Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
IX. Kitap › 4. Bölüm
9.4.1Dizim üzerine Marcus Tullius'tan sonra yazmaya doğrusu cesaret edemezdim; çünkü eserinin hiçbir kısmının bundan daha özenle işlenmiş olup olmadığını bilmiyorum. Ama hem aynı çağın insanları ona yazdıkları mektuplarda bile onun kelimeleri yerleştirme tarzını kınamaya cesaret ettiler, hem de ondan sonra birçok kişi aynı konuya ilişkin pek çok şeyi yazıya geçirdi.
de compositione non equidem post M. Tullium scribere auderem (cui nescio an ulla pars operis huius sit magis elaborata), nisi et eiusdem aetatis homines scriptis ad ipsum etiam litteris reprehendere id collocandi genus ausi fuissent, et post eum plures multa ad eandem rem pertinentia memoriae tradidissent.
9.4.2Bu yüzden çoğu konuda Cicero'ya katılacağım; tartışmasız olan konularda daha kısa olacağım, bazılarında ise belki ondan biraz ayrılacağım. Çünkü kendi yargımı gösterdiğimde bile okurlara kendi yargılarını bırakacağım.
itaque accedam in plerisque Ciceroni atque ut iis ero, quae indubitata sunt, brevior, ut quibusdam paulum fortasse dissentiam. nam etiam cum iudicium meum ostendero, suum tamen legentibus relinquam.
9.4.3Dizime her türlü özeni dışlayan, o kaba sözü, nasıl akıp gelmişse öyle, kimi zaman daha tabii, kimi zaman da daha erkekçe sayanların bulunduğunu da bilmiyor değilim. Eğer bunlar yalnız tabiattan ilk doğan, işlenmeden önceki hâliyle kalan şeye tabii diyorlarsa, bütün bu konuşma sanatı altüst olur.
neque ignoro quosdam esse, qui curam omnem compositionis excludant, atque illum horridum sermonem, ut forte fluxerit, modo magis naturalem, modo etiam magis virilem esse contendant. qui si id demum naturale esse dicunt, quod natura primum ortum est et quale ante cultum fuit, tota haec ars orandi subvertitur.
9.4.4Çünkü ilk insanlar bu kurala ve bu özene göre konuşmadılar; girişlerle hazırlamayı, anlatıyla bilgilendirmeyi, delillerle ispat etmeyi, duygularla sarsmayı bilmiyorlardı. Demek ki yalnız dizimden değil, bunların hepsinden yoksundular. Onlardan daha iyisini yapmak yasak olsaydı, kulübelerin yerine evler, deri örtülerin yerine giysiler, dağlarla ormanların yerine şehirler de konmamalıydı.
neque enim locuti sunt ad hanc regulam et diligentiam primi homines, nec prooemiis praeparare, docere expositione, argumentis probare, adfectibus commovere scierunt. ergo his omnibus, non sola compositione caruerunt; quorum si fieri nihil melius licebat, ne domibus quidem casas aut vestibus pellium tegmina aut urbibus montes ac silvas mutari oportuit.
9.4.5Hem hangi sanat daha başlangıçta vardı ki? Hangi şey işlenince yumuşamaz? Asmaları neden elimizle budarız? Neden diplerini çapalarız? Tarlalardan böğürtlenleri keseriz; onları da toprak doğurur. Hayvanları evcilleştiririz; yabani doğarlar. Aslında en tabii olan, tabiatın en iyi biçimde olmasına izin verdiği şeydir.
quae porro ars statim fuit? quid non cultu mitescit? cur vites coercemus manu? cur eas fodimus? rubos arvis excidimus, terra et hos generat; mansuefacimus animalia, indomita nascuntur. verum id est maxime naturale, quod fieri natura optime patitur.
9.4.6Dizimsiz bir söz, bağlı ve iyi yerleştirilmiş bir sözden nasıl daha güçlü olabilir? Sotades vezniyle, galliamb vezniyle yazanların ve düzyazıda neredeyse aynı serbestlikle şımaran bazı yazarların küçük ayakları konuya güç kaybettiriyorsa, bunu dizimin suçu saymamalı.
fortius vero qui incompositum potest esse quam vinctum et bene collocatum? neque , si parvi pedes vim detrahunt rebus, ut Sotadeorum et Galliamborum et quorundam in oratione simili paene licentia lascivientium, compositionis est iudicandum.
9.4.7Bundan başka, ırmakların akışı engel çıkarmayan eğimli bir yatakta, önüne dikilen kayalar arasında kırılıp direnen sulardakinden ne kadar daha şiddetliyse, birbirine bağlanmış, bütün gücüyle akan bir söz de kesik kesik, parça parça bir sözden o kadar daha iyidir. Öyleyse güzelliğin kendisiyle gücün çözüldüğünü neden düşünsünler? Hiçbir şey sanatsız yeterince güçlü olamaz; sanata da her zaman yakışık eşlik eder.
ceterum quanto vehementior fluminum cursus est prono alveo ac nullas moras obiiciente quam inter obstantia saxa fractis aquis ac reluctantibus, tanto, quae connexa est et totis viribus fluit, fragosa atque interrupta melior oratio. cur ergo vires ipsa specie solvi putent, quando res nec ulla sine arte satis valeat et comitetur semper artem decor?
9.4.8En iyi atılan mızrağın en güzel biçimde savrulup gittiğini görmüyor muyuz? Okları yayla yönelten nişancılarda el ne kadar isabetliyse duruş da o kadar güzel değil midir? Silahlı dövüşte ve her türlü güreş meydanında, ustaca bir hareket ve belli bir ayak oyunu eşlik etmeden hangi darbe yeterince doğru savuşturulur ya da hedefe yöneltilir?
an non eam, quae missa optime est, hastam speciosissime contortam ferri videmus, et arcu dirigentium tela quo certior manus, hoc est habitus ipse formosior? iam in certamine armorum atque ut omni palaestra quid satis recte cavetur ac petitur, cui non artifex motus et certi quidam pedes adsint?
9.4.9Bu yüzden bana öyle geliyor ki düşünceler, dizimle, sanki kayışlarla ya da kirişlerle gerilip fırlatılır. Bu yüzden en bilgili insanların hepsi dizimin yalnız hoşnut etmekte değil, gönülleri harekete geçirmekte de çok etkili olduğuna inanmıştır.
quare mihi compositione velut amentis quibusdam nervisve intendi et concitari sententiae videntur. ideoque eruditissimo cuique persuasum est, valere eam plurimum non ad delectationem modo sed ad motum quoque animorum,
9.4.10Önce, kulakta, sanki bir giriş holünde, hemen takılan hiçbir şey duygulara giremez; sonra da tabiatça ezgilere çekiliriz. Yoksa çalgıların sesleri, kelime söylemedikleri hâlde, dinleyiciyi bir bu bir şu duyguya sürüklemezdi.
primum quia nihil intrare potest in adfectus, quod in aure velut quodam vestibulo statim offendit; deinde quod natura ducimur ad modos. neque enim aliter eveniret, ut illi quoque organorum soni, quanquam verba non exprimunt, ut alios tamen atque alios motus ducerent auditorem.
9.4.11Kutsal yarışmalarda gönüller aynı yolla coşturulup yatıştırılmaz; savaş havası çalınacağı zamanla diz çöküp yakarılacağı zaman aynı ezgiler kullanılmaz; ordu savaşa ilerlerken çalan borularla geri çekilme işareti aynı değildir.
in certaminibus sacris non eadem ratione concitant animos ac remittunt, non eosdem modos adhibent, cum bellicum est canendum et cum posito genu supplicandum est; nec idem signorum concentus est procedente ad proelium exercitu, idem receptui carmen.
9.4.12Pythagorasçıların kesin bir âdetiydi: uyandıklarında, işe daha dinç girişsinler diye ruhlarını lirle uyandırır, uykuya yatarken de önce zihinlerini aynı lirle yatıştırır, bulanık düşünceler varsa onları yatıştırıp düzene sokarlardı.
Pythagoreis certe moris fuit, et cum evigilassent, animos ad lyram excitare, quo essent ad agendum erectiores, et cum somnum peterent, ad eandem prius lenire mentes, ut, si quid fuisset turbidiorum cogitationum, componerent.
9.4.13Ritimlerde ve ezgilerde gizli bir güç varsa, en şiddetli güç sözdedir. Aynı düşüncenin hangi kelimelerle dile getirildiği ne kadar önemliyse, aynı kelimelerin hangi dizimle, ister örgünün içinde birbirine bağlansın ister sonda kapansın, bir araya getirildiği de o kadar önemlidir. Çünkü düşüncece küçük, üslupça sıradan bazı sözleri yalnız bu meziyet beğendirir.
quodsi numeris ac modis inest quaedam tacita vis, in oratione ea vehementissima, quantumque interest sensus idem quibus verbis efferatur, tantum, verba eadem qua compositione vel in textu iungantur vel ut fine claudantur; nam quaedam et sententiis parva et elocutione modica virtus haec sola commendat.
9.4.14Kısacası, herkes güçlü, tatlı, güzel söylenmiş bulduğu bir sözün dizimini çözsün, karıştırsın: bütün güç, hoşluk ve yakışık gidecektir. Cicero Hatip'te kendi sözlerinden bazılarını böyle çözer: "Ne de beni zenginlikler etkiler; onlarla bütün Africanus'ları ve Laelius'ları birçok köle tüccarı ve tacir geçmiştir." Bunu biraz değiştir, "birçok tacir ve köle tüccarı geçmiştir" olsun; ardından gelen dönemleri de öyle yap: onları bu biçimde karıştırırsan, sanki kırık ya da yan giden oklar fırlatmış olursun.
denique quod cuique visum erit vehementer, dulciter, speciose dictum, solvat et turbet: abierit omnis vis, iucunditas, decor. solvit quaedam sua in Oratore Cicero: neque me divitiae movent quibus omnis Africanos et Laelios multi venalicii mercatoresque superarunt. immuta paululum ut sit 'multi superarunt mercatores venaliciique,' et insequentes deinceps periodos; quas si ad illum modum turbes, velut fracta aut transversa tela proieceris.
9.4.15Aynı Cicero, Gracchus'un dizimini fazla sert bulduğu yerleri de düzeltir. Bu ona yakışır; biz şu kanıtla yetiniriz: yazarken karşımıza fazla gevşek çıkan şeyleri dizime sokarız. Herkesin kendi kendine deneyebileceği şeylerin örneklerini aramak neye yarar? Şunu belirtmeyi yeterli sayıyorum: düşüncece ve üslupça ne kadar güzel sözleri çözersen, söz o kadar çirkinleşir; çünkü yerleştirmedeki ihmal, kelimelerin parıltısının kendisiyle açığa çıkar.
idem corrigit quae a Graccho composita durius putat. illum decet; nos hac sumus probatione contenti, quod in scribendo, quae se nobis solutiora obtulerunt, componimus. quid enim attinet eorum exempla quaerere, quae sibi quisque experiri potest? illud notasse satis habeo, quo pulchriora et sensu et elocutione dissolveris, hoc orationem magis deformem fore, quia negligentia collocationis ipsa verborum luce deprehenditur.
9.4.16Kusursuz dizim sanatının hatiplere neredeyse en son nasip olduğunu kabul ediyorum; ama o eski yazarların da, o zamana dek ilerleyebildikleri ölçüde, onu özen gösterdikleri şeyler arasında saydıklarını düşünüyorum. Cicero ne kadar büyük bir otorite olsa da, Lysias'ın, Herodotos'un, Thukydides'in buna yeterince özen göstermediğine beni ikna edemez. Belki Demosthenes'in ya da Platon'un izlediği
itaque ut confiteor, paene ultimam oratoribus artem compositionis, quae quidem perfecta sit, contigisse, ita illis quoque priscis habitam inter curas, ut quantum adhuc profecerant, puto. neque enim mihi quamlibet magnus auctor Cicero persuaserit, Lysian, Herodotum, Thucydiden parum studiosos eius fuisse. genus fortasse sint secuti non idem,
9.4.17türü izlemediler; gerçi bu ikisi de birbirine benzemez. Lysias'taki o ince ve düzgün söz örgüsünü daha canlı ritimlerle bozmamak gerekiyordu; yoksa en büyük zarafeti olan yalın ve yapmacıksız rengin zarafetini yitirir, inandırıcılığını da yitirirdi. Çünkü başkaları için yazıyordu, kendisi konuşmuyordu; bu yüzden sözlerinin kaba ve dizimsiz sözlere benzemesi gerekiyordu; bu da zaten bir dizimdir.
quod Demosthenes aut Plato, quanquam et ii ipsi inter se dissimiles fuerunt. nam neque illud in Lysia dicendi textum tenue atque rasum laetioribus numeris corrumpendum erat; perdidisset enim gratiam, quae in eo maxima est, simplicis atque inadfectati coloris, perdidisset fidem quoque. nam scribebat aliis, non ipse dicebat, ut oportuerit esse illa rudibus et incompositis similia; quod ipsum compositio est.
9.4.18Koşması ve akıp gitmesi gereken tarihe de duraklayan kapanışlar, mahkeme konuşmalarının gerektirdiği soluklanmalar, cümleleri kapatıp açmanın hesabı daha az uyardı. Gerçi tarihlerdeki halk konuşmalarında benzer düşen ve karşıt konan bazı şeyler de bulursun. Herodotos'ta ise, bence, hem her şey yumuşakça akar, hem de diyalektinin kendisi öyle bir hoşluk taşır ki gizli ritimleri de içinde barındırıyor gibi görünür.
et historiae, quae currere debet ac ferri, minus convenissent insistentes clausulae et debita actionibus respiratio et cludendi inchoandique sententias ratio. in contionibus quidem etiam similiter cadentia quaedam et contraposita deprehendas. in Herodoto vero cum omnia (ut ego quidem sentio) leniter fluunt, tum ipsa διάλεκτος habet eam iucunditatem, ut latentes etiam in se numeros complexa videatur.
9.4.19Ama yazarların amaçlarındaki bu farka biraz sonra döneceğim. Şimdi doğru dizim yapmak isteyenlerin önce öğrenmesi gereken şeylere geleyim. Her şeyden önce söz kimi zaman bağlı ve örülmüştür, kimi zaman çözük; çözük söz, konuşmada ve mektuplarda olduğu gibidir; meğer ki bunlar kendi tabiatlarını aşan bir konuyu, felsefeyi, devleti ya da benzerlerini işlesin.
sed de propositorum diversitate post paulum. nunc , quae prius iis, qui recte componere volent, discenda sint. est igitur ante omnia oratio alia vincta atque contexta, soluta alia, qualis in sermone et epistolis, nisi cum aliquid supra naturam suam tractant, ut de philosophia, de re publica, similibus.
9.4.20Bunu, çözük sözün kendine has, belki daha da zor ayakları olmadığı için söylemiyorum; çünkü ne konuşma ne de mektup ünlüler arasında sürekli açılıp kalmak ya da zaman ölçüsünden yoksun düşmek ister. Ama bu sözler akmaz, birbirine bağlanmaz, kelimeleri birbirinin ardından sürüklemez; öyle ki bağları yok değil, daha gevşektir.
quod non eo dico, quia non illud quoque solutum habeat suos quosdam et forsitan difficiliores etiam pedes; neque enim aut hiare semper vocalibus aut destitui temporibus volunt sermo atque epistola; sed non fluunt nec cohaerent nec verba verbis trahunt, ut potius laxiora in his vincula quam nulla sint.
9.4.21Bazen küçük davalara da aynı yalınlık yakışır; o da ritimsiz değildir, ama başka ritimler kullanır, onları gizler ve yalnız daha gizlice birbirine bağlar.
nonnunquam in causis quoque minoribus decet eadem simplicitas quae non nullis, sed aliis utitur numeris, dissimulatque eos et tantum communit occultius.
9.4.22O bağlı dizinin ise üç biçimi vardır: kommata denen kesitler, kōla denen kolonlar ve periodos, yani ambitus [çevrim], circumductum [dolanım], continuatio [süreklilik] ya da conclusio [kapanış] denen dönem. Her dizimde de üç şey zorunludur: sıra, bağlantı, ritim.
at illa connexa series tres habet formas: incisa quae κόμματα dicuntur, membra quae κῶλα, περίοδον, quae est vel ambitus vel circumductum vel continuatio vel conclusio. in omni porro compositione tria sunt genera necessaria: ordo, iunctura, numerus.
9.4.23Önce sıradan söz edelim. Sıraya hem tek tek kelimelerde hem de birbirine bağlanmış kelimelerde dikkat edilir. Tek tek olanlar, bağlaçsız (asyndeta) dediğimiz sözlerdir. Bunlarda sözün küçülmemesine, daha güçlü bir kelimenin ardına daha zayıf bir kelime eklenmemesine dikkat edilmeli; "tapınak soyguncusu, hırsız" ya da "haydut, küstah" gibi. Çünkü düşünceler büyümeli ve yükselmelidir; Cicero'nun çok güzel söylediği gibi: "Sen o gırtlakla, o böğürlerle, bütün bedeninin o gladyatör sağlamlığıyla..." Burada her biri öncekinden büyük olarak gelir; ama bütün bedenden başlasaydı, böğürlere ve gırtlağa inmesi iyi olmazdı. Bir başka, tabii sıra da vardır: tersine değil de "erkekler ve kadınlar", "gündüz ve gece", "doğuş ve batış" demek gibi.
primum igitur de ordine. eius observatio in verbis est singulis et contextis. singula sunt, quae ἀσύνδετα diximus. in his cavendum, ne decrescat oratio, et fortiori subiungatur aliquid infirmius, ut sacrilege fur, aut latroni petulans. augeri enim debent sententiae et insurgere, ut optime Cicero, tu , inquit, istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate. aliud enim maius alii supervenit. at si coepisset a toto corpore, non bene ad latera faucesque descenderet. est et alius naturalis ordo, ut viros ac feminas, diem ac noctem, ortum et occasum dicas potius quam retrorsum.
9.4.24Bazı kelimeler sıraları değiştirilince gereksiz olur; fratres gemini, "kardeş ikizler" gibi; çünkü "ikizler" önce gelirse "kardeşler"i eklemek gerekmez. Bazılarının, adların fiillerden, fiillerin zarflardan, adların da sıfatlarla zamirlerden önce gelmesi gerektiği yolundaki kuralı ise aşırı bir titizlikti; çünkü tersi de sık sık hiç yakışıksız olmadan yapılır.
quaedam ordine permutato fiunt supervacua, ut fratres gemini; nam si gemini praecesserint, fratres addere non est necesse. illa nimia quorundam fuit observatio, ut vocabula verbis, verba rursus adverbiis, nomina appositis et pronominibus essent priora; nam fit contra quoque frequenter non indecore.
9.4.25Zamanca önce olan her şeyi sırada da öne koymak da aşırı bir kuruntudur; bu çoğu zaman daha iyi olmadığından değil, bazen önce yapılmış olanlar daha önemli olduğu ve bu yüzden daha hafif olanların ardına konması gerektiği için. Cümleyi fiille kapatmak,
nec non et illud nimiae superstitionis, uti quaeque sint tempore, ea facere etiam ordine priora, non quin frequenter sit hoc melius, sed quia interim plus valent ante gesta, ideoque levioribus superponenda sunt. verbo sensum cludere multo,
9.4.26dizim izin verirse, en iyisidir; çünkü sözün gücü fiillerdedir. Bu sert düşerse, bu kural ritimlere boyun eğer; Yunan ve Latin hatiplerin en büyüklerinde çok sık olduğu gibi. Fiille kapanmayan her söz kuşkusuz bir hyperbaton olacaktır; ama bu da meziyet sayılan mecazlar ya da figürler arasına alınmıştır.
si compositio patiatur, optimum est; in verbis enim sermonis vis est. si id asperum erit, cedet haec ratio numeris, ut fit apud summos Graecos Latinosque oratores frequentissime. sine dubio erit omne, quod non cludet, hyperbaton, sed ipsum hoc inter tropos vel figuras, quae sunt virtutes, receptum est.
9.4.27Çünkü kelimeler ayaklara göre biçilmemiştir; bu yüzden en iyi uyacakları yerde birleşsinler diye yerlerinden başka yere aktarılırlar; tıpkı yontulmamış taşlardan örülen duvarda düzensizliğin kendisinin, yaslanabileceği ve oturabileceği bir yer bulması gibi. Yine de en bahtiyar söz, hem düz bir sıra, hem uygun bir bağlantı, hem de bunlarla birlikte yerinde düşen bir ritim nasip olan sözdür. Bazı yer değiştirmeler ise ya fazla uzundur,
non enim ad pedes verba dimensa sunt, ideoque ex loco transferuntur in locum, ut iungantur, quo congruunt maxime, sicut in structura saxorum rudium etiam ipsa enormitas invenit, cui applicari et in quo possit insistere. felicissimus tamen sermo est, cui et rectus ordo et apta iunctura et cum his numerus opportune cadens contigit. quaedam vero transgressiones et longae sunt nimis,
9.4.28önceki kitaplarda söylediğimiz gibi, ya da kimi zaman dizimce de kusurludur; bunlar zaten sırf sekip şımarsınlar diye aranır. Maecenas'ın şu sözleri gibi: "Güneşle ve şafakla kızarır pek çok"; "kutsal korular arasında su dişbudakları kımıldattı"; "en zavallılar arasında tek ben kendi cenaze törenimi bile görmeyeyim." Bunların en kötüsü sonuncusudur, çünkü dizim acıklı bir konuyla oynar.
ut superioribus diximus libris, et interim etiam compositione vitiosae, quae in hoc ipsum petuntur, ut exultent atque lasciviant, quales illae Maecenatis, sole et aurora rubent plurima. inter se sacra movit aqua fraxinos. ne exequias quidem unus inter miserrimos viderem meas. quod inter haec pessimum est, quia in re tristi ludit compositio.
9.4.29Ama çoğu zaman şiddetli bir düşünce bir kelimede yatar; bu kelime cümlenin ortasında gizlenirse dikkatin önünden geçip gider, çevresindekilerin gölgesinde kalır; kapanışa konursa dinleyicinin önüne serilir ve zihnine çakılır. Cicero'nun şu sözü gibi: "Öyle ki Roma halkının gözü önünde kusmak zorunda kaldın, hem de ertesi gün."
saepe tamen est vehemens aliquis sensus in verbo, quod si in media parte sententiae latet, transire intentionem et obscurari circumiacentibus solet, in clausula positum adsignatur auditori et infigitur, quale illud est Ciceronis, ut tibi necesse esset in conspectu populi Romani vomere postridie.
9.4.30Bu son kelimenin yerini değiştir, daha az etkili olur. Çünkü bütün cümlenin sivri ucu budur: kendi başına çirkin olan kusma zorunluluğuna, artık başka bir şey beklemeyen dinleyicilerin karşısında bir de şu çirkinlik eklenir: ertesi gün bile yemeği midesinde tutamamıştır.
transfer hoc ultimum: minus valebit. nam totius ductus hic est quasi mucro, ut per se foeda vomendi necessitas iam nihil ultra exspectantibus hanc quoque adiiceret deformitatem, ut cibus teneri non posset postridie.
9.4.31Domitius Afer, sırf dizimi sertleştirmek için kelimeleri kapanışa aktarmayı âdet edinmişti, özellikle de girişlerde: Cloatilla Savunması'nda gratias agam continuo, "teşekkür edeyim, hemen" der; Laelia Savunması'nda da eis utrisque apud te iudicem periclitatur Laelia, "bu ikisi yüzünden, senin yargıçlığında, tehlikededir Laelia". Ezgili söylemenin yumuşak ve nazik hazzından o kadar kaçardı ki, kendiliğinden akıp giden ritimlerin önüne onları durduracak bir şey atardı.
solebat Afer Domitius traiicere in clausulas verba tantum asperandae compositionis gratia et maxime in prooemiis, ut pro Cloatilla, gratias agam continuo, et pro Laelia, eis utrisque apud te iudicem periclitatur Laelia. adeo refugit teneram delicatamque modulandi voluptatem, ut currentibus per se numeris quod eos inhiberet obiiceret.
9.4.32Kelimelerin kusurlu yerleştirilmesiyle anlam belirsizliğinin (amphibolia) de doğduğunu bilmeyen yoktur. Sıra hakkında, kısaca da olsa, bunları söylemek gerektiğini düşünüyorum. Sıra kusurluysa, söz bağlı ve uygun biçimde düşse de, haklı olarak dizimsiz sayılır. Ardından bağlantı gelir. Bağlantı kelimelerde, kesitlerde, kolonlarda, dönemlerde vardır; çünkü bunların hepsinin birleşmesinde hem meziyetler hem kusurlar bulunur.
amphiboliam quoque fieri vitiosa locatione verborum, nemo est qui nesciat. haec arbitror, ut in brevi, de ordine fuisse dicenda; qui si vitiosus est, licet et vincta sit et apte cadens oratio, tamen merito incomposita dicatur. iunctura sequitur. est in verbis, incisis, membris, periodis; omnia namque ista et virtutes et vitia in complexu habent.
9.4.33Sırayı izleyeyim: önce bilgisizlerin bile kınamak için fark edebildiği şeyler gelir; yani iki kelime yan yana geldiğinde öncekinin son hecesiyle sonrakinin ilk hecesinden çirkin bir kelime oluşması. Sonra ünlülerin çarpışması; bu olduğunda söz açılır, durur ve sanki zahmet çeker. En kötü ses aynı uzun ünlüleri yan yana getirenlerden çıkar. Yine de en göze batan açıklık, ağız en çok oyuk ya da açık tutularak söylenen ünlülerin açıklığıdır.
atque , ut ordinem sequar, primum sunt quae imperitis quoque ad reprehensionem notabilia videntur, id est, quae, commissis inter se verbis duobus, ex ultima prioris ac prima sequentis syllaba deforme aliquod nomen efficiunt. tum vocalium concursus; quod cum accidit, hiat et intersistit et quasi laborat oratio. pessime longae, quae easdem inter se litteras committunt, sonabunt. praecipuus tamen erit hiatus earum, quae cavo aut patulo maxime ore efferuntur.
9.4.34E daha yayvan, i daha dar bir harftir; bu yüzden bunlarda kusur daha az fark edilir. Uzunların ardına kısaları koyan daha az kusur işler; uzundan önce kısayı koyan ise daha da az. İki kısa ünlüde rahatsızlık en azdır. Farklı ünlüler birbirinin ardından geldiğinde de, ağzın benzer ya da farklı biçimiyle söylenmelerine göre daha sert ya da daha yumuşak olurlar.
E planior littera est, i angustior est, ideoque obscurius in his vitium. minus peccabit, qui longis breves subiiciet, et adhuc, qui praeponet longae brevem. minima est in duabus brevibus offensio. atque cum aliae subiunguntur aliis, proinde asperiores aut leniores erunt prout oris habitu simili aut diverso pronuntiabuntur.
9.4.35Ama bundan büyük bir suçmuş gibi dehşete düşmemelidir; bu konuda ihmalin mi kaygının mı daha kötü olduğunu bilmiyorum. Çünkü bu korku konuşmanın atılımını zorunlu olarak frenler, söyleyeni daha önemli şeylerden uzaklaştırır. Bu yüzden buna her yerde göz yummak ihmalin, her yerde ondan dehşetle kaçınmak ise küçüklüğün işidir. Isokrates'in izinden gidenlerin hepsinin, özellikle de Theopompos'un bu kaygıda aşırı gittiğini düşünenler haksız değildir.
non tamen id ut crimen ingens expavescendum est, ac nescio negligentia in hoc an sollicitudo sit peior. Inhibeat enim necesse est hic metus impetum dicendi et a potioribus avertat. quare ut negligentiae passim hoc pati, ita humilitatis ubique perhorrescere, nimiosque non immerito in hac cura putant omnes Isocraten secutos praecipueque Theopompum.
9.4.36Demosthenes ile Cicero ise bu konuya ölçülü biçimde dikkat ettiler. Çünkü synaloiphai denen birleşen harfler sözü, bütün kelimelerin kendi sonlarıyla kapanmasından daha akıcı kılar; bazen açıklıklar da yakışır ve bazı şeyleri daha görkemli yapar; pulchra oratione acta omnino iactare gibi; çünkü kendi başına uzun ve sanki besili heceler, ünlülerin arasında, sanki bir durak varmış gibi, bir ara zaman da kazanır.
at Demosthenes et Cicero modice respexerunt ad hanc partem. nam et coeuntes litterae, quae συναλιφαί dicuntur, etiam leviorem faciunt orationem, quam si omnia verba suo fine cludantur, et nonnunquam hiulca etiam decent faciuntque ampliora quaedam: ut pulchra oratione ista iacta te cum longae per se et velut opimae syllabae aliquid etiam medii temporis inter vocales, quasi intersistatur, adsumunt.
9.4.37Bu konuda en iyisi Cicero'nun kendi sözlerini kullanayım: "Ünlülerin bu açıklığı ve çarpışması yumuşak bir şey taşır; insanın kelimelerden çok konuyla uğraştığını gösteren, nahoş olmayan bir ihmal belirtisidir." Ünsüzler de, özellikle de daha sert olanlar, kelimelerin birleşme yerinde kavga eder; sondaki s'nin ardından gelen x ile çarpışması gibi; iki s çarpıştığında ise cızırtı daha da kasvetlidir: ars studiorum.
qua de re utar Ciceronis potissimum verbis. habet , inquit, ille tanquam hiatus et concursus vocalium molle quiddam, et quod indicet non ingratam negligentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis. ceterum consonantes quoque, earumque praecipue quae sunt asperiores, in commissura verborum rixantur, ut si s ultima cum x proxima confligat, quarum tristior etiam, si binae collidantur, stridor est, ut ars studiorum.
9.4.38Servius'un, dediğine göre, bir kelimenin sonundaki s başka bir ünsüzle karşılandığında onu düşürmesinin sebebi de buydu; Luranius bunu kınar, Messala savunur. Çünkü Messala, Lucilius'un da Aeserninus fuit ve dignus locoque derken bu son harfi söylemediğini düşünür; Cicero da Hatip'te eskilerin çoğunun böyle konuştuğunu aktarır.
quae fuit causa et Servio, ut dixit, subtrahendae s litterae, quotiens ultima esset aliaque consonante susciperetur; quod reprehendit Luranius, Messala defendit. nam neque Lucilium putat uti eadem ultima, cum dicit Aeserninus fuit et dignus locoque, et Cicero in Oratore plures antiquorum tradit sic locutos.
9.4.39belligerare ve pomeridiem buradan gelir; Cato Censor'un diee hanc'ı da öyledir: m harfi burada da e'ye yumuşatılmıştır. Bilgisizler eski kitaplarda bunları bulunca değiştirmeye kalkar; kâtiplerin cehaletine çatmak isterken kendi cehaletlerini itiraf ederler.
inde belligerare, pomeridiem, et illa Censori Catonis diee hanc, aeque m littera in e mollita. quae in veteribus libris reperta mutare imperiti solent, et dum librariorum insectari volunt inscientiam, suam confitentur.
9.4.40Oysa aynı m harfi, kelimenin sonunda olup sonraki kelimenin ünlüsüne ona geçebilecek biçimde dokunduğunda, yazılsa bile pek telaffuz edilmez; multum ille ve quantum erat gibi; öyle ki neredeyse yeni bir harfin sesini verir. Çünkü çıkarılmaz, ama gölgelenir; iki ünlü arasında, onlar birbirine karışmasın diye konmuş bir işaret gibidir yalnız.
atqui eadem illa littera, quotiens ultima est et vocalem verbi sequentis ita contingit, ut in eam transire possit, etiamsi scribitur, tamen parum exprimitur, ut multum ille et quantum erat, adeo ut paene cuiusdam novae litterae sonum reddat. neque enim eximitur, sed obscuratur et tantum in hoc aliqua inter duas vocales velut nota est, ne ipsae coeant.
9.4.41Önceki kelimenin son hecesiyle sonrakinin ilk hecesinin aynı olmamasına da dikkat etmeli. Bunun öğüt olarak verilmesine kimse şaşırmasın: Cicero'nun mektuplarında bile şu kaçmıştır: res mihi invisae visae sunt, Brute, "bu şeyler bana nefret uyandırıcı göründü, Brutus"; şiirinde de:
O fortunatam natam me consule Romam! Ey benim konsüllüğümde doğmuş bahtiyar Roma!
Tek heceli kelimeler de,
videndum etiam, ne syllabae verbi prioris ultimae et primae sequentis sint eaedem; quod ne quis praecipi miretur, Ciceroni in epistolis excidit, res mihi invisae visae sunt, Brute, et in carmine, O fortunatam natam me Consule Romam. Etiam monosyllaba,
9.4.42çok olurlarsa, arka arkaya kötü düşer; çünkü birçok kapanışla bölünen dizim zorunlu olarak sekip zıplar. Bu yüzden kısa fiillerin ve adların art arda gelmesinden kaçınmalı; tersine, uzunların art arda gelmesinden de; çünkü bu, söze bir ağırlık getirir. Benzer düşen, benzer biten, aynı biçimde çekimlenen birçok kelimenin bir araya getirilmesi de aynı konunun kusurlarıdır.
si plura sunt, male continuabuntur, quia necesse est compositio multis clausulis concisa subsultet. ideoque etiam brevium verborum ac nominum vitanda continuatio et ex diverso quoque longorum; adfert enim quandam dicendi tarditatem. ilia quoque vitia sunt eiusdem loci, si cadentia similiter et similiter desinentia et eodem mode declinata multa iunguntur.
9.4.43Fiillerin fiillerle, adların adlarla ve benzerlerinin benzerleriyle art arda gelmesi de yakışmaz; çünkü meziyetler bile çeşitliliğin zarafetiyle desteklenmezse bıkkınlık doğurur.
ne verba quidem verbis aut nomina nominibus similiaque his continuari decet, cum virtutes etiam ipsae taedium pariant nisi gratia varietatis adiutae.
9.4.44Kolonların ve kesitlerin bağlantısında yalnız kelimelerin bağlantısındaki şeylere dikkat etmek yetmez, gerçi bunlarda da sonlar ve başlar birleşir; dizim için asıl önemli olan neyi neyin önüne koyduğundur. Örneğin: "Kusarak, yediği lokmalarla kucağını ve bütün kürsüyü doldurdu." Tersine de olur (farklı konularda da aynı örnekleri sık kullanacağım, daha tanıdık olsunlar diye): "Kayalar ve ıssız yerler sese karşılık verir, vahşi hayvanlar çoğu zaman şarkıyla yumuşar ve durur"; sırası çevrilse söz daha çok yükselirdi, çünkü kayaların kımıldaması hayvanlarınkinden daha büyük bir şeydir; ama dizimin yakışıklığı galip geldi. Şimdi ritimlere geçelim.
membrorum incisorumque iunctura non ea modo est observanda quae verborum, quanquam et in his extrema ac prima coeunt, sed plurimum refert compositionis, quae quibus anteponas. nam et vomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal implevit et contra (nam frequentius utar iisdem diversarum quoque rerum exemplis, quo sint magis familiaria) saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistent magis insurgebat, si verteretur; nam plus est saxa quam bestias commoveri, vicit tamen compositionis decor. sed transeamus ad numeros.
9.4.45Seslerin her türlü yapısı, ölçülmesi ve birleşmesi ya ritimlere (ritim derken rhythmos'u anlamak istiyorum) ya da metra'ya, yani belli bir ölçüye dayanır. İkisi de ayaklardan oluşsa da aralarında basit olmayan bir fark vardır.
omnis structura ac dimensio et copulatio vocum constat aut numeris (numeros ῥυθμούς accipi volo) aut μέτροις, id est dimensione quadam. quod , etiamsi constat utrumque pedibus, habet tamen non simplicem differentiam.
9.4.46Çünkü önce, ritimler zaman aralıklarından oluşur, vezinler ise sıradan da; bu yüzden biri kemiyete, öbürü keyfiyete ait görünür. Rhythmos ya eşittir, daktil gibi;
nam primum numeri spatio temporum constant, metra etiam ordine, ideoque alterum esse quantitatis videtur, alterum qualitatis. ῥυθμὸς est aut par ut dactylicus,
9.4.47çünkü bir uzun hece iki kısaya eşittir (aynı oran başka ayaklarda da vardır, ama bu ad daktilindir; uzun hecenin iki, kısanın bir zaman olduğunu çocuklar bile bilir); ya bir buçuk katlıdır, paion gibi: bu bir uzun ve üç kısadan ya da üç kısa ve bir uzundan oluşur, ya da başka herhangi bir biçimde üç zaman ikiye oranlanarak bir buçuk kat eder; ya da iki katlıdır, iambos gibi (çünkü bir kısa ve bir uzundan oluşur) ve onun tersi olan ayak gibi.
una enim syllaba longa par est duabus brevibus (est quidem vis eadem et aliis pedibus, sed nomen illud tenet; longam esse duorum temporum, brevem unius, etiam pueri sciunt) aut sescuplex ut paeonicus: is est ex longa et tribus brevibus, aut ex tribus brevibus et longa, vel alio quoquo modo ut tempora tria ad duo relata sescuplum faciant; aut duplex, ut iambus (nam est ex brevi et longa) quique est ei contrarius.
9.4.48Bunlar vezin ayakları da olur; ama şu farkla: ritim için daktilin kısaları önde mi arkada mı taşıdığı önemsizdir, çünkü ritim yalnız zamanı ölçer; kalkıştan inişe aynı aralık olsun yeter. Dizelerin ölçüsü ise başkadır: daktil yerine anapaistos ya da spondeios konamaz; paion da aynı oranla kısalarla başlayıp kısalarla bitemez.
sunt hi et metrici pedes, sed hoc interest, quod rhythmo indifferens, dactylicusne ille priores habeat breves an sequentes; tempus enim solum metitur, ut a sublatione ad positionem idem spatii sit. proinde alia dimensio est versuum; pro dactylico poni non poterit anapaestus aut spondeus, nec paean eadem ratione brevibus incipiet ac desinet.
9.4.49Vezin düzeni yalnız bir ayağın yerine başka bir ayak konmasını kabul etmemekle kalmaz, daktili ya da spondeiosu bile birbirinin yerine koymaz. Bu yüzden şu dizedeki gibi art arda gelen beş daktilin yerini karıştırırsan:
panditur interea domus omnipotentis Olympi Bu arada her şeye kadir Olympos'un sarayı açılır,
dizeyi çözmüş olursun.
neque solum alium pro alio pedem metrorum ratio non recipit, sed ne dactylum quidem aut forte spondeum alterum pro altero. itaque si quinque continuos dactylos, ut sunt in illo panditur interea domus omnipotentis Olympi confundas, solveris versum.
9.4.50Şu farklar da vardır: ritimlerin aralıkları serbesttir, vezinlerinki sınırlıdır; vezinlerin belli kapanışları vardır, ritimler ise başladıkları gibi metabolē'ye, yani başka bir ritim türüne geçişe kadar akar gider; ayrıca vezin yalnız kelimelerde, ritim ise bedenin hareketinde de vardır.
sunt et illa discrimina, quod rhythmis libera spatia, metris finita sunt, et his certae clausulae, illi, quomodo coeperant, currunt usque ad μεταβολήν, id est transitum ad aliud rhythmi genus, et quod metrum in verbis modo, rhythmos etiam in corporis motu est.
9.4.51Ritimler boş zamanları da daha kolay kabul eder, gerçi bunlar vezinlerde de olur. Yine de zamanların ayakla ve parmakla vurularak da ölçüldüğü, aralıkların belli işaretlerle belirlenip o aralığın kaç kısa ettiğinin hesaplandığı ritimde serbestlik daha büyüktür; tetrasēmoi [dört zamanlı], pentasēmoi [beş zamanlı] ve sırayla daha uzun vuruşlar buradan doğar; çünkü sēmeion bir zamandır.
inania quoque tempora rhythmi facilius accipient, quanquam haec et in metris accidunt. maior tamen illic licentia est, ubi tempora etiam metiuntur et pedum et digitorum ictu, et intervalla signant quibusdam notis atque aestimant, quot breves illud spatium habeat; inde τετράσημοι, πεντάσημοι deinceps longiores fiunt percussiones; nam σημεῖον tempus est unum.
9.4.52Sözün diziminde ise daha kesin ve herkese daha açık bir ölçü korunmalıdır. Demek ki bu dizim ayaklara, hem de vezin ayaklarına dayanır; bunlar sözde o kadar çok bulunur ki, biz farkında olmadan her türden dizeler ağzımızdan kaçar; tersine, düzyazıyla yazılmış hiçbir şey yoktur ki belli bir dize türüne ya da en azından dize parçalarına indirgenemesin. Nitekim can sıkıcı gramer hocalarına rastlarız,
in compositione orationis certior et magis omnibus aperta servari debet dimensio. est igitur in pedibus et metricis quidem pedibus, qui adeo reperiuntur in oratione, ut in ea frequenter non sentientibus nobis omnium generum excidant versus; et contra nihil non, quod est prosa scriptum, redigi possit in quaedam versiculorum genera vel in membra, sicut in molestos incidimus grammaticos,
9.4.53aralarında bazı lirik şairlerin şiirlerini çeşitli ölçülere zorlayanlar olmuştur. Cicero ise bütün bunun ritimlerden oluştuğunu çok sık söyler; bu yüzden bazıları onu, sözü ritimlere bağlıyormuş gibi kınar.
quorum fuerunt, qui velut lyricorum quorundam carmina in varias mensuras coegerunt. at Cicero frequentissime dicit totum hoc constare numeris, ideoque reprehenditur a quibusdam, tanquam orationem ad rhythmos adliget.
9.4.54Çünkü numeri "ritimler" demektir; bunu hem kendisi belirlemiştir hem de onun ardından giden Vergilius:
Ritmi hatırlıyorum, keşke sözleri de aklımda tutsaydım;
ve Horatius:
kanundan çözülmüş ritimlerle sürüklenir.
9.4.54nam sunt numeri rhythmi, ut et ipse constituit, et secuti eum Vergilius, cum dicit numeros memini, si verba tenerem, et Horatius numerisque fertur lege solutis.
9.4.55Bu yüzden, başka sözlerin yanında şu söze de saldırırlar: Cicero, Demosthenes'in yıldırımlarının, ritimlerle savrulup fırlatılmasalar o kadar titreşmeyeceğini söyler. Bununla rhythmos'larla savrulmuş demek istiyorsa, katılmıyorum. Çünkü ritimlerin, dediğim gibi, ne belli bir sonu ne de örgü içinde bir çeşitliliği vardır; hangi kalkış ve inişle başladılarsa sonuna dek öyle akarlar. Söz ise parmak şıklatmaya ve ayak vuruşuna inmez.
invadunt ergo hanc inter ceteras vocem: neque enim Demosthenis fulmina tantopere vibratura dicit, nisi numeris contorta ferrentur. in quo si hoc sentit rhythmis contorta, dissentio. nam rhythmi, ut dixi, neque finem habent certum nec ullam in contextu varietatem, sed qua coeperunt sublatione ac positione, ad finem usque decurrunt; oratio non descendet ad crepitum digitorum et pedum.
9.4.56Cicero bunu çok iyi görür ve sık sık ritimli olanı (numerosum) aradığını söyler: dizimin şiire ait olan enrhythmos [ritimli] olmasından çok, bilgisizce ve köylüce olan arrhythmos [ritimsiz] olmamasını ister. Tıpkı güreşçi olmalarını istemediğimiz insanların, apalaistoi [güreşten anlamaz] denenlerden olmalarını da istemememiz gibi.
quod Cicero optime videt ac testatur frequenter se quod numerosum sit quaerere, ut magis non ἄρρυθμον, quod esset inscitum atque agreste, quam ἔνρυθμον, quod poeticum est, esse compositionem velit; sicut etiam quos palaestritas esse nolumus, tamen esse nolumus eos qui dicuntur ἀπάλαιστοι.
9.4.57Ama ayaklardan oluşan uygun kapanış bir ad ister. Ritimden (numerus) daha iyi ne olabilir? Ama hatibe has ritim; tıpkı entimemin retoriğe has kıyas olması gibi. Ben, Marcus Tullius'un bile kurtulamadığı bir iftiraya uğramamak için şunu istiyorum: dizimin ritminden söz edeceğim ve şimdiye dek söz ettiğim her yerde, hatibe has ritmi kastettiğim anlaşılsın.
verum ea quae efficitur e pedibus apta conclusio nomen aliquod desiderat. quid sit igitur potius quam numerus, sed oratorius numerus, ut enthymema rhetoricus syllogismus? ego certe, ne in calumniam cadam, qua ne M. quidem Tullius caruit, posco hoc mihi, ut, cum de compositionis dixero numero et ubicunque iam dixi, oratorium dicere intelligar.
9.4.58Yerleştirme ise artık onaylanmış, seçilmiş ve sanki kendisine teslim edilmiş kelimeleri birbirine bağlamalıdır; çünkü birbirine sertçe eklenmiş olsalar da işe yarayan kelimeler işe yaramayanlardan iyidir. Yine de aynı şeyi anlatan ve aynı değeri taşıyanlardan olmak şartıyla bazı kelimeleri seçmeye, boş olmamak şartıyla eklemeye, zorunlu olmamak şartıyla çıkarmaya, figürlerle halleri ve sayıları değiştirmeye izin veririm; dizimin zarafeti için başvurulan bu çeşitlilik çoğu zaman kendi başına da hoşa gider.
collocatio autem verba iam probata et electa et velut adsignata sibi debet connectere; nam vel dure inter se commissa potiora sunt inutilibus. tamen et eligere quaedam, dum ex iis quae idem significent atque idem valeant, permiserim, et adiicere dum non otiosa, et detrahere dum non necessaria, et figuris mutare casus atque numeros, quorum varietas frequenter gratia compositionis adscita etiam suo nomine solet esse iucunda.
9.4.59Kural bir şeyi, kullanım başka bir şeyi istediğinde de dizim hangisini isterse onu alsın: vitavisse ya da vitasse, deprehendere ya da deprendere. Hecelerin kaynaşmasını da, düşüncelere ve üsluba zarar vermeyen her şeyi de reddetmem. Ama bu işte asıl gereken,
etiam ubi aliud ratio, aliud consuetudo poscet, utrum volet, sumat compositio, vitavisse vel vitasse, deprehendere vel deprendere. coitus etiam syllabarum non negabo, et quidquid sententiis aut elocutioni non nocebit. praecipuum tamen in hoc opus est,
9.4.60her yere hangi kelimenin en iyi oturacağını bilmektir. En iyi dizimi de bunu yalnız dizim uğruna yapmayan kurar. Ayakların hesabı ise sözde dizedekinden çok daha zordur. Önce, dize birkaç kelimeyle sınırlıdır, söz ise çoğu zaman daha uzun dolanımlar yapar; sonra dize hep kendine benzer ve tek bir düzenle akar, sözün dizimi ise çeşitli değilse hem benzerliğiyle rahatsız eder hem de yapmacık diye yakalanır.
scire quod quoque loco verborum maxime quadret. atque is optime componet, qui hoc non solum componendi gratia facit. ratio vero pedum in oratione est multo quam in versu difficilior: primum quod versus paucis continetur, oratio longiores habet saepe circuitus; deinde quod versus semper similis sibi est et una ratione decurrit, orationis compositio, nisi varia est, et offendet similitudine et in adfectatione deprehenditur.
9.4.61Ritim, deyim yerindeyse, sözün bütün gövdesine, bütün akışına yerleşmiştir; çünkü ayakların oluştuğu kısa ve uzun hecelerden başka bir şeyle konuşamayız. Yine de en çok kapanışlarda aranır ve en çok orada görünür. Önce, her düşüncenin kendi sonu vardır ve sonrakinin başından onu ayıracak tabii bir ara ister; sonra, sürekli sesi izleyen, akıp giden sözün sanki eğimli bir ırmağıyla sürüklenen kulaklar, o atılım durup onlara bakacak zaman verdiğinde daha iyi yargılar.
et in omni quidem corpore totoque (ut ita dixerim) tractu numerus insertus est; neque enim loqui possumus nisi syllabis brevibus ac longis, ex quibus pedes fiunt. magis tamen et desideratur in clausulis et apparet, primum quia sensus omnis habet suum finem poscitque naturale intervallum, quo a sequentis initio dividatur, deinde quod aures continuam vocem secutae ductaeque velut prono decurrentis orationis flumine tum magis iudicant, cum ille impetus stetit et intuendi tempus dedit.
9.4.62Öyleyse gönüllerin sanki soluklanıp dinlendiği bu yer sert ya da kopuk olmasın. Sözün oturduğu yer burasıdır; dinleyici bunu bekler, deklamasyon yapanların bütün alkışı da buradadır. Kapanışlardan sonra en çok özeni başlangıçlar ister; çünkü dinleyici bunlara da dikkat kesilir.
non igitur durum sit neque abruptum, quo animi velut respirant ac reficiuntur. haec est sedes orationis, hoc auditor exspectat, hic laus omnis declamantium. Proximam clausulis diligentiam postulant initia; nam et in haec intentus auditor est.
9.4.63Ama başlangıçların hesabı daha kolaydır; çünkü başka sözlere bağlanmaz, öncekilere hizmet etmezler. Kapanış ise öncekilere bağlıdır: kendisi ne kadar iyi dizilmiş olursa olsun, ona kırık bir yoldan varırsak zarafetini yitirir. Bu yüzden, Demosthenes'in dizimi ağırbaşlı görünürken, tois theois eukhomai pasi kai pasais ("bütün tanrılara ve tanrıçalara dua ediyorum") ve (bildiğim kadarıyla yalnız Brutus'un pek beğenmediği, ötekilerin beğendiği) kan mēpō ballē mēde toxeuē ("henüz ne taş atsa ne ok fırlatsa da") sözleri beğenilirken,
sed eorum facilior ratio est, non enim cohaerent aliis nec praecedentibus serviunt; exordium sumunt cum clausula cum praecedentibus cohaereat: quamlibet sit enim composita ipsa, gratiam perdet, si ad eam rupta via venerimus. namque eo fit, ut, cum Demosthenis seuera videatur compositio, τοῖς θεοῖς εὔχομαι πᾶσι καὶ πάσαις; et illa (quae ab uno, quod sciam, Bruto minus probatur, ceteris placet) κἂν μήπω βάλλῃ μηδὲ τοξεύῃ,
9.4.64Cicero'yu şu sözlerinde eleştirirler: familiaris coeperat esse balneatori, "hamamcıyla dost olmaya başlamıştı", ve en az onun kadar sert buldukları archipiratae, "korsan reisiyle". Oysa balneatori ile archipiratae'nin sonu, pasi kai pasais ve mēde toxeuē'ninkiyle aynıdır; ama Demosthenes'in sözleri daha ağırbaşlıdır. Bunda şunun da payı vardır:
Ciceronem carpant in his, familiaris coeperat esse balneatori, et non minus dura archipiratae. nam balneatori et archipiratae idem finis est qui πᾶσι καὶ πάσαις et qui μηδὲ τοξεύῃ sed priora sunt severiora. est in eo quoque nonnihil,
9.4.65Cicero'nun sözlerinde tek bir kelime iki ayak içerir; bu, şiirde bile fazla yumuşak sayılır. Yalnız fortissima Tyndaridarum'daki gibi beşer hecenin birbirine bağlandığı yerlerde değil, dizenin Appennino, armamentis ve Orione ile kapandığı dörder hecelilerde de.
quod hic singulis verbis bini pedes continentur, quod etiam in carminibus est praemolle; nec solum ubi quinae, ut in his, syllabae nectuntur, fortissima Tyndaridarum, sed etiam quaternae, cum versus cluditur Appennino et armamentis et Orione .
9.4.66Bu yüzden sonda çok heceli kelimeler kullanmaktan da kaçınmalı. Ortadaki kelimelere de yalnız birbirine bağlansınlar diye değil, ağır ve uzun olmasınlar, ayrıca, bugün en büyük kusur olduğu üzere, kısaların art arda dizilmesiyle sekip neredeyse çocuk çıngıraklarının sesini vermesinler diye özen gösterilmeli. Çünkü başlangıçlar ve kapanışlar,
quare hoc quoque vitandum est, ne plurium syllabarum verbis utamur in fine. mediis quoque non ea modo cura sit, ut inter se cohaereant, sed ne pigra, ne longa sint, ne, quod nunc maxime vitium est, brevium contextu resultent ac sonum reddant paene puerilium crepitaculorum. nam ut initia clausulaeque plurimum momenti habent,
9.4.67bir düşünce başladığında ya da bittiğinde nasıl çok önemliyse, ortalarda da bazı çabalar vardır ve bunlar hafifçe basar. Koşanların ayağı durmasa da iz bırakır. Bu yüzden yalnız kolonların ve kesitlerin iyi başlayıp kapanması değil, kuşkusuz birbirine örülmüş olan ve hiç soluklanmayan yerlerde de o gizli adımların bulunması yakışır.
quotiens incipit sensus aut desinit, sic in mediis quoque sunt quidam conatus iique leviter insistunt. currentium pes, etiamsi non moratur, tamen vestigium facit. itaque non modo membra atque incisa bene incipere atque cludi decet, sed etiam in iis, quae non dubie contexta sunt nec respiratione utuntur, illi velut occulti gradus sint.
9.4.68Şunun tek bir düşünce ve tek bir soluk olduğundan kim şüphe eder? "Yargıçlar, suçlayıcının bütün konuşmasının iki kısma ayrıldığını fark ettim." Yine de ilk iki kelime, sonraki üç kelime, ardından yine iki ve üç kelime sanki kendi ritimlerini taşır; ritim bilginlerinin hesapladığı gibi, her birinde soluğumuzu tutarız.
quis enim dubitet, unum sensum in hoc et unum spiritum esse? animaduerti , iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partes; tamen et duo prima verba et tria proxima et deinceps duo rursus ac tria suos quasi numeros habent et spiritum sustinemus, sicut apud rhythmicos aestimantur.
9.4.69Bu küçük parçalar ağır, keskin, ağır aksak, hızlı, gevşek, sekişli olduklarına göre, onlardan kurulan bütün de ya ağırbaşlı ya şatafatlı, ya derli toplu ya gevşek olur.
hae particulae prout sunt graves, acres, lentae, celeres, remissae, exultantes, proinde id, quod ex illis conficitur, aut severum aut luxuriosum aut quadratum aut solutum erit.
9.4.70Bazı kapanışlar da, ortada bırakılırlarsa topal ve askıda kalır; ama genellikle ardından gelenler tarafından karşılanıp desteklenirler, böylece sonda olan kusur akışla düzeltilir. "Roma halkı Verres'in eskimiş suçlamalarla suçlanmasını istemiyor": burada durursan söz sert olur; ama tabiatça ayrı olsalar da ardından gelen "yeni suçlar istiyor, işitilmemiş suçlar arıyor" sözleriyle sürdürüldüğü için akış sağlam kalır.
quaedam etiam clausulae sunt claudae atque pendentes, si relinquantur, sed sequentibus suscipi ac sustineri solent, eoque facto vitium, quod erat in fine, continuatione emendatur. non vult populus Romanus obsoletis criminibus accusari Verrem durum, si desinas; sed cum sit continuatum iis quae sequuntur, quanquam natura ipsa divisa sunt, nova postulat, inaudita desiderat, salvus est cursus.
9.4.71ut adeas, tantum dabis, "yanına girmen için şu kadar vereceksin", kötü kapanırdı, çünkü aynı zamanda bir dizenin son kısmıdır; ama ut cibum vestitumque introferre liceat, tantum, "yiyecek ve giyecek içeri sokulabilmesi için şu kadar", onu karşılar; hâlâ uçurumda duran cümle de en sondaki nemo recusabat, "kimse reddetmiyordu", ile sağlamlaşıp desteklenir.
ut adeas, tantum dabis male cluderet, nam et interim versus pars ultima est; excipit ut cibum vestitumque introferre liceat, tantum; praeceps adhuc firmatur ac sustinetur ultimo nemo recusabat.
9.4.72Sözde bütün bir dize oluşması son derece çirkindir; bir parçasının bile oluşması bozuk görünür; hele dizenin son kısmı kapanışta ya da tersine ilk kısmı girişte yakalanırsa. Tersi ise çoğu zaman yakışır bile: bir dizenin ilk kısmı, birkaç heceyi aşmamak şartıyla, bazen en iyi kapanışı yapar; özellikle altı ayaklı ve sekiz ayaklı dizelerinki.
versum in oratione fieri multo foedissimum est totum, sed etiam in parte deforme, utique si pars posterior in clausula deprehendatur aut rursus prior in ingressu. namque idem contra saepe etiam decet, quia et claudit interim optime prima pars versus, dum intra paucas syllabas, praecipue senarii atque octonarii.
9.4.73in Africa fuisse, "Afrika'da bulunmuş olmak", altı ayaklı bir dizenin başıdır ve Quintus Ligarius Savunması'nın ilk kısmını kapatır; artık fazla sık kullanılan esse videatur, "olduğu görülsün", sekiz ayaklı bir dizeyi başlatır. Demosthenes'in pasi kai pasais ve pasin hymin sözleri, hatta neredeyse bütün başlangıcı da böyledir. Dizelerin sonları da sözün başına uyar:
in Africa fuisse initium senarii est, primum pro Q. Ligario caput claudit; esse uideatur, iam nimis frequens, octonarium inchoat; talia sunt Demosthenis, πᾶσι καὶ πάσαις et πᾶσιν ὑμῖν, et totum paene principium. et ultima versuum initio conveniunt orationis:
9.4.74etsi vereor, iudices, "korksam da, yargıçlar", ve animadverti, iudices, "fark ettim, yargıçlar". Ama dize başları söz başlarına uymaz; Titus Livius'un bir heksametre başıyla başlaması gibi: facturusne operae pretium sim, "emeğe değer bir şey yapacak mıyım" (çünkü böyle yayımlamıştır; bu da düzeltilmiş biçiminden daha iyidir).
etsi vereor, iudices, et animadverti , iudices. sed initia initiis non convenient, ut T. Livius hexametri exordio coepit: facturusne operae pretium sim (nam ita edidit, estque melius, quam quo modo emendatur),
9.4.75Dize sonları da söz sonlarına uymaz; Cicero'nun quo me vertam nescio, "nereye döneceğimi bilmiyorum", sözü gibi; bu bir trimetrin sonudur. Trimetre de senarius da diyebiliriz; çünkü altı ayağı, üç vuruşu vardır. Heksametrin sonu ise daha da kötü kapatır; Brutus'un mektuplarındaki gibi: neque illi malunt habere tutores aut defensores, quoniam causam sciunt placuisse Catoni, "onlar vasiler ya da savunucular edinmeyi de tercih etmiyorlar, çünkü davanın Cato'nun hoşuna gittiğini biliyorlar."
nec clausulae clausulis, ut Cicero, quo me vertam, nescio, qui trimetri finis est. trimetrum et senarium promiscue dicere licet, sex enim pedes, tres percussiones habet. peius cludit finis hexametri, ut Brutus in epistolis: neque illi malunt habere tutores aut defensores, quoniam causam sciunt placuisse Catoni.
9.4.76İamb dizeleri daha az göze batar, çünkü bu tür gündelik konuşmaya en yakın olanıdır. Bu yüzden ağızdan kaçan dizeler de çoğunlukla bunlardır: Brutus sert dizim merakı yüzünden bunları çok sık, Asinius seyrek olmayarak, ama Cicero da bazen yapar; Lucius Piso'ya karşı konuşmasının hemen başında olduğu gibi:
Ey ölümsüz tanrılar, bu doğan gün ne gündür?
9.4.76illi minus sunt notabiles, quia hoc genus sermoni proximum est. itaque et versus hi fere excidunt, quos Brutus ipso componendi durius studio saepissime facit, non raro Asinius, sed etiam Cicero nonnunquam, ut in principio statim orationis in Lucium Pisonem: pro di immortales, qui hic nunc illuxit dies?
9.4.77Ritimli (enrhythmon) olan her şeyden de en az aynı özenle kaçınmalıdır; Sallustius'taki falso queritur de natura sua, "haksız yere tabiatından yakınır", gibi. Çünkü söz bağlı olsa da çözük görünmelidir. Oysa dizime en çok özen gösteren Platon bile Timaios'un daha ilk kısmında bunlardan kaçınamamıştır.
non minore autem cura vitandum est quidquid est ἔνρυθμον, quale apud Sallustium, falso queritur de natura sua. quamvis enim vincta sit, tamen soluta videri debet oratio. atqui Plato, diligentissimus compositionis, in Timaeo prima statim parte vitare ista non potuit.
9.4.78Orada hemen bir heksametre başı bulursun, bir Anakreon kolonu çıkarırsın; istersen bir trimetre de, iki ayak ve bir parçadan oluştuğu için Yunanların penthēmimeres dediği şeyi de; hem de bunların hepsi üç satır içinde. Thukydides'in ağzından da ritimlerin en yumuşak türünden şu kaçmıştır: hyper hēmisy Kares ephanēsan, "Karyalıların yarısından fazlası çıkageldi."
nam et initium hexametri statim invenias, et Anacreontion protinus colon efficias, et si velis trimetron, et quod duobus pedibus et parte πενθημιμερές a Graecis dicitur, et haec omnia in tribus versibus; et Thucydidi ὑπὲρ ἥμισυ κᾶρες ἐφάνησαν ex mollissimo rhythmorum genere excidit.
9.4.79Ama hatibin bütün diziminin ayaklardan oluştuğunu söylediğim için, bunlar hakkında da biraz bilgi vereyim. Adları farklı farklı aktarıldığından, her birine ne ad vereceğimizi belirlemek gerekir. Ben Cicero'yu izleyeceğim, çünkü o da Yunanların en seçkinlerini izlemiştir; yalnız bana göre bir ayak üç heceyi aşmaz; oysa o, birincisi dört, ikincisi beş heceye uzanan paion'u ve dokhmios'u kullanır.
sed quia omnem compositionem oratoriam constare pedibus dixi, aliqua de his quoque; quorum nomina quia varia traduntur, constituendum est, quo quemque appellemus. equidem Ciceronem sequar, (nam is eminentissimos Graecorum est secutus) excepto quod pes mihi tris syllabas non videtur excedere, quanquam ille paeane dochmioque, quorum prior in quattuor, secundus in quinque excurrit, utatur.
9.4.80Ama kendisi de bunların bazılarına ayak değil ritim gibi göründüğünü gizlemez; haksız da değildir, çünkü üç heceyi aşan her şey birden çok ayaktan oluşur. Demek ki ikişer heceden dört, üçer heceden sekiz ayak olduğuna göre: iki uzundan oluşana spondeios, iki kısadan oluşana (başkalarının pariambos dediği) pyrrhikhios, bir kısa ve bir uzundan oluşana iambos, onun tersi olan bir uzun ve bir kısadan oluşana da, başkalarının dediği gibi trokhaios değil, khoreios diyelim.
nec tamen ipse dissimulat, quibusdam numeros videri non pedes; neque immerito; quidquid est enim supra tris syllabas, id est ex pluribus pedibus. ergo cum constent quattuor pedes binis, octo ternis, spondeum longis duabus, pyrrhichium, quem alii pariambum vocant, brevibus, iambum brevi longaque, huic contrarium e longa et brevi choreum, non ut alii trochaeum nominemus.
9.4.81Üç heceli olanlardan, bir uzun ve iki kısadan oluşana daktil, buna zamanca eşit ama tersine dönmüş olana anapaistos dendiği bellidir. İki uzun arasında bir kısa amphimakros yapar, ama onun daha sık kullanılan adı kretikos'tur; kısalar arasında bir uzun ise buna zıt olan amphibrakhys'i.
ex iis vero, qui ternas syllabas habent, dactylum longa duabusque brevibus, huic temporibus parem, sed retro actum appellari constat anapaeston. media inter longas brevis faciet amphimacrum, sed frequentius eius nomen est creticus; longa inter breves, amphibrachyn huic contrarium.
9.4.82Bir kısanın ardından iki uzun gelirse bakkheios, iki uzunun ardından bir kısa gelirse palimbakkheios olur. Üç kısa trokhaios'u yapar; khoreios'a trokhaios adını verenler buna tribrakhys denmesini ister. Üç uzun da molossos'u yapar.
duabus longis brevem sequentibus bacchius, totidem longis brevem praecedentibus palimbacchius erit. tres breves trochaeum, quem tribrachyn dici volunt, qui choreo trochaei nomen imponunt; totidem longae molosson efficient.
9.4.83Bu ayakların hepsi söze girer; ama zamanca ne kadar dolgun ve uzun hecelerle ne kadar sağlamsalar, sözü o kadar ağırbaşlı yaparlar; kısalar ise onu hızlı ve hareketli kılar. İkisi de yerinde faydalıdır; çünkü hız gereken yerde birincisi yavaş ve uyuşuk, ağırlık istenen yerde de ikincisi aceleci ve sekişli diye haklı olarak kınanır.
horum pedum nullus non in orationem venit, sed quo quique sunt temporibus pleniores longisque syllabis magis stabiles, hoc graviorem faciunt orationem, breves celerem ac mobilem. utrumque locis utile; nam et illud, ubi opus est velocitate, tardum et segne, et hoc, ubi pondus exigitur, praeceps ac resultans merito damnetur.
9.4.84Belki şunun da biraz önemi vardır: uzunlardan daha uzun, kısalardan daha kısa heceler vardır. Hiçbiri iki zamandan çok ya da bir zamandan az görünmese de, bu yüzden vezinlerde bütün kısalar kendi aralarında, bütün uzunlar kendi aralarında eşit sayılsa da, artan ya da eksilen, adını koyamadığım bir şey gizli kalır. Çünkü dizelerin kendine has bir koşulu vardır; bu yüzden onlarda bazı heceler iki türlü de sayılabilir.
sit in hoc quoque aliquid fortasse momenti, quod et longis longiores et brevibus sunt breviores syllabae, ut, quamvis neque plus duobus temporibus neque uno minus habere videantur, ideoque in metris omnes breves longaeque inter se ipsae sint pares, lateat tamen nescio quid quod supersit aut desit. nam versuum propria condicio est, ideoque in his quaedam etiam communes.
9.4.85Gerçek ise şunu kabul eder: bir ünlü, tek başına olduğunda da, önüne bir ya da birkaç ünsüz geldiğinde de aynı ölçüde kısa ya da uzundur. Ama ayak ölçüsünde, kısa bir heceyi ilk iki harfi ünsüz olan uzun ya da kısa bir hece izlerse, o kısa hece uzun olur; şu dizedeki gibi:
agrestem tenui musam (ince kamışla köy türküsünü...)
Çünkü a kısadır,
veritas vero quia patitur aeque brevem esse vel longam vocalem, cum est sola, quam cum eam consonantes una pluresve praecedunt, certe in dimensione pedum syllaba, quae est brevis, insequente alia vel longa vel brevi, quae tamen duas primas consonantes habeat, fit longa, ut agrestem tenui musam: nam A brevis,
9.4.86gres de kısadır, yine de öncekini uzun yapar; demek ki ona kendi zamanından bir şey verir. Ünsüzler çıkarılınca kendisi neyse, o en kısa hecenin taşıyacağından daha fazlasına sahip olmasaydı bunu nasıl yapardı? Şimdi öncekine bir zaman verir, sonrakinden de bir zaman alır; böylece tabiatça kısa olan iki hece konumca dört zaman eder.
gres brevis, faciet tamen longam priorem; dat igitur illi aliquid ex suo tempore. quo modo, nisi habet plus quam quae brevissima, qualis ipsa esset detractis consonantibus? nunc unum tempus accommodat priori et unum accipit a sequente; ita duae natura breves positione sunt temporum quattuor.
9.4.87Öte yandan en bilgili insanların, sanki sözde rastlanması zorunlu olmayan bir ayak varmış gibi, kimi ayakları seçip kimini mahkûm edecek kanaatte olmalarına şaşıyorum. Varsın Ephoros, Thrasymakhos'un bulup Aristoteles'in onayladığı paion'u ve kısa ile uzunlarla dengelendiği için daktili izlesin, spondeios'tan ve trokhaios'tan kaçsın,
miror autem in hac opinione doctissimos homines fuisse, ut alios pedes ita eligerent aliosque damnarent, quasi ullus esset, quem non sit necesse in oratione deprehendi. licet igitur paeana sequatur Ephorus, inventum a Thrasymacho, probatum ab Aristotele, dactylumque ut temperatos brevibus ac longis, fugiat spondeum et trochaeum,
9.4.88birini aşırı yavaşlığı, öbürünü aşırı hızı yüzünden mahkûm etsin; Aristoteles'e daktil ile aynı şey olan herōos daha görkemli, iambos daha alçak görünsün; trokhaios'u fazla koşuyor diye mahkûm edip ona kordax [kaba bir dans] adını versin; Theodektes ile Theophrastos da aynı şeyleri, onlardan sonra Halikarnassoslu Dionysios da benzerlerini söylesin:
alterius tarditate nimia, alterius celeritate damnata, herous, qui est idem dactylus, Aristoteli amplior, iambus humilior videatur, trochaeum ut nimis currentem damnet eique cordacis nomen imponat, eademque dicant Theodectes ac Theophrastus, similia post eos Halicarnasseus Dionysius:
9.4.89bu ayaklar onlar istemese de söze dalacaktır; onlar da her zaman herōos'larını ya da, seyrek dize oluşturduğu için en çok övdükleri paion'larını kullanamayacaklardır. Bazı ayakların ötekilerden daha sık olmasını sağlayan şey de kelimeler değil, yer değiştirme ve yerleştirme olacaktır; çünkü kelimeler ne büyütülebilir ne küçültülebilir, ne de müzikteki gibi sesin ezgisiyle uzatılıp kısaltılabilir.
irrumpent etiam ad invitos, nec semper illis heroo aut paeane suo, quem, quia versum raro facit, maxime laudant, uti licebit. ut sint tamen aliis alii crebriores, non verba facient, quae neque augeri nec minui nec sicuti toni modulatione produci aut corripi possint, sed transmutatio et collocatio.
9.4.90Ayakların çoğu kelimelerin birleşme yerlerinden ya da bölünmesinden doğar; bu yüzden aynı kelimelerle türlü türlü dizeler olur. Hatırlıyorum, hiç de adı sanı belirsiz olmayan bir şair şöyle bir dize yazmıştı:
astra tenet caelum, mare classes, area messem (gök yıldızları, deniz filoları, harman ekini tutar)
Bu, tersinden okununca bir Sotades dizesi olur; aynı biçimde bir Sotades dizesi de tersinden okununca bir trimetre olur:
caput exeruit mobile pinus repetita (çam, geri çekilip yeniden oynak başını çıkardı)
9.4.90plerique enim ex commissuris eorum vel divisione fiunt pedes; quo fit ut iisdem verbis alii atque alii versus fiant, ut memini quendam non ignobilem poetam talem exarasse: astra tenet caelum, mare classes, area messem. hic retrorsum fit sotadeus; itemque e sotadeo retro trimetros: caput exeruit mobile pinus repetita.
9.4.91Demek ki ayaklar karıştırılmalı; hoşa gidenlerin daha çok olmasına, daha kötülerin iyilerle sarılıp gizlenmesine dikkat edilmelidir. Harflerin ve hecelerin tabiatı değişmez; ama hangisinin hangisiyle en iyi birleştiği önemlidir. Demek ki, dediğim gibi, en çok otorite ve ağırlığı uzunlar, en çok hızı kısalar taşır; kısalar bazı uzunlarla karışırsa koşar, art arda gelirse seker.
miscendi ergo sunt, curandumque, ut sint plures qui placent, et circumfusi bonis deteriores lateant. nec vero in litteris syllabisque natura mutatur, sed refert, quae cum quaque optime coeat. plurimum igitur auctoritatis, ut dixi, et ponderis habent longae, celeritatis breves; quae si miscentur quibusdam longis, currunt, si continuantur, exultant.
9.4.92Kısalardan uzunlara yükselenler keskin, uzunlardan kısalara inenler daha yumuşaktır. En iyi başlangıç uzunlarla yapılır, bazen kısalarla da doğru olur, novum crimen, "yeni bir suç", gibi; iki kısayla daha yumuşak olur, animadverti, iudices gibi. Ama bu, Cluentius Savunması'nda yerindedir, çünkü başlangıcı, hızdan hoşlanan bölümlemeye benzer.
acres , quae ex brevibus ad longas insurgunt; leniores, quae a longis in breves descendunt. optime incipitur a longis, recte aliquando a brevibus, ut novum crimen; lenius a duabus, ut animadverti iudices; sed hoc pro Cluentio recte, quia initium eius partitioni simile est, quae celeritate gaudet.
9.4.93Kapanış da en sağlam uzunlarla olur; ama son hece kayıtsız sayılsa da kısalarla da gelir. Sonda kısa hecenin uzun yerine alındığını bilmiyor değilim; çünkü ardından gelen sessizlikten ona boş bir zaman eklenir gibidir. Yine de kulaklarıma danışınca, kapatan hecenin gerçekten uzun olmasıyla uzun yerine sayılması arasında büyük fark olduğunu anlıyorum. Çünkü dicere incipientem timere, "konuşmaya başlayanın korkması", sözü ausus est confiteri, "itiraf etmeye cüret etti", kadar dolgun değildir.
clausula quoque e longis firmissima est; sed venit et in breves, quamvis habeatur indifferens ultima. neque enim ego ignoro, in fine pro longa accipi brevem, quia videtur aliquid vacantis temporis ex eo, quod insequitur, accedere; aures tamen consulens meas, intelligo multum referre, verene longa sit, quae cludit, an pro longa. neque enim tam plenum est dicere incipientem timere, quam illud ausus est confiteri.
9.4.94Oysa son hecenin kısa ya da uzun olması önemsiz olsaydı, ayak aynı kalırdı; ama nasıl olduğunu bilmem, biri oturur, öbürü ancak durur. Bundan etkilenen bazıları, kısa hecenin konumdan aldığı o zaman uzuna da eklensin diye, son uzun heceye üç zaman vermişlerdir. Yalnız hangi ayağın kapattığı değil, kapatan ayağın önünden hangisinin geldiği de önemlidir. Geriye doğru ise üç ayaktan fazlasına bakılmaz,
atqui si nihil refert, brevis an longa sit ultima, idem pes erit; verum nescio quo modo sedebit hoc, illud subsistet. quo moti quidam longae ultimae tria tempora dederunt, ut illud tempus, quod brevis ex loco accipit, huic quoque accederet. nec solum refert, quis pes claudat, sed claudentem quis antecedat. retrorsum autem neque plus tribus,
9.4.95bunlar da üçer heceden oluşmuyorsa (çünkü şiirdeki titizlik bizden uzak olsun) daha geriye gidilmelidir; ikiden az da olmamalıdır; yoksa ritim değil, yalnız bir ayak olur. Yine de dikhoreios tek başına yetebilir; tabii iki khoreios'tan oluşan bu ayak tek ayak sayılırsa.
iique, si non ternas syllabas habebunt, repetendi erunt (absit enim poetica observatio), neque minus duobus; alioqui pes erit, non numerus. potest tamen vel unus esse dichoreus, si unus est, qui constat e duobus choreis.
9.4.96Paion da öyle: bir khoreios ve bir pyrrhikhios'tan oluşanı başlangıçlara uygun sayarlar; tersine, üç kısa ve bir uzundan oluşanı kapanışa verirler. Bu sanatın yazarları hemen hemen yalnız bu ikisinden söz eder. Bazıları ise, söz konusu olan zamanın hesabı olduğu için, uzun hece hangi yerde olursa olsun hepsine paion der.
itemque paean, qui est ex choreo et pyrrhichio, quem aptum initiis putant, vel contra, qui est e tribus brevibus et longa, cui clausulam adsignant; de quibus fere duobus scriptores huius artis loquantur. alii omnes, ut quocunque sit loco longa, temporum quod ad rationem pertinet, paeanas appellant.
9.4.97Bir bakkheios ve bir iambos'tan ya da bir iambos ve bir kretikos'tan oluşan dokhmios da vardır; kapanışlarda sağlam ve ağırbaşlıdır. Demosthenes'in en çok kullandığı spondeios da her zaman aynı biçimde durmaz. Önüne en iyi kretikos gelir; şu örnekteki gibi: de qua ego nihil dicam, nisi depellendi criminis causa, "bu konuda, suçlamayı savuşturmak dışında hiçbir şey söylemeyeceğim." Yukarıda söylediğim şeyin de payı vardır: iki ayağın tek kelimede mi toplandığı, yoksa her birinin ayrı mı durduğu çok önemlidir. Çünkü criminis causa sağlam olur; archipiratae yumuşak olur; önüne bir tribrakhys gelirse daha da yumuşak: facilitates, temeritates.
est et dochmius, qui fit ex bacchio et iambo vel ex iambo et cretico, stabilis in clausulis et severus. spondeus quoque, quo plurimum est Demosthenes usus, non eodem modo semper se habet. optime praecedet eum creticus, ut in hoc, de qua ego nihil dicam, nisi depellendi criminis causa. non nihil est, quod supra dixi multum referre, unone verbo sint duo pedes comprehensi an uterque liber. Sic enim fit forte criminis causa; molle archipiratae , mollius, si tribrachys praecedat, facilitates, temeritates.
9.4.98Çünkü kelimelerin bölünmesinin kendisinde gizli bir zaman vardır; pentametrin ortasındaki spondeios'ta olduğu gibi: bu spondeios bir kelimenin sonu ile öbürünün başından oluşmazsa dize olmaz. Spondeios'tan önce, daha az iyi olsa da, anapaistos konabilir: muliere non solum nobili, verum etiam nota, "yalnız soylu değil, aynı zamanda tanınmış bir kadın". Anapaistos ve kretikos ile birlikte
est enim quoddam ipsa divisione verborum latens tempus, ut in pentametri medio spondeo, qui nisi alterius verbi fine, alterius initio constat, versum non efficit. potest , etiamsi minus bene, praeponi anapaestos: muliere non solum nobili, verum etiam nota. cum anapaestus et creticus,
9.4.99iambos da önüne konabilir; o, bu ikisinden bir hece kısadır, çünkü burada üç uzunun önüne bir kısa gelir. Ama spondeios da iambos'un önüne doğru biçimde konur: armis fui, "silah altındaydım". Spondeios'la birlikte bakkheios da öne konabilir; böylece son ayak dokhmios olur:
iambus quoque, qui est utroque syllaba minor (praecedet enim tres longas brevis), sed et spondeus iambo recte praeponitur: armis fui. cum spondeus, et bacchius, sic enim fiet ultimus dochmius:
9.4.100in armis fui. Yukarıda onayladıklarımdan, molossos'un da, önünde herhangi bir ayaktan gelen bir kısa bulunması şartıyla kapanışa uygun olduğu anlaşılır: illud scimus ubicunque sunt, esse pro nobis, "şunu biliyoruz: nerede olurlarsa olsunlar, bizden yanadırlar."
in armis fui. ex iis quae supra probavi apparet molosson quoque clausulae convenire, dum habeat ex quocunque pede ante se brevem: illud scimus ubicunque sunt, esse pro nobis.
9.4.101Önüne palimbakkheios ve pyrrhikhios gelirse spondeios daha az ağırbaşlı olur, iudicii Iuniani gibi; birinci paion gelirse daha da kötü olur, Brute, dubitavi gibi; meğer ki bunu daktil ve bakkheios saymayı tercih edelim. İki spondeios hemen hemen hiç birbirine eklenmez; bu, dizede de göze batan bir kapanıştır; meğer ki sanki üç parçadan kurulabilsin: cur de perfugis nostris copias comparat is contra nos?, "kaçaklarımızdan bize karşı neden kuvvet topluyor o?" Burada son parçalar bir hece, iki hece, bir hecedir.
minus gravis erit spondeus, praecedentibus palimbacchio et pyrrhichio, ut iudicii Iuniani, et adhuc peius priore paeane, ut Brute, dubitavi; nisi potius hoc esse volumus dactylum et bacchium. Duo spondei non fere se iungi patiuntur, quae in versu quoque notabilis clausula est, nisi cum id fieri potest ex tribus quasi membris: cur de perfugis nostris copias comparat is contra nos? una syllaba, duabus, una.
9.4.102Spondeios'un önüne daktil konması da iyi değildir; çünkü dize sonunu sözün sonunda kınarız. Bakkheios hem kapatır hem kendisiyle birleşir: venenum timeres, "zehirden korksaydın"; ya da önünde khoreios ve spondeios bulunmasını sever: ut venenum timeres. Onun tersi olan palimbakkheios da, son heceyi uzun saymak istemezsek, kapatır; önünde en iyi molossos bulunur: civis Romanus sum, "Roma vatandaşıyım"; ya da bakkheios: quod hic potest, nos possemus, "onun yapabildiğini biz de yapabilirdik."
ne dactylus quidem spondeo bene praeponitur, quia finem versus damnamus in fine orationis. bacchius et claudit et sibi iungitur: uenenum timeres; vel choreum et spondeum ante se amat: ut venenum timeres. contrarius quoque qui est, cludet, nisi si ultimam syllabam longam esse volumus, optimeque habebit ante se molosson: civis Romanus sum; aut bacchium, quod hic potest, nos possemus.
9.4.103Ama burada, önünde spondeios bulunan bir khoreios'un kapattığını söylemek daha doğru olur; çünkü ritim daha çok şudur: nos possemus ve Romanus sum. Dikhoreios da kapatır, yani aynı ayak kendisiyle birleşir; Asyacılar bunu çok kullandı. Cicero bunun örneğini verir: patris dictum sapiens temeritas filii comprobavit, "babanın bilge sözünü oğlunun düşüncesizliği doğruladı."
sed verius erit claudere choreum praecedente spondeo, nam hic potius est numerus, nos possemus et Romanus sum. claudet et dichoreus, id est idem pes sibi ipse iungetur, quo Asiani sunt usi plurimum; cuius exemplum Cicero ponit, patris dictum sapiens temeritas filii comprobauit.
9.4.104Khoreios önüne pyrrhikhios'u da alır: omnes prope cives virtute, gloria, dignitate superabat, "neredeyse bütün vatandaşları fazilette, şanda, itibarda geçiyordu." Daktil de, son hecenin hesabı onu kretikos yapmazsa, kapatır: muliercula nixus in litore, "sahilde bir kadıncağıza yaslanmış". Önüne kretikos ve iambos iyi, spondeios kötü, khoreios daha da kötü gelir.
accipiet ante se choreus et pyrrhichium: omnes prope cives virtute, gloria, dignitate superabat. cludet et dactylus, nisi eum observatio ultimae creticum facit: muliercula nixus in litore. habebit ante se bene creticum et iambum, spondeum male, peius choreum.
9.4.105Amphibrakhys da kapatır: Q. Ligarium in Africa fuisse; tabii onu bakkheios saymayı tercih etmezsek. Son hece kısa olabiliyorsa trokhaios en iyi kapanış değildir; son hecenin kısa olabilmesi de kesinlikle zorunludur, yoksa çoğunun beğendiği dikhoreios nasıl kapatsın? O hesapla trokhaios anapaistos olur.
cludit amphibrachys: Q. Ligarium in Africa fuisse, si non eum malumus esse bacchium. non optimus est trochaeus, si ulla est ultima brevis, quod certe sit necesse est; alioqui quomodo claudet, qui placet plerisque, dichoreus? illa observatione ex trochaeo fit anapaestus.
9.4.106Aynı trokhaios, önüne bir uzun gelince paion olur; si potero, "yapabilirsem", ve Cicero'nun obstat invidia, "kıskançlık engel oluyor", sözü gibi; ama bunu başlangıçlara verdiler. Önünde khoreios bulunan pyrrhikhios da kapatır, çünkü böylece paion olur. Ama kısalarla düşen bütün bu ayaklar daha az sağlam olacaktır; sözün akışının hız istediği ve kapanışlarda durulmadığı yerden başka pek bir yere uymazlar. Kretikos ise hem başlangıçlarda en iyisidir:
idem trochaeus praecedente longa fit paean, quale est Si potero et dixit hoc Cicero, obstat inuidia. sed hunc initiis dederunt. cludet et pyrrhichius choreo praecedente, nam sic paean est. sed omnes hi, qui in breves excidunt, minus erunt stabiles, nec alibi fere satis apti, quam ubi cursus orationis exigitur et clausulis non intersistitur. creticus et initiis optimus:
9.4.107quod precatus a dis immortalibus sum, "ölümsüz tanrılardan dilediğim şey", hem de kapanışlarda: in conspectu populi Romani vomere postridie. Önüne anapaistos'un ya da sona daha uygun görünen paion'un ne kadar iyi geldiği açıktır. Kendi kendini de izler: servare quam plurimos, "olabildiğince çok kişiyi kurtarmak". Bu, önünde khoreios bulunmasından daha iyidir: quis non turpe duceret?, "bunu kim utanç verici saymazdı?"; tabii son kısa hece uzun yerine geçerse. Ama şöyle olduğunu varsayalım: non turpe duceres.
quod precatus a diis immortalibus sum, et clausulis: in conspectu populi Romani vomere postridie. apparet vero, quam bene eum praecedant vel anapaestos vel ille, qui videtur fini aptior, paean. sed et se ipse sequitur: servare quam plurimos. sic melius quam choreo praecedente, quis non turpe duceret? si ultima brevis pro longa sit; sed fingamus sic, non turpe duceres.
9.4.108Ama burada söylediğim o boş zaman vardır: son kelimeyle ondan önceki arasında biraz duraklarız ve turpe'yi bir aralıkla uzatırız; yoksa quis non turpe duceret? son derece sekişli, bir trimetrin sonu olurdu. Tıpkı ore excipere liceret, "ağızla kapmak mümkün olsaydı", sözünün birleştirilince açık saçık bir şiire ait olması gibi; ama bazı duraklarla ve sanki üç ayrı başlangıçla söylenince otorite dolu olur.
sed hic est illud inane, quod dixi: paulum enim morae damus inter ultimum ac proximum verbum et turpe illud intervallo quodam producimus; alioqui sit exultantissimum et trimetri finis: quis non turpe duceret? sicut illud ore excipere liceret, si iungas, lascivi carminis est; sed interpunctis quibusdam et tribus quasi initiis fit plenum auctoritatis.
9.4.109Ben de önde gelen ayakları sayarken başka ayaklar olmasın diye bir kanun koymadım; yalnız çoğunlukla ne olduğunu ve şimdilik neyin en iyi göründüğünü gösterdim. Anapaistos'un kendisiyle birleşmesi pek iyi değildir, çünkü ya pentametrin sonu ya da adını ondan alan ritim olur: nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est, "çünkü şehvetin hükmettiği yerde masumiyet zayıf bir korumadır"; kaynaşma (synaloiphē) son iki hecenin bir hece gibi seslenmesini sağlar.
nec ego, cum praecedentes pedes posui, legem dedi ne alii essent, sed quid fere accideret et quid in praesentia videretur optimum, ostendi. non quidem optime est sibi iunctus anapaestos, ut qui sit pentametri finis, vel rhythmos qui nomen ab eo traxit: nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; nam synaloephe facit, ut duae ultimae syllabae pro una sonent.
9.4.110Önüne spondeios ya da bakkheios gelirse daha iyi olur; aynı sözü şöyle değiştirirsen: leve innocentiae praesidium est. Büyük adamlardan ayrılmak pahasına söyleyeyim: üç kısa ve bir uzundan oluşan paion beni çekmez. Çünkü o da bir kısa fazlasıyla bir anapaistos'tur: facilitas, agilitas. Neden onların hoşuna gittiğini anlamıyorum; meğer ki onu çoğunlukla hatiplikten çok konuşmaya merakı olanlar beğenmiş olsun.
melior fiet praecedente spondeo vel bacchio, ut si idem mutes leve innocentiae praesidium est. non me capit (ut a magnis viris dissentiam) paean, qui est ex tribus brevibus et longa. nam est et ipse una plus brevi anapaestos facilitas et agilitas. quid ita placuerit is, non video, nisi quod illum fere probaverunt, quibus loquendi magis quam orandi studium fuit.
9.4.111Çünkü önünde kısaların, pyrrhikhios'un ya da khoreios'un bulunmasından hoşlanır: mea facilitas, nostra facilitas; önünde spondeios olunca da açıkça bir trimetrin sonu olur; gerçi kendi başına da öyledir. Onun tersi olan paion başlangıçlar için haklı olarak övülür; çünkü hem ilk hecesi sağlamdır hem de üç hızlı hecesi vardır. Yine de bunda da başka ayakları daha iyi sayarım.
nam et ante se brevibus gaudet pyrrhichio vel choreo, mea facilitas, nostra facilitas; ac praecedente spondeo tamen plane finis est trimetri, cum sit per se quoque. ei contrarius principiis merito laudatur, nam et primam stabilem et tres celeres habet. tamen hoc quoque meliores alios puto.
9.4.112Bütün bu konuyu, ilerleyip akması gereken söz ayak ölçmekle ve hece tartmakla yaşlanıp gitsin diye ele almıyoruz; çünkü bu hem zavallıca,
totus vero hic locus non ideo tractatur a nobis, ut oratio, quae ferri debet ac fluere, dimetiendis pedibus ac perpendendis syllabis consenescat; nam id cum miseri,
9.4.113hem de en küçük şeylere dalmış bir insanın işidir. Bu kaygıyla kendini tümüyle tüketen daha önemli şeylere vakit bulamaz; hele şeylerin ağırlığını bırakıp parlaklığı da küçümseyerek, Lucilius'un dediği gibi mozaik taşları dizerse ve kelimeleri kurtçuk işlemesi gibi birbirine eklerse. Böylece sıcaklık soğumaz mı, atılım yok olmaz mı? Tıpkı nazlı binicilerin atların koşusunu kısa adımlarla kırması gibi.
tum in minimis occupati est, neque enim, qui se totum in hac cura consumpserit, potioribus vacabit, si quidem relicto rerum pondere ac nitore contempto tesserulas, ut ait Lucilius, struet et vermiculate inter se lexis committet. nonne ergo refrigeretur sic calor et impetus pereat, ut equorum cursum delicati minutis passibus frangunt?
9.4.114Sanki ritimler dizimde bulunmuş şeyler değilmiş gibi! Oysa şiirin başlangıçta bir coşkuyla dökülüp kulakların ölçüsüyle ve benzer biçimde akan aralıklara dikkat edilerek doğduğundan, ayakların da sonradan onda bulunduğundan kimse şüphe etmez. Demek ki bu konuda bizi yeterince iyi dizim yapan biri hâline getirecek olan çok yazma alıştırmasıdır; öyle ki doğaçlamada bile benzerlerini dökelim.
quasi vero numeri non sint in compositione deprehensi, sicut poema nemo dubitaverit impetu quodam initio fusum et aurium mensura et similiter decurrentium spatiorum observatione esse generatum, mox in eo repertos pedes. satis igitur in hoc nos componet multa scribendi exercitatio, ut ex tempore etiam similia fundamus.
9.4.115Ayaklara bakmaktan çok bütün döneme bakılmalıdır; tıpkı dize yazanların, dizeyi oluşturan altı ya da beş parçaya değil, o bütün akışa bakmaları gibi. Çünkü şiir, şiirin kurallarından önce doğmuştur; "Faunlar ve kâhinler şarkı söylerdi" sözü de bu yüzdendir.
neque vero tam sint intuendi pedes quam universa comprehensio, ut versum facientes totum illum decursum non sex vel quinque partes, ex quibus constat versus, aspiciunt. ante enim carmen ortum est quam observatio carminis, ideoque illud Fauni vatesque canebant.
9.4.116Demek ki şiirde nazmın tuttuğu yeri sözde dizim tutar. Onun hakkında en iyi yargıyı kulaklar verir: dolgun olanı hisseder, yeterince dolmamış olanda eksiği arar, pürüzlüden rahatsız olur, pürüzsüzle okşanır, savrulanla coşar, sağlamı onaylar, topalı yakalar, taşan ve aşırı olandan bıkar. Bu yüzden bilgililer dizimin hesabını anlar, bilgisizler de hazzını duyar.
ergo quem in poemate locum habet versificatio, eum in oratione compositio. optime autem de illa iudicant aures, quae plena sentiunt et parum expleta desiderant et fragosis offenduntur et levibus mulcentur et contortis excitantur et stabilia probant, clauda deprehendunt, redundantia ac nimia fastidiunt. ideoque docti rationem componendi intelligunt, etiam indocti voluptatem.
9.4.117Bazı şeyler ise sanatla öğretilemez. Başladığımız hal sert düşüyorsa hal değiştirilmelidir. Hangi halden hangisine geçeceğimiz önceden buyrulabilir mi? Zorlanan dizimin yardımına çoğu zaman değiştirilen bir figür yetişir. Hangisi? Söz figürü mü, düşünce figürü mü? Bunun herhangi bir kuralı var mı? Fırsatlardan yararlanmalı, o anki duruma göre karar verilmelidir.
quaedam vero tradi arte non possunt. mutandus est casus, si durius is, quo coeperamus, feratur. num, in quem transeamus ex quo, praecipi potest? figura laboranti compositioni variata saepe succurrit. quae? cum orationis, tum etiam sententiae? num praescriptum eius rei ullum est? occasionibus utendum et cum re praesenti deliberandum est.
9.4.118Aralıkların kendisine gelince, bu konuda en çok onlar önemlidir; kulakların yargısından başka neye dayanabilirler? Neden bazı sözler az kelimeyle yeterince, hatta fazlasıyla dolgundur da bazıları çok kelimeyle kısa ve kesik kalır? Neden dönemlerde, düşünce tamamlandığında bile, yine bir yer boş kalıyor gibi görünür?
iam vero spatia ipsa, quae in hac quidem parte plurimum valent, quod possunt nisi aurium habere iudicium? cur alia paucioribus verbis satis plena vel nimium, alia pluribus brevia et abscisa sunt? cur in circumductionibus, etiam cum sensus finitus est, aliquid tamen loci vacare videatur?
9.4.119"Yargıçlar, bu son günlerde (per hosce dies) halkın konuşmasının ve Roma halkının kanaatinin bu olduğunu hiçbirinizin bilmediğini sanmıyorum." Neden hos değil de hosce? hos sert de olmazdı. Gerekçesini belki veremem, ama daha iyi olduğunu hissederim. Neden sermonem vulgi fuisse, "halkın konuşmasının bu olduğunu", demek yetmiyor (çünkü dizim buna izin veriyordu), bilmeyeceğim; ama bunu duyunca ruhum, bu ikileme olmadan sözün dolgun olmadığını kavrar.
neminem vestrum ignorare arbitror, iudices, hunc per hosce dies sermonem vulgi atque hanc opinionem populi Romani fuisse. cur hosce potius quam hos? neque enim erat asperum. rationem fortasse non reddam, sentiam tamen esse melius. cur non satis sit, sermonem vulgi fuisse, (compositio enim patiebatur) ignorabo; sed ut audio hoc, animus accipit plenum sine hac geminatione non esse.
9.4.120Demek ki bunlar hisse bırakılmalıdır. Neyin ağırbaşlı, neyin hoş olduğunu yeterince anlamayanlar da belki tabiatın rehberliğinde sanattan daha iyi yapacaklardır; ama tabiatın kendisinde de sanat bulunacaktır. Şu ise tümüyle hatibin işidir:
ad sensum igitur referenda sunt. et si qui non satis forte, quid seuerum, quid iucundum sit, intelligent, facient quidem natura duce melius quam arte; sed naturae ipsi ars inerit. illud prorsus oratoris,
9.4.121hangi dizim türünü nerede kullanacağını bilmek. Bunun iki yönü vardır: biri ayaklarla, öbürü ayaklardan oluşan bütünlerle ilgilidir. Önce bunlardan söz edelim.
scire ubi quoque genere compositionis sit utendum. ea duplex observatio est: altera, quae ad pedes refertur; altera, quae ad comprehensiones, quae efficiuntur ex pedibus. ac de his prius.
9.4.122Kesitler, kolonlar ve dolanımlar (dönemler) olduğunu söyledik. Kesit, bence, ritmi tamamlanmadan kapanmış bir düşüncedir; çoğuna göre kolonun bir parçasıdır. Cicero'nun kullandığı şu söz böyledir: "Evin mi yoktu? Ama vardı. Paran mı artıyordu? Ama muhtaçtın." Kesitler tek kelimeyle de yapılır: diximus, testes dare volumus, "söyledik; tanık getirmek istiyoruz"; burada diximus bir kesittir.
diximus igitur esse incisa, membra, circuitus. incisum (quantum mea fert opinio) erit sensus non expleto numero conclusus, plerisque pars membri. tale est enim, quo Cicero utitur: domus tibi deerat? at habebas. pecunia superabat? at egebas. fiunt autem etiam singulis verbis incisa; diximus , testes dare volumus; incisum est diximus.
9.4.123Kolon ise ritimle kapanmış, ama bütün gövdeden kopmuş ve kendi başına hiçbir şey yapmayan bir düşüncedir. "Ey kurnaz adamlar!" tamdır, ama ötekilerden ayrılınca gücü yoktur; tıpkı kendi başına el, ayak ve baş gibi. "Ey ne iyi düşünülmüş şey!" de öyle. Peki ne zaman gövde olmaya başlar? Son kapanış gelince: "Sizin böyle yapacağınızı, soruyorum, hangimiz bilmiyordu?" Cicero bunu en kısa dönem sayar. Bu yüzden kesitler ve kolonlar çoğunlukla yarımdır ve mutlaka bir kapanış ister.
membrum autem est sensus numeris conclusus, sed a toto corpore abruptus et per se nihil efficiens. O callidos homines perfectum est, sed remotum a ceteris vim non habet, ut per se manus et pes et caput: et O rem excogitatam. quando ergo incipit corpus esse? cum venit extrema conclusio: quem , quaeso, nostrum fefellit, id vos ita esse facturos? quam Cicero brevissimam putat. itaque fere incisa et membra mutila sunt et conclusionem utique desiderant.
9.4.124Cicero döneme pek çok ad verir: ambitus, circuitus, comprehensio, continuatio, circumscriptio. Dönemin iki türü vardır: biri yalındır, tek bir düşünce daha uzun bir dolanımla çevrilir; öbürü birden çok düşünce taşıyan kolon ve kesitlerden oluşur: "Hapishane kapıcısı oradaydı, pretorun cellâdı..." ve devamı. Dönemin en az iki kolonu olur.
periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum, circuitum, comprehensionem, continuationem, circumscriptionem. genera eius duo sunt, alterum simplex, cum sensus unus longiore ambitu circumducitur, alterum, quod constat membris et incisis, quae plures sensus habent: aderat ianitor carceris, carnifex praetoris, reliqua. habet periodus membra minimum duo.
9.4.125Ortalama sayı dört görünür, ama çoğu zaman daha fazlasını da alır. Cicero dönemin ölçüsünü ya dört altı ayaklı dizeyle ya da soluğun kendi ölçüsüyle sınırlar. Dönem düşünceyi tamamlamalıdır; anlaşılabilecek kadar açık, akılda tutulabilecek kadar ölçülü olmalıdır. Kolon gereğinden uzunsa ağır akar, kısaysa sağlam durmaz.
medius numerus videntur quattuor, sed recipit frequenter et plura. modus eius a Cicerone aut quattuor senariis versibus aut ipsius spiritus modo terminatur. praestare debet ut sensum concludat; sit aperta, ut intelligi possit, non immodica, ut memoria contineri. membrum longius iusto tardum; brevius instabile est.
9.4.126Keskin, ısrarlı, savaşçı konuşmamız gereken her yerde kolon kolon ve kesit kesit konuşacağız; çünkü bu sözde çok etkilidir. Dizim konulara o kadar uydurulmalıdır ki sert şeylere sert ritimler de verilmeli, dinleyen de konuşanla birlikte ürpermelidir.
ubicunque acriter erit, instanter, pugnaciter dicendum, membratim caesimque dicemus, nam hoc in oratione plurimum valet; adeoque rebus accommodanda compositio, ut asperis asperos etiam numeros adhiberi oporteat et cum dicente aeque audientem inhorrescere.
9.4.127Anlatırken çoğunlukla kolon kolon konuşacağız ya da dönemlerin kendisini daha geniş aralıklarla, sanki daha gevşek düğümlerle çözeceğiz; bilgilendirmek için değil süslemek için anlatılan şeyler hariç, Verres'e Karşı'daki Proserpina'nın kaçırılışı gibi. Çünkü bunlara yumuşak ve akıcı bir örgü yakışır.
membratim plerumque narrabimus, aut ipsas periodos maioribus intervallis et velut laxioribus nodis resolvemus, exceptis quae non docendi gratia, sed ornandi narrantur, ut in Verrem Proserpinae raptus. haec enim lenis et fluens contextus decet.
9.4.128Dönemler büyük davaların girişlerine uygundur; konu kaygı, tavsiye, acındırma gerektirdiğinde; ayrıca ortak yerlere ve her türlü büyütmeye. Ama suçlarsan sert, översen geniş akışlı bir dönem istenir. Sonuç kısımlarında da çok etkilidir.
periodos apta prooemiis maiorum causarum, ubi sollicitudine, commendatione, miseratione res eget, item communibus locis et in omni amplificatione; sed poscitur tum austera, si accuses, tum fusa, si laudes. multum et in epilogis pollet.
9.4.129Bu daha geniş dizim türü bütünüyle, yargıç yalnız konuyu kavramakla kalmayıp sözle de büyülendiğinde, kendini konuşana teslim ettiğinde ve artık hazla sürüklendiğinde kullanılmalıdır. Tarih ise öyle sınırlı ritimler değil, bir çeşit çember ve örgü ister. Çünkü bütün kolonları birbirine bağlıdır ve kaygan olduğu için oraya buraya akar; tıpkı ellerini birbirine kenetleyerek adımlarını sağlamlaştıran insanların hem tutup hem tutulması gibi.
totum autem hoc adhibendum est, quod sit amplius compositionis genus, cum iudex non solum rem tenet, sed etiam captus est oratione et se credit actori et voluptate iam ducitur. historia non tam finitos numeros quam orbem quendam contextumque desiderat. namque omnia eius membra connexa sunt et, quoniam lubrica est, hac atque illac fluit, ut homines, qui manibus invicem apprehensis gradum firmant, continent et continentur.
9.4.130Övgü türünün tamamı daha geniş ve daha serbest ritimler taşır; mahkeme ve halk meclisi türü ise konu bakımından nasıl çeşitliyse, kelimelerin yerleştirilmesi bakımından da öyledir. Burada artık az önce yaptığımız iki kısımdan ikincisini ele almamız gerekiyor. Çünkü kimi şeylerin daha yumuşak, kimilerinin daha coşkulu, kimilerinin daha yüce, kimilerinin daha savaşçı, kimilerinin daha süslü, kimilerinin daha sade söylenmesi gerektiğinden;
demonstrativum genus omne fusiores habet liberioresque numeros; iudiciale et contionale, ut materia varium est, sic etiam ipsa collocatione verborum. ubi iam nobis pars ex duabus, quas modo fecimus, secunda tractanda est. nam quis dubitat alia lenius, alia concitatius, alia sublimius, alia pugnacius, alia ornatius, alia gracilius esse dicenda;
9.4.131ağırbaşlı, yüce, süslü şeylere uzun hecelerin daha çok uyduğundan kim şüphe eder? Öyle ki yumuşak şeyler genişlik, yüce ve süslü şeyler ünlülerin parlaklığını da ister; bunların zıttı olanlar ise kısalardan daha çok hoşlanır: deliller, bölümlemeler, şakalar ve gündelik konuşmaya daha çok benzeyen her şey.
gravibus, sublimibus, ornatis longas magis syllabas convenire? ita ut lenia spatium, sublimia et ornata claritatem quoque vocalium poscant; his contraria magis gaudere brevibus, argumenta, partitiones, iocos et quidquid est sermoni magis simile.
9.4.132Bu yüzden girişi çeşitli biçimlerde, düşüncesinin gerektirdiği gibi dizeceğiz. Bu kısma tek bir biçim veren ve girişin en iyi dizimini Asinius'taki şu söz sayan Celsus'a katılmam: "Caesar, var olan ve var olmuş bütün ölümlüler arasından bu davaya hakem seçilebilseydi, dileyeceğimiz kimse senden daha çok olmazdı."
itaque componemus prooemium varie atque ut sensus eius postulabit. neque enim accesserim Celso, qui unam quandam huic parti formam dedit, et optimam compositionem esse prooemii, ut est apud Asinium, dixit, si , Caesar, ex omnibus mortalibus, qui sunt ac fuerunt, posset huic causae disceptator legi, non quisquam te potius optandus nobis fuit.
9.4.133Bunun iyi dizilmediğini söylediğimden değil; bunun bütün girişler için bir dizim kanunu olmasını reddettiğimden. Çünkü yargıcın ruhu çeşitli biçimlerde hazırlanır: kimi zaman acındırıcı, kimi zaman ölçülü, kimi zaman keskin, kimi zaman ağırbaşlı, kimi zaman tatlı dilli olmak; kimi zaman yargıcı yumuşatmak, kimi zaman dikkatli olmaya çağırmak isteriz. Bunlar tabiatça farklı oldukları gibi farklı bir dizim yolu da ister. Cicero Milo, Cluentius, Ligarius savunmalarının girişlerinde benzer ritimler mi kullandı?
non quia negem hoc bene esse compositum, sed quia legem hanc esse componendi in omnibus principiis recusem. nam iudicis animus varie praeparatur: tum miserabiles esse volumus, tum modesti tum acres, tum graves, tum blandi, tum flectere, tum ad diligentiam hortari. haec ut sunt diversa natura, ita dissimilem componendi quoque rationem desiderant. an similibus Cicero usus est numeris in exordio pro Milone, pro Cluentio, pro Ligario?
9.4.134Anlatı çoğunlukla daha ağır ve, deyim yerindeyse, daha ölçülü, her şeyden çok da karışık ayaklar ister. Çünkü kelimeleri çoğu zaman bastırılmış olduğu gibi bazen yükselir de; ama her zaman bilgilendirmek ve şeyleri zihinlere çakmak ister, bu ise hiç de aceleci insanların işi değildir. Bana öyle geliyor ki bütün anlatı daha uzun kolonlardan, daha kısa dönemlerden oluşur.
narratio fere tardiores atque, ut sic dixerim, modestiores desiderat pedes ex omnibus maxime mixtos. nam et verbis, ut saepius pressa est, ita interim insurgit; sed docere et infigere animis res semper cupit, quod minime festinantium opus est. ac mihi videtur tota narratio constare longioribus membris, brevioribus periodis.
9.4.135Keskin ve hızlı deliller de bu tabiata uygun ayaklar kullanacaktır; ama trokhaioslarla hızlı olup güçsüz kalacak biçimde değil; kısa ve uzunlarla karışmış, ama kısalardan çok uzun taşımayan ayaklarla.
argumenta acria et citata pedibus quoque ad hanc naturam commodatis utentur, non tamen ita ut trochaeis quoque celeria quidem, sed sine viribus sint, verum iis, qui sint brevibus longisque mixti, non tamen plures longas quam breves habent.
9.4.136Geniş ve parlak sesler taşıyan o yüce sözler, çoğu kısa hecelerden oluşsa da zamanca yeterince dolgun olan daktilin ve paion'un genişliğini de sever. Sert sözler ise en çok iamboslarla coşar; yalnız iki heceden oluştukları ve bu yüzden yumuşaklığa aykırı olan daha sık bir vuruşları bulunduğu için değil, her ayakta yükseldikleri, kısalardan uzunlara doğru atılıp büyüdükleri için de. Bu yüzden uzunlardan kısalara düşen khoreioslardan daha iyidirler.
illa sublimia spatiosas clarasque voces habentia amant amplitudinem dactyli quoque ac paeanis, etiamsi maiore ex parte syllabis brevibus, temporibus tamen satis pleni. aspera contra iambis maxime concitantur, non solum quod sunt e duabus modo syllabis eoque frequentiorem quasi pulsum habent, quae res lenitati contraria est, sed etiam quod omnibus pedibus insurgunt et e brevibus in longas nituntur et crescunt, ideoque meliores choreis, qui ab longis in breves cadunt.
9.4.137Sonuç kısımlarındaki gibi alçak sesli sözler de ağır akan, ama daha az haykıran ayaklar ister. Celsus bir de daha yüksek bir dizim türü olsun ister; ben onu bilseydim de öğretmezdim. Ama ister istemez ağır ve gevşek olurdu; yeter ki kelimelerden ve düşüncelerden doğsun. Kendi başına aranırsa ne kadar itici olacağını anlatamam.
summissa , qualia in epilogis sunt, lentas et ipsa, sed minus exclamantes exigunt. vult esse Celsus aliquam et superiorem compositionem, quam equidem si scirem, non docerem; sed sit necesse est tarda et supina, verum nisi ex verbis atque sententiis. per se si id quaeritur, satis odiosa esse non poterit.
9.4.138Kısacası, bir kez bitireyim: dizim, söz nasıl sunulacaksa hemen hemen öyle yapılmalıdır. Girişlerde çoğunlukla alçak sesli değil miyiz (yargıcın bir suçlamada coşturulması ya da bir öfkeyle doldurulması gereken durumlar hariç)? Anlatıda dolgun ve açık seçik, delillerde hızlı, hareketlerimizle bile çevik, ortak yerlerde ve tasvirlerde geniş ve akıcı, sonuç kısımlarında da çoğunlukla bitkin ve kırık değil miyiz?
denique , ut semel finiam, sic fere componendum quomodo pronuntiandum erit. an non in prooemiis plerumque summissi, (nisi cum in accusatione concitandus est iudex aut aliqua indignatione complendus) in narratione pleni atque expressi, in argumentis citati atque ipso etiam motu celeres sumus, in locis ac descriptionibus fusi ac fluentes, in epilogis plerumque deiecti et infracti?
9.4.139Oysa bedenin hareketinin de kendine has zamanları vardır; ayakları belirlemek için ritimlerin müzikteki hesabı ezgiler kadar dansta da kullanılır. Ne o? Ses ve jest, hakkında konuştuğumuz şeylerin tabiatına uydurulmaz mı? Sözün ayaklarında da aynı şey olursa buna daha az şaşmalısın: yüce şeyler ağır adımla yürümeli, yumuşak şeyler uzayıp gitmeli, keskin şeyler koşmalı, nazik şeyler akmalıdır. Bu yüzden tragedyanın,
atqui corporis quoque motui sunt sua quaedam tempora et ad signandos pedes non minus saltationi quam modulationibus adhibetur musica ratio numerorum. quid? non vox et gestus accommodatur naturae ipsarum, de quibus dicimus, rerum? quo minus id mirere in pedibus orationis, cum debeant sublimia ingredi, lenia duci, acria currere, delicata fluere. itaque tragoediae,
9.4.140gerektiği yerde, en çok spondeios ve iambostan oluşan şişkinliğini de taklit ederiz:
İşte Argos'a hükmediyorum; Pelops bana asasını bıraktı.
Oysa komedyanın, trokhaioslu denen ama o da altı ayaklı olan dizesi, birçok trokhaios (başkalarının tribrakhys dediği ayak) ve pyrrhikhios ile akar gider;
ubi necesse est, adfectamus etiam tumorem ex spondeis atque iambis quibus maxime continetur: en impero Argis, sceptra mi liquit Pelops. At ille comicus aeque senarius, quem trochaicum vocant, pluribus trochaeis, qui trochaei ab aliis dicuntur, pyrrhichiisque decurrit;
9.4.141ama ne kadar hız kazanırsa o kadar ağırbaşlılık yitirir:
O hâlde ne yapayım? Şimdi bile gitmeyecek miyim?
Sert ve sövgülü şeyler ise, dediğim gibi, şiirde de iamboslarla saldırır:
Kim buna bakabilir, kim katlanabilir, utanmaz, obur ve kumarbaz değilse?
Genel olarak ise,
sed quantum accipit celeritatis, tantum gravitatis amittit: quid igitur faciam? non eam ne nunc quidem Aspera vero et maledica, ut dixi, etiam in carmine iambis grassantur: quis hoc potest videre, quis potest pati, nisi impudicus et vorax et aleo? In universum autem,
9.4.142gerekirse dizimin kadınsı ve gevşek olmasındansa sert ve pürüzlü olmasını tercih ederim; birçoklarında olan ve her gün daha çok, en şımarık tiz ezgilerle dans eden dizim gibi. Hiçbir dizim de sürekli kullanılması ve hep aynı ayaklarla yürümesi gerekecek kadar iyi olmayacaktır.
si sit necesse, duram potius atque asperam compositionem malim esse quam effeminatam et enervem, qualis apud multos et cotidie magis lascivissimis syntonorum modis saltat. ac ne tam bona quidem ulla erit, ut debeat esse continua et in eosdem semper pedes ire.
9.4.143Çünkü bütün sözlere tek bir kanun vermek bir çeşit nazım yazmaktır. Bu hem açık bir yapmacıklıktır (bu şüpheden en çok sakınmak gerekir), hem de benzerlikten bıkkınlık ve usanç doğurur. Dizim ne kadar tatlıysa, bu kaygıyla yakalanan konuşan da o kadar çok inandırıcılığını, duygularını ve bütün harekete geçirme gücünü yitirir. Yargıç, buna vakit ayırdığını düşündüğü birine inanamaz, onun için acı duyup öfkelenemez.
nam et versificandi genus est unam legem omnibus sermonibus dare; et id cum manifestae adfectationis est (cuius rei maxime cavenda suspicio est), tum etiam taedium ex similitudine ac satietatem creat; quoque est dulcius, magis perdit amittit que et fidem et adfectus motusque omnes, qui est in hac cura deprehensus. nec potest ei credere aut propter eum dolere et irasci iudex, cui putat hoc vacare.
9.4.144Bu yüzden bazen bazı şeyleri bile bile sanki çözmek gerekir; hem de en büyük emeği isteyen şeyi: emek verilmiş görünmemelerini. Gereğinden uzun yer değiştirmelerle dizime kul olmayalım; yoksa onun için yaptıklarımızı yalnız onun yüzünden yapmış gibi görünürüz. Uygun ve yerinde hiçbir kelimeyi de akıcılık uğruna değiştirmeyelim.
ideoque interim quaedam quasi solvenda de industria sunt; et quidem illa maximi laboris, ne laborata videantur. sed neque longioribus, quam oportet, hyperbatis compositioni serviamus ne, quae eius rei gratia fecerimus, propter eam fecisse videamur; et certe nullum aptum atque idoneum verbum permutemus gratia levitatis.
9.4.145Çünkü uygun biçimde yerleştirilemeyecek kadar zor hiçbir kelime yoktur; meğer ki bu tür kelimelerden kaçınırken dizimin yakışıklığını değil, kolaylığı arayalım. Yine de Latinlerin dizime Attikalılardan daha çok düşkünlük göstermesine şaşmam; çünkü kelimelerinde daha az ağırbaşlılık ve zarafet vardır.
neque enim ullum erit tam difficile, quod non commode inseri possit, nisi quod in evitandis eiusmodi verbis non decorem compositionis quaerimus, sed facilitatem. non tamen mirabor Latinos magis indulsisse compositioni quam Atticos, cum minus in verbis habeant severitatis et gratiae;
9.4.146Cicero'nun bu konuda Demosthenes'ten biraz ayrılmasını da kusur saymam. Ama bizim dilimizle Yunanların dili arasındaki farkı son kitap açıklayacak. Dizim (belirlenen ölçüyü aşmış olan bu kitaba son vermek için acele ediyorum) soylu, hoş ve çeşitli olmalıdır.
nec vitium duxerim, si Cicero a Demosthene paulum in hac parte descivit. Sed quae sit differentia nostri Graecique sermonis, explicabit summus liber. compositio (nam finem imponere egresso destinatum modum volumini festino) debet esse honesta, iucunda, varia.
9.4.147Üç kısmı vardır: sıra, bağlantı, ritim. Yolu eklemede, çıkarmada, değiştirmededir; kullanımı söylediğimiz şeylerin tabiatına göredir; özeni öyle büyük olmalıdır ki yine de düşünmeye ve söylemeye gösterilen özen ondan önce gelsin. En önemlisi de özenin gizlenmesidir: ritimler aranıp zorlanmış değil, kendiliğinden akmış görünmelidir.
eius tres partes: ordo, coniunctio, numerus. ratio in adiectione, detractione, mutatione; usus pro natura rerum, quas dicimus: cura ita magna, ut sentiendi atque eloquendi prior sit; dissimulatio curae praecipua, ut numeri sponte fluxisse, non arcessiti et coacti esse videantur.