiatio teneat ad differentiam significativarum pertinet vocum, ita enim dictum est, tanquam si diceretur, non omnia enuntiatio significat, sed esse aliquid aut non esse. Est ergo enuntiatio simplex vox significativa de eo quod est esse aliquid, vel non esse, id est omnis enuntiatio, aut affirmatio, aut negatio est, esse enim ponit affirmatio, non esse negatio; sed quanta diffinitionem brevitate constrinxit, quidam non videntes in errorem stolidum falsitatis abducti sunt: contendunt igitur affirmationis et negationis non esse enuntiationem genus Nam si haec, inquit, diffinitio est enuntiationis, omnis autem generis diffinitio propriis speciebus accommodari potest (omne enim genus univoce de speciebus propriis praedicatur), dubium non est quin haec quoque diffinitio enuntiationis, si enuntiatio genus est, affirmationis negationique conveniat si tamen ejus species haec sunt; sed quis unquam dixerit affirmationi convenire hanc diffinitionem quae est vox significativa de eo quod est, aliquid esse, vel non esse? Neque enim fieri potest ut affirmatio vox significativa sit, de eo quod est esse, vel non esse, sed tantum de eo quod est esse, negatio rursus non de eo quod est esse, et de eo quod est non esse, sed tantum de non esse, nunquam etiam de esse. Interimit enim semper negatio, jungit atque constituit affirmatio. Quare si haec diffinitio enuntiationis ad affirmationem negationemque non potest praedicari, affirmatio et negatio enuntiationis species non sunt, qui mihi nimium videntur errare, quasi vero quidquam vetet utrasque affirmationem et negationem simul eadem diffinitione conjungerentur. Possum enim dicere: affirmatio et negatio est vox significativa de eo quod est esse aliquid, vel non esse, ut vox significativa utrisque communis sit, de eo quod est esse aliquid, affirmationis solius, de eo quod est non esse, solius sit negationis. Sed nihil potuit fieri brevius, nisi ut in eadem diffinitione et enuntiationis naturam constitueret, et ipsius faceret divisionem, tanquam enim si ita dixisset; Enuntiatio est vox significativa in qua verum falsumque designantur, hujus autem una species affirmativa est, alia negativa, ita ait. Enuntiatio est vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est. Namque dixit, de eo quod est aliquid vel non est.-tale est ac si diceret quae verum falsumque demonstrat. Omne enim quod esse ponit aliquid, ut si dicam dies est, vel non esse, ut si dicam dies non est, verum falsumve demonstrat. Si ergo aliquid ponatur esse vel non esse, in eo veri et falsitas invenitur, est igitur in hoc quod ait vocem significativam esse de eo quod est aliquid, vel non est, tanquam si diceret: Est enuntiatio. vox significativa verum falsumque significans. Significatio namque de eo quod est esse aliquid, vel non esse, veri falsique demonstratio est: sed in eadem diffinitione species admirabili brevitate partitus est, tanquam enim si diceret, vox significativa est enuntiatio, in qua verum falsumque de monstratur. Sed una ejus pars affirmativa est, alia negativa, ita ait, de eo quod est aliquid vel non est. Significatio enim de eo quod est aliquid, affirmatio est, de eo vero quod non est, negatio. Ita id quod ait designativam esse vocem enuntiationem de eo quod est aliquid
PL64.455ya da olmadığı hakkında belirten ses olduğu sözünde tek bir anlayış ikisini toplar. Çünkü "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" sözü iki şeyi anlamlandırır: hem doğru ve yanlışın gösterilmesini hem olumlama ve olumsuzlamanın bölünmesini.
Ama Alexandros kendi görüşünden vazgeçmiyor ve ötekilerin yanılgısından başka bir yanılgıya da tutulmuyor. Burada da, diyor, önermenin olumlama ve olumsuzlamanın cinsi olmadığı görülüyor; çünkü önermenin tarifinde olumlamayı ve olumsuzlamayı parça gibi kullandı. Her bileşik ve her eş adlı şey ya parçalarıyla ya anlamlandırdığı şeylerle tanımlanabilir: Biri üç sayısını tanımlamak isteyip "Üç, birden ve ikiden bağlanmış sayıdır" derse; ya da biri insanı tanımlamak isteyip "İnsan, ya akıllı ölümlü canlıdır ya da renklerle veya madenle yapılmış şöyle bir taklittir" derse, eş adlı ad, eş adlı adın belirttiği şeylerle gösterilmiş olur. Burada da aynı şekilde, diyor, "Önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir" sözü, "Önerme, olumlu ya da olumsuz sestir" demektir. Böylece aynı yanılgıya düşüyor, aynı tarifle hem bölmeyi nasıl yaptığını hem önermenin tabiatını nasıl gösterdiğini görmüyor. Bu açıklamayı ise, bildiğim kadarıyla, ne Porphyrius ne başka bir şerhçi görmüştür.
Aspasius da Alexandros'la aynı görüştedir. Çünkü Alexandros, Aristoteles'in önermeyi burada başka bir yerde, yani Analitikler'de tarif ettiği gibi tarif ettiğini söyler. Orada önermeyi şu tarifle sınırlar: "Önerme, bir şey hakkında bir şeyi olumlayan ya da bir şeyden bir şeyi olumsuzlayan sözdür." Aspasius da aynı şeyi izler.
Porphyrius ise şöyle der: Tarifin inceliği hayranlık vericidir. Önerme, olumlama ve olumsuzlamanın gücünden tarif edilmiştir; olumlamanın ve olumsuzlamanın kendisi ise terimlerden. Olumlama iki terimden oluşur ve bir şeyin bir şeye ait olduğunu anlamlandırır, ama bütün gücü bir şeye evet demektir. Olumsuzlama da bir şeyin bir şeye ait olmadığını anlamlandırır, ama bütün gücü bir şeye hayır demek ve onu ayırmaktır. Yahut olumlama bir şeyin bir şeye ait olduğunu belirtir, ama bütün gücü bir şey koymaktır: Bir şeyin bir şeye ait olduğunu gösterince bir şey koyar. Olumsuzlama da bir şeyin bir şeye ait olmadığını bildirir, ama bütün gücü kaldırmaktır. Şu hâlde, diyor, şimdi önermeyi olumlamanın ve olumsuzlamanın bütün gücünden tarif ediyor: "Önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir." Bu, olumsuzlama ve olumlamanın gücüne aittir; sanki "Önerme, bir şey koyan ya da kaldıran anlamlı sestir" der gibidir, bunlar da olumlamanın ve olumsuzlamanın has güçleridir. "Önerme, bir şeyin bir şeye ait olduğu ya da olmadığı hakkındadır" deseydi, önermeyi olumlamanın ve olumsuzlamanın terimlerinden tarif etmiş görünürdü. Ama "bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" deyince ikisinin bütün gücünden belirliyor. "Gündüz vardır" olumlamasında terimler bakımından var olmayı gündüze bağladığını gösterdi; ama böyle bir önermenin bütün gücü bir şeyin var olduğunu bildirmektir. Yine "Gündüz yoktur" dediğimde bir şeyin bir şeye ait olmadığını söylüyorum, ama bütün gücü yokluğu söylemektir. Demek ki Porphyrius'a göre önerme olumlama ve olumsuzlamanın bütün gücünden tasvir edilmiştir, olumlama ve olumsuzlama ise kendi terimlerinden.
Çünkü "Olumlama, bir şeyin bir şey hakkında bildirilmesidir" diyor ve olumlamanın tarifinde cinsi alıyor; çünkü önerme, dediğimiz gibi, olumlama ve olumsuzlamanın cinsidir. Bunu Aristoteles daha açık gösterir: İkisinin tarifinde "önerme" adını yazıp "Olumlama, önermedir" der gibi "bildirme" der. Bunu cinse bağladı; "bir şeyin bir şey hakkında" diye eklediğini ise terimlere götürdü. Çünkü basit olumlamada bildirilerek bir şey hakkında bir şey yüklenir: "Gündüz vardır"da, gündüzün var olduğu. Olumsuzlama da böyle tarif edilmiştir: "Olumsuzlama, bir şeyin bir şeyden bildirilmesidir"; "bildirme" kısmı yine cinstendir, "bir şeyin bir şeyden" kısmı yine terimlere döner. Çünkü "Gündüz yoktur" olumsuzlamasında bildirerek varlığı gündüzden kaldırırız.
vel non est, utrumque una colligit intelligentia. Hoc enim quod dixit de eo quod est aliquid aut non est, utrumque significat, et veri falsique demonstratio nem, et affirmationis negationisque divisionem. Sed Alexander et propria sententia non desistit, nec alio quam caeteri tenetur errore. Ait enim hic quoque apparere non esse genus affirmationis et negationis enuntiationem, quoniam ita in diffinitione enuntiationis affirmatione, et negatione, ut partibus usus est. Omne autem compositum atque omne aequivocum vel suis partibus, vel suis significat is definiri potest, ut si quis ternarium numerum definire volens dicat: Ternarius numerus est qui ex uno duobusque conjunctus est; ve] si quis hominem definire volens dicat: Homo est, aut animal rationale mortale, aut hujusmodi coloribus, vel metallo facta simulatio, ita nomen aequivocum ex his quae ipsum nomen aequivocum designabat, ostensum est, hic ergo eodem modo: Enuntiatio inquit, est vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, tanquam si diceret: Enuntiatio est vox aut affirmativa, aut negativa, in eumdem scilicet errorem labens, nec videns quemadmodum una diffinitione, et divisionem fecerit, et naturam enuntiationis ostenderit, sed hanc expositionem (quod adhuc sciam) neque Porphyrius, neque ullus alius commentatorum vidit. Aspasius etiam consentit Alexandro: dicit enim Alexander eodem modo hic diffinisse Aristotelem enuntiationem, sicut alibi quoque, id est, in resolutoriis: illic enim ita propositionem, quae est enuntiatio, diffinitione conclusit dicens: Propositio ergo est oratio affirmativa vel negativa alicujus de aliquo, vel alicujus ab aliquo quo. Idem quoque Aspasius sequitur. Porphyrius autem sic dicit: Admirabilem esse subtilitatem diffinitionis, ex sua enim vi affirmationis et negationis, enuntiatio diffinita est. Ex terminis vero, ipsa affirmatio atque negatio; affirmatio namque in duobus terminis constans, aliquid alicui inesse significat. Tota autem vis ipsius est aliquid annuere, negatio quoque aliquid alicui non inesse significat, sed tota vis ipsius est aliquid abnuere atque disjungere, vel rursus affirmatio aliquid alicui inesse designat, sed vis ipsius tota ponere aliquid est. Cum enim aliquid alicui inesse demonstrat, ponit aliquid; rursus negatio. quidem aliquid alicui non inesse declarat, sed tota vis ejus auferre est. Ergo nunc, inquit, enuntiationem ex tota vi affirmationis negationisque diffinit dicens: Enuntiatio est vox significativa de eo quod aliquid est vel non est. Hoc autem ad negationis pertinet affirmationisque vim pertinet, tanquam si diceret, enuntiatio est vox significativa quae ponit aliquid, aut tollit, quae propriae virtutes sunt affirmationis et negationis. Si enim ita dixisset, enuntiatio est de eo quod est aliquid alicui vel non est, tunc ex terminis affirmationis vel negationis enuntiationem diffinisse videretur; cum autem dicit de eo quod est aliquid vel non est, de tota utrorumque vi determinat. In hac enim affirmatione quae dicit dies est, secundum terminos adesse monstravit, est enim diei applicuit, sed tota hujusmodi propositionis vis est, aliquid esse declarare: rursus cum dico, dies non est, aliquid alicui non esse pronuntio, sed tota vis hujus est non esse dicere; quare manifestum est secundum Porphyrium ex tota vi affirmationis et negationis enuntiationem esse descriptam, ex suis vero terminis ipsam affirmationem et negationem. Ait enim, affirmatio vero est enuntiatio alicujus de aliquo, in affirmationis diffinitione genus sumens; enuntiatio enim(ut dictum est)genus est affirmationis et negationis, quod ipse Aristoteles clarius demonstrat, qui in utrorumque diffinitione enuntiationis nomen ascripsit dicens: Affirmatio vero est enuntiatio. Hoc enim retulit ad genus, quod vero addidit alicujus de aliquo reduxit ad terminos, in simplici enim affirmatione aliquid de aliquo enuntiando praedicatur, ut in eo quod est, dies est, esse diem. Negatio quoque ita diffinita est; negatio est enuntiatio alicujus ab aliquo, quantum ad enuntiationem rursus a genere, quantum ad alicujus ab aliquo, rursus ad terminos. In hac enim negatione quae est, dies non est, esse a die enuntiando tollimus;
PL64.455_2Ama yalnız şimdiki zamanın önermesini tarif etmiş görünmesin diye, önerme tarifinin öteki zamanlar için de anlaşılmasını ekledi: "Önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir" dedi ve "zamanların bölündüğü gibi" diye ekledi. Çünkü zamanlar üçe bölünmüştür: Her zaman ya gelecek ya şimdi ya geçmiştir, ya da bunlardan karışıktır. Demek ki önerme, bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını anlamlandıran anlamlı sestir. Ama bu şimdiki zamanı belirttiği için, diyor, yalnız şimdiki zamandan değil, bölünen zamanlardan da söz ediyoruz; var olma ve olmama geleceğe de geçmişe de gelsin; önerme bazen böyle var olmayı ve olmamayı anlamlandırsın, yani böyle koysun ve kaldırsın: Şimdiki zamanı koysun ve kaldırsın, "Sokrates vardır", "Sokrates yoktur" gibi; geçmişi koysun ve kaldırsın, "Sokrates vardı", "Sokrates yoktu" gibi; aynı şekilde geleceği, "Sokrates olacak", "Sokrates olmayacak" gibi. Şu hâlde bütün bu zamanlarda önermenin bütün gücü bir şeyin var olmasına ya da olmamasına, yani koymaya ve kaldırmaya bağlıdır. "Zamanların bölündüğü gibi bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında" sözü budur; sanki önerme sesi, zamanlar nasıl bölünüyorsa, ister şimdiki ister geçmiş ister gelecek zamanda, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlandırır, demiş gibidir.
Tarifin sırasının niçin böyle olduğunu birkaç sözle açıklayayım. Önce adı, sonra fiili, ardından sözü, sonra önermeyi, ondan sonra olumlamayı, en son olumsuzlamayı tartıştı. Her bileşik kendi parçalarından sonradır, her cins kendi parçalarından öncedir. Demek ki bileşiklerde parçalar bütünden önce, cins ve türlerde parçalar bütünden sonradır. Yine bileşiklerde bütün parçalardan sonra, tür ve cinslerde bütün parçalardan öncedir. Fiiller ve adlar ne olumlamanın ne olumsuzlamanın ne önermenin
sed ut non solum praesentis temporis enuntiationem diffinisse videretur, addidit enuntiationis diffinitionem de aliis quoque temporibus intelligi; ait enim: enuntiatio est vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, adjecitque quemadmodum tempora divisa sunt. Divisa enim sunt tempora in tres, omne enim tempus aut futurum est, aut praesens, aut praeteritum, aut ex his mixtum. Enuntiatio est ergo vox significativa, significans aut esse aliquid, aut non esse. Sed quoniam hoc tempus praesens designat, non solum de praesenti, inquit, loquimur, sed etiam de his temporibus quae dividuntur, ut hoc esse, et non esse, et in futurum veniat et in praeteritum, ut aliquoties sic esse et non esse significet, id est sic ponat atque sic auferat, enuntiatio, ut et praesens tempus ponat, et auferat, ut est, Socrates est, Socrates non est, et praeteritum ponat et auferat, ut Socrates fuit, Socrates non fuit, eodem, quoque modo futurum, Socrates erit, Socrates non erit. Ergo in his omnibus temporibus secundum esse aliquid vel non esse aliquid, id est secundum ponere, et auferre tota enuntiationis vis est; hoc ergo est quod ait, de eo quod est aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt, tanquam si diceret, de eo quod est aliquid vel non est, vox enuntiativa significat, vel in praesens, vel in praeteritum, vel in futurum, quemadmodum ipsa tempora dividuntur. Cur autem talis ordo diffinitionis fuerit. paucis absolvam. Prius enim de nomine, post de verbo, hinc de oratione, rursus de enuntiatione, dehinc de affirmatione, postremo de negatione disseruit. Omne compositum suis partibus posterius est, omne genus suis partibus prius: ergo in compositis partes toto priores sunt, in generibus et speciebus partes toto posterior es. Rursus in compositis totum partibus posterius, in speciebus et generibus totum partibus prius est; ergo quoniam verba et nomina, neque affirmationis neque negationis, neque enuntiationis
PL64.457ne de sözün türü olmadığına, bütün bunların bağlandığı parçaları olduğuna; söz önermenin cinsi, önerme olumlama ve olumsuzlamanın cinsi, olumlama da söyleyiş bakımından olumsuzlamadan önce olduğuna göre, ki kendisi buna tanıktır: Bütün bunlar, söz, önerme, olumlama ve olumsuzlama fiillerden ve adlardan bağlandığı için, adlar ve fiiller hepsinden öncedir. Adla ya kendi başına var olan ya da kendi başına var olan gibi bir şey anlamlandırılır, fiille ise araz, başkasının arazı gibi belirtilir; bu yukarıda söylenenlerden açıktır. Kendi başına var olan öncedir. Demek ki adın anlamlandırdığı şey fiilinkinden öncedir, dolayısıyla ad fiilden öncedir. Şu hâlde ad ve fiil söz, önerme, olumlama ve olumsuzlamadan önce olduğu için, çünkü parçalar bileştirdiklerinden öncedir, haklı olarak hepsinden önce tarif edildi. Ad fiilden önce olduğu için önce ad, sonra fiil tarif edildi. Her cins türlerinden önce olduğu için bunlardan, yani ad ve fiilden sonra sözü tarifle betimledi; söz önermenin yakın cinsi, olumlama ve olumsuzlamanın üst cinsidir. Sözden sonra, sözün türü olup olumlama ve olumsuzlamanın cinsi olan önermeyi. Önermeden sonra da olumlamayı: Olumlama kendi cinsine, yani önermeye göre olumsuzlamayla aynı yaşta bir tür olsa da söyleyişte öncedir; bunu yukarıda "Birinci tek önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama" diye öğretmişti.
Yukarıda onun beş şeyi tarif etmek istediğini söylemiştik: deyiş nedir, önerme nedir, olumlama nedir, olumsuzlama nedir, çelişki nedir. Deyişin ne olduğunu "Öyleyse ad ve fiil yalnız deyiş olsun" sözüyle; önermeyi "Basit önerme, zamanların bölündüğü gibi bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında anlamlı sestir" sözüyle; olumlamayı "Olumlama, bir şeyin bir şey hakkında bildirilmesidir" sözüyle gösteriyor; olumsuzlamayı da "Olumsuzlama, bir şeyin bir şeyden bildirilmesidir" diye tarif ediyor. Geriye çelişkiyi tartışmak kalıyor. Çelişkinin ne olduğunu şöyle anlatıyor:
*Var olanın olmadığını, olmayanın var olduğunu, var olanın var olduğunu ve olmayanın olmadığını bildirmek mümkün olduğuna, şimdiki zamanın dışındaki zamanlarda da aynı şekilde, birinin olumladığı her şeyi olumsuzlamak, olumsuzladığı her şeyi olumlamak mümkün olduğuna göre, her olumlamanın karşıtı bir olumsuzlama, her olumsuzlamanın karşıtı bir olumlama olduğu açıktır. Çelişki de budur: karşıt olumlama ve olumsuzlama.*
neque orationis species erant, sed quaedam horum omnium partes quibus haec omnia jungerentur, oratio autem genus enuntiationis, enuntiatio affirmationis et negationis, affirmatio prior negatione, scilicet secundum prolationem, sicut ipse testatus est. Ergo quoniam haec omnia, et oratio, et enuntiatio, et affirmatio, et negatio verbis et nominibus conjunguntur, his omnibus nomina et verba priora sunt. Nomine autem res aut per se subsistens, aut tanquam per se subsistens significatur, verbo autem accidens designatur, et velut alii accidens, quod ex supradictis planum est, quod autem per se consistit prius est. Ergo id quod nomen significat prius est quam id quod verbum, quare verbo prius est nomen Ergo quoniam nomen et verbum oratione, enuntiatione, affirmatione et negatione priora sunt, partes enim priores sunt his quae componuntur, jure haec ante omnia definita sunt. Quoniam vero nomen prius est verbo, prius nomen, postea vero diffinitum est verbum. Sed quoniam omne genus speciebus suis prius est, post haec, id est nomen et verbum, orationem diffinitione descripsit, quae et proximum enuntiationis genus esset, et superius affirmationis et negationis: post orationem vero enuntiationem, quae cum sit species orationis, affirmationis tamen et negationis esset genus. Post enuntiationem vero affirmationem, quae quanquam negationi aequaeva species esset secundum genus proprium, id est enuntiationem: in prolationem tamen prior est, ut ipse supra jam docuit dicens: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio. Sed quoniam a nobis superius dictum est has eum quinque res diffinire velle, quid sit dictio, quid enuntiatio, quid affirmatio, quid negatio, quid contradictio. Dictionem quid sit ostendit per id quod ait: Nomen ergo et verbum dictio sit sola, enuntiationem vero per quod ait: Est autem simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt, affirmationem vero per id quod ait: Est autem affirmatio enuntiatio alicujus de aliquo; negationem quoque diffinivit dicens: Negatio vero alicujus enuntiatio ab aliquo. Restat ergo de contradictione disserere. Quid sit ergo contradictio ipse prosequitur dicens: Quoniam autem est enuntiare et quod est non esse, et quod non est esse, et quod est esse, et quod non est non esse, et circa ea quae sunt extra praesens tempora similiter omne contingit quod quis affirmaverit. negare, et quod negaverit affirmare; quare manifestum est quoniam omni affirmationi negatio est opposita, et omni negationi affirmatio, et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae.
PL64.457_2Açıklayacağını vaat ettiği her şeyi anlattıktan sonra, sırayla kalan çelişkiye geliyor ve onu olumlamalardan ve olumsuzlamalardan buluyor: Bütün olumlamalara kendi olumsuzlamaları karşı konabilir, bütün olumsuzlamaların karşısına da kendi olumlamaları kurulabilir. Bu şuradan alınır: Bazı şeylerin var olduğunu, bazılarının olmadığını biliriz; bazı şeylerin var olduğunu, bazılarının olmadığını söyleyebilir ve hissedebiliriz. Bu dört önermeden iki çelişki olur. Biri var olanın olmadığını söylerse, örneğin Sokrates yaşarken "Sokrates yaşamıyor" derse, var olanı olumsuzlar ve olumsuzlama yanlış olur. Biri olmayanın var olduğunu iddia ederse, Sokrates yaşamazken "Sokrates yaşıyor" derse, bu olumlama da yanlıştır. Biri var olanın var olduğunu bildirirse, Sokrates yaşarken "Sokrates yaşıyor" derse, olumlama doğru olur. Olmayanın var olduğunu olumsuzlarsa, Sokrates yaşamazken "Sokrates yaşamıyor" derse, olumsuzlama doğrudur.
Bunlardan, yani doğru olumlama ve yanlış olumsuzlamadan, yine doğru olumsuzlama ve yanlış olumlamadan dört önerme olur; ikisinde olumlama, ikisinde olumsuzlama bulunur, çelişki ise ikidir. Aristoteles'in sözü budur: "Var olanın olmadığını bildirmek mümkün olduğuna" derken yanlış olumsuzlama önermesini gösteriyor; "olmayanın var olduğunu" diye ekleyince yanlış olumlamayı koyuyor. "Var olanın var olduğunu" doğru önermeyi belirtiyor, çünkü var olanın var olduğu doğru olumlamayla söylenir. "Olmayanın olmadığını" sözüyle de doğru olumsuzlamanın türünü veriyor. Şu hâlde var olanın doğru olarak var olduğu, yanlış olarak olmadığı, olmayanın doğru olarak olmadığı, yanlış olarak var olduğu söylenebildiğine göre, her olumlamanın kendisine olumsuzlamayla karşı konmuş bir çelişiği olduğu, her olumsuzlamanın da olumlamanın karşıtlığıyla çelişki yaptığı açıktır. Birinin olumladığı her şey olumsuzlanabiliyor, olumsuzladığı her şey olumlanabiliyorsa, olumsuzlamanın çelişmediği bir olumlamanın kurulamayacağından, hiçbir olumlamanın bulunamadığı bir olumsuzlamanın da olamayacağından kim şüphe eder? Demek ki her olumlamanın karşıt olumsuzlaması, her olumsuzlamanın karşıt olumlaması vardır. Şu hâlde çelişki, karşıt olumlama ve olumsuzlamadır. Karşıtlığın ne olduğunu sonra söylemek gerekir, çelişkinin ne olduğunu da pek özenli bir akılla göstereceğim.
"Şimdiki zamanın dışındaki zamanlarda da" sözü şunu demek ister: Olumlama ve olumsuzlama şimdiki zamanda olabildiği gibi geçmişte ve gelecekte de olabilir. Var olanın var olduğu konabildiği gibi, olmuş olanın olmuş olduğu ileri sürülebilir, olacak olan da gelecek zaman biçiminde olumlanabilir: "Sokrates vardı", "Güneş yazın Yengeç'te olacak". Şu hâlde gelecek ve geçmiş hakkında da şimdiki zamandaki gibi olumlama ve olumsuzlama kurulur. Gelecek ve geçmiş dışarıdadır, şimdiki zamanın ötesindedir: Biri gelecek, öteki çekilip gitmiştir. Demek ki böyle olumlama ve olumsuzlamaların şimdiki zamanın dışındaki zamanlarda da olabileceğini doğru söyledi. Çünkü şimdiki zamanın dışındaki geçmiş ve gelecekte de, kendisinin dediği gibi, birinin olumladığı her şey aynı şekilde
Expeditis omnibus quae sese explicaturum esse promiserat, nunc ad reliquam scilicet contradictionem ordine venit, eamque ab affirmationibus negationibusque reperit dicens omnibus affirmationibus posse proprias negationes opponi, et omnibus negationibus proprias quoque rursus ex adverso affirmationes posse constitui; hoc autem hinc sumitur. quoniam novimus alias res esse, alias non esse, et quoniam nos ipsi dicere pos simus et sentire alias res esse, alias non esse. Ex his quatuor enuntiationibus. fiunt geminae contradictiones; si quis enim id quod est dicat non esse, ut si vivente Socrate dicat, Socrates non vivit, quod est negat, et erit negatio falsa; rursus si quis id quod non est esse confirmet, ut si non vivente Socrate dicat, Socrates vivit, haec rursus affirmatio falsa est; si quis etiam id quod est esse enuntiatione constituat, ut si vivente Socrate dicat, vivit Socrates, vera erit affirmatio. Sin vero quod non est esse negaverit, est negatio vera, ut si quis non vivente Socrate dicat, Socrates non vivit. Ex his igitur, id est ex affirmatione vera et negatione falsa, et rursus ex negatione vera et affirmatione falsa, quatuor quidem sunt enuntiatione, sed in duabus affirmatio, in duabus negatio continetur. Contradictiones vero duae, hoc est enim quod ait: Quoniam autem est enuntiare et quod est non esse, falsam enuntiationem negationis ostendit; quodque addidit, et quod non est esse, falsam affirmationem in enuntiatione proposuit. Illud quoque quod dixit, et quod est esse, enuntiationem veram designat, quia id quod est esse vera affirmatione profertur; amplius quod ait, et quod non est non esse, verae negationis speciem dedit. Quare et si quod est vere potest dici esse, et id quod est falso potest praedicari non esse, et id quod non est vere potest enuntiari non esse, et id quod non est falso esse poterit affirmari, manifestum est omnem affirmationem habere aliquam contradictionem negatione oppositam, et omnem rursus negationem affirmationis oppositione facere contradictionem. Etenim si omne quod quis affirmat negari poterit, et quod quis negat affirmari, quis dubitaverit nec affirmationem posse constitui cui negatio non contra dicat, nec negationem cujus nulla affirmatio valeat inveniri. Omnis igitur affirmatio negationem, et negatio habet oppositam affirmationem, est igitur contradictio affirmatio et negatio oppositae. Quid autem sit oppositio posterius dicendum est, aut quid sit contradictio post diligentissima ratione monstrabo. Quod autem ait, et circa ea quae sunt extra praesens tempora, tale est tanquam si diceret: Sicut affirmatio et negatio in praesenti tempore fieri potest, ita etiam vel in praeterito vel in futuro: nam sicut potest id quod est esse constitui, ita potest id quod fuit fuisse proponi, et id quod futurum est in specie futuri temporis affirmari, ut cum dicimus Socrates fuit, sol aestate in Cancro futurus est. Eodem modo ergo et de futuro et de praeterito affirmatio et negatio constituuntur, quemadmodum de praesenti: futurum autem et praeteritum extrinsecus est, et praeter praesens tempus. Illud enim veniet, illud recessit. Recte igitur et circa ea quae sunt extra praesens tempora hujusmodi posse affirmationes negationesque dixit evenire; circa enim praeteritum et futurum, quod est extrinsecus a praesenti tempore, similiter omne contingit (ut ipse ait) quod quis affirmaverit
PL64.459olumsuzlanabilir, olumsuzladığı her şey olumlanabilir. Böylece bütün zamanlarda şu kesindir: Her olumlamaya bir olumsuzlama karşı konabilir, her olumsuzlamaya karşı bir olumlama kurulabilir. Şimdi olumlama ve olumsuzlamada nasıl bir karşıtlık alınması gerektiğini gösteriyor; çünkü çelişki budur: karşıt olumlama ve olumsuzlama. Bunlar karşıt olunca çelişki kuruyorsa, çelişkiyi kuran karşıtlığın nasıl olması gerektiğini anlatması yerindedir.
*Aynı şeyin aynı şey hakkında olanın karşıt olduğunu söylüyorum, eş adlı olarak değil, sofistçe çekişmelere karşı belirlediğimiz öteki bütün şartlar da dahil.*
negare, et quod quis negaverit affirmare; unde fit ut in omnibus temporibus illud constet, omni affirmationi posse opponi negationem, omnique negationi oppositam affirmationem posse constitui. Nunc autem qualis debeat sumi oppositio, in affirmatione et negatione demonstrat, hoc enim est contradictio, affirmatio et negatio oppositae. Quod si hae oppositae constituunt contradictionem, qualis in his debeat esse oppositio quae contradictionem constituit recte prosequitur. Dico autem opponi ejusdem de eodem, non autem aequivoce, et quaecunque caetera talium determinavimus contra sophisticas importunitates.
PL64.459_2Basit önerme iki terimden oluştuğuna, biri konu, öteki yüklem olduğuna, önce söylenen konu, sonra söylenen yüklem olduğuna göre, olumlama ve olumsuzlamanın tam çelişkiyi ancak aynı konu ve aynı yüklemi taşıyan karşıtlıkla kurduğunu söylüyor; ne konu ne yüklem birçok şey anlamlandırmalıdır, yoksa çelişki de karşıtlık da olmaz. "Sokrates beyazdır" desem, öteki "Habeş beyaz değildir" dese, bu olumlama ve olumsuzlama karşıt değildir; çünkü yüklem aynı, konu başkadır: Olumlamada Sokrates konuydu, olumsuzlamada Habeş. Yine "Sokrates beyazdır" desem, öteki "Sokrates filozof değildir" dese, bu olumsuzlama da olumlamaya karşıtlık taşımaz; çünkü ikisinde farklı yüklem konmuştur: Olumlamada Sokrates'e beyaz, olumsuzlamada filozof yüklenir. İkisi de farklıysa karşıtlık hiç olmaz: "Sokrates filozoftur" desem, öteki "Platon Romalı değildir" dese, burada ne konu ne yüklem aynıdır, bunlar daha da farklıdır, birbirine hiçbir karşıtlıkla konmamıştır. Bu yüzden ikisi bir arada doğru da olabilir, ikisi bir arada yanlış da olabilir, biri doğru öteki yanlış da. Çünkü birbirini ortadan kaldırmayanların ikisinin yanlış, ikisinin doğru ya da birinin doğru ötekinin yanlış bulunmasına hiçbir şey engel olmaz. Demek ki konusu ya da yüklemi başka olanlara karşıt demeyiz.
Aynı sebeple birçok şey anlamlandıran konu ya da yüklemler de çelişik olumsuzlamayı koruyamaz. Biri eş adlı bir adı konu yapıp başka bir şey yüklese, bu olumlamaya karşı olumsuzlama kursa karşıtlık yapmış olmaz. "Cato Utica'da kendini öldürdü" dediğimde "Cato" adı eş adlıdır: Hatip de anlaşılabilir, Afrika'ya ordu götüren de. Biri "Cato Utica'da kendini öldürdü" derse, belki Marcia'nın Cato'su anlaşılır. Öteki "Cato Utica'da kendini öldürmedi" diye cevap verirse, Sansör Cato hakkında olumsuzlama kurmuş olabilir. Ama Sansör Cato Marcia'nın Cato'sundan farklı olduğu, "Cato" adı da farklı şeyler anlamlandırdığı için, olumlama ve olumsuzlama birbirinden farklıdır; olumsuzlama olumlamanın kurduğunu tümüyle ortadan kaldırmaz. Olumlama Marcia'nın Cato'sunun kendini Utica'da öldürdüğünü kurdu; olumsuzlama ise, öyle olursa, hatip Cato'nun kendini Utica'da öldürmediğini söylüyor. Bu yüzden birbirinden farklı olduklarından aralarında doğru ve yanlışı bölüşmezler. Çünkü ikisi de doğrudur: Cato kendini Utica'da öldürdü, yani Marcia'nınki; Cato kendini Utica'da öldürmedi, yani hatip olan. Burada eş adlı konu, olumlama ve olumsuzlamanın hiçbir şekilde karşıtlık kurmamasını sağladı.
Yüklem eş adlıysa da aynı şekilde çelişki olmaz. Biri "Cato güçlüdür" deyip Cato hakkında ruh gücünü yüklesin, öteki bedenin zayıflığına bakıp "Cato güçlü değildir" diye cevap versin; böylece "güçlü"nün eş adlılığı belirsizlik yaratır ve bu hiçbir şekilde karşıtlık kurmaz. Hem konu hem yüklem terimi eş adlıysa, önermeler birbirinden daha da farklı olur, karşıt olmaz, doğruyla yanlışı aralarında bölüşmez; bazen ikisi doğru, bazen ikisi yanlış olur. Bu yüzden konu tek, yüklem tek olmalıdır ki olumlamanın yüklediğini ve bağladığını olumsuzlama ayırsın ve koparsın, olumlamanın konu hakkında yüklediğini olumsuzlama aynı konu hakkında olumsuzlasın. Her iki terim ya da biri eş adlıysa, olumsuzlama olumlamanın koyduğundan başka bir şeyi kaldırabilir; böylece karşıtlık olmaz. Demek ki böyle yapmamak gerekir: Aynı konu ve yüklem hem olumlamada hem olumsuzlamada bulunmalıdır. "Aynı şeyin aynı şey hakkında olanın karşıt olduğunu söylüyorum, eş adlı olarak değil" sözü budur. "Aynı şeyin" sözünü yükleme, "aynı şey hakkında" sözünü konuya bağladı. Şöyle tamamlamak gerekir: Olumsuzlamanın, aynı yüklemin aynı konu hakkında karşıt olduğunu söylüyorum, ama ne konu ne yüklem ne de ikisi birden eş adlı olmalı, bir şey anlamlandırmalı. Bunu "eş adlı olarak değil" sözüyle söyledi. Ama karşıtlığı kurmak için yalnız eş adlılığın bulunmaması da sağlam bir yol değildir.
Cum duobus terminis simplex propositio constet, et unus subjectus sit, et alius praedicetur; subjectus autem sit qui primus dicitur, praedicatus vero qui posterius; dicit illa oppositione affirmationem et negationem integram constituere contradictionem, quae idem subjectum habeant, idem etiam praedicatum, ut neque subjectum neque praedicatum plura significet, alioqui non erit contradictio nec aliqua oppositio ut cum dico, Socrates albus est, et alius dicit, Aethiops albus non est, haec affirmatio atque negatio non sunt oppositae, idcirco quia est aliud subjectum et idem praedicatum. In affirmatione enim Socrates subjectus fuit, in negatione Aethiops. Rursus cum dico, Socrates albus est, et alius dicit, Socrates philosophus non est, nec haec rursus negatio contra affirmationem retinet oppositionem, ideo quia aliud praedicatum in utrisque proponitur, in affirmatione enim album praedicatur ad Socratem, in negatione philosophus. Quod si utraque sunt diversa, multo magis nulla fit oppositio, ut cum dico Socrates philosophus est, si respondeat alius, Plato Romanus non est, hic neque idem subjectum est, neque idem praedicatum, et plus istae diversae sunt, et nulla contra se oppositione compositae, atque ideo possunt utraeque simul esse verae, etsi ita contingit utraeque simul esse falsae, nec non etiam una vera, altera falsa. Quae enim se non perimunt, nihil eas impedit aut utrasque falsas, aut utrasque veras, aut unam veram, falsam alteram reperiri: quare quorum vel aliud subjectum est, vel aliud praedicatum, illa opposita esse non dicimus; unde fit ut nec illa quoque quae plura significant, si subjecta aut praedicata sint contradictoriam negationem valeant custodire. Si quis enim nomen aequivocum subjiciat, et aliud praedicet, ut si quis contra hujusmodi affirmationem constituat negationem, non faciet oppositionem: ut cum dico, Cato se Uticae occidit, nomen hoc quod dicitur Cato aequivocum est. Potest enim et Orator intelligi, et hic qui exercitum duxit in Africam. Si quis igitur dicat, Cato se Uticae occidit, potest fortasse intelligi de Catone Marciae. Si quis respondeat, Cato se Uticae non occidit, potest de Catone Censorio constitui sse negationem. Sed quorum diversus est Cato Censorius a Catone Marciae, et nomen ipsum Catonis diversa significat, diversae a se affirmatio et negatio. Et id non omnino perimit negatio, quod constituit affirmatio. Affirmatio enim constituit Marciae Catonem se Uticae peremisse. Negatio vero dicit Catonem, si ita contingit, Oratorem non se Uticae peremisse. Quare non constituunt verum inter se falsumque, idcirco quod a se diversae sunt. Nam utrumque verum est, et quod se Cato Uticae occidit, scilicet Marciae, et quod se Cato Uticae non occidit, scilicet Orator, atque hic aequivocum subjectum fecit, ut haec affirmatio et negatio oppositionem nullo modo constituerent. Quod si praedicatum fuerit aequivocum, eodem modo contradictio non fit. Dicat enim quisquam, Cato fortis est, et de Catone praedicet fortitudinem mentis, aliusque respondeat, Cato fortis non est. ad imbecillitatem corporis spectans, ita igitur aequivocatio fortitudinis ambiguitatem fecit, quae oppositionem nulla ratione componeret; et si uterque terminus subjectus et praedicatus aequivoci fuerint, multo magis diversae a se erunt propositiones et non oppositae, nec inter se verum falsumque dividentes, sed utrasque veras, interdum utrasque falsas esse contingit. Quare unum oportet esse subjectum, unumque praedicatum, ut id quod affirmatio praedicavit et junxit, idem negatio dividat et ab jungat, et id quod de subjecto affirmatio praedicavit de eodem negatio neget. Nam si sit uterque aequivocus terminus aut quilibet unus eorum, fieri potest ut aliud tollat negatio quam affirmatio. posuit. Itaque nulla fit oppositio. Quare non ita faciendum est, sed idem subjectum et praedicatum in affirmatione esse debet, idem in negatione; atque hoc est quod ait: Dico autem opponi ejusdem de eodem, non autem aequivoce. Quod enim ait ejusdem, ad praedicatum retulit, quod de eo ad subjectum, et subaudiendum est, dico autem opponi negatio ejusdem praedicati de eodem subjecto, sed non sint aequivoca, neque subjectum, neque praedicatum, et multo magis utraque, sed unum aliquid significent. Quod per hoc dixit quod ait, non autem aequivoce, nec sola si non sit aequivocatio, ratio firma est ad constituendam oppositionem.
PL64.459_3Çünkü Sofistçe Çürütmeler'de, aldatıcı delillerle doğru aklın yolunu altüst etmeye çalışanlara karşı, önermelerin nasıl yapılacağı ve delillerin aldatıcılığının nasıl bulunacağı hakkında birçok şey belirledi. Burada şöyle söylüyor: "Sofistçe çekişmelere karşı belirlediğimiz öteki bütün şartlar da dahil." Sanki şöyle demiş gibidir: Olumlamanın olumsuzlamaya, aynı yüklemin aynı konu hakkında olanın karşıt olduğunu söylüyorum, Sofistçe Çürütmeler'de delillerin çekişmelerine karşı belirlenen öteki şartlarla birlikte. Burada başka bir iş olduğu için bunu pek uygun şekilde ve kısaca geçti. Biz ise çelişkiyi kurmak için Sofistçe Çürütmeler'de neler belirlediğini, kısalığın izin verdiği kadarıyla eklemekten çekinmiyoruz. Yalnız önermelerde eş adlılık bulunursa çelişki olmamakla kalmaz; olumsuzlamada eş anlamlılık konursa da o karşıtlık hiç çelişki taşımaz.
Multa enim sunt quae in sophisticis elenchis contra eos qui argumentis fallacibus verae rationis viam conantur evertere determinavit, quemadmodum faciendae essent propositiones, et quemadmodum invenienda esset argumentorum fallacia, quod hic ait: Et quaecunque caetera talium determinamus contra sophisticas importunitates, tanquam si diceret: Dico quidem opponi affirmationem negationi ejusdem praedicati de eodem subjecto, hoc et quaecunque alia sunt, quae in sophisticis elenchis determinata sunt contra argumentorum importunitates. Et hic quidem quoniam aliud negotium erat, commodissime breviterque perstrinxit. Nos autem quid in sophisticis elenchis determinaverit ad constituendam contradictionem, quantum brevitas patitur, non gravamur apponere. Non enim solum si aequivocatio in propositionibus collocetur nulla fit contradictio, verum etiam si univocatio in negatione ponitur, illa oppositio contradictionem penitus non habebit:
Çünkü çelişki taşıyan karşıtlık, olumlama doğruysa olumsuzlamanın yanlış, olumsuzlama doğruysa olumlamanın aldatıcı olduğu karşıtlıktır. Terimler eş anlamlılığa göre alınırsa hem olumlama hem olumsuzlama aynı anda doğru olabilir. Biri "İnsan yürüyor", "İnsan yürümüyor" derse, olumlama belli bir insan için doğrudur, olumsuzlama tür olan insan için doğrudur; ama tür olan insanla belli insan eş anlamlıdır. Demek ki eş anlamlılar alınırsa çelişki olmaz.
Olumlama ve olumsuzlama farklı parçalara konursa da doğru ve yanlış bölüşülmez, ikisinin de doğru olması mümkündür: "Göz beyazdır", "Göz beyaz değildir" dediğimde, gözün bir parçası beyazdır, öteki parçası beyaz değildir; böylece hem olumsuzlama hem olumlama doğrudur. Biri başka başka şeylere bağlayarak söylese de çelişki doğmaz: "On iki kattır", "On iki kat değildir" dediğimde, beşe göre söylersem olumlama, altıya göre söylersem olumsuzlama doğrudur. Olumlamada ve olumsuzlamada farklı zaman alınırsa da olmaz: "Sokrates oturuyor", "Sokrates oturmuyor" dediğimde, oturmak bir zamanda alınıp olumlamayı, oturmamak başka bir zamanda alınıp olumsuzlamayı doğru yapar. Dahası, biri olumlamada koyduğunu olumsuzlamada başka bir tarzda söylerse çelişkinin gücünü keser. Biri olumlamayı kuvve hâlinde, olumsuzlamayı fiil hâlinde söylerse, olumlama ve olumsuzlama aynı zamanda doğru olarak kurulabilir: "Yavru görür", "Yavru görmez" diyen, kuvve olarak görür, fiil olarak görmez demiş olur.
Bu yüzden, yapılacaksa, kendisinin dediği gibi aynı yüklemin aynı konu hakkında, eş adlı değil eş anlamlı olarak, aynı parçaya, aynı şeye göre, aynı zamanda ve aynı tarzda kurulması gerekir. Bütün bunları Sofistçe Çürütmeler'de pek özenle anlatmıştır; şimdi birkaçını anıp tam tartışmayı o kitaplara bıraktı.
Önerme, bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkındadır: Olumlama var olduğu hakkındadır, "Platon filozoftur" gibi; olumsuzlama olmadığı hakkındadır, "Platon filozof değildir" gibi. "Platon filozoftur", "Platon filozof değildir" önermelerinin ikisi birbirini ortadan kaldırıp sanki bir kavgada karşı karşıya konarak çelişki yapar. Çelişki, olumlamanın ve olumsuzlamanın ikisinin de yanlış ya da ikisinin de doğru olamadığı, birinin daima doğru, ötekinin yanlış olduğu karşıtlıktır. Olumlamanın ve olumsuzlamanın doğruyu ve yanlışı bölüşmediği sözler varsa, onlarda farklı bir şey, karşıtlık için tam olmayan bir şey bulunur.
Porphyrius'a göre, olumlamanın olumsuzlamaya, biri doğru olunca karşıtının hemen yanlışa düşeceği şekilde karşı konması gerektiği sözümüze delil, aramızdaki ortak konuşma alışkanlığıdır. Biri bir şeyin var olduğunu söyler, öteki aynı şeyi olumsuzlarsa, onlardan birinin doğru söylediğini, ötekinin yalan söylediğini düşünürüz. Dahası, bir şey ya vardır ya yoktur, var olmakla olmamak arasında hiçbir orta bulunamaz; olumlama bir şeyin var olduğunu koyar, olumsuzlama aynı şeyi kaldırır; çelişki de karşıt olumlama ve olumsuzlamadır. Demek ki böyle bir karşıtlık, olumlamanın ve olumsuzlamanın ikisinin aynı anda doğru olamayacağı tam çelişkiyi yapar.
Olumlamanın ve olumsuzlamanın tabiatı bir tür keyfiyete bağlanır; çünkü olumlama ve olumsuzlama bir tür keyfiyettir. Bu keyfiyetin dışında önermelerin kemiyeti de vardır, ondan biraz sonra söz etmek gerekir. Aristoteles çelişkinin ne olduğunu bize öğretmek isterken önce nerede olduğunu gösteriyor: Her çelişkinin karşıtlıkta olması zorunludur. Çelişki karşıtlıkta olduğuna göre, hangi karşıtlığın bu çelişkiyi yaptığı henüz bilinmiyor; bu karşıtlık önermelerin ya keyfiyetinde ya kemiyetinde ya da ikisindedir. Önermelerin olumlama ve olumsuzlamadan ibaret keyfiyetinden söz edildi. Şimdi kemiyetinden söz edilecek ki, o da bilindikten sonra çelişkinin önermelerin keyfiyetinde mi, kemiyetinde mi, ikisinde mi olduğu görülsün.