İçeriğe geç

Kavram

Compositio

Yunanca
σύνθεσις (synthesis); σύνθεσις ὀνομάτων
Latince
compositio; collocatio; structura
Almanca
Wortfügung, Komposition
Fransızca
composition, arrangement des mots
İngilizce
composition
Türkçe
dizim

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "bir araya koyma, kurma, düzenleme"; hukukta "uzlaşma". Retorikte üslubun (elocutio) bir kısmı: seçilmiş kelimelerin söz içinde yerleştirilmesi. Quintilianus'a göre üç kısmı vardır: sıra (ordo), bağlantı (iunctura), ritim (numerus) (9.4.22, 9.4.147). Dizim yalnız hoşnut etmez, gönülleri de harekete geçirir; düşünceler dizimle "kayışlarla gerilip fırlatılır" (9.4.9). Tabii olan, işlenmemiş olan değil, "tabiatın en iyi biçimde olmasına izin verdiği şey"dir (9.4.5). En iyi dizim gizlenen dizimdir: ritimler aranmış değil kendiliğinden akmış görünmelidir (9.4.147).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Isokrates, Theopompos ünlü çarpışmasından titizlikle kaçınan dizim; Quintilianus'a göre aşırı kaygı (9.4.35) Quintilianus, Institutio oratoria
MÖ 1. yy Cicero collocatio verborum, ritimli kapanış; Orator 149–236 Cicero, Orator
MÖ 1. yy Halikarnassoslu Dionysios synthesis onomatōn: dizimin üç türü (sert, düzgün, karma) —
MS 90'lar Quintilianus compositio: sıra, bağlantı, ritim; kesit, kolon, dönem; IX 4 Quintilianus, Institutio oratoria

Dönüşüm: Kelimeleri "bir araya koyma"dan sözün sesli ve ritimli yapısına; sonra (Orta Çağ'da) compositio mantıkta ve gramerde birleşik terim anlamına kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca σύνθεσις syn-tithenai "bir araya koymak". Halikarnassoslu Dionysios'un Peri syntheseōs onomatōn "Kelimelerin dizimi üzerine" adlı eseri.
Latince compositio; collocatio; structura com-ponere "bir araya koymak, yerleştirmek". Cicero'da collocatio verborum, conclusio; Quintilianus IX 4'te bütün bölümün konusu.
Almanca / Fransızca Wortfügung / composition
İngilizce composition

Türkçe karşılığı

dizim. kompozisyon: Türkçede okul yazısı ve müzik eseri anlamlarına kaymış. düzen: ordo "sıra" ile karışır. terkip: yerinde ama eski ve dar. dizim (dil bilgisinde "sözdizimi"nden tanıdık) kelimelerin art arda dizilişini ve bu dizilişin ritmini birlikte anlatır; eserde baştan beri kullanılmıştır.

"Dizim" seçilince terim dil bilgisine yaklaşır; oysa Quintilianus'ta compositio hem kelime sırası hem ses birleşmesi hem de ritimdir. Çeviri bu üç kısmı (sıra, bağlantı, ritim) her geçtiği yerde birlikte okutmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Quintilianus Cicero'dan sonra yazmaya çekindiğini söyler (9.4.1); dizim kuramı büyük ölçüde Cicero'nun Orator'undan ve Hellenistik ritim kuramcılarından gelir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Dizim, dizimi

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.