Kavram
Compositio
- Yunanca
- σύνθεσις (synthesis); σύνθεσις ὀνομάτων
- Latince
- compositio; collocatio; structura
- Almanca
- Wortfügung, Komposition
- Fransızca
- composition, arrangement des mots
- İngilizce
- composition
- Türkçe
- dizim
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "bir araya koyma, kurma, düzenleme"; hukukta "uzlaşma". Retorikte üslubun (elocutio) bir kısmı: seçilmiş kelimelerin söz içinde yerleştirilmesi. Quintilianus'a göre üç kısmı vardır: sıra (ordo), bağlantı (iunctura), ritim (numerus) (9.4.22, 9.4.147). Dizim yalnız hoşnut etmez, gönülleri de harekete geçirir; düşünceler dizimle "kayışlarla gerilip fırlatılır" (9.4.9). Tabii olan, işlenmemiş olan değil, "tabiatın en iyi biçimde olmasına izin verdiği şey"dir (9.4.5). En iyi dizim gizlenen dizimdir: ritimler aranmış değil kendiliğinden akmış görünmelidir (9.4.147).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Isokrates, Theopompos | ünlü çarpışmasından titizlikle kaçınan dizim; Quintilianus'a göre aşırı kaygı (9.4.35) | Quintilianus, Institutio oratoria |
| MÖ 1. yy | Cicero | collocatio verborum, ritimli kapanış; Orator 149–236 | Cicero, Orator |
| MÖ 1. yy | Halikarnassoslu Dionysios | synthesis onomatōn: dizimin üç türü (sert, düzgün, karma) | — |
| MS 90'lar | Quintilianus | compositio: sıra, bağlantı, ritim; kesit, kolon, dönem; IX 4 | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Kelimeleri "bir araya koyma"dan sözün sesli ve ritimli yapısına; sonra (Orta Çağ'da) compositio mantıkta ve gramerde birleşik terim anlamına kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | σύνθεσις | syn-tithenai "bir araya koymak". Halikarnassoslu Dionysios'un Peri syntheseōs onomatōn "Kelimelerin dizimi üzerine" adlı eseri. |
| Latince | compositio; collocatio; structura | com-ponere "bir araya koymak, yerleştirmek". Cicero'da collocatio verborum, conclusio; Quintilianus IX 4'te bütün bölümün konusu. |
| Almanca / Fransızca | Wortfügung / composition | |
| İngilizce | composition |
Türkçe karşılığı
dizim. kompozisyon: Türkçede okul yazısı ve müzik eseri anlamlarına kaymış. düzen: ordo "sıra" ile karışır. terkip: yerinde ama eski ve dar. dizim (dil bilgisinde "sözdizimi"nden tanıdık) kelimelerin art arda dizilişini ve bu dizilişin ritmini birlikte anlatır; eserde baştan beri kullanılmıştır.
"Dizim" seçilince terim dil bilgisine yaklaşır; oysa Quintilianus'ta compositio hem kelime sırası hem ses birleşmesi hem de ritimdir. Çeviri bu üç kısmı (sıra, bağlantı, ritim) her geçtiği yerde birlikte okutmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Quintilianus Cicero'dan sonra yazmaya çekindiğini söyler (9.4.1); dizim kuramı büyük ölçüde Cicero'nun Orator'undan ve Hellenistik ritim kuramcılarından gelir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Dizim, dizimi
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.