Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
X. Kitap
10.1.11. Bölüm
Ama bu üslup öğütleri, düşünmek için ne kadar gerekliyse de, Yunanların hexis dediği sağlam bir kolaylık onlara eklenmedikçe konuşma gücü için yeterli değildir. Bu melekeyi kazanmaya yazmanın mı, okumanın mı, konuşmanın mı daha çok katkıda bulunduğunun sık sık sorulduğunu biliyorum. Bunlardan herhangi biriyle yetinebilseydik, bu soruyu daha dikkatle incelememiz gerekirdi.
sed haec eloquendi praecepta, sicut cogitationi sunt necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, nisi illis firma quaedam facilitas, quae apud Graecos ἕξις nominatur, accesserit: ad quam scribendo plus an legendo an dicendo conferatur, solere quaeri scio. quod esset diligentius nobis examinandum, si qualibet earum rerum possemus una esse contenti.
10.1.2Ama hepsi birbirine öyle bağlı ve birbirinden öyle ayrılmazdır ki biri eksik olursa ötekilere harcanan emek boşa gider. Çünkü belagat çok kalem işleterek güç kazanmadıkça hiçbir zaman sağlam ve dayanıklı olmaz; okumanın örneği olmadan o emek de dümencisiz kalıp sürüklenir; neyin nasıl söyleneceğini bilen kişi de, belagatini kuşanmış ve her duruma hazır tutmadıkça, kilitli hazinelerin üstünde yatar gibi olur.
verum ita sunt inter se conexa et indiscreta omnia ut, si quid ex his defuerit, frustra sit in ceteris laboratum. nam neque solida atque robusta fuerit unquam eloquentia nisi multo stilo vires acceperit, et citra lectionis exemplum labor ille carens rectore fluitabit; et qui sciet quae quoque sint modo dicenda, nisi tamen in procinctu paratamque ad omnes casus habuerit eloquentiam, velut clausis thesauris incubabit.
10.1.3Ama en zorunlu olan her şey hatip yetiştirmede hemen en büyük önemi taşımaz. Hatibin vazifesi söz söylemekte olduğuna göre, kuşkusuz her şeyden önce konuşmak gelir; bu sanatın başlangıcının da buradan olduğu açıktır. Ondan sonra taklit gelir, en son da yazmaya gösterilen özen.
non autem ut quidquid praecipue necessarium est, sic ad efficiendum oratorem maximi protinus erit momenti. nam certe, cum sit in eloquendo positum oratoris officium, dicere ante omnia est, atque hinc initium eius artis fuisse manifestum est; proximam deinde imitationem, novissimam scribendi quoque diligentiam.
10.1.4Ama nasıl en yükseğe başlangıçlardan başka yoldan varılamazsa, iş ilerledikçe de ilk olan şeyler en küçük olmaya başlar. Burada hatibin nasıl yetiştirileceğini söylemiyoruz; çünkü bu ya yeterince ya da en azından elimizden geldiğince söylendi. Bir hocadan bütün hareketleri iyice öğrenmiş bir atletin yarışmalara hangi tür alıştırmayla hazırlanacağını söylüyoruz. Demek ki konuları bulmayı ve düzenlemeyi bilen, kelimeleri seçmenin ve yerleştirmenin yolunu da kavramış olan kişiye, öğrendiğini nasıl en iyi ve en kolay biçimde yapabileceğini öğretelim.
sed ut perveniri ad summa nisi ex principiis non potest, ita procedente iam opere etiam minima incipiunt esse quae prima sunt. verum nos non, quomodo instituendus orator, hoc loco dicimus; nam id quidem aut satis aut certe uti potuimus dictum est; sed athleta, qui omnes iam perdidicerit a praeceptore numeros, quo genere exercitationis ad certamina praeparandus sit. igitur eum, qui res invenire et disponere sciet, verba quoque et eligendi et collocandi rationem perceperit, instruamus, qua ratione quod didicerit facere quam optime, quam facillime possit.
10.1.5Ona, nerede gerekirse kullanabileceği bir çeşit servet hazırlanması gerektiğinden şüphe var mı? Bu servet şeylerin ve kelimelerin bolluğundan oluşur.
num ergo dubium est, quin ei velut opes sint quaedam parandae, quibus uti, ubicunque desideratum erit, possit? eae constant copia rerum ac verborum.
10.1.6Ama şeyler her davaya özgüdür ya da birkaç davada ortaktır; kelimeler ise bütün davalar için hazırlanmalıdır. Her şeye tek bir kelime düşseydi daha az özen isterlerdi; çünkü hepsi şeylerle birlikte hemen kendini gösterirdi. Ama kimi kelimeler ötekilerden daha uygun, daha süslü, daha etkili ya da kulağa daha hoş geldiği için hepsi yalnız bilinmekle kalmamalı, el altında ve deyim yerindeyse göz önünde bulunmalıdır; öyle ki konuşanın yargısına kendilerini gösterdiklerinde aralarından en iyilerini seçmek kolay olsun.
sed res propriae sunt cuiusque causae aut paucis communes, verba in universas paranda; quae si in rebus singulis essent singula, minorem curam postularent, nam cuncta sese cum ipsis protinus rebus offerrent. sed cum sint aliis alia aut magis propria aut magis ornata aut plus efficientia aut melius sonantia, debent esse non solum nota omnia sed in promptu atque, ut ita dicam, in conspectu, ut, cum se iudicio dicentis ostenderint, facilis ex his optimorum sit electio.
10.1.7Bazılarının aynı şeyi anlatan kelimeleri ezberlemeyi âdet edindiğini biliyorum; böylece birçoğundan biri daha kolay akla gelsin, birini kullandıktan sonra kısa bir süre içinde yine gerekirse, tekrardan kaçınmak için aynı anlamı veren bir başkasını alsınlar. Bu hem çocukça ve nafile bir emektir, hem de pek az işe yarar: yalnız bir kalabalık toplar, onlar da bu kalabalıktan ayırt etmeden en yakındakini kaparlar.
et quae idem significarent solitos scio ediscere, quo facilius et occurreret unum ex pluribus et, cum essent usi aliquo, si breve intra spatium rursus desideraretur, effugiendae repetitionis gratia sumerent aliud quod idem intelligi posset. quod cum est puerile et cuiusdam infelicis operae tum etiam utile parum; turbam tantum modo congregat, ex qua sine discrimine occupet proximum quodque.
10.1.8Bizim ise panayır cambazlarının dil çevikliğini değil, konuşma gücünü gözettiğimiz için bolluğu yargıyla birlikte hazırlamamız gerekir. Bunu da en iyileri okuyarak ve dinleyerek elde ederiz; çünkü bu özenle yalnız şeylerin adlarını değil, her yerde neyin en uygun olduğunu da öğreniriz.
nobis autem copia cum iudicio paranda est vim orandi non circulatoriam volubilitatem spectantibus. id autem consequemur optima legendo atque audiendo; non enim solum nomina ipsa rerum cognoscemus hac cura, sed quod quoque loco sit aptissimum.
10.1.9Pek edepli olmayan birkaçı dışında hemen bütün kelimelerin sözde bir yeri vardır. Gerçi iamb şairleri ve eski komedya yazarları bunlarda da sık sık övülür; ama bize kendi işimize bakmak yeter. Söz ettiklerim dışında bütün kelimeler bir yerde en iyisidir; çünkü bazen alçak ve bayağı kelimelere de ihtiyaç vardır, daha parlak bir kısımda kaba görünenler de konu gerektirdiğinde yerinde söylenmiş olur.
omnibus enim fere verbis praeter pauca, quae sunt parum verecunda, in oratione locus est. nam scriptores quidem iamborum veterisque comoediae etiam in illis saepe laudantur, sed nobis nostrum opus intueri sat est. omnia verba, exceptis de quibus dixi, sunt alicubi optima; nam et humilibus interim et vulgaribus est opus, et quae nitidiore in parte videntur sordida, ubi res poscit, proprie dicuntur.
10.1.10Bunları bilmeyi, yalnız anlamlarını değil biçimlerini ve ölçülerini de tanıyıp nereye konurlarsa uymalarını sağlamayı, çok okuma ve dinleme olmadan hiçbir şekilde elde edemeyiz; çünkü her türlü sözü önce kulaklarımızla alırız. Bu yüzden kralların buyruğuyla ıssız yerlerde dilsiz sütannelerin elinde yetiştirilen çocuklar, bazı kelimeler çıkardıkları anlatılsa da,
haec ut sciamus atque eorum non significationem modo sed formas etiam mensurasque norimus, ut, ubicunque erunt posita, conveniant, nisi multa lectione atque auditione assequi nullo modo possumus, cum omnem sermonem auribus primum accipiamus. propter quod infantes a mutis nutricibus iussu regum in solitudine educati, etiamsi verba quaedam emisisse traduntur,
10.1.11konuşma yetisinden yoksun kaldılar. Bazı kelimeler öyle bir tabiattadır ki aynı şeyi birden çok sesle bildirir; hangisini kullandığının anlamca hiçbir farkı olmaz, ensis ve gladius, "kılıç", gibi. Bazıları ise belli şeylerin kendine has adları olsa da mecaz yoluyla aynı anlama taşınır, ferrum, "demir", ve mucro, "uç", gibi.
tamen loquendi facultate caruerunt. sunt autem alia huius naturae, ut idem pluribus vocibus declarent, ita ut nihil significationis, quo potius utaris, intersit, ut ensis et gladius; alia vero, etiamsi propria rerum aliquarum sint nomina, τροπικῶς quasi tamen ad eundem intellectum feruntur, ut ferrum et mucro.
10.1.12Nitekim kötüye kullanma (abusio) yoluyla, hangi silahla olursa olsun adam öldüren herkese sicarius, "hançerci", deriz. Bazı şeyleri de birçok kelimeden oluşan bir dolanımla gösteririz; peynir için "sıkılmış sütün bolluğu" demek gibi. Pek çoğunu da biçim değiştirerek figürlü söyleriz: "biliyorum" yerine "bilmiyor değilim", "gözümden kaçmıyor", "aklımdan geçmiyor değil", "kim bilmez?", "kimsenin şüphesi yok".
nam per abusionem sicarios etiam omnes vocamus, qui caedem telo quocunque commiserint. alia circuitu verborum plurium ostendimus, quale est et pressi copia lactis. Plurima vero mutatione figuramus: Scio non ignoro et non me fugit et non me praeterit et quis nescit? et nemini dubium est.
10.1.13Yakın anlamlı kelimelerden ödünç almak da hoşa gider. Çünkü "anlıyorum", "hissediyorum", "görüyorum" çoğu zaman "biliyorum" ile aynı değerdedir. Bunların bolluğunu ve zenginliğini bize okuma verecektir; öyle ki onları yalnız akla geldikleri gibi değil, gerektiği gibi kullanalım.
sed etiam ex proximo mutuari libet. nam et intelligo et sentio et video saepe idem valent quod scio. quorum nobis ubertatem ac divitias dabit lectio, ut non solum quomodo occurrent sed etiam quomodo oportet utamur.
10.1.14Çünkü bunlar her zaman birbirinin yerini tutmaz: zihnin kavrayışı için "görüyorum" demem doğru olur, ama gözün görmesi için "anlıyorum" diyemem; mucro kılıcı gösterebilir, ama gladius kılıcın ucunu göstermez.
non semper enim haec inter se idem faciunt; nec sicut de intellectu animi recte dixerim video ita de visu oculorum intelligo, nec ut mucro gladium sic mucronem gladius ostendit.
10.1.15Kelime bolluğu böyle elde edilse de, yalnız kelimeler için okumamalı ya da dinlememeli. Çünkü öğrettiğimiz her şeyde, öğrenci onları kimse göstermeden anlayabileceği ve artık kendi gücüyle izleyebileceği noktaya getirildiğinde, örnekler aktarılan sanat kurallarından bile daha etkilidir; çünkü hocanın buyurduğunu hatip gösterir.
sed ut copia verborum sic paratur, ita non uerborum tantum gratia legendum vel audiendum est. nam omnium, quaecunque docemus, hoc sunt exempla potentiora etiam ipsis quae traduntur artibus, cum eo qui discit perductus est, ut intelligere ea sine demonstrante et sequi iam suis viribus possit, quia, quae doctor praecepit, orator ostendit.
10.1.16Bazı şeylerde dinlemek, bazılarında okumak daha çok yardım eder. Konuşan, soluğunun kendisiyle uyandırır; şeylerin bir görüntüsüyle ve dolaylı anlatımıyla değil, şeylerin kendisiyle ateşler. Çünkü her şey yaşar ve hareket eder; yeni şeyleri sanki doğarken ilgiyle ve kaygıyla karşılarız. Yalnız davanın talihi değil, konuşanların kendi tehlikesi de bizi etkiler.
alia vero audientes, alia legentes magis adiuvant. excitat qui dicit spiritu ipso, nec imagine et ambitu rerum sed rebus incendit. vivunt omnia enim et moventur, excipimusque nova illa velut nascentia cum favore ac sollicitudine. nec fortuna modo iudicii sed etiam ipsorum qui orant periculo adficimur.
10.1.17Bunun dışında ses, her yerin gerektirdiği gibi yakışıklı ve uygun sunuş, sunmanın konuşmada belki de en etkili yolu, kısacası her şey hep birlikte öğretir. Okumada ise yargı daha kesindir; dinleyenden bu yargıyı çoğu zaman ya kişinin kendi kayırması ya da övenlerin o bağırışı zorla koparır.
praeter haec vox, actio decora, accommodata, ut quisque locus postulabit, pronuntiandi vel potentissima in dicendo ratio et, ut semel dicam, pariter omnia docent. in lectione certius iudicium, quod audienti frequenter aut suus cuique favor aut ille laudantium clamor extorquet.
10.1.18Çünkü başkalarından ayrılmaktan utanırız, bir tür sessiz utangaçlık kendimize daha çok güvenmemizi engeller; oysa bazen kusurlu şeyler çoğunluğun hoşuna gider, toplanıp getirilmiş alkışçılar da hoşlarına gitmeyen şeyleri bile över.
pudet enim dissentire, et velut tacita quadam verecundia inhibemur plus nobis credere, cum interim et vitiosa pluribus placent, et a conrogatis laudantur etiam quae non placent.
10.1.19Ama tersi de olur: çarpık yargılar en iyi söylenmiş sözlere hak ettikleri karşılığı vermez. Okuma ise serbesttir, sunuşun atılımıyla akıp geçmez; şüphe ettiğinde ya da hafızana iyice çakmak istediğinde tekrar tekrar dönebilirsin. Tekrar okuyalım, yeniden ele alalım; yiyecekleri daha kolay sindirilsin diye çiğneyip neredeyse eritip yuttuğumuz gibi, okunan şey de çiğ değil, çok tekrarla yumuşatılmış ve sanki hazmedilmiş olarak hafızaya ve taklide teslim edilsin.
sed e contrario quoque accidit, ut optime dictis gratiam prava iudicia non referant. lectio libera est nec actionis impetu transcurrit; sed repetere saepius licet, sive dubites sive memoriae penitus adfigere velis. repetamus autem et retractemus, et ut cibos mansos ac prope liquefactos demittimus, quo facilius digerantur, ita lectio non cruda, sed multa iteratione mollita et velut confecta, memoriae imitationique tradatur.
10.1.20Uzun süre yalnız en iyiler, kendine güveneni hiç aldatmayan yazarlar okunmalıdır; hem de dikkatle, neredeyse yazarkenki kaygıyla. Her şey yalnız parça parça incelenmemeli; okunup bitirilen kitap mutlaka baştan bir daha ele alınmalıdır, özellikle de meziyetleri çoğu zaman bile bile gizlenen bir konuşma ise.
ac diu non nisi optimus quisque et qui credentem sibi minime fallat legendus est, sed diligenter ac paene ad scribendi sollicitudinem; nec per partes modo scrutanda omnia, sed perlectus liber utique ex integro resumendus, praecipueque oratio, cuius virtutes frequenter ex industria quoque occultantur.
10.1.21Çünkü hatip çoğu zaman hazırlık yapar, gizler, pusu kurar; konuşmanın ilk kısmında sonunda işe yarayacak şeyler söyler. Bu yüzden bu sözler, neden söylendiklerini henüz bilmediğimiz için, kendi yerlerinde daha az hoşa gider; her şey öğrenildikten sonra bu yüzden yeniden ele alınmalıdır.
saepe enim praeparat, dissimulat, insidiatur orator, eaque in prima parte actionis dicit, quae sunt in summa profutura. itaque suo loco minus placent, adhuc nobis quare dicta sint ignorantibus, ideoque erunt cognitis omnibus repetenda.
10.1.22Elimize aldığımız konuşmaların davalarını bilmek ve fırsat düştükçe iki taraf için yapılmış konuşmaları okumak da çok faydalıdır: Demosthenes ile Aiskhines'in birbirine karşı konuşmaları; biri Aufidia için, öbürü ona karşı konuşan Servius Sulpicius ile Messala'nın konuşmaları; Asprenas sanıkken Pollio ile Cassius'un konuşmaları ve daha başka pek çokları gibi.
illud vero utilissimum nosse eas causas, quarum orationes in manus sumpserimus et, quotiens continget, utrimque habitas legere actiones: ut Demosthenis atque Aeschinis inter se contrarias, et Servii Sulpicii atque Messalae, quorum alter pro Aufidia, contra dixit alter, et Pollionis et Cassii reo Asprenate aliasque plurimas.
10.1.23Hatta bazıları eşit görünmese de, davaların meselesini anlamak için onlara başvurmak doğru olur; Cicero'nun konuşmalarının karşısında Tubero'nun Ligarius aleyhine, Hortensius'un Verres lehine konuşmaları gibi. Aynı davaları başka kimlerin savunduğunu bilmek de faydalı olacaktır. Cicero'nun evi hakkında Calidius da konuştu; Brutus da alıştırma olsun diye Milo için bir konuşma yazdı, gerçi Cornelius Celsus yanlış olarak onun bunu mahkemede de söylediğini düşünür; Pollio ile Messala aynı kişileri savundu; biz çocukken de Domitius Afer'in, Crispus Passienus'un, Decimus Laelius'un Volusenus Catulus için yaptıkları ünlü konuşmalar elden ele dolaşırdı.
quin etiam si minus pares uidebuntur aliquae, tamen ad cognoscendam litium quaestionem recte requirentur, ut contra Ciceronis orationes Tuberonis in Ligarium et Hortensii pro Verre. quin etiam , easdem causas ut quisque egerit utile erit scire. Nam de domo Ciceronis dixit Calidius, et pro Milone orationem Brutus exercitationis gratia scripsit, etiamsi egisse eum Cornelius Celsus falso existimat; et Pollio et Messala defenderunt eosdem, et nobis pueris insignes pro Voluseno Catulo Domitii Afri, Crispi Passieni, Decimi Laelii orationes ferebantur.
10.1.24Okuyan da en iyi yazarların söylediği her şeyin mutlaka kusursuz olduğuna hemen inanmasın. Çünkü onlar da bazen tökezler, yükün altında kalır, yeteneklerinin hazzına kapılırlar; her zaman dikkatlerini germezler, bazen yorulurlar. Nitekim Cicero'ya Demosthenes, Horatius'a ise Homeros bile ara sıra uyukluyor gibi görünür.
neque id statim legenti persuasum sit omnia quae optimi auctores dixerint utique esse perfecta. nam et labuntur aliquando et oneri cedunt et indulgent ingeniorum suorum voluptati, nec semper intendunt animum; nonnunquam fatigantur, cum Ciceroni dormitare interim Demosthenes, Horatio vero etiam Homerus ipse videatur.
10.1.25Çünkü en büyüklerdir, ama yine de insandırlar. Onlarda buldukları her şeyi konuşmanın kanunu sayanların başına da şu gelir: daha kötü olanı taklit ederler (çünkü bu daha kolaydır) ve büyüklerin kusurlarını yakaladılarsa onlara bol bol benzediklerini sanırlar.
summi enim sunt, homines tamen, acciditque his qui, quidquid apud illos reppererunt, dicendi legem putant, ut deteriora imitentur, (id enim est facilius) ac se abunde similes putent, si vitia magnorum consequantur.
10.1.26Yine de bu kadar büyük adamlar hakkında ölçülü ve sakıngan bir yargıyla hüküm vermeli; çoğunun başına geldiği gibi anlamadıkları şeyleri mahkûm etmesinler. Bir yanda yanılmak kaçınılmazsa, okuyanların onlarda her şeyi beğenmesini, birçok şeyi beğenmemesine tercih ederim.
modesto tamen et circumspecto iudicio de tantis viris pronuntiandum est, ne, quod plerisque accidit, damnent quae non intelligunt. ac si necesse est in alteram errare partem: omnia eorum legentibus placere quam multa displicere maluerim.
10.1.27Theophrastos şairleri okumanın hatibe çok katkıda bulunduğunu söyler; birçokları da onun yargısını izler, haksız da değillerdir. Çünkü şeylerdeki coşku, kelimelerdeki yücelik, duygulardaki bütün hareket ve kişilerdeki yakışık şairlerden alınır; özellikle de gündelik mahkeme işleriyle sanki aşınmış yetenekler bu tür şeylerin tatlılığıyla en iyi biçimde onarılır. Bu yüzden Cicero bu okumada dinlenmek gerektiğini düşünür.
plurimum dicit oratori conferre Theophrastus lectionem poetarum, multique eius iudicium sequuntur; neque immerito. namque ab his in rebus spiritus et in verbis sublimitas et in adfectibus motus omnis et in personis decor petitur, praecipueque velut attrita cotidiano actu forensi ingenia optime rerum talium blanditia reparantur. ideoque in hac lectione Cicero requiescendum putat.
10.1.28Yine de hatibin şairleri her bakımdan, ne kelimelerin serbestliğinde ne de figürlerin başıboşluğunda izlememesi gerektiğini hatırlayalım. Şiir gösteriş için hazırlanmış bir türdür; yalnız hazzı arar ve onu ararken uydurmayla yalnız yalanları değil, inanılmaz bazı şeyleri de kovalar;
meminerimus tamen, non per omnia poetas esse oratori sequendos nec libertate verborum nec licentia figurarum; genus ostentationi comparatum et praeter id, quod solam petit voluptatem eamque etiam fingendo non falsa modo sed etiam quaedam incredibilia sectatur,
10.1.29ayrıca bir çeşit himayeyle de desteklenir: belli bir ayak zorunluluğuna bağlı olduğu için her zaman kendine has kelimeleri kullanamaz; düz yoldan itilince ister istemez söyleyişin bazı dolambaçlı yollarına sığınır; bazı kelimeleri yalnız değiştirmeye değil, uzatmaya, kısaltmaya, çevirmeye, bölmeye zorlanır. Biz ise savaş saflarında silahlı durur, en önemli şeyler hakkında karar verir ve zafer için çabalarız.
patrocinio quoque aliquo iuvari, quod alligata ad certam pedum necessitatem non semper uti propriis possit, sed depulsa recta via necessario ad eloquendi quaedam deverticula confugiat, nec mutare quaedam modo verba, sed extendere, corripere, convertere, dividere cogatur; nos vero armatos stare in acie et summis de rebus decernere et ad victoriam niti.
10.1.30Bu yüzden silahlarımızın küf ve pastan kirlenmesini istemem; ama içlerinde dehşet salan bir parıltı olsun; zihni de gözü de aynı anda kamaştıran demirin parıltısı gibi; altınınki ve gümüşünkü gibi değil, çünkü o parıltı savaşa yaramaz, hatta sahibi için tehlikelidir.
neque ergo arma squalere situ ac rubigine velim, sed fulgorem inesse qui terreat, qualis est ferri, quo mens simul visusque praestringitur, non qualis auri argentique, imbellis et potius habenti periculosus.
10.1.31Tarih de hatibi bereketli ve hoş bir özsuyla besleyebilir; ama o da meziyetlerinin çoğundan hatibin kaçınması gerektiği bilinerek okunmalıdır. Çünkü şairlere en yakın olandır, bir bakıma vezinden çözülmüş bir şiirdir; ispat etmek için değil anlatmak için yazılır; bütün eser de bir davanın görülmesi ve o anki savaş için değil, gelecek kuşakların hafızası ve yeteneğin ünü için kurulur. Bu yüzden anlatmanın bıktırıcılığından daha uzak kelimelerle ve daha serbest figürlerle kaçınır.
historia quoque alere oratorem quodam uberi iucundoque suco potest; verum et ipsa sic est legenda, ut sciamus, plerasque eius virtutes oratori esse vitandas. est enim proxima poetis et quodammodo carmen solutum, et scribitur ad narrandum non ad probandum, totumque opus non ad actum rei pugnamque praesentem, sed ad memoriam posteritatis et ingenii famam componitur; ideoque et verbis remotioribus et liberioribus figuris narrandi taedium evitat.
10.1.32Bu yüzden, dediğim gibi, boş vakitli ve bilgili kulaklar için kendisinden daha kusursuz bir şey olamayacak o Sallustius kısalığını, türlü düşüncelerle meşgul ve çoğu zaman bilgisiz bir yargıcın karşısında aramamalıyız; Livius'un o süt gibi bolluğu da anlatının güzelliğini değil inandırıcılığını arayan birine yeterince şey öğretmez.
itaque , ut dixi, neque illa Sallustiana brevitas, qua nihil apud aures vacuas atque eruditas potest esse perfectius, apud occupatum variis cogitationibus iudicem et saepius ineruditum captanda nobis est; neque illa Livii lactea ubertas satis docebit eum, qui non speciem expositionis, sed fidem quaerit.
10.1.33Buna Marcus Tullius'un Thukydides'i de Ksenophon'u da hatip için faydalı saymadığını ekle; oysa birincisinin savaş borusu çaldığını, ikincisinin ağzından Musaların konuştuğunu düşünür. Yine de konu dışına çıkışlarda bazen tarihçi parıltısını da kullanabiliriz; yeter ki tartışmanın döneceği yerlerde atletlerin kas yığınlarına değil, askerlerin pazılarına ihtiyaç olduğunu, Phaleronlu Demetrios'un giydiği söylenen o alacalı giysinin de mahkemenin tozuna pek yaraşmadığını hatırlayalım.
adde quod M. Tullius ne Thucydidem quidem aut Xenophontem utiles oratori putat, quanquam illum bellicum canere, huius ore Musas esse locutas existimet. licet tamen nobis in digressionibus uti vel historico nonnunquam nitore, dum in his, de quibus erit quaestio, meminerimus, non athletarum toris, sed militum lacertis opus esse; nec versicolorem illam, qua Demetrius Phalereus dicebatur uti, vestem bene ad forensem pulverem facere.
10.1.34Tarihlerin bir başka faydası daha vardır, hem de en büyüğü, ama buraya ait değildir: olayları ve örnekleri tanımak. Hatibin her şeyden önce bunlarla donanmış olması gerekir; ki bütün tanıklıkları davacıdan beklemesin, çoğunu dikkatle öğrendiği eskilikten alsın; bu tanıklıklar, kin ve kayırma suçlamalarından yalnız onlar uzak olduğu için daha da güçlüdür.
est et alius ex historiis usus et is quidem maximus, sed non ad praesentem pertinens locum, ex cognitione rerum exemplorumque, quibus in primis instructus esse debet orator, ne omnia testimonia exspectet a litigatore, sed pleraque ex vetustate diligenter sibi cognita sumat, hoc potentiora, quod ea sola criminibus odii et gratiae vacant.
10.1.35Filozofları okumaktan çok şey almamız gerekmesi ise hatiplerin kusurundan doğmuştur; çünkü onlar işlerinin en iyi kısmını filozoflara bıraktılar. Adil, ahlâken güzel, faydalı olan şeyler ve bunların zıtları hakkında, özellikle de ilahî şeyler hakkında en çok Stoacılar konuşur ve keskin biçimde akıl yürütür; Sokratesçiler de münakaşalar ve sorularla geleceğin hatibini en iyi biçimde hazırlar.
A philosophorum vero lectione ut essent multa nobis petenda, vitio factum est oratorum, qui quidem illis optima sui operis parte cesserunt. nam et de iustis, honestis, utilibus, iisque quae sint istis contraria, et de rebus divinis maxime dicunt et argumentantur acriter Stoici, et altercationibus atque interrogationibus oratorem futurum optime Socratici praeparant.
10.1.36Ama bunlara da benzer bir yargıyla yaklaşmalı; aynı konularla uğraşsak bile davaların ve tartışmaların, forumun ve dershanenin, öğütlerin ve tehlikelerin aynı koşulda olmadığını bilmeliyiz.
sed his quoque adhibendum est simile iudicium, ut etiam cum in rebus versemur iisdem, non tamen eandem esse condicionem sciamus litium ac disputationum, fori et auditorii, praeceptorum et periculorum.
10.1.37Okumada bu kadar fayda olduğuna hükmettiğimize göre, çoğunun benden, kimlerin okunması gerektiğini ve her yazarda hangi meziyetin öne çıktığını da işe eklememi isteyeceğini sanıyorum. Ama onları tek tek ele almak sonu gelmez bir iş olurdu.
credo exacturos plerosque, cum tantum esse utilitatis in legendo iudicemus, ut id quoque adiungamus operi, qui sint legendi, quae in auctore quoque praecipua virtus. sed persequi singulos infiniti fuerit operis.
10.1.38Nitekim Marcus Tullius Brutus'ta binlerce satır boyunca yalnız Romalı hatiplerden söz eder; yine de birlikte yaşadığı çağdaşlarının hepsi hakkında, Caesar ile Marcellus dışında, susar. Hem onlardan, hem sonradan gelenlerden, hem de bütün Yunanlardan söz edersek ölçü ne olur?
quippe cum in Bruto M. Tullius tot milibus versuum de Romanis tantum oratoribus loquatur et tamen de omnibus aetatis suae, quibuscum vivebat, exceptis Caesare atque Marcello, silentium egerit, quis erit modus, si et illos et qui postea fuerunt et Graecos omnes?
10.1.39Demek ki en güvenlisi Livius'un oğluna yazdığı mektuptaki o kısa söz olmuştur: önce Demosthenes ile Cicero okunmalı, sonra da her biri Demosthenes'e ve Cicero'ya ne kadar benziyorsa öyle.
fuit igitur brevitas illa tutissima, quae est apud Livium in epistola ad filium scripta, legendos Demosthenem atque Ciceronem, tum ita, ut quisque esset Demostheni et Ciceroni simillimus.
10.1.40Yine de kendi yargımın özetini gizlememeliyim. Eskiliğe dayanabilmiş yazarlardan, yargıyla okuyanlara bir fayda sağlamayacak olan pek azının, hatta neredeyse hiçbirinin bulunamayacağını düşünüyorum; nitekim Cicero da yetenekli ama sanattan yoksun o en eski yazarlardan bile çok yardım gördüğünü itiraf eder.
non est tamen dissimulanda nostri quoque iudicii summa. paucos enim vel potius vix ullum ex his qui vetustatem pertulerunt existimo posse reperiri, quin iudicium adhibentibus adlaturus sit utilitatis aliquid, cum se Cicero ab illis quoque vetustissimis auctoribus, ingeniosis quidem, sed arte carentibus, plurimum fateatur adiutum.
10.1.41Yeniler hakkında da pek farklı düşünmüyorum. Eserinin hiç değilse en küçük bir kısmına güvenip gelecek kuşakların hafızasında yaşamayı ummayacak kadar akılsız kaç kişi bulunabilir? Böylesi varsa ilk satırlarda hemen yakalanır ve onu denemek bize büyük bir zaman kaybına mal olmadan bizi çabucak salıverir.
nec multo aliud de novis sentio. quotus enim quisque inveniri tam demens potest, qui ne minima quidem alicuius certe fiducia partis memoriam posteritatis speraverit? qui si quis est, intra primos statim versus deprehendetur et citius nos dimittet, quam ut eius nobis magno temporis detrimento constet experimentum.
10.1.42Ama ilmin herhangi bir kısmına ait olan her şey, söz ettiğimiz söyleyiş (phrasis) için hemen uygun değildir. Tek tek yazarlara geçmeden önce, kanaatlerin çeşitliliği hakkında genel olarak birkaç şey söylemek gerekiyor.
sed non quidquid ad aliquam partem scientiae pertinet, protinus ad phrasin, de qua loquimur, accommodatum. verum antequam de singulis, pauca in universum de varietate opinionum dicenda sunt.
10.1.43Çünkü bazıları yalnız eskilerin okunması gerektiğini, tabii belagatin ve erkeğe yaraşır gücün başka hiç kimsede bulunmadığını düşünür; başkalarını ise bu yeni şımarıklık, bu nazlı süsler ve bilgisiz kalabalığın hazzına göre kurulmuş her şey hoşnut eder.
nam quidam solos veteres legendos putant neque in ullis aliis esse naturalem eloquentiam et robur viris dignum arbitrantur; alios recens haec lascivia deliciaeque et omnia ad voluptatem multitudinis imperitae composita delectant.
10.1.44Doğru konuşma tarzını izlemek isteyenler arasında da kimileri yalnız sıkı, ince ve gündelik kullanımdan en az uzaklaşan sözleri sağlıklı ve gerçekten Attikalı sayar; kimilerini yeteneğin daha yükselen, daha coşkulu ve soluk dolu gücü çeker; yumuşak, parlak ve iyi dizilmiş türün de az olmayan âşıkları vardır. Bu farklılık hakkında, konuşma tarzını soruşturmamız gerektiğinde daha dikkatle konuşacağım. Şimdilik konuşma yetilerini güçlendirmek isteyenlerin hangi okumadan neyi alabileceklerine özetle değineceğim. Çünkü niyetim en seçkin birkaç yazarı seçip çıkarmaktır.
ipsorum etiam qui rectum dicendi genus sequi volunt, alii pressa demum et tenuia et quae minimum ab usu cotidiano recedant, sana et vere Attica putant; quosdam elatior ingenii vis et magis concitata et plena spiritus capit; sunt etiam lenis et nitidi et compositi generis non pauci amatores. de qua differentia disseram diligentius, cum de genere dicendi quaerendum erit. interim summatim, quid et a qua lectione petere possint, qui confirmare facultatem dicendi volent, attingam. paucos enim qui sunt eminentissimi excerpere in animo est.
10.1.45Çalışkan öğrencilerin bunlara en çok benzeyenlerin kimler olduğunu yargılaması kolaydır; kimse kendi çok beğendiği yazarların belki atlandığından yakınmasın. Çünkü benim adını vereceklerimden daha çok yazarın okunması gerektiğini kabul ediyorum. Ama şimdi hatip olmaya çalışanlara en çok uyduğunu düşündüğüm okuma türlerini sırayla ele alacağım.
facile est autem studiosis, qui sint his simillimi, iudicare; ne quisquam queratur omissos forte quos ipse valde probet. fateor enim plures legendos esse quam qui a me nominabuntur. sed nunc genera ipsa lectionum, quae praecipue convenire intendentibus ut oratores fiant, existimem, persequar.
10.1.46Aratos'un Zeus'tan başlamak gerektiğini düşünmesi gibi, biz de Homeros'tan başlarsak usule uygun başlamış oluruz. Çünkü kendisinin söylediği gibi bütün ırmakların ve kaynakların akışı nasıl Okeanos'tan başlarsa, o da belagatin bütün kısımlarına örnek ve kaynak olmuştur. Büyük konularda yücelikte, küçük konularda yerindelikte onu kimse geçemez. Hem coşkun hem sıkı, hem hoş hem ağırbaşlı, hem bolluğuyla hem kısalığıyla şaşırtıcıdır; yalnız şairlik değil, hatiplik meziyetiyle de en seçkin olandır.
igitur , ut Aratus ab Iove incipiendum putat, ita nos rite coepturi ab Homero uidemur. hic enim, quemadmodum ex Oceano dicit ipse omnium amnium fontiumque cursus initium capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum dedit. hunc nemo in magnis rebus sublimitate, in parvis proprietate superaverit. idem laetus ac pressus, iucundus et gravis, tum copia tum brevitate mirabilis, nec poetica modo sed oratoria virtute eminentissimus.
10.1.47Övgüleri, öğütleri, tesellileri bir yana bırakayım: Akhilleus'a gönderilen elçiliği anlatan dokuzuncu kitap, ya da birinci kitaptaki komutanlar arasındaki o çekişme, ya da ikinci kitapta ileri sürülen görüşler, davaların ve danışmaların bütün sanatlarını açıklamaz mı?
nam ut de laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam, nonne vel nonus liber, quo missa ad Achillem legatio continetur, vel in primo inter duces illa contentio vel dictae in secundo sententiae omnes litium ac consiliorum explicant artes?
10.1.48Duygulara gelince, ister o yumuşak duygular ister bu coşkulu olanlar olsun, bu yazarın onları avucunda tuttuğunu kabul etmeyecek kadar bilgisiz kimse yoktur. Hele bakın: iki eserinin başında, pek az dizede, girişlerin kanununu gözetmekle kalmamış, onu koymamış mıdır? Şairlerin başında durduğuna inanılan tanrıçalara yakararak dinleyiciyi iyi niyetli, konuların büyüklüğünü ortaya koyarak dikkatli, özeti çabucak toplayarak öğrenmeye istekli kılar.
adfectus quidem vel illos mites vel hos concitatos, nemo erit tam indoctus, qui non in sua potestate hunc auctorem habuisse fateatur. age vero, non utriusque operis sui ingressu in paucissimis versibus legem prooemiorum non dico servavit sed constituit? nam benevolum auditorem invocatione dearum, quas praesidere vatibus creditum est, et intentum proposita rerum magnitudine et docilem summa celeriter comprehensa facit.
10.1.49Patroklos'un ölümünü haber verenden daha kısa, Kuretlerle Aitolialıların savaşını anlatandan daha anlamlı kim anlatabilir? Benzetmeler, büyütmeler, örnekler, konu dışına çıkışlar, şeylerin işaretleri, deliller ve ispatın ve çürütmenin öbür türleri onda o kadar çoktur ki sanat kitapları yazanların da çoğu bu şeylerin tanıklığını bu şairden ister.
narrare vero quis brevius quam qui mortem nuntiat Patrocli, quis significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium exponit? iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta ceteraque genera probandi ac refutandi sunt ita multa, ut etiam qui de artibus scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant.
10.1.50Sonuç kısmına gelince, Akhilleus'a yalvaran Priamos'un o yakarışlarına kim eşit olabilir? Ne o? Kelimelerde, düşüncelerde, figürlerde, bütün eserin düzenlemesinde insan yeteneğinin ölçüsünü aşmaz mı? Öyle ki onun meziyetlerini yarışarak (bu olamaz) değil, anlayarak izlemek bile büyük bir iştir.
nam epilogus quidem quis unquam poterit illis Priami rogantis Achillem precibus aequari? quid? in verbis, sententiis, figuris, dispositione totius operis nonne humani ingenii modum excedit? ut magni sit virtutes eius non aemulatione, quod fieri non potest, sed intellectu sequi.
10.1.51Ama o, belagatin her türünde hiç şüphesiz herkesi çok geride bırakmıştır; en çok da destan şairlerini, çünkü benzer bir konuda karşılaştırma en açık olandır.
verum hic omnes sine dubio et in omni genere eloquentiae procul a se reliquit, epicos tamen praecipue, videlicet quia clarissima in materia simili comparatio est.
10.1.52Hesiodos seyrek yükselir, büyük bir kısmı da adlarla meşguldür; yine de öğütlerle ilgili faydalı vecizeleri, kelimelerinin akıcılığı ve beğenilir bir dizimi vardır; o orta konuşma türünde birincilik ona verilir.
raro assurgit Hesiodus, magnaque pars eius in nominibus est occupata; tamen utiles circa praecepta sententiae levitasque verborum et compositionis probabilis, daturque ei palma in illo medio genere dicendi.
10.1.53Antimakhos'ta ise tersine güç, ağırbaşlılık ve hiç de bayağı olmayan bir söyleyiş övgüyü hak eder. Ama gramercilerin oybirliği ona neredeyse ikinciliği verse de duygularda, hoşlukta, düzenlemede ve genel olarak sanatta eksiktir; öyle ki en yakın olmakla ikinci olmanın ne kadar farklı şeyler olduğu açıkça görülür.
contra in Antimacho vis et gravitas et minime vulgare eloquendi genus habet laudem. sed quamvis ei secundas fere grammaticorum consensus deferat, et adfectibus et iucunditate et dispositione et omnino arte deficitur, ut plane manifesto appareat, quanto sit aliud proximum esse aliud secundum.
10.1.54Panyassis'i söyleyişte bu ikisinin karışımı sayarlar; ama ikisinin de meziyetlerine eşit değildir: birinin onu konusuyla, öbürünün düzenleme yoluyla geçtiğini düşünürler. Apollonios gramercilerin yaptığı sıralamaya girmez; çünkü şairlerin yargıçları Aristarkhos ile Aristophanes kendi zamanlarından hiç kimseyi sayıya almadılar. Yine de baştan sona eşit bir orta düzeyle küçümsenmeyecek bir eser vermiştir.
Panyasin ex utroque mixtum putant in eloquendo neutriusque aequare virtutes, alterum tamen ab eo materia alterum disponendi ratione superari. Apollonius in ordinem a grammaticis datum non venit, quia Aristarchus atque Aristophanes, poetarum iudices, neminem sui temporis in numerum redegerunt; non tamen contemnendum reddidit opus aequali quadam mediocritate.
10.1.55Aratos'un konusu hareketten yoksundur; onda ne çeşitlilik, ne duygu, ne kişi, ne de birinin konuşması vardır; yine de kendini denk gördüğü işe yeter. Theokritos kendi türünde hayranlık uyandırır; ama o köylü ve çoban Musası yalnız forumdan değil, şehrin kendisinden de ürker.
arati materia motu caret, ut in qua nulla varietas, nullus adfectus, nulla persona, nulla cuiusquam sit oratio; sufficit tamen operi, cui se parent credidit. admirabilis in suo genere Theocritus, sed musa illa rustica et pastoralis non forum modo, verum ipsam etiam urbem reformidat.
10.1.56Her yandan birçok şairin adını yığanları duyar gibiyim. Ne o? Peisandros Herakles'in işlerini iyi anlatmadı mı? Macer ile Vergilius Nikandros'u boşuna mı izledi? Euphorion'u geçecek miyiz? Vergilius onu beğenmeseydi, Bukolikler'de Khalkis dizesiyle yazılmış şiirlerden kesinlikle söz etmezdi. Horatius Tyrtaios'u boşuna mı Homeros'un yanına koyar?
audire videor undique congerentes nomina plurimorum poetarum. quid? Herculis acta non bene Pisandros? Nicandrum frustra secuti Macer atque Vergilius? quid? Euphorionem transibimus? quem nisi probasset Vergilius, idem nunquam certe conditorum Chalcidico versu carminum fecisset in Bucolicis mentionem. quid? Horatius frustra Tyrtaeum Homero subiungit?
10.1.57Gerçekten de hiç kimse bunları tanımaktan, bir kütüphaneden alınmış bir dizini kendi kitaplarına aktaramayacak kadar uzak değildir. Demek ki geçtiklerimi bilmiyor değilim, hiçbirini de mahkûm etmiyorum; çünkü hepsinde bir fayda olduğunu söyledim.
nec sane quisquam est tam procul a cognitione eorum remotus, ut non indicem certe ex bibliotheca sumptum transferre in libros suos possit. nec ignoro igitur quos transeo nec utique damno, ut qui dixerim esse in omnibus utilitatis aliquid.
10.1.58Güçlerimiz tamamlanıp sağlamlaştığında onlara döneceğiz; büyük ziyafetlerde sık sık olduğu gibi: en iyi yemeklere doysak da daha ucuz şeylerin çeşitliliği hoşumuza gider. O zaman ağıt şiirini (elegeia) ele almaya da vakit olacak; bunun önderi Kallimakhos sayılır, ikinciliği de çoğunluğun kabulüyle Philetas almıştır.
sed ad illos iam perfectis constitutisque viribus revertemur; quod in cenis grandibus saepe facimus ut, cum optimis satiati sumus, varietas tamen nobis ex vilioribus grata sit. tunc et elegiam vacabit in manus sumere, cuius princeps habetur Callimachus, secundas confessione plurimorum Philetas occupavit.
10.1.59Ama dediğim o sağlam kolaylığa ulaşana kadar en iyilere alışmalıyız; zihin çok sayıda yazar okumakla değil, çok okumakla biçimlenmeli, renk de böyle kazanılmalıdır. Bu yüzden Aristarkhos'un yargısıyla kabul edilen üç iamb şairinden hexis için en çok işe yarayacak olan yalnız Arkhilokhos'tur.
sed dum adsequamur illam firmam, ut dixi, facilitatem, optimis adsuescendum est et multa magis quam multorum lectione formanda mens et ducendus color. itaque ex tribus receptis Aristarchi iudicio scriptoribus iamborum ad ἕξιν maxime pertinebit unus Archilochus.
10.1.60Onda üslubun en yüksek gücü, hem güçlü hem kısa ve titreşen vecizeler, bolca kan ve sinir vardır; öyle ki bazılarına, birinden aşağı kaldığı yerlerde kusur yeteneğinde değil konusunda gibi görünür.
summa in hoc vis elocutionis, cum validae tum breves vibrantesque sententiae, plurimum sanguinis atque nervorum, adeo ut videatur quibusdam, quod quoquam minor est, materiae esse non ingenii vitium.
10.1.61Dokuz lirik şairin açık farkla önde geleni Pindaros'tur: coşkusunun görkemiyle, vecizeleriyle, figürleriyle, şeylerin ve kelimelerin en bereketli bolluğuyla ve sanki bir belagat ırmağıyla. Bu yüzden Horatius onun kimse tarafından taklit edilemeyeceğine haklı olarak inanmıştır.
novem vero Lyricorum longe Pindarus princeps spiritus magnificentia, sententiis, figuris, beatissima rerum verborumque copia et velut quodam eloquentiae flumine; propter quae Horatius eum merito credidit nemini imitabilem.
10.1.62Stesikhoros'un yeteneğinin ne kadar güçlü olduğunu konuları da gösterir: en büyük savaşları ve en ünlü komutanları söyler, destan şiirinin yükünü lirle taşır. Kişilerine hem eylemde hem konuşmada gereken itibarı verir; ölçüyü tutsaydı Homeros'a en yakın rakip olabilirmiş gibi görünür; ama taşar ve dökülür; bu kınanacak bir şeyse de bolluğun kusurudur.
Stesichorus quam sit ingenio validus, materiae quoque ostendunt, maxima bella et clarissimos canentem duces et epici carminis onera lyra sustinentem. reddit enim personis in agendo simul loquendoque debitam dignitatem, ac si tenuisset modum, videtur aemulari proximus Homerum potuisse; sed redundat atque effunditur, quod ut est reprehendendum, ita copiae vitium est.
10.1.63Alkaios, eserinin tiranları kovaladığı kısmında altın mızrapla haklı olarak ödüllendirilir; ahlâka da çok katkıda bulunur; söyleyişte de kısa ve görkemlidir, konuşma gücüyle çoğu zaman bir hatibe benzer. Ama şakalaşmış, aşk konularına da inmiştir; gerçi daha büyük konulara daha yatkındır.
Alcaeus in parte operis aureo plectro merito donatur, qua tyrannos insectatus multum etiam moribus confert in eloquendo quoque brevis et magnificus et dicendi vi plerumque oratori similis; sed et lusit et in amores descendit, maioribus tamen aptior.
10.1.64Simonides başka bakımlardan sade olsa da kendine has diliyle ve bir çeşit hoşluğuyla beğenilebilir; yine de en büyük meziyeti acıma uyandırmaktır; öyle ki bazıları bu bakımdan onu o türün bütün yazarlarından üstün tutar.
Simonides , tenuis alioqui, sermone proprio et iucunditate quadam commendari potest; praecipua tamen eius in commovenda miseratione virtus, ut quidam in hac eum parte omnibus eius operis auctoribus praeferant.
10.1.65Eski komedya, Attika dilinin o katıksız zarafetini neredeyse tek başına korumakla kalmaz, son derece belagatli bir serbestliğe de sahiptir; kusurları kovalamakta seçkindir, ama öbür kısımlarda da çok güçlüdür. Çünkü hem görkemli hem zarif hem çekicidir; Homeros'tan sonra (onu da Akhilleus gibi her zaman ayrı tutmak yerinde olur), hatiplere daha çok benzeyen ya da hatip yetiştirmeye daha elverişli bir tür var mı, bilmiyorum.
antiqua comoedia cum sinceram illam sermonis Attici gratiam prope sola retinet, tum facundissimae libertatis est et in insectandis vitiis praecipua, plurimum tamen virium etiam in ceteris partibus habet. nam et grandis et elegans et venusta, et nescio an ulla, post Homerum tamen, quem ut Achillem semper excipi par est, aut similior sit oratoribus aut ad oratores faciendos aptior.
10.1.66Birçok yazarı vardır; ama Aristophanes, Eupolis ve Kratinos başta gelir. Tragedyayı ilk olarak gün ışığına çıkaran Aiskhylos'tur: yüce, ağırbaşlı ve çoğu zaman kusur derecesinde görkemli konuşur; ama çoğu yerde kaba ve dizimsizdir. Bu yüzden Atinalılar sonraki şairlere onun oyunlarını düzelterek yarışmaya sokma izni verdi; bu yolla birçokları taç kazandı.
plures eius auctores; Aristophanes tamen et Eupolis Cratinusque praecipui. tragoedias primus in lucem Aeschylus protulit, sublimis et gravis et grandiloquus saepe usque ad vitium, sed rudis in plerisque et incompositus; propter quod correctas eius fabulas in certamen deferre posterioribus poetis Athenienses permiserunt, suntque eo modo multi coronati.
10.1.67Ama bu türü çok daha parlak biçimde Sophokles ile Euripides aydınlattı; farklı söyleyiş yollarında hangisinin daha iyi şair olduğu pek çokları arasında tartışılır. Bunu ben, şimdiki konuyla hiç ilgisi olmadığı için, karara bağlamadan bırakıyorum. Şunu ise herkes kabul etmek zorundadır: mahkemede konuşmaya hazırlananlar için Euripides çok daha faydalı olacaktır.
sed longe clarius illustraverunt hoc opus Sophocles atque Euripides, quorum in dispari dicendi via uter sit poeta melior, inter plurimos quaeritur; idque ego sane, quoniam ad praesentem materiam nihil pertinet, iniudicatum relinquo. illud quidem nemo non fateatur necesse est, iis qui se ad agendum comparant utiliorem longe fore Euripiden.
10.1.68Çünkü o hem dili bakımından hatiplik türüne daha çok yaklaşır (Sophokles'in ağırbaşlılığını, koturnosunu ve sesini daha yüce bulanlar da bunu kınar), hem vecizelerle doludur ve bilgelerin öğrettiği şeylerde neredeyse onlara eşittir; söz söylemede ve cevap vermede de forumda usta konuşmuş olanların herhangi birine denk tutulabilir. Duygularda ise her bakımdan şaşırtıcıdır, acımaya dayanan duygularda da kolayca birincidir.
namque is et sermone (quod ipsum reprehendunt, quibus gravitas et cothurnus et sonus Sophocli videtur esse sublimior) magis accedit oratorio generi et sententiis densus et in iis quae a sapientibus tradita sunt paene ipsis par, et dicendo ac respondendo cuilibet eorum qui fuerunt in foro diserti comparandus; in adfectibus vero cum omnibus mirus tum in iis qui miseratione constant facile praecipuus.
10.1.69Menandros da, sık sık tanıklık ettiği gibi, ona en çok hayranlık duymuş ve farklı bir türde de olsa onu izlemiştir. Bence Menandros tek başına, dikkatle okunursa, öğütlediğimiz her şeyi canlandırmaya yeter: hayatın bütün görüntüsünü öyle yansıtmıştır, onda bulmanın öyle bir bolluğu ve söyleyişin öyle bir kolaylığı vardır, bütün şeylere, kişilere, duygulara öyle uyar.
hunc admiratus maxime est, ut saepe testatur, et secutus, quanquam in opere diverso, Menander, qui vel unus, meo quidem iudicio, diligenter lectus ad cuncta, quae praecipimus, effingenda sufficiat; ita omnem vitae imagine expressit, tanta in eo inveniendi copia et eloquendi facultas, ita est omnibus rebus, personis, adfectibus accommodatus.
10.1.70Kharisios'un adına bağlanan konuşmaların Menandros tarafından yazıldığını düşünenler de kuşkusuz boş bir şey görmüş değildir. Ama bana kalırsa o, asıl kendi eserinde bir hatip olarak çok daha fazla beğeniliyor; meğer ki Hakeme Başvuranlar'daki, Mirasçı Kız'daki, Lokrisliler'deki yargılama sahneleri ya da Gürültüden Korkan'daki, Kanun Koyucu'daki, Değiştirilmiş Çocuk'taki söylevler hatiplik bakımından her yönüyle kusursuz olmasın.
nec nihil profecto viderunt, qui orationes, quae Charisii nomini addicuntur, a Menandro scriptas putant. sed mihi longe magis orator probari in opere suo videtur, nisi forte aut illa iudicia, quae Epitrepontes, Epicleros, Locroe habent, aut meditationes in Psophodee, Nomothete, Hypobolimaeo non omnibus oratoriis numeris sunt absolutae.
10.1.71Yine de onun deklamasyon yapanlara daha da fazla katkıda bulunacağını düşünüyorum; çünkü onlar tartışma konularının koşuluna göre birçok kişiliğe bürünmek zorundadır: babalar, oğullar, askerler, köylüler, zenginler, yoksullar, öfkelenenler, yalvaranlar, yumuşak huylular, sertler. Bütün bunlarda bu şair yakışığı şaşırtıcı biçimde korur.
ego tamen plus adhuc quiddam collaturum eum declamatoribus puto, quoniam his necesse est secundum condicionem controversiarum plures subire personas, patrum, filiorum, militum, rusticorum, divitum, pauperum, irascentium, deprecantium, mitium, asperorum. in quibus omnibus mire custoditur ab hoc poeta decor.
10.1.72O, aynı türün bütün yazarlarının adını gölgede bırakmış, kendi parlaklığının ışıltısıyla onları karanlığa gömmüştür. Yine de öbür komedya yazarlarında da, hoşgörüyle okunurlarsa, devşirebileceğin bazı şeyler vardır; özellikle Philemon'da: o, kendi zamanının çarpık yargılarıyla sık sık Menandros'a tercih edildiği gibi, herkesin oybirliğiyle ikinci sayılmayı da hak etmiştir.
atque ille quidem omnibus eiusdem operis auctoribus abstulit nomen et fulgore quodam suae claritatis tenebras obduxit. tamen habent alii quoque Comici, si cum venia leguntur, quaedam quae possis decerpere; et praecipue Philemon, qui ut prave sui temporis iudiciis Menandro saepe praelatus est, ita consensu tamen omnium meruit credi secundus.
10.1.73Pek çokları tarih yazmıştır, hem de parlak biçimde; ama ikisinin ötekilerden çok üstün tutulması gerektiğinden kimse şüphe etmez; farklı meziyetleri neredeyse eşit bir övgü kazanmıştır. Thukydides yoğun, kısa ve hep kendini zorlayan, Herodotos tatlı, açık ve geniş akışlıdır. Biri coşkulu, öbürü dingin duygularda daha iyidir; biri halk konuşmalarında, öbürü sohbetlerde; biri güçte, öbürü hazda.
historiam multi scripsere praeclare, sed nemo dubitat longe duos ceteris praeferendos, quorum diversa virtus laudem paene est parem consecuta. densus et brevis et semper instans sibi Thucydides, dulcis et candidus et fusus Herodotus; ille concitatis hic remissis adfectibus melior, ille contionibus hic sermonibus, ille vi hic voluptate.
10.1.74Bunlara en yakın olan Theopompos, tarihte adı geçenlerden aşağı kaldığı ölçüde hatibe daha çok benzer; çünkü bu işe yönelmeden önce uzun süre hatiplik yapmıştı. Philistos da, onlardan sonra gelen yazarların iyi de olsa kalabalığından ayrılmayı hak eder; Thukydides'in taklitçisidir; ondan çok daha zayıf olduğu gibi bir ölçüde daha açıktır. Ephoros ise, Isokrates'e göründüğü gibi, mahmuza muhtaçtır.
Theopompus his proximus ut in historia praedictis minor, ita oratori magis similis, ut qui, antequam est ad hoc opus sollicitatus, diu fuerit orator. Philistus quoque meretur, qui turbae quamvis bonorum post eos auctorum eximatur, imitator Thucydidis et ut multo infirmior ita aliquatenus lucidior. Ephorus , ut Isocrati uisum, calcaribus eget.
10.1.75Kleitarkhos'un yeteneği beğenilir, güvenilirliği kötülenir. Onlardan uzun zaman sonra doğan Timagenes yalnız şundan ötürü bile beğenilmeye değer: ara verilmiş olan tarih yazma çabasını yeni bir övgüyle canlandırmıştır. Ksenophon aklımdan çıkmış değil, ama onu filozoflar arasında anmak gerekir.
Clitarchi probatur ingenium, fides infamatur. longo post intervallo temporis natus Timagenes vel hoc est ipso probabilis, quod intermissam historias scribendi industriam nova laude reparavit. Xenophon non excidit mihi, sed inter philosophos reddendus est.
10.1.76Ardından büyük bir hatipler kalabalığı gelir; öyle ki tek bir çağ Atina'da aynı anda on hatip yetiştirmiştir. Bunların açık farkla önde geleni Demosthenes'tir, neredeyse hatipliğin kanunu olmuştur: onda öyle bir güç vardır, her şey öyle yoğun, öyle sinirlerle gerilmiştir, hiçbir şey öyle boş değildir, konuşmasının ölçüsü öyledir ki onda ne eksik ne de fazla bir şey bulursun.
sequitur oratorum ingens manus, ut cum decem simul Athenis aetas una tulerit. quorum longe princeps Demosthenes ac paene lex orandi fuit; tanta vis in eo, tam densa omnia, ita quibusdam nervis intenta sunt, tam nihil otiosum, is dicendi modus, ut nec quod desit in eo nec quod redundet invenias.
10.1.77Aiskhines daha dolgun, daha geniş akışlıdır; daha az sıkı olduğu ölçüde daha görkemli görünür; ama daha çok eti, daha az kası vardır. Hypereides her şeyden önce tatlı ve keskindir; ama, daha faydalı demeyeyim, küçük davalara daha denktir.
plenior Aeschines et magis fusus et grandiori similis, quo minus strictus est; carnis tamen plus habet, minus lacertorum. dulcis in primis et acutus Hyperides, sed minoribus causis, ut non dixerim utilior, magis par.
10.1.78Bunlardan yaşça büyük olan Lysias incelikli ve zariftir; hatibe bilgilendirmek yetiyorsa, ondan daha kusursuz bir şey arayamazsın. Çünkü onda hiçbir şey boş, hiçbir şey zorlanmış değildir; yine de büyük bir ırmaktan çok duru bir kaynağa yakındır.
his aetate Lysias maior, subtilis atque elegans et quo nihil, si oratori satis est docere, quaeras perfectius. nihil enim est inane, nihil arcessitum; puro tamen fonti quam magno flumini propior.
10.1.79Isokrates başka bir konuşma türünde parlak ve süslüdür, savaştan çok güreş meydanına uygundur; konuşmanın bütün güzelliklerinin peşine düşmüştür, haksız da değildir, çünkü kendini mahkemeler için değil, dinleyici salonları için hazırlamıştı. Buluşta rahat, ahlâken güzel olana düşkün, dizimde o kadar titizdir ki bu özeni kınanır.
Isocrates in diverso genere dicendi nitidus et comptus et palaestrae quam pugnae magis accommodatus omnes dicendi veneres sectatus est, nec immerito; auditoriis enim se, non iudiciis compararat; in inventione facilis, honesti studiosus, in compositione adeo diligens, ut cura eius reprehendatur.
10.1.80Söz ettiğim kişilerde yalnız bu meziyetlerin bulunduğunu değil, bunların başta geldiğini düşünüyorum; ötekilerin de pek büyük olmadığını düşünmüyorum. Hatta o Phaleronlu Demetrios'un da, belagati ilk gerileten o olduğu söylense de, çok yeteneğe ve söz ustalığına sahip olduğunu kabul ediyorum; yalnız şundan ötürü bile anılmaya değer: Attikalılardan hatip denebilecek neredeyse son kişidir. Cicero o orta konuşma türünde onu herkesten üstün tutar.
neque ego in his, de quibus sum locutus, has solas virtutes, sed has praecipuas puto, nec ceteros parum fuisse magnos. quin etiam Phalerea illum Demetrium, quanquam is primus inclinasse eloquentiam dicitur, multum ingenii habuisse et facundiae fateor, vel ob hoc memoria dignum, quod ultimus est fere ex Atticis, qui dici possit orator; quem tamen in illo medio genere dicendi praefert omnibus Cicero.
10.1.81Marcus Tullius'un belagatini en çok kendilerinden aldığını itiraf ettiği filozoflar arasında, ister tartışmadaki keskinliği, ister bir çeşit ilahî ve Homerosça söyleyiş yetisi bakımından, Platon'un başta geldiğinden kim şüphe eder? Çünkü düzyazının, Yunanların "yaya söz" dediği şeyin çok üstüne yükselir; öyle ki bana bir insan yeteneğiyle değil, Delphoi tanrısının bir çeşit kehanetiyle esinlenmiş gibi görünür.
philosophorum , ex quibus plurimum se traxisse eloquentiae M. Tullius confitetur, quis dubitet Platonem esse praecipuum sive acumine disserendi sive eloquendi facultate divina quadam et Homerica? multum enim supra prosam orationem et quam pedestrem Graeci vocant surgit, ut mihi non hominis ingenio sed quodam Delphici videatur oraculo dei instinctus.
10.1.82Ksenophon'un o yapmacıksız, ama hiçbir yapmacıklığın erişemeyeceği hoşluğunu anmaya ne gerek var? Öyle ki dilini Kharitler kendi elleriyle biçimlendirmiş gibi görünür; eski komedyanın Perikles hakkındaki tanıklığı da en haklı biçimde ona aktarılabilir: dudaklarında bir ikna tanrıçası oturuyordu. Öbür Sokratesçilerin zarafetinden söz etmeye ne gerek var?
quid ego commemorem Xenophontis illam iucunditatem inadfectatam, sed quam nulla consequi adfectatio possit? ut ipsae sermonem finxisse Gratiae videantur et, quod de Pericle veteris comoediae testimonium est, in hunc transferri iustissime possit, in labris eius sedisse quandam persuadendi deam. quid reliquorum Socraticorum elegantiam?
10.1.83Ya Aristoteles? Onu şeylerin ilmiyle mi, yazılarının bolluğuyla mı, söyleyişinin tatlılığıyla mı, buluşlarının keskinliğiyle mi, yoksa eserlerinin çeşitliliğiyle mi daha ünlü saymalıyım, bilemiyorum. Theophrastos'ta ise konuşmanın öyle ilahî bir parlaklığı vardır ki adını da bundan aldığı söylenir.
quid Aristotelem? quem dubito scientia rerum an scriptorum copia an eloquendi suavitate an inventionum acumine an varietate operum clariorem putem. nam in Theophrasto tam est loquendi nitor ille divinus, ut ex eo nomen quoque traxisse dicatur.
10.1.84Eski Stoacılar belagate daha az düşkünlük gösterdi; ama hem ahlâken güzel olanı öğütlemede hem de kurdukları öğretileri toplayıp ispat etmede çok güçlüydüler. Yine de sözde görkemli olmaktan çok konularda keskindiler; görkemi zaten amaçlamamışlardı.
minus indulsere eloquentiae Stoici veteres; sed cum honesta suaserunt tum in colligendo probandoque quae instituerant plurimum valuerunt, rebus tamen acuti magis quam, id quod sane non adfectaverunt, oratione magnifici.
10.1.85Romalı yazarlarda da aynı sırayı izlememiz gerekir. Öyleyse onlarda Homeros nasılsa, bizde de en uğurlu başlangıcı Vergilius yapacaktır; o, bu türün bütün Yunan ve Romalı şairleri arasında Homeros'a hiç şüphesiz en yakın olandır.
idem nobis per Romanos quoque auctores ordo ducendus est. itaque ut apud illos Homerus sic apud nos Vergilius auspicatissimum dederit exordium, omnium eius generis poetarum Graecorum nostrorumque haud dubie proximus.
10.1.86Gençken Domitius Afer'den işittiğim sözleri aynen kullanacağım. Ona Homeros'a en çok kimin yaklaştığını sorduğumda, "İkinci Vergilius'tur," demişti, "ama birinciye üçüncüden daha yakındır." Gerçekten de o göksel ve ölümsüz tabiata boyun eğsek bile, Vergilius'ta özen ve titizlik daha fazladır; belki de tam daha çok uğraşmak zorunda kaldığı için. Doruklarda ne kadar yeniliyorsak, belki de bütünün düzgünlüğüyle o kadarını dengeliyoruz.
utar enim verbis iisdem, quae ex Afro Domitio iuvenis excepi; qui mihi interroganti, quem Homero crederet maxime accedere, Secundus , inquit, est Vergilius, propior tamen primo quam tertio. et hercule ut illi naturae caelesti atque immortali cesserimus, ita curae et diligentiae vel ideo in hoc plus est, quod ei fuit magis laborandum, et quantum eminentibus vincimur, fortasse aequalitate pensamus.
10.1.87Ötekilerin hepsi çok geriden gelir. Macer ile Lucretius okunmalıdır elbette, ama söyleyişi, yani belagatin gövdesini (phrasis) oluşturmak için değil. Her biri kendi konusunda zariftir, ama biri sıradan, öteki güçtür. Atax'lı Varro ise ün kazandığı eserlerde başkasının eserinin tercümanıdır; küçümsenecek biri değildir, ama söz yeteneğini artırmak için pek zengin sayılmaz.
ceteri omnes longe sequentur. nam Macer et Lucretius legendi quidem, sed non ut phrasin, id est, corpus eloquentiae faciant, elegantes in sua quisque materia sed alter humilis, alter difficilis. Atacinus Varro in iis, per quae nomen est adsecutus, interpres operis alieni, non spernendus quidem, verum ad augendam facultatem dicendi parum locuples.
10.1.88Ennius'a, yaşlılıkla kutsallaşmış korulara tapar gibi tapalım: o korulardaki büyük ve eski meşeler artık güzellikten çok kutsallık taşır. Başkaları bize daha yakın ve söz ettiğimiz amaç için daha faydalıdır. Ovidius kahramanlık şiirinde bile oynaktır ve kendi yeteneğine fazlasıyla âşıktır; yine de bazı kısımlarıyla övülmeye değer.
Ennium sicut sacros vetustate lucos adoremus, in quibus grandia et antiqua robora iam non tantam habent speciem quantam religionem. propiores alii atque ad hoc, de quo loquimur, magis utiles. lascivus quidem in herois quoque Ovidius et nimium amator ingenii sui, laudandus tamen in partibus.
10.1.89Cornelius Severus ise şairden çok iyi bir nazımcı olsa da, Sicilya Savaşı'nı, söylendiği gibi, ilk kitabının örneğine göre yazıp bitirmiş olsaydı, ikinci yeri haklı olarak kendine ayırabilirdi. Serranus'un olgunlaşmasına zamansız ölüm izin vermedi; yine de gençlik eserleri hem çok büyük bir yaratılış gösterir hem de, özellikle o yaşta hayranlık uyandıran, doğru üsluba yönelmiş bir istek.
Cornelius autem Severus, etiam si sit versificator quam poeta melior, si tamen, ut est dictum, ad exemplar primi libri bellum Siculum perscripsisset, vindicaret sibi iure secundum locum. Serranum consummari mors immatura non passa est; puerilia tamen eius opera et maximam indolem ostendunt et admirabilem praecipue in aetate illa recti generis voluntatem.
10.1.90Valerius Flaccus'u kaybetmekle yakın zamanda çok şey kaybettik. Saleius Bassus'un güçlü ve şairane bir yeteneği vardı; o da yaşlılıkla olgunlaşmaya fırsat bulamadı. Rabirius ile Pedo, vakit varsa, tanınmaya değer. Lucanus ateşli ve coşkuludur, vecizeleriyle pek parlaktır ve, düşündüğümü söyleyeyim, şairlerden çok hatiplerin taklit etmesi gereken biridir.
multum in Valerio Flacco nuper amisimus. vehemens et poeticum ingenium Saleii Bassi fuit, nec ipsum senectute maturuit. Rabirius ac Pedo non indigni cognitione, si vacet. Lucanus ardens et concitatus et sententiis clarissimus et, ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus.
10.1.91Bunları andık, çünkü dünyanın kaygısı Germanicus Augustus'u başladığı çalışmalardan alıkoydu ve tanrılar onun şairlerin en büyüğü olmasını yeterince uygun görmedi. Yine de iktidarı başkalarına bırakıp genç yaşta çekildiği sırada uğraştığı o eserlerden daha yüce, daha bilgili, kısacası her bakımdan daha üstün ne vardır? Savaşları, onları böyle yöneten kişiden daha iyi kim terennüm edebilir? Çalışmaların başındaki tanrıçalar kimi daha yakından dinler? Evinin tanrısı Minerva sanatlarını kime daha çok açar?
hos nominavimus, quia Germanicum Augustum ab institutis studiis deflexit cura terrarum, parumque dis visum est esse eum maximum poetarum. quid tamen his ipsis eius operibus, in quae donato imperio iuvenis secesserat, sublimius, doctius, omnibus denique numeris praestantius? quis enim caneret bella melius, quam qui sic gerit? quem praesidentes studiis deae propius audirent? cui magis suas artes aperiret familiare numen Minerva?
10.1.92Gelecek çağlar bunları daha dolu dolu söyleyecek; şimdi bu övgü öteki faziletlerin parlaklığı karşısında gölgede kalıyor. Yine de biz, edebiyatın kutsal ayinlerine hizmet edenler, bunu sessizce geçmezsek ve hiç değilse Vergilius'un dizesiyle tanıklık edersek, katlanacaksın Caesar:
muzaffer defneler arasında sarmaşığın sana sarıldığına.
10.1.92dicent haec plenius futura saecula, nunc enim ceterarum fulgore virtutum laus ista praestringitur. nos tamen sacra litterarum colentes feres, Caesar, si non tacitum hoc praeterimus et Vergiliano certe versu testamur, inter uictrices hederam tibi serpere laurus.
10.1.93Ağıt şiirinde (elegia) de Yunanlara meydan okuyoruz; bana göre bu türün en temiz ve en zarif yazarı Tibullus'tur. Propertius'u yeğleyenler de var. Ovidius ikisinden de oynak, Gallus ise daha serttir. Satir ise bütünüyle bizimdir. Bu türde ilk kez parlak bir övgü kazanan Lucilius'un hâlâ kendisine öyle bağlı hayranları var ki onu yalnız aynı türün yazarlarına değil, bütün şairlere yeğlemekte tereddüt etmiyorlar.
elegia quoque Graecos provocamus, cuius mihi tersus atque elegans maxime videtur auctor Tibullus. sunt qui Propertium malint. Ovidius utroque lascivior, sicut durior Gallus. satura quidem tota nostra est, in qua primus insignem laudem adeptus Lucilius quosdam ita deditos sibi adhuc habet amatores, ut eum non eiusdem modo operis auctoribus, sed omnibus poetis praeferre non dubitent.
10.1.94Ben onlardan ne kadar ayrılıyorsam Horatius'tan da o kadar ayrılıyorum; o, Lucilius'un çamurlu aktığını ve onda atılabilecek şeyler bulunduğunu düşünür. Oysa Lucilius'ta şaşırtıcı bir bilgi, bir söz serbestliği, bundan gelen bir acılık ve bolca tuz vardır. Horatius çok daha temiz ve arıdır ve, ona olan sevgim beni yanıltmıyorsa, en başta gelendir. Persius da tek bir kitapla pek çok ve gerçek şan kazanmıştır. Bugün de ünlü olanlar var, adları ileride anılacak olanlar da.
ego quantum ab illis tantum ab Horatio dissentio, qui Lucilium fluere lutulentum et esse aliquid, quod tollere possis, putat. nam eruditio in eo mira et libertas atque inde acerbitas et abunde salis. multum est tersior ac purus magis Horatius et, nisi labor eius amore, praecipuus. multum et verae gloriae quamvis uno libro Persius meruit. sunt clari hodieque et qui olim nominabuntur.
10.1.95Satirin öteki, hatta daha eski türünü, yalnız dizelerin çeşitliliğiyle karışık olmayanı da Romalıların en bilgini Terentius Varro kurmuştur. Bu adam pek çok ve pek bilgince kitap yazmıştır; Latin dilini, bütün eski çağı, Yunanların ve bizim tarihimizi çok iyi bilirdi; ama belagatten çok ilme katkıda bulunacak biridir.
alterum illud etiam prius saturae genus, sed non sola carminum varietate mixtum condidit Terentius Varro, vir Romanorum eruditissimus. plurimos hic libros et doctissimos composuit, peritissimus linguae Latinae et omnis antiquitatis et rerum Graecarum nostrarumque, plus tamen scientiae collaturus quam eloquentiae.
10.1.96İambos ise Romalılar arasında kendi başına bir tür olarak pek rağbet görmemiş, başka şiirlerin arasına serpiştirilmiştir. Acılığını Catullus'ta, Bibaculus'ta ve Horatius'ta bulursunuz, gerçi Horatius'ta arada epodos girer. Lirik şairlerden ise yine Horatius okunmaya değer neredeyse tek şairdir: zaman zaman yükselir, hoşluk ve zarafetle doludur, figürleri çeşitlidir, kelimelerinde pek mutlu bir cüret vardır. Birini daha eklemek istersen, bu kısa süre önce aramızda gördüğümüz Caesius Bassus olur; ama yaşayanların yetenekleri onu çok geride bırakır.
iambus non sane a Romanis celebratus est ut proprium opus, sed aliis quibusdam interpositus; cuius acerbitas in Catullo, Bibaculo, Horatio, quanquam illi epodos interveniat, reperietur. at Lyricorum idem Horatius fere solus legi dignus. nam et insurgit aliquando et plenus est iucunditatis et gratiae et varius figuris et verbis felicissime audax. si quem adiicere velis, is erit Caesius Bassus, quem nuper vidimus; sed eum longe praecedunt ingenia viventium.
10.1.97Eski tragedya yazarlarından Accius ile Pacuvius, vecizelerinin ağırlığı, kelimelerinin vakarı ve kişilerinin otoritesiyle pek ünlüdür. Eserlerin işlenmesindeki parlaklık ve son el ise onların kendilerinden çok çağlarında eksik görünebilir. Accius'a daha çok güç atfedilir; bilgin görünmeye heveslenenler ise Pacuvius'u daha bilgin saymak ister.
tragoediae scriptores veterum Accius atque Pacuvius clarissimi gravitate sententiarum, verborum pondere, auctoritate personarum. ceterum nitor et summa in excolendis operibus manus magis videri potest temporibus quam ipsis defuisse. virium tamen Accio plus tribuitur; Pacuvium videri doctiorem qui esse docti adfectant volunt.
10.1.98Varius'un Thyestes'i ise herhangi bir Yunan tragedyasıyla karşılaştırılabilir. Ovidius'un Medea'sı bana, o adamın yeteneğine boş vermek yerine dizgin vurmayı seçseydi neler başarabileceğini gösteriyor gibi gelir. Gördüklerim arasında açık ara en başta geleni Pomponius Secundus'tur; yaşlılar onu pek tragedya yazarı saymasalar da bilgisi ve parlaklığıyla üstün olduğunu kabul ederlerdi.
iam Varii Thyestes cuilibet Graecarum comparari potest. Ovidi Medea videtur mihi ostendere, quantam ille vir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset. eorum quos viderim longe princeps Pomponius Secundus, quem senes quidem parum tragicum putabant, eruditione ac nitore praestare confitebantur.
10.1.99Komedyada ise en çok topallıyoruz. Varro, Aelius Stilo'nun görüşüne dayanarak Musaların Latince konuşmak isteselerdi Plautus'un diliyle konuşacaklarını söylese de; eskiler Caecilius'u övgülerle göklere çıkarsa da; Terentius'un yazıları Africanus Scipio'ya mal edilse de (gerçi bunlar bu türün en zarif eserleridir ve iambos trimetrosunun sınırları içinde kalsalardı daha da çok çekicilik kazanırlardı), ancak hafif bir gölgeye erişebiliyoruz.
in comoedia maxime claudicamus. licet Varro Musas, Aeli Stilonis sententia, Plautino dicat sermone locuturas fuisse, si Latine loqui vellent, licet Caecilium veteres laudibus ferant, licet Terentii scripta ad Scipionem Africanum referantur (quae tamen sunt in hoc genere elegantissima et plus adhuc habitura gratiae si intra versus trimetros stetissent), vix levem consequimur umbram,
10.1.100 Öyle ki bana Roma dili, yalnız Attikalılara bağışlanmış o cazibeyi kabul etmiyor gibi görünür; çünkü onu Yunanlar bile dillerinin başka bir lehçesinde elde edememişlerdir. Togata komedyasında Afranius üstündür; keşke konularını oğlanlara duyulan çirkin aşklarla kirletip kendi ahlâkını ele vermeseydi.
adeo ut mihi sermo ipse Romanus non recipere videatur illam solis concessam Atticis venerem, cum eam ne Graeci quidem in alio genere linguae suae obtinuerint. togatis excellit Afranius; utinam non inquinasset argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus.
10.1.101Tarihte ise Yunanlara boyun eğmeyiz. Sallustius'u Thukydides'in karşısına çıkarmaktan çekinmem; Herodotos da Titus Livius'un kendisine denk tutulmasına kızmasın. Çünkü Livius anlatıda şaşırtıcı bir hoşluk ve pek parlak bir duruluk gösterir, halka hitap eden konuşmalarda ise anlatılamayacak kadar belagatlidir: söylenenlerin hepsi hem olaylara hem kişilere öylesine uygundur. Duygulara, hele daha tatlı olanlarına gelince, en ölçülü deyişle hiçbir tarihçi onları daha iyi yansıtmamıştır.
at non historia cesserit Graecis, nec opponere Thucydidi Sallustium verear, neque indignetur sibi Herodotus aequari T. Livium, cum in narrando mirae iucunditatis clarissimique candoris, tum in contionibus supra quam enarrari potest eloquentem; ita quae dicuntur omnia cum rebus tum personis accommodata sunt; adfectus quidem, praecipueque eos qui sunt dulciores, ut parcissime dicam, nemo historicorum commendavit magis.
10.1.102Bu yüzden Sallustius'un o ölümsüz hızına başka faziletlerle erişmiştir. Servilius Nonianus bana çok iyi söylemiş gibi gelir: onlar birbirine benzer olmaktan çok denktir. Onu ben de dinledim; yeteneğinin gücüyle ünlü, vecizeleri bol, ama tarihin vakarının gerektirdiğinden daha az derli toplu biriydi.
ideoque immortalem illam Sallustii velocitatem diversis virtutibus consecutus est. nam mihi egregie dixisse videtur Servilius Nonianus, pares eos magis quam similes; qui et ipse a nobis auditus est, clarus vi ingenii et sententiis creber, sed minus pressus quam historiae auctoritas postulat.
10.1.103Yaşça ondan biraz önce gelen Aufidius Bassus ise bu vakarı, özellikle Germen Savaşı üzerine kitaplarında, tarzının kendisiyle pek iyi korumuştur; her yerde beğenilir, ama bazı yerlerde kendi gücünün altında kalır.
quam paulum aetate praecedens eum Bassus Aufidius egregie, utique in libris belli Germanici, praestitit genere ipso, probabilis in omnibus, sed in quibusdam suis ipse viribus minor.
10.1.104Bir de hâlâ hayatta olan ve çağımızın şanını süsleyen, çağların hafızasına layık bir adam var; adı ileride anılacak, şimdilik kim olduğu anlaşılıyor. Cremutius'un söz serbestliğinin de hayranları var, hem de haksız değil; gerçi söylemesi başına bela olan yerler kesilip atılmıştır. Ama kalanlarda da bolca yüce bir ruh ve cüretli vecizeler bulursun. Başka iyi yazarlar da var; ama biz türleri tadıyoruz, kütüphaneleri didiklemiyoruz.
superest adhuc et exornat aetatis nostrae gloriam vir saeculorum memoria dignus, qui olim nominabitur, nunc intelligitur. habet amatores nec immerito Cremuti libertas, quanquam circumcisis quae dixisse ei nocuerat. sed elatum abunde spiritum et audaces sententias deprehendas etiam in his quae manent. sunt et alii scriptores boni, sed nos genera degustamus, non bibliothecas excutimus.
10.1.105Hatipler ise Latin belagatini Yunan belagatine her şeyden çok denk kılabilecek olanlardır. Cicero'yu onlardan herhangi birinin karşısına gönül rahatlığıyla çıkarırım. Bununla ne büyük bir kavga koparacağımı da bilmiyor değilim, hele şu anda amacım onu Demosthenes'le karşılaştırmak değilken; buna gerek de yok, çünkü Demosthenes'in her şeyden önce okunması, hatta ezberlenmesi gerektiğini düşünüyorum.
oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem facere Graecae possint. nam Ciceronem cuicunque eorum fortiter opposuerim. nec ignoro quantam mihi concitem pugnam, cum praesertim non sit id propositi, ut eum Demostheni comparem hoc tempore; neque enim attinet, cum Demosthenem in primis legendum vel ediscendum potius putem.
10.1.106Bence ikisinin faziletlerinin çoğu benzerdir: muhakeme, düzen, bölme, hazırlama ve kanıtlama yolu, kısacası buluşa ait her şey. Söyleyişte ise bir farklılık vardır: o daha yoğun, bu daha bol; o daha sıkı bağlar, bu daha geniş; o daima keskinlikle savaşır, bu çoğu zaman ağırlıkla da; ondan hiçbir şey çıkarılamaz, buna hiçbir şey eklenemez; onda emek, bunda tabiat daha çoktur.
quorum ego virtutes plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi, praeparandi, probandi rationem, omnia denique quae sunt inventionis. in eloquendo est aliqua diversitas; densior ille hic copiosior, ille concludit adstrictius hic latius, pugnat ille acumine semper hic frequenter et pondere, illi nihil detrahi potest huic nihil adiici, curae plus in illo in hoc naturae.
10.1.107Nükte ve acındırmada, yani duygularda en çok işe yarayan bu iki şeyde elbette üstünüz. Belki de Demosthenes'in elinden sonuç bölümlerini devletinin âdeti almıştır; ama Latin dilinin farklı yapısı da bize Attikalıların hayran kaldığı o şeylere daha az izin vermiştir. Mektuplarda ise, gerçi ikisinin de mektupları vardır, ya da onun hiç yazmadığı diyaloglarda bir yarış söz konusu değildir.
salibus certe et commiseratione, qui duo plurimum in adfectibus valent, vincimus. et fortasse epilogos illi mos civitatis abstulerit; sed et nobis illa, quae Attici mirantur, diversa Latini sermonis ratio minus permiserit. in epistolis quidem, quanquam sunt utriusque, dialogisve, quibus nihil ille, nulla contentio est.
10.1.108Ama şu noktada boyun eğmek gerekir: Demosthenes hem önce gelmiştir hem de Cicero'yu, ne kadar büyükse, büyük ölçüde o yapmıştır. Çünkü bana öyle geliyor ki Marcus Tullius kendini bütünüyle Yunanları taklide verdiğinde Demosthenes'in gücünü, Platon'un bolluğunu, Isokrates'in hoşluğunu kendi içinde yeniden biçimlendirmiştir.
cedendum vero in hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem, quantus est, fecit. nam mihi videtur M. Tullius, cum se totum ad imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis, copiam Platonis, iucunditatem Isocratis.
10.1.109Üstelik her birinde en iyi olanı yalnız çabayla elde etmekle kalmamış; faziletlerin çoğunu, hatta hepsini, ölümsüz yeteneğinin pek bereketli zenginliğiyle kendi içinden çıkarmıştır. Çünkü Pindaros'un dediği gibi yağmur sularını toplamaz, canlı bir kaynaktan taşar; belagat bütün gücünü onda denesin diye, takdirin bir armağanı olarak doğmuştur.
nec vero quod in quoque optimum fuit, studio consecutus est tantum; sed plurimas vel potius omnes ex se ipso virtutes extulit immortalis ingenii beatissima ubertas. non enim pluvias, ut ait Pindarus, aquas colligit, sed vivo gurgite exundat, dono quodam providentiae genitus, in quo totas vires suas eloquentia experiretur.
10.1.110Kim daha titizlikle öğretebilir, kim daha şiddetle sarsabilir? Kimde bu kadar hoşluk olmuştur? Öyle ki zorla kopardığı şeyleri bile rica edip elde ettiğini sanırsın; hâkimi gücüyle yolundan saptırdığında bile hâkim sürüklendiğini değil, gönüllü olarak ardından gittiğini sanır.
nam quis docere diligentius, movere vehementius potest? cui tanta unquam iucunditas adfuit? ut ipsa illa quae extorquet impetrare eum credas, et cum transversum vi sua iudicem ferat tamen ille non rapi videatur, sed sequi.
10.1.111Söylediği her şeyde öyle bir otorite vardır ki ona katılmamaktan utanılır; konuşması bir avukatın hevesini değil, bir tanığın ya da hâkimin güvenilirliğini taşır. Üstelik her birine en gergin dikkatle bile kimsenin güç erişebileceği bütün bu şeyler onda zahmetsizce akar; şimdiye dek işitilmiş hiçbir şeyin ondan güzel olmadığı o konuşma yine de pek mutlu bir kolaylık sergiler.
iam in omnibus quae dicit tanta auctoritas inest, ut dissentire pudeat, nec advocati studium sed testis aut iudicis adferat fidem, cum interim haec omnia, quae vix singula quisquam intentissima cura consequi posset, fluunt illaborata, et illa, qua nihil pulchrius auditum est, oratio prae se fert tamen felicissimam facilitatem.
10.1.112Bu yüzden çağdaşlarının onun mahkemelerde hükümran olduğunu söylemesi boşuna değildi; sonraki kuşaklar arasında ise öyle bir yere ulaştı ki Cicero artık bir insanın değil, belagatin adı sayılır. Öyleyse ona bakalım, önümüzdeki örnek o olsun; Cicero'dan çok hoşlanan kişi ilerlediğini bilsin.
quare non immerito ab hominibus aetatis suae regnare in iudiciis dictus est, apud posteros vero id consecutus, ut Cicero iam non hominis nomen, sed eloquentiae habeatur. hunc igitur spectemus, hoc propositum nobis sit exemplum, ille se profecisse sciat, cui Cicero valde placebit.
10.1.113Asinius Pollio'da bol buluş ve en yüksek titizlik vardır, öyle ki bazılarına bu titizlik fazla bile görünür; muhakemesi ve ruhu da yeterlidir. Ama Cicero'nun parlaklığından ve hoşluğundan öylesine uzaktır ki ondan bir çağ önce yaşamış sanılabilir. Messalla ise parlak ve durudur, konuşurken bir bakıma soyluluğunu öne çıkarır, ama gücü daha azdır.
multa in Asinio Pollione inventio, summa diligentia, adeo ut quibusdam etiam nimia videatur, et consilii et animi satis; a nitore et iucunditate Ciceronis ita longe abest, ut videri possit saeculo prior. at Messala nitidus et candidus et quadam modo praeferens in dicendo nobilitatem suam, viribus minor.
10.1.114Gaius Caesar ise kendini yalnız foruma verebilseydi, bizimkilerden Cicero'ya karşı başka bir ad anılmazdı. Onda öyle bir güç, öyle bir keskinlik, öyle bir coşku vardır ki savaştığı ruhla konuştuğu apaçık görünür; bütün bunları da, özellikle üzerine titrediği dilinin şaşırtıcı zarafeti süsler.
C. vero Caesar si foro tantum vacasset, non alius ex nostris contra Ciceronem nominaretur. tanta in eo vis est, id acumen, ea concitatio, ut illum eodem animo dixisse, quo bellavit, appareat; exornat tamen haec omnia mira sermonis, cuius proprie studiosus fuit, elegantia.
10.1.115Caelius'ta bol yetenek ve özellikle suçlamada çok incelik vardır; daha iyi bir akla ve daha uzun bir ömre nail olmayı hak eden bir adamdı. Calvus'u herkese yeğleyenler gördüm; Cicero'ya inanıp onun kendine karşı aşırı titizliği yüzünden gerçek kanını yitirdiğini düşünenler de gördüm. Ama konuşması hem ağırbaşlı ve vakur hem ölçülüdür, çoğu zaman da şiddetlidir. Attikalıların taklitçisidir; ekleyeceği bir şey varsa, erken ölümü ona haksızlık etmiştir.
multum ingenii in Caelio et praecipue in accusando multa urbanitas, dignusque vir cui et mens melior et vita longior contigisset. inveni qui Calvum praeferrent omnibus, inveni qui Ciceroni crederent, eum nimia contra se calumnia verum sanguinem perdidisse; sed est et sancta et gravis oratio et castigata et frequenter vehemens quoque. imitator autem est Atticorum, fecitque illi properata mors iniuriam, si quid adiecturus fuit.
10.1.116Servius Sulpicius da üç konuşmasıyla parlak bir ünü haksız yere kazanmış değildir. Cassius Severus, muhakemeyle okunursa, taklide değer çok şey verecektir; öteki faziletlerine konuşmanın rengini ve ağırlığını da ekleseydi, en başta gelenler arasına konması gerekirdi.
et Servius Sulpicius insignem non inmerito famam tribus orationibus meruit. multa , si cum iudicio legatur, dabit imitatione digna Cassius Severus, qui si ceteris virtutibus colorem et gravitatem orationis adiecisset, ponendus inter praecipuos foret.
10.1.117Çünkü onda hem pek çok yetenek hem şaşırtıcı bir acılık, hem incelik hem ateş vardır; ama muhakemesinden çok öfkesine kulak vermiştir. Üstelik nükteleri acı olduğu gibi, bu acılığın kendisi de çoğu zaman gülünçtür.
nam et ingenii plurimum est in eo et acerbitas mira, et urbanitas et fervor; sed plus stomacho quam consilio dedit. praeterea ut amari sales, ita frequenter amaritudo ipsa ridicule est.
10.1.118Usta konuşan daha birçok kişi var, ama onları tek tek saymak uzun sürer. Gördüklerim arasında Domitius Afer ile Iulius Africanus açık ara en üstün olanlardır. Birincisi sanatıyla ve bütün söyleyiş tarzıyla yeğlenmelidir; onu eskiler arasında saymaktan çekinmezsin. İkincisi daha coşkuludur, ama kelimelere özende aşırı, dizimde zaman zaman fazla uzun, istiarelerde pek ölçüsüzdür. Yakın zamanda da parlak yetenekler vardı.
sunt alii multi diserti,(quos persequi longum est. eorum quos uiderim Domitius Afer et Iulius Africanus longe praestantissimi. arte ille et toto genere dicendi praeferendus et quem in numero veterum habere non timeas; hic concitatior, sed in cura verborum nimius et compositione nonnunquam longior et translationibus parum modicus. erant clara et nuper ingenia.
10.1.119Nitekim Trachalus çoğu zaman yüce ve yeterince açıktı; en iyisini istediğine inanacağın biriydi, ama dinlendiğinde okunduğundan daha büyüktü. Çünkü kimsede görmediğim kadar talihli bir sesi, sahneye bile yetecek bir sunuşu, bir de yakışıklılığı vardı; kısacası dışa ait ne varsa hepsi onda fazlasıyla bulunuyordu. Vibius Crispus da derli toplu, hoş ve zevk vermek için doğmuş biriydi, ama kamu davalarından çok özel davalarda iyiydi.
nam et Trachalus plerumque sublimis et satis apertus fuit et quem velle optima crederes, auditus tamen maior; nam et vocis, quantam in nullo cognovi, felicitas et pronuntiatio vel scenis suffectura et decor, omnia denique ei, quae sunt extra, superfuerunt; et Vibius Crispus compositus et iucundus et delectationi natus, privatis tamen causis quam publicis melior.
10.1.120Iulius Secundus'a daha uzun bir ömür nasip olsaydı, adı sonraki kuşaklar arasında bir hatip adı olarak elbette pek ünlü olurdu. Çünkü öteki faziletlerine eksikliği hissedilebilecek şeyi ekleyecekti, hatta eklemekteydi: çok daha mücadeleci olmak ve üsluptan daha sık başını kaldırıp konunun kendisine özen göstermek.
Iulio Secundo, si longior contigisset aetas, clarissimum profecto nomen oratoris apud posteros foret. adiecisset enim atque adiiciebat ceteris virtutibus suis quod desiderari potest; id est autem, ut esset multo magis pugnax et saepius ad curam rerum ab elocutione respiceret.
10.1.121Yine de yarıda kesilmiş hâliyle bile kendine büyük bir yer ayırır: öyle bir söz ustalığı, istediğini açıklamada öyle bir zarafet, öyle duru, akıcı ve gösterişli bir söyleyiş tarzı, ödünç alınmış kelimelerde bile öyle bir yerindelik, tehlikeyi göze alarak bulduğu bazı ifadelerde öyle bir anlam gücü vardır.
ceterum interceptus quoque magnum sibi vindicat locum; ea est facundia, tanta in explicando quod velit gratia, tam candidum et leve et speciosum dicendi genus, tanta verborum etiam quae adsumpta sunt proprietas, tanta in quibusdam ex periculo petitis significantia.
10.1.122Bizden sonra hatipler üzerine yazacak olanlar, şimdi parlayanlarda gerçekten övecek bol malzeme bulacaklar. Çünkü bugün forumu aydınlatan yetenekler en yüksek seviyededir. Olgunlaşmış avukatlar eskilerle yarışıyor, en iyiye yönelen gençlerin gayreti de onları taklit edip izliyor.
habebunt , qui post nos de oratoribus scribent, magnam eos, qui nunc vigent, materiam vere laudandi. sunt enim summa hodie, quibus illustratur forum, ingenia. namque et consummati iam patroni veteribus aemulantur et eos iuvenum ad optima tendentium imitatur ac sequitur industria.
10.1.123Geriye felsefe üzerine yazanlar kalıyor; Roma edebiyatı bu türde şimdiye dek pek az belagatli yazar yetiştirmiştir. Burada da, her yerde olduğu gibi, Platon'un rakibi olarak yine Marcus Tullius ortaya çıkmıştır. Brutus ise mükemmeldir ve konuşmalarındakinden çok daha üstün biçimde konuların ağırlığını taşıyabilmiştir; söylediğini gerçekten hissettiğini anlarsın.
supersunt qui de philosophia scripserint, quo in genere paucissimos adhuc eloquentes litterae Romanae tulerunt. idem igitur M. Tullius, qui ubique, etiam in hoc opere Platonis aemulus exstitit. egregius vero multoque quam in orationibus praestantior Brutus suffecit ponderi rerum; scias eum sentire quae dicit.
10.1.124Cornelius Celsus da Sextiusları izleyerek az olmayan sayıda eser yazmıştır, hem de işlenmişlikten ve parlaklıktan yoksun olmadan. Stoacılar arasında Plautus konuları öğrenmek için faydalıdır. Epikurosçular arasında Catius hafif, ama yine de hoş bir yazardır.
scripsit non parum multa Cornelius Celsus, Sextios secutus, non sine cultu ac nitore. Plautus in Stoicis rerum cognitioni utilis. in Epicureis levis quidem, sed non iniucundus tamen auctor est Catius.
10.1.125Seneca'yı her belagat türünde bilerek sona bıraktım; çünkü hakkımda yanlış olarak yayılmış bir kanaat var: onu mahkûm ettiğim, hatta ondan nefret ettiğim sanıldı. Bu, bozulmuş ve her türlü kusurla gevşemiş söyleyiş tarzını daha sert ölçütlere geri çağırmaya uğraşırken başıma geldi.
ex industria Senecam in omni genere eloquentiae distuli propter vulgatam falso de me opinionem, qua damnare eum et invisum quoque habere sum creditus. quod accidit mihi, dum corruptum et omnibus vitiis fractum dicendi genus revocare ad severiora iudicia contendo.
10.1.126O zamanlar gençlerin elinde neredeyse yalnız o vardı. Ben onu ellerinden büsbütün almaya çalışmıyordum, ama daha üstün yazarlara yeğlenmesine izin vermiyordum. O ise bu yazarlara saldırmaktan geri durmamıştı; çünkü kendi tarzının farklı olduğunu biliyor, onları beğenenlerin kendisini de beğenebileceğinden şüphe ediyordu. Gençler ise onu taklit etmekten çok seviyorlardı ve o eskilerden ne kadar aşağı inmişse, onlar da ondan o kadar aşağı akıyorlardı.
tum autem solus hic fere in manibus adolescentium fuit. quem non equidem omnino conabar excutere, sed potioribus praeferri non sinebam, quos ille non destiterat incessere, cum diversi sibi conscius generis placere se in dicendo posse iis, quibus illi placent, diffideret. Amabant autem eum magis quam imitabantur, tantumque ab eo defluebant, quantum ille ab antiquis descenderat.
10.1.127Oysa o adama denk, hiç değilse ona en yakın olmaları dilenecek bir şey olurdu. Ama Seneca yalnız kusurları yüzünden beğeniliyordu; herkes ondan taklit edebildiği şeyleri yeniden üretmeye yöneliyor, sonra da onun gibi konuştuğuyla övünerek Seneca'nın adını kötüye çıkarıyordu.
foret enim optandum pares ac saltem proximos illi viro fieri. sed placebat propter sola vitia et ad ea se quisque dirigebat effingenda quae poterat; deinde cum se iactaret eodem modo dicere, Senecam infamabat.
10.1.128Oysa başka bakımlardan onun çok ve büyük faziletleri vardı: kolay ve bereketli bir yetenek, büyük bir çalışkanlık, pek çok konuda bilgi; gerçi bu konuda araştırma görevi verdiği kişiler onu zaman zaman yanıltmıştır.
cuius e multae alioqui et magnae virtutes fuerunt, ingenium facile et copiosum, plurimum studii, multa rerum cognitio; in qua tamen aliquando ab his, quibus inquirenda quaedam mandabat, deceptus est.
10.1.129Hemen hemen bütün çalışma alanlarını da ele almıştır: konuşmaları, şiirleri, mektupları ve diyalogları elden ele dolaşır. Felsefede pek titiz değildi, ama kusurların mükemmel bir avcısıydı. Onda pek çok parlak vecize vardır, ahlâk uğruna okunacak çok şey de; ama söyleyişte çoğu bozuktur ve tatlı kusurlarla dolu olduğu için de son derece zararlıdır.
tractavit etiam omnem fere studiorum materiam. nam et orationes eius et poemata et epistolae et dialogi feruntur. in philosophia parum diligens, egregius tamen vitiorum insectator fuit. multae in eo claraeque sententiae, multa etiam morum gratia legenda; sed in eloquendo corrupta pleraque atque eo perniciosissima, quod abundant dulcibus vitiis.
10.1.130Keşke kendi yeteneğiyle, ama başkasının muhakemesiyle konuşsaydı. Çünkü bazı şeyleri hor görseydi, pek doğru olmayanlara heveslenmeseydi, kendine ait her şeyi sevmeseydi, konuların ağırlığını ufacık vecizelerle parçalamasaydı, çocukların sevgisiyle değil bilginlerin oybirliğiyle onaylanırdı.
velles eum suo ingenio dixisse, alieno iudicio. nam si oblique contempsisset, si parum recta non concupisset, si non omnia sua amasset, si rerum pondera minutissimis sententiis non fregisset, consensus potius eruditorum quam puerorum amore comprobaretur.
10.1.131Ama bu hâliyle de, artık güçlenmiş ve daha sert bir tarzla yeterince sağlamlaşmış olanlar onu okumalıdır; hiç değilse muhakemeyi iki yönde de çalıştırabileceği için. Çünkü dediğim gibi onda beğenilecek çok şey, hayran olunacak çok şey de vardır; yeter ki seçmeye özen gösterilsin. Keşke bunu kendisi yapsaydı! Çünkü o tabiat daha iyisini istemeye layıktı; istediğini ise başardı.
verum sic quoque iam robustis et severiore genere satis firmatis legendus vel ideo quod exercere potest utrinque iudicium. multa enim, ut dixi, probanda in eo, multa etiam admiranda sunt, eligere modo curae sit; quod utinam ipse fecisset. digna enim fuit illa natura, quae meliora vellet; quod voluit effecit.
10.2.12. Bölüm
Bu yazarlardan ve okunmaya değer ötekilerden hem kelime bolluğu, hem figür çeşitliliği, hem de dizim yolu alınmalı; ardından zihin bütün faziletlerin örneğine yöneltilmelidir. Çünkü sanatın büyük bir kısmının taklitte yattığından şüphe edilemez. Nasıl ki bulmak ilk geleni olmuş ve hâlâ en önemlisi ise, iyi bulunmuş olanı izlemek de faydalıdır.
ex his ceterisque lectione dignis auctoribus et verborum sumenda copia est et varietas figurarum et componendi ratio, tum ad exemplum virtutum omnium mens dirigenda. neque enim dubitari potest, quin artis pars magna contineatur imitatione. nam ut invenire primum fuit estque praecipuum, sic ea, quae bene inventa sunt, utile sequi.
10.2.2Bütün hayatımız da başkalarında beğendiğimiz şeyleri kendimiz yapmak istememize dayanır. Çocuklar yazı alışkanlığı kazanmak için harflerin çizgisini izler; müzikçiler hocalarının sesini, ressamlar öncekilerin eserlerini, çiftçiler de deneyle sınanmış tarımı örnek olarak gözetir. Kısacası her öğrenimin başlangıcının önüne konmuş bir örneğe göre biçimlendiğini görürüz.
atque omnis vitae ratio sic constat, ut quae probamus in aliis facere ipsi velimus. sic litterarum ductus, ut scribendi fiat usus, pueri sequuntur, sic musici vocem docentium, pictores opera priorum, rustici probatam experimento culturam in exemplum intuentur; omnis denique disciplinae initia ad propositum sibi praescriptum formari videmus.
10.2.3Gerçekten de iyilere ya benzer ya da benzemez olmamız kaçınılmazdır. Bizi onlara benzer kılan nadiren tabiattır, çoğu zaman taklittir. Ama her şeyin yolunu bize, izleyecek hiçbir şeyi olmayanlara göre çok daha kolay kılan bu şey, dikkatle ve muhakemeyle kavranmazsa zarar verir.
et hercule necesse est aut similes aut dissimiles bonis sirus. similem raro natura praestat, frequenter imitatio. sed hoc ipsum, quod tanto faciliorem nobis rationem rerum omnium facit quam fuit iis, qui nihil quod sequerentur habuerunt, nisi caute et cum iudicio apprehenditur, nocet.
10.2.4Öyleyse her şeyden önce taklit tek başına yetmez; hiç değilse başkalarının bulduğuyla yetinmek tembel bir yeteneğe yakışacağı için. Örneksiz geçen o çağlarda, insanlar zaten bildiklerinden başka hiçbir şeyi yapmaları ya da düşünmeleri gerekmediğine inansalardı ne olurdu? Hiçbir şey bulunmamış olurdu elbette.
ante omnia igitur imitatio per se ipsa non sufficit, vel quia pigri est ingenii contentum esse iis, quae sint ab allis inventa. quid enim futurum erat temporibus illis, quae sine exemplo fuerunt, si homines nihil, nisi quod iam cognovissent, faciendum sibi aut cogitandum putassent? nempe nihil fuisset inventum.
10.2.5Öyleyse daha önce olmayan bir şeyin bizim tarafımızdan bulunması neden günah olsun? O kaba insanlar yalnız zihnin tabiatına uyarak bunca şey üretmeye yöneldiyse, biz araştıranların bulduğunu kesinlikle bilmemize rağmen bu yüzden araştırmaya koyulmayacak mıyız?
cur igitur nefas est reperiri aliquid a nobis, quod ante non fuerit? an illi rudes sola mentis natura ducti sunt in hoc ut tam multa generarent, nos ad quaerendum non eo ipso concitemur, quod certe scimus invenisse eos qui quaesierunt?
10.2.6Hiçbir konuda hocası olmayan o insanlar sonrakilere pek çok şey bıraktıysa, bize bazı şeylerin deneyimi başka şeyleri ortaya çıkarmakta yaramayacak, başkasının iyiliğinden başka hiçbir şeyimiz olmayacak mı? Bazı ressamların yalnız ölçüler ve çizgilerle tabloları kopya etmeyi öğrenmeye uğraşması gibi.
et cum illi, qui nullum cuiusquam rei habuerunt magistrum, plurima in posteros tradiderunt, nobis usus aliarum rerum ad eruendas alias non proderit, sed nihil habebimus nisi beneficii alieni? quemadmodum quidam pictores in id solum student, ut describere tabulas mensuris ac lineis sciant.
10.2.7Taklit ettiğine erişmekle yetinmek de ayıptır. Çünkü yine soralım: hiç kimse izlediği kişiden fazlasını başarmasaydı ne olurdu? Şairlerde Livius Andronicus'un, tarihlerde Pontifekslerin Yıllıkları'nın üstünde hiçbir şeyimiz olmazdı; hâlâ salla denize açılırdık; resim de cisimlerin güneşte düşürdüğü gölgenin yalnız dış çizgilerini çizmekten ibaret kalırdı.
turpe etiam illud est, contentum esse id consequi quod imiteris. nam rursus quid erat futurum, si nemo plus effecisset eo quem sequebatur? nihil in poetis supra Livium Andronicum, nihil in historiis supra Pontificum annales haberemus; ratibus adhuc navigaremus; non esset pictura, nisi quae lineas modo extremas umbrae, quam corpora in sole fecissent, circumscriberet.
10.2.8Her şeyi gözden geçirirsen, hiçbir sanat bulunduğu gibi kalmamış, başlangıcında durmamıştır; meğer ki en çok kendi çağımızı, artık hiçbir şeyin gelişmediği bir talihsizliğe mahkûm edelim. Oysa hiçbir şey yalnız taklitle gelişmez.
ac si omnia percenseas, nulla mansit ars, qualis inventa est, nec intra initium stetit, nisi forte nostra potissimum tempora damnamus huius infelicitatis, ut nunc demum nihil crescat. nihil autem crescit sola imitatione.
10.2.9Öncekilere bir şey eklemek caiz değilse, o kusursuz hatibi nasıl umabiliriz? Şimdiye dek tanıdığımız en büyükler arasında bile hiçbir şeyi eksik ya da kınanacak olmayan biri bulunmamıştır. En yükseği hedeflemeyenler bile izlemektense yarışmalıdır. Çünkü öne geçmeye uğraşan,
quodsi prioribus adiicere fas non est, quomodo sperare possumus illum oratorem perfectum? cum in his, quos maximos adhuc novimus, nemo sit inventus, in quo nihil aut desideretur aut reprehendatur. sed etiam qui summa non appetent, contendere potius quam sequi debent. nam qui hoc agit ut prior sit,
10.2.10 geçemese bile belki yetişir. Oysa izinden mutlaka yürümesi gerektiğine inandığı kişiye kimse yetişemez; çünkü izleyen her zaman arkada kalmak zorundadır. Bir de çoğu zaman aynısını yapmaktan daha fazlasını yapmak daha kolaydır. Benzerlik öyle büyük bir güçlük taşır ki tabiatın kendisi bile bunu başaramamıştır: en benzer ve en denk görünen şeyler bile mutlaka bir farkla birbirinden ayrılır.
forsitan, etiamsi non transierit, aequabit. eum vero nemo potest aequare, cuius vestigiis sibi utique insistendum putat; necesse est enim semper sit posterior qui sequitur. adde quod plerumque facilius est plus facere quam idem. tantam enim difficultatem habet similitudo, ut ne ipsa quidem natura in hoc ita evaluerit, ut non res quae simillimae, quaeque pares maxime videantur, utique discrimine aliquo discernantur.
10.2.11Dahası, bir başkasına benzeyen her şey, taklit ettiğinden daha aşağı olmak zorundadır: gölge cisimden, suret yüzden, oyuncuların oyunu gerçek duygulardan aşağıdır. Konuşmalarda da böyledir. Örnek aldığımız konuşmaların altında tabiat ve gerçek güç yatar; buna karşılık her taklit uydurmadır ve başkasının amacına uydurulur.
adde quod, quidquid alteri simile est, necesse est minus sit eo, quod imitatur, ut umbra corpore et imago facie et actus histrionum veris adfectibus. quod in orationibus quoque evenit. namque eis, quae in exemplum adsumimus, subest natura et vera vis; contra omnis imitatio ficta est et ad alienum propositum accommodatur.
10.2.12Hitabet alıştırmalarının (declamatio) gerçek konuşmalardan daha az kan ve güç taşıması bundandır: onlarda konu uydurma, bunlarda gerçektir. Bir de hatipte en büyük olan şeyler taklit edilemez: yetenek, buluş, güç, kolaylık ve sanatla aktarılamayan her şey.
quod facit, ut minus sanguinis ac virium declamationes habeant quam orationes, quod in illis vera, in his adsimulata materia est. adde quod ea, quae in oratore maxima sunt, imitabilia non sunt, ingenium, inventio, vis, facilitas et quidquid arte non traditur.
10.2.13Bu yüzden çoğu kişi konuşmalardan bazı kelimeler ya da dizimin belli ayaklarını derledi mi, okuduklarını şaşırtıcı biçimde yeniden ürettiğini sanır. Oysa kelimeler zamanla düşer ve güç kazanır, en kesin kuralları da kullanımdadır; kendi tabiatlarıyla iyi ya da kötü değildirler (kendi başlarına yalnız seslerdir), yerinde ve uygun biçimde ya da tersine konup konmadıklarına göre iyi ya da kötü olurlar. Dizim de hem konulara uydurulmuştur hem de en hoş hâlini çeşitlilikle kazanır.
ideoque plerique, cum verba quaedam ex orationibus excerpserunt aut aliquos compositionis certos pedes, mire a se, quae legerunt, effingi arbitrantur; cum et verba intercidant invalescantque temporibus, ut quorum certissima sit regula in consuetudine, eaque non sua natura sint bona aut mala (nam per se soni tantum sunt), sed prout opportune proprieque aut secus collocata sunt, et compositio cum rebus accommodata sit, tum ipsa varietate gratissima.
10.2.14Bu yüzden çalışmaların bu kısmında her şey en titiz muhakemeyle sınanmalıdır. Önce kimi taklit edeceğimiz: çünkü en kötü ve en bozuk yazarlara benzemeye heveslenmiş pek çok kişi vardır. Sonra seçtiğimiz yazarların kendilerinde neyi yeniden üretmeye hazırlanacağımız.
quapropter exactissimo iudicio circa hanc partem studiorum examinanda sunt omnia. primum , quos imitemur; nam sunt plurimi, qui similitudinem pessimi cuiusque et corruptissimi concupierunt; tum in ipsis, quos elegerimus, quid sit, ad quod nos efficiendum comparemus.
10.2.15Çünkü büyük yazarlarda da bazı kusurlu şeyler bulunur; bunları bilginler, hatta onlar da birbirlerinde kınamışlardır. Keşke iyiyi taklit edenler, kötüyü taklit edenlerin daha kötü konuştuğu ölçüde daha iyi konuşsaydı! Kusurlardan kaçınmaya muhakemesi yeten kişiler de faziletin hayalini yeniden üretmekle yetinmesin: yalnız deriyi, deyim yerindeyse, ya da daha doğrusu Epikuros'un cisimlerin yüzeyinden akıp gittiğini söylediği o biçimleri.
nam in magnis quoque auctoribus incidunt aliqua vitiosa et a doctis, inter ipsos etiam mutuo reprehensa; atque utinam tam bona imitantes dicerent melius quam mala peius dicunt. nec vero saltem iis, quibus ad evitanda vitia iudicii satis fuit, sufficiat imaginem virtutis effingere et solam, ut sic dixerim, cutem vel potius illas Epicuri figuras, quas e summis corporibus dicit effluere.
10.2.16Bu, faziletlerin derinine bakmadan konuşmanın ilk görünüşüne uyanların başına gelir. Taklit en başarılı olduğunda bile kelimelerde ve ritimde pek farklı olmazlar, ama söyleyişin ve buluşun gücüne erişemezler; çoğu zaman kötüye sapar ve faziletlere en yakın kusurları kaparlar: büyük yerine şişkin, sıkı yerine cılız, güçlü yerine düşüncesiz, canlı yerine bozuk, derli toplu yerine oynak, sade yerine özensiz olurlar.
hoc autem his accidit, qui non introspectis penitus virtutibus ad primum se velut aspectum orationis aptarunt; et cum iis felicissime cessit imitatio, verbis atque numeris sunt non multum differentes, vim dicendi atque inventionis non adsequuntur, sed plerumque declinant in peius et proxima virtutibus vitia comprehendunt fiuntque pro grandibus tumidi, pressis exiles, fortibus temerarii, laetis corrupti, compositis exultantes, simplicibus negligentes.
10.2.17Bu yüzden herhangi bir soğuk ve boş şeyi kaba ve düzensizce söyleyenler kendilerini eskilere denk sanır; işlenmişlikten ve vecizelerden yoksun olanlar elbette Attikalıdır; kapanışlarını kesip karanlıklaşanlar Sallustius'u ve Thukydides'i geçer; asık suratlı ve kuru olanlar Pollio'yla yarışır; gevşek ve uyuşuk olanlar da bir cümleyi biraz uzunca döndürdüler mi, Cicero'nun böyle konuşacağına yemin eder.
ideoque qui horride atque incomposite quidlibet illud frigidum et inane extulerunt, antiquis se pares credunt; qui carent cultu atque sententiis, Attici scilicet; qui praecisis conclusionibus obscuri, Sallustium atque Thucydidem superant; tristes ac ieiuni Pollionem aemulantur: otiosi et supini, si quid modo longius circumduxerunt, iurant ita Ciceronem locuturum fuisse.
10.2.18Cümle sonuna "esse videatur" koydularsa, söyleyişte bu göksel adamın tarzını güzelce yakaladıklarını sanan bazı kişiler tanırdım. Öyleyse ilk iş, herkesin taklit edeceği şeyi anlaması ve neden iyi olduğunu bilmesidir.
noveram quosdam, qui se pulchre expressisse genus illud caelestis huius in dicendo viri sibi viderentur, si in clausula posuissent esse videatur. ergo primum est, ut quod imitaturus est quisque intelligat et quare bonum sit sciat.
10.2.19Sonra yükü üstlenirken kendi gücüne danışmalıdır. Çünkü taklit edilebilir olan bazı şeylere ya tabiatın zayıflığı yetmez ya da tabiatın farklılığı direnir. İnce bir yeteneği olan, yalnız güçlü ve keskin şeyler istemesin; güçlü ama dizginsiz bir yeteneği olan da inceliğe duyduğu sevgiyle hem kendi gücünü yitirmesin hem de heveslendiği zarafete ulaşamasın; çünkü yumuşak şeylerin sertçe yapılmasından daha yakışıksız bir şey yoktur.
tum in suscipiendo onere consulat suas vires. nam quaedam sunt imitabilia, quibus aut infirmitas naturae non sufficiat aut diversitas repugnet. ne , cui tenue ingenium erit, sola velit fortia et abrupta; cui forte quidem, sed indomitum, amore subtilitatis et vim suam perdat et elegantiam quam cupit non persequatur; nihil est enim tam indecens, quam cum mollia dure fiunt.
10.2.20Gerçi ben ikinci kitapta yetiştirdiğim hocaya, yalnız her öğrencinin tabiatının yatkın olduğunu gördüğü şeylerin öğretilmesi gerektiğine inanmadım. Çünkü hoca her birinde bulduğu iyi yanları desteklemeli, mümkün olduğu ölçüde eksikleri eklemeli, bazı şeyleri de düzeltip değiştirmelidir; o, başkalarının yeteneklerinin yöneticisi ve biçimlendiricisidir.
atque ego illi praeceptori, quem institueram in libro secundo, credidi non ea sola docenda esse, ad quae quemque discipulorum natura compositum videret; nam is et adiuvare debet, quae in quoque eorum invenit bona, et, quantum fieri potest, adiicere quae desunt et emendare quaedam et mutare; rector enim est alienorum ingeniorum atque formator.
10.2.21Kendi tabiatını biçimlendirmek ise daha güçtür. Ama o hoca bile, doğru olan her şeyin öğrencilerinde olabildiğince dolu bulunmasını istese de, tabiatın engel olduğunu gördüğü kişide boşuna uğraşmayacaktır. Çoğunluğun düştüğü şu yanlıştan da kaçınılmalıdır: konuşmada şairleri ve tarihçileri, onların eserlerinde de hatipleri ya da hitabet alıştırması yapanları taklit etmemiz gerektiğini sanmak.
difficilius est naturam suam fingere. sed ne ille quidem doctor, quanquam omnia quae recta sunt velit esse in suis auditoribus quam plenissima, in eo tamen, cui naturam obstare viderit, laborabit. id quoque vitandum, in quo magna pars errat, ne in oratione poetas nobis et historicos, in illis operibus oratores aut declamatores imitandos putemus.
10.2.22Her türün kendi kanunu, kendi yakışığı vardır. Komedya tragedya çizmeleriyle yükselmez, tragedya da komedya terliğiyle yürümez. Yine de her belagatin ortak bir yanı vardır; ortak olanı taklit edelim.
sua cuique proposita lex, suus cuique decor est. nam nec comoedia in cothurnos adsurgit, nec contra tragoedia socco ingreditur. habet tamen omnis eloquentia aliquid commune; id imitemur quod commune est.
10.2.23Kendini tek bir türe adamış olanların başına şu sakınca da gelir: birinin sertliğini beğendilerse, onu yumuşak ve gevşek dava türünde de üzerlerinden atmazlar; incelik ve hoşluğu beğendilerse, sert ve ağır davalarda konuların ağırlığına pek karşılık veremezler. Oysa yalnız davaların birbirine göre durumu değil, her davanın içinde de kısımların durumu farklıdır: bazı şeyler yumuşakça, bazıları sertçe, bazıları coşkuyla, bazıları gevşekçe, bazıları öğretmek, bazıları sarsmak için söylenmelidir; ve bunların hepsinin yolu birbirine benzemez ve birbirinden ayrıdır.
etiam hoc solet incommodi accidere iis, qui se uni alicui generi dediderunt, ut, si asperitas iis placuit alicuius, hanc etiam in leni ac remisso causarum genere non exuant; si tenuitas ac iucunditas, in asperis gravibusque causis ponderi rerum parum respondeant: cum sit diversa non causarum modo inter ipsas condicio, sed in singulis etiam causis partium, sintque alia leniter alia aspere, alia concitate alia remisse, alia docendi alia movendi gratia dicenda; quorum omnium dissimilis atque diversa inter se ratio est.
10.2.24Bu yüzden kendini her konuda izleyeceği tek bir yazara adamayı da öğütlemem. Yunanların açık ara en kusursuzu Demosthenes'tir; yine de bir yerde başkaları bir şeyi daha iyi yapmıştır, ama o pek çok şeyi. Ne var ki en çok taklit edilmesi gereken, tek taklit edilmesi gereken değildir.
itaque ne hoc quidem suaserim, uni se alicui proprie, quem per omnia sequatur, addicere. longe perfectissimus Graecorum Demosthenes, aliquid tamen aliquo in loco melius alii, plurima ille. sed non qui maxime imitandus, et solus imitandus est.
10.2.25Peki ne? Her şeyi Marcus Tullius'un söylediği gibi söylemek yetmez mi? Her şeye erişebilseydim, bana elbette yeterdi. Yine de bazı yerlerde Caesar'ın gücünü, Caelius'un sertliğini, Pollio'nun titizliğini, Calvus'un muhakemesini almanın ne zararı olur?
quid ergo? non est satis omnia sic dicere, quomodo M. Tullius dixit? mihi quidem satis esset, si omnia consequi possem. quid tamen noceret vim Caesaris, asperitatem Caelii, diligentiam Pollionis, iudicium Calvi quibusdam in locis adsumere?
10.2.26Çünkü her birinde en iyi olanı, mümkünse, kendine mal etmek basiretli bir insanın işi olduğundan başka, bu kadar güç bir işte yalnız birine bakanların ardından ancak bir kısmı gelir. Bu yüzden seçtiğin kişiyi bütünüyle yeniden üretmek insana neredeyse verilmemiş olduğundan, birçoklarının iyi yanlarını göz önünde tutalım ki birinden öbürüne bir şey yapışsın, ve her yere uyanı orada kullanalım.
nam praeter id quod prudentis est, quod in quoque optimum est, si possit, suum facere, tum in tanta rei difficultate unum intuentes vix aliqua pars sequitur. ideoque cum totum exprimere quem elegeris paene sit homini inconcessum, plurium bona ponamus ante oculos, ut aliud ex alio haereat, et quod cuique loco conveniat aptemus.
10.2.27Taklit ise (çünkü bunu sık sık söyleyeceğim) yalnız kelimelerde olmasın. Zihin şuna yöneltilmelidir: o adamlarda konulara ve kişilere ne kadar yakışık gözetilmiş, nasıl bir muhakeme, nasıl bir düzenleme vardır; zevk vermek için yapılmış gibi görünen şeyler bile dahil, her şey zafere nasıl bakar; girişte ne yapılır, anlatmanın yolu nedir ve ne kadar çeşitlidir, kanıtlama ve çürütmenin gücü nedir, her türden duyguyu sarsmada ne kadar ilim vardır; halkın övgüsünün kendisi bile fayda uğruna nasıl alınmıştır; çünkü bu övgü kendiliğinden geldiğinde en güzeldir, çağrıldığında değil. Bunları iyice görürsek, işte o zaman gerçekten taklit edeceğiz.
imitatio autem (nam saepius idem dicam) non sit tantum in verbis. illuc intendenda mens, quantum fuerit illis viris decoris in rebus atque personis, quod consilium, quae dispositio, quam omnia, etiam quae delectationi videantur data, ad victoriam spectent; quid agatur prooemio, quae ratio et quam varia narrandi, quae vis probandi ac refellendi, quanta in adfectibus omnis generis movendis scientia, quamque laus ipsa popularis utilitatis gratia adsumpta, quae tum est pulcherrima, cum sequitur, non cum arcessitur. haec si perviderimus, tum vere imitabimur.
10.2.28Bunlara kendi iyi yanlarını da ekleyen, eksikleri tamamlayan, fazla gelen yeri kesip atan kişi ise aradığımız kusursuz hatip olacaktır. Böyle birinin en çok şimdi olgunlaşması gerekir; çünkü bugün güzel konuşmanın, hâlâ en büyük sayılanlara nasip olandan çok daha fazla örneği elimizde. Bu da onların bir övgüsü olacaktır: öncekileri geçtikleri, sonrakilere de öğrettikleri söylenecek.
qui vero etiam propria his bona adiecerit, ut suppleat quae deerant, circumcidat, si quid redundabit, is erit, quem quaerimus, perfectus orator; quem nunc consummari potissimum oporteat, cum tanto plura exempla bene dicendi supersint quam illis, qui adhuc summi sunt, contigerunt. nam erit haec quoque laus eorum, ut priores superasse, posteros docuisse dicantur.
10.3.13. Bölüm
Bunlar dışarıdan alınan yardımlardır. Kendi kendimize edinmemiz gerekenler arasında ise en çok emeği isteyen, ama en çok faydayı da sağlayan, açık ara kalemdir. Marcus Tullius onu söz sanatının en iyi yapıcısı ve hocası diye anmakta haksız değildir; hatip üzerine diyaloglarında bu görüşü Lucius Crassus'a söyleterek kendi yargısını onun otoritesiyle birleştirmiştir.
et haec quidem auxilia extrinsecus adhibentur; in iis autem quae nobis ipsis paranda sunt, ut laboris sic utilitatis etiam longe plurimum adfert stilus. nec immerito M. Tullius hunc optimum effectorem ac magistrum dicendi vocat; cui sententiae personam L. Crassi in disputationibus quae sunt de oratore adsignando, iudicium suum cum illius auctoritate coniunxit.
10.3.2Öyleyse olabildiğince titiz ve olabildiğince çok yazmalı. Toprak derinden belleneni tohumları yeşertmek ve beslemek için nasıl daha verimli olursa, yüzeyde aranmamış ilerleme de çalışmaların meyvesini daha bol döker ve daha sadık saklar. Çünkü bu iç birikim olmadan, o doğaçlama konuşma yeteneğinin kendisi de ancak boş bir gevezelik ve dudaklarda doğan kelimeler verir.
scribendum ergo quam diligentissime et quam plurimum. nam ut terra alte refossa generandis alendisque seminibus fecundior fit, sic profectus non a summo petitus studiorum fructus effundit uberius et fidelius continet. nam sine hac quidem conscientia ipsa illa ex tempore dicendi facultas inanem modo loquacitatem dabit et verba in labris nascentia.
10.3.3Kökler orada, temeller oradadır; servet orada, deyim yerindeyse daha kutsal bir hazinede saklıdır; iş gerektirdiğinde ani durumlar için de oradan çıkarılır. Her şeyden önce, çekişmelerin zahmetine yetecek ve kullanmakla tükenmeyecek bir güç edinelim.
illic radices, illic fundamenta sunt, illic opes velut sanctiore quodam aerario conditae, unde ad subitos quoque casus, cum res exiget, proferantur. vires faciamus ante omnia, quae sufficiant labori certaminum et usu non exhauriantur.
10.3.4Çünkü tabiatın kendisi hiçbir büyük şeyin çabuk meydana gelmesini istememiş, her güzel eserin önüne bir güçlük koymuştur; doğuma da öyle bir kanun koymuştur ki daha büyük hayvanlar anne karnında daha uzun süre kalır. Ama mesele iki yönlüdür: nasıl yazmak gerektiği ve en çok neyin yazılması gerektiği. Bu yüzden sırayı buradan başlayarak izleyeceğim.
nihil enim rerum ipsa natura voluit magnum effici cito praeposuitque pulcherrimo cuique operi difficultatem; quae nascendi quoque hanc fecerit legem, ut maiora animalia diutius visceribus parentis continerentur. sed cum sit duplex quaestio, quomodo et quae maxime scribi oporteat, iam hinc ordinem sequar.
10.3.5İlk başta kalem, titiz olduğu sürece ağır da olsun. En iyiyi arayalım, hemen kendini sunana sevinmeyelim; bulunanlara muhakeme, onaylananlara düzenleme uygulansın. Konular ve kelimeler seçilmeli, her birinin ağırlığı tartılmalıdır. Ardından yerleştirme yolu gelsin ve ritim her biçimde evrilip çevrilsin; her kelime kendini nasıl sunarsa öyle yer kaplamasın.
sit primo vel tardus dum diligens stilus, quaeramus optima nec protinus offerentibus se gaudeamus, adhibeatur iudicium inventis, dispositio probatis. delectus enim rerum uerborumque agendus est et pondera singulorum examinanda. post subeat ratio collocandi versenturque omni modo numeri, non ut quodque se proferet verbum occupet locum.
10.3.6Bunu daha titizlikle yapabilmek için en son yazılanlara sık sık geri dönmek gerekecek. Çünkü böylece ardından gelenler öncekilere daha iyi bağlanır; üstelik yazma sırasındaki duraklamayla soğumuş o düşünce ateşi de yeniden güç kazanır ve, deyim yerindeyse, geri alınan bir mesafeden hız alır. Atlama yarışmasında da bunu görürüz: hamle için daha uzaktan koşarlar ve hedefledikleri mesafeye koşunun hızıyla taşınırlar; mızrak atarken de kolumuzu geri çeker, okları fırlatacakken yayı geriye gereriz.
quae quidem ut diligentius exsequamur, repetenda saepius erunt scriptorum proxima. nam praeter id quod sic melius iunguntur prioribus sequentia, calor quoque ille cogitationis, qui scribendi mora refrixit, recipit ex integro vires et velut repetito spatio sumit impetum; quod in certamine saliendi fieri videmus, ut conatum longius petant et ad illud, quo contenditur, spatium cursu ferantur; utque in iaculando brachia reducimus et expulsuri tela nervos retro tendimus.
10.3.7Bununla birlikte rüzgâr eserse, o hoşgörü bizi yanıltmadığı sürece yelkenleri açmak gerekir. Çünkü bütün yazdıklarımız doğarken hoşumuza gider, yoksa yazılmazlardı. Ama muhakemeye geri dönelim ve kolaylığı yüzünden şüpheli olanı yeniden ele alalım.
interim tamen, si feret flatus, danda sunt vela, dum nos indulgentia illa non fallat. omnia enim nostra, dum nascuntur, placent; alioqui nec scriberentur. sed redeamus ad iudicium et retractemus suspectam facilitate.
10.3.8Sallustius'un böyle yazdığını duymuşuzdur; gerçekten de emek eserin kendisinden apaçık görünür. Varius'un tanıklığına göre Vergilius da günde pek az dize yazarmış. Hatibin durumu ise farklıdır elbette;
sic scripsisse Sallustium accepimus, et sane manifestus est etiam ex opere ipso labor. Vergilium quoque paucissimos die composuisse versus auctor est Varius. oratoris quidem alia condicio est;
10.3.9 bu yüzden bu ağırlığı ve kaygıyı başlangıç için şart koşuyorum. Çünkü önce şunu kararlaştırmak ve buna ulaşmak gerekir: olabildiğince iyi yazmak. Hızı alışkanlık verecektir. Konular yavaş yavaş kendilerini daha kolay gösterecek, kelimeler karşılık verecek, dizim ardından gelecek; kısacası her şey, iyi düzenlenmiş bir evdeki gibi, vazifesinin başında olacaktır. İşin özü şudur:
itaque hanc moram et sollicitudinem initiis impero. nam primum hoc constituendum, hoc obtinendum est, ut quam optime scribamus; celeritatem dabit consuetudo. paulatim res facilius se ostendent, verba respondebunt, compositio sequetur, cuncta denique ut in familia bene instituta in officio erunt. summa haec est rei:
10.3.10 Çabuk yazmakla iyi yazılmaz, iyi yazmakla çabuk yazılır. Ama tam o yetenek bize nasip olduğunda, ileriyi görmek için duralım ve şaha kalkan atları bir dizginle tutalım; bu bizi o kadar yavaşlatmaz, yeni hamleler kazandırır. Öte yandan kalemde belli bir güce ulaşmış olanları da kendi kendini kusur bulmanın talihsiz cezasına bağlamak gerektiğini düşünmüyorum.
cito scribendo non fit, ut bene scribatur; bene scribendo fit, ut cito. sed tum maxime, cum facultas illa contigerit, resistamus ut provideamus et efferentes equos frenis quibusdam coerceamus; quod non tam moram faciet quam novos impetus dabit. neque enim rursus eos, qui robur aliquod in stilo fecerint, ad infelicem calumniandi se poenam alligandos puto.
10.3.11Çünkü konuşmanın her kısmının başında kocayan bir kişi kamu vazifelerine nasıl yetişebilir? Bazılarına ise hiçbir şey yetmez; her şeyi değiştirmek, her şeyi akla geldiğinden başka türlü söylemek isterler. Bunlar kendi yeteneklerine güvenmeyen ve ona en kötü biçimde davranan kişilerdir; kendilerine yazmayı zorlaştırmayı titizlik sanırlar.
nam quomodo sufficere officiis civilibus possit, qui singulis actionum partibus insenescat? sunt autem quibus nihil sit satis; omnia mutare, omnia aliter dicere quam occurrit velint; increduli quidam et de ingenio suo pessime meriti, qui diligentiam putant facere sibi scribendi difficultatem.
10.3.12Hangilerinin daha ağır bir hata işlediğini söylemek de kolay değil: her şeyini beğenenlerin mi, hiçbir şeyini beğenmeyenlerin mi. Çünkü yetenekli gençlerin de çoğu zaman başına gelir: aşırı güzel konuşma isteğiyle emekte tükenir ve susmaya kadar inerler. Bu konuda, yaşıtım olan ve bilindiği gibi yakından sevdiğim, şaşırtıcı bir söz ustalığına ama sonsuz bir özene sahip o Iulius Secundus'un, amcasının kendisine ne söylediğini anlattığını hatırlıyorum.
nec promptum est dicere, utros peccare validius putem, quibus omnia sua placent an quibus nihil. accidit enim etiam ingeniosis adolescentibus frequenter, ut labore consumantur et in silentium usque descendant nimia bene dicendi cupiditate. qua de re memini narrasse mihi Iulium Secundum illum, aequalem meum atque a me, ut notum est, familiariter amatum, mirae facundiae virum, infinitae tamen curae, quid esset sibi a patruo suo dictum.
10.3.13Bu kişi Iulius Florus'tu; belagatte Galya'nın en başta geleniydi, çünkü belagatini ancak orada uyguladı; bunun dışında da usta konuşan az kişiden biri ve o akrabalığa layık biriydi. Florus, henüz okulda çalışan Secundus'u bir gün tesadüfen üzgün görünce, alnının neden bu kadar kırıştığını sordu.
is fuit Iulius Florus, in eloquentia Galliarum, quoniam ibi demum exercuit eam, princeps, alioqui inter paucos disertus et dignus ilia propinquitate. is cum Secundum, scholae adhuc operatum, tristem forte vidisset, interrogavit, quae causa frontis tam adductae.
10.3.14Genç de gizlemedi: yazmak için ayrılan konuda bütün emeğine rağmen üç gündür bir giriş bulamıyordu; bu yüzden yalnız şimdiki bir acı değil, gelecek için de bir umutsuzluk duyuyordu. O zaman Florus gülümseyerek, "Yoksa," dedi, "yapabildiğinden daha iyi mi konuşmak istiyorsun?"
nec dissimulavit adolescens, tertium iam diem esse, quod omni labore materiae ad scribendum destinatae non inveniret exordium; quo sibi non praesens tantum dolor, sed etiam desperatio in posterum fieret. tum Florus arridens, numquid tu, inquit, melius dicere vis quam potes?
10.3.15İş böyledir. Olabildiğince iyi konuşmaya özen göstermeliyiz, ama yine de gücümüz ölçüsünde konuşmalıyız. Çünkü ilerlemek için heves gerekir, kızgınlık değil. Daha çok ve daha çabuk yazabilmemizi ise yalnız alıştırma sağlamaz, gerçi onda kuşkusuz çok şey vardır; bir yol da gerekir. Sırtüstü yatıp tavana bakarak ve düşünceyi mırıltıyla kurcalayarak ne geleceğini beklemeyelim; konunun ne istediğine, kişiye neyin yakıştığına, zamanın nasıl olduğuna, hâkimin ruh hâlinin ne olduğuna bakarak, insana yakışır biçimde yazmaya koyulalım. Böylece hem başlangıcı hem ardından geleni bize tabiatın kendisi gösterir.
ita se res habet. curandum est ut quam optime dicamus; dicendum tamen pro facultate. ad profectum enim opus est studio non indignatione. ut possimus autem scribere etiam plura et celerius, non exercitatio modo praestabit, in qua sine dubio multum est, sed etiam ratio; si non resupini spectantesque tectum et cogitationem murmure agitantes exspectaverimus quid obveniat; sed quid res poscat, quid personam deceat, quod sit tempus, qui iudicis animus intuiti, humano quodam modo ad scribendum accesserimus. sic nobis et initia et quae sequuntur natura ipsa praescribit.
10.3.16Çünkü çoğu şey kesindir ve gözümüzü yummazsak gözümüze çarpar. Bu yüzden ne bilgisizler ne köylüler nereden başlayacaklarını uzun uzun arar; bu güçlüğü öğrenim yaratıyorsa daha da utanç vericidir. Öyleyse saklı olanın daima en iyi olduğunu sanmayalım; yoksa, bulamadığımız şeyden başka söylenecek bir şey yok gibi görünüyorsa dilimiz tutulur.
certa sunt enim pleraque et, nisi coniueamus, in oculos incurrunt; ideoque nec indocti nec rustici diu quaerunt, unde incipiant; quo pudendum est magis, si difficultatem facit doctrina. non ergo semper putemus optimum esse quod latet; immutescamus alioqui, si nihil dicendum videatur, nisi quod non invenimus.
10.3.17Buna zıt olan kusur ise önce konuyu olabildiğince hızlı bir kalemle baştan sona geçmek isteyen ve ateşi, hamleyi izleyerek doğaçlama yazanların kusurudur; buna "taslak" (silva) derler. Sonra döküp saçtıklarına geri dönüp onları düzenlerler; ama kelimeler ve ritim düzeltilse de gelişigüzel yığılmış konulardaki hafiflik olduğu gibi kalır.
diversum est huic eorum vitium, qui primo decurrere per materiam stilo quam velocissimo volunt et sequentes calorem atque impetum ex tempore scribunt; hanc silvam vocant. repetunt deinde et componunt quae effuderant; sed verba emendantur et numeri, manet in rebus temere congestis quae fuit levitas.
10.3.18Öyleyse hemen özen göstermek ve eseri baştan öyle yürütmek daha doğru olur ki sonra yeniden imal edilmesi değil, yalnız işlenmesi gereksin. Yine de bazen, ateşin titizlikten genellikle daha etkili olduğu duygu yerlerinde, hamleyi izleyeceğiz. Yazanların bu özensizliğini kınamamdan, yazdırmanın o rahat keyfi hakkında ne düşündüğüm yeterince anlaşılıyor.
protinus ergo adhibere curam rectius erit atque ab initio sic opus ducere, ut caelandum, non ex integro fabricandum sit. aliquando tamen adfectus sequemur, in quibus fere plus calor quam diligentia valet. satis apparet ex eo, quod hanc scribentium negligentiam damno, quid de illis dictandi deliciis sentiam.
10.3.19Çünkü kendi kalemimizle ne kadar acele yazsak da, düşüncenin hızına yetişemeyen el ona bir duraklama payı bırakır. Yazdırdığımız kişi ise bizi sıkıştırır; üstelik bazen tereddüt etmekten, durmaktan ya da değiştirmekten bile utanırız, sanki zayıflığımıza tanık olmasından korkuyormuşuz gibi.
nam in stilo quidem quamlibet properato dat aliquam cogitationi moram non consequens celeritatem eius manus; ille cui dictamus urget, atque interim pudet etiam dubitare aut resistere aut mutare quasi conscium infirmitatis nostrae timentes.
10.3.20Bu yüzden yalnız kaba ve rastgele şeyler değil, yalnız konuşmayı bağlama isteği varken, bazen yanlış kelimeler de akıp gider; bunlar ne yazanların özenine ne de konuşanların hamlesine erişir. Öte yandan yazıya geçiren kişi yazmakta ağır ya da anlamakta tereddütlü olup ayak bağı olursa, akış kesilir; zihnin kurduğu bütün gerginlik de bu duraklamayla, bazen öfkeyle dağılıp gider.
quo fit, ut non rudia tantum et fortuita, sed impropria interim, dum sola est connectendi sermonis cupiditas, effluant, quae nec scribentium curam nec dicentium impetum consequantur. at idem ille, qui excipit, si tardior in scribendo aut incertior in intellegendo velut offensator fuit, inhibetur cursus, atque omnis quae erat concepta mentis intentio mora et interdum iracundia excutitur.
10.3.21Bir de ruhun daha derin bir hareketine eşlik eden ve bir bakıma ruhu kendileri coşturan şeyler var: eli sallamak, yüzü buruşturmak, ara sıra alnını ve böğrünü dövmek; Persius'un, hafif bir söyleyiş tarzını belirtirken andığı şeyler:
ne kürsüyü yumruklar, der, ne de dibine kadar kemirilmiş tırnakların tadını taşır;
bunlar da yalnız olmadığımızda gülünçtür.
tum illa, quae altiorem animi motum sequuntur quaeque ipsa animum quodammodo concitant, quorum est iactare nanum, torquere vultum, frontem et latus interim obiurgare, quaeque Persius notat, cum leviter dicendi genus significat, nec pluteum, inquit, caedit nec demorsos sapit unguis, etiam ridicula sunt, nisi cum soli sumus.
10.3.22Kısacası, en önemli olanı bir kerede söyleyeyim: yazdırırken yalnızlık kaybolur. Tanıklardan uzak bir yerin ve olabildiğince derin bir sessizliğin yazanlara en uygun düştüğünden kimse şüphe etmez. Yine de bunun için en elverişli yerin korular ve ormanlar olduğuna inananları hemen dinlememeliyiz; onlar, gökyüzünün o serbestliğinin ve yerlerin güzelliğinin ruhu yükselttiğini ve daha mutlu bir esin verdiğini düşünürler.
denique ut semel quod est potentissimum dicam, secretum in dictando perit. atque liberum arbitris locum et quam altissimum silentium scribentibus maxime convenire nemo dubitaverit. non tamen protinus audiendi, qui credunt aptissima in hoc nemora silvasque, quod illa caeli libertas locorumque amoenitas sublimem animum et beatiorem spiritum parent.
10.3.23Bana ise böyle bir çekilme çalışmaları teşvik etmekten çok hoş görünüyor. Çünkü kendi başına zevk veren şeyler, kişiyi hedeflenen işe yönelik dikkatten zorunlu olarak uzaklaştırır. Ruh aynı anda birçok şeye dürüstçe bütün varlığıyla yönelemez; nereye bakarsa, önüne koyduğu şeye bakmayı bırakır.
mihi certe iucundus hic magis quam studiorum hortator videtur esse secessus. namque illa, quae ipsa delectant, necesse est avocent ab intentione operis destinati. neque enim se bona fide in multa simul intendere animus totum potest, et quocunque respexit, desinit intueri quod propositum erat.
10.3.24Bu yüzden ormanların güzelliği, yanından süzülüp akan ırmaklar, ağaç dallarında esen meltemler, kuşların ötüşü, hatta geniş çevreye bakabilmenin serbestliğinin kendisi insanı kendine çeker; öyle ki bu haz bana düşünceyi germekten çok gevşetiyor gibi görünür.
quare silvarum amoenitas et praeterlabentia flumina et inspirantes ramis arborum aurae volucrumque cantus et ipsa late circumspiciendi libertas ad se trahunt, ut mihi remittere potius voluptas ista videatur cogitationem quam intendere.
10.3.25Demosthenes daha iyisini yapardı: gözler zihni başka bir şeyle uğraşmaya zorlamasın diye, hiçbir sesin duyulmadığı ve hiçbir şeyin görülmediği bir yere kapanırdı. Bu yüzden gece çalışanları gecenin sessizliği, kapalı bir oda ve tek bir lamba, deyim yerindeyse bir sığınak içinde en iyi şekilde tutsun.
Demosthenes melius, qui se in locum, ex quo nulla exaudiri vox et ex quo nihil prospici posset, recondebat ne aliud agere mentem cogerent oculi. ideoque lucubrantes silentium noctis et clausum cubiculum et lumen unum velut tectos maxime teneat.
10.3.26Ama her türlü çalışmada, en çok da bunda, sağlık ve sağlığı en iyi sağlayan ölçülülük zorunludur; çünkü tabiatın kendisinin bize dinlenmek ve toparlanmak için verdiği zamanları en çetin emeğe çeviriyoruz. Yine de bu emeğe uykudan artakalandan fazla zaman ayırmamak gerekir; o da eksik olmayacaktır.
sed cum in omni studiorum genere tum in hoc praecipue bona valetudo, quaeque eam maxime praestat, frugalitas, necessaria est, cum tempora ab ipsa rerum natura ad quietem refectionemque nobis data in acerrimum laborem convertimus. cui tamen non plus irrogandum est quam quod somno supererit, haud deerit.
10.3.27Çünkü yorgunluk da yazmadaki titizliğe engel olur; vakit varsa günün aydınlık saatleri fazlasıyla yeter, meşgul olanları ise zorunluluk geceye sürükler. Yine de gece çalışması, ona sağlam ve dinlenmiş olarak geldiğimiz her seferinde yalnızlığın en iyi türüdür.
obstat enim diligentiae scribendi etiam fatigatio, et abunde, si vacet, lucis spatia sufficiunt; occupatos in noctem necessitas agit. est tamen lucubratio, quotiens ad eam integri ac refecti venimus, optimum secreti genus.
10.3.28Ama sessizlik, çekilme ve her yönden özgür bir ruh ne kadar dilenecek şeylerse, o kadar her zaman nasip olmaz. Bu yüzden bir şey gürültü yaptı diye hemen defterleri atıp günün yasını tutmamalı; aksine sakıncalara direnmeli ve öyle bir alışkanlık kazanmalıdır ki dikkat bütün engelleri yensin. Dikkatini bütün zihninle işin kendisine yöneltirsen, gözüne ya da kulağına çarpan hiçbir şey ruhuna ulaşmaz.
sed silentium et secessus et undique liber animus ut sunt maxime optanda, ita non semper possunt contingere, ideoque non statim, si quid obstrepet, abiciendi codices erunt et deplorandus dies; verum incommodis repugnandum et hic faciendus usus, ut omnia quae impedient vincat intentio; quam si tota mente in opus ipsum direxeris, nihil eorum, quae oculis vel auribus incursant, ad animum perveniet.
10.3.29Rastgele bir düşünce bile çoğu zaman karşılaştıklarımızı görmememize ve yolumuzu şaşırmamıza yol açarken, istediğimizde aynı şeyi elde edemeyecek miyiz? Tembellik bahanelerine boyun eğmemeli. Çünkü yalnız dinlenmişken, yalnız neşeliyken, yalnız bütün öteki kaygılardan boşken çalışmamız gerektiğini sanırsak, kendimizi bağışlamak için her zaman bir sebebimiz olacaktır.
an vero frequenter etiam fortuita hoc cogitatio praestat, ut obvios non videamus et itinere deerremus: non consequemur idem, si et voluerimus? non est indulgendum causis desidiae. nam si non nisi refecti, non nisi hilares, non nisi omnibus aliis curis vacantes studendum existimarimus, semper erit propter quod nobis ignoscamus.
10.3.30Bu yüzden kalabalıkta, yolda, hatta ziyafetlerde bile düşünce kendine bir yalnızlık yaratsın. Yoksa mumlu levhalara emanet ettiğimiz küçük parçaları ancak yalnızlıkta bulabiliyorsak, forumun ortasında, çevremizde bunca dava, kavga ve rastgele bağırış varken birden kesintisiz bir konuşma yapmamız gerektiğinde ne olacak? Bu yüzden yalnızlığa o kadar düşkün olan aynı Demosthenes, dalgaların büyük bir gürültüyle çarptığı kıyıda çalışarak halk toplantılarının uğultusundan ürkmemeye alışırdı.
quare in turba, itinere, conviviis etiam faciat sibi cogitatio ipsa secretum. quid alioqui fiet, cum in medio foro, tot circumstantibus iudiciis, iurgiis, fortuitis etiam clamoribus, erit subito continua oratione dicendum, si particulas quas ceris mandamus nisi in solitudine reperire non possumus? propter quae idem ille tantus amator secreti Demosthenes in litore, in quo se maximo cum sono fluctus illideret, meditans consuescebat contionum fremitus non expavescere.
10.3.31Şu daha küçük şeyler de (ama çalışmada hiçbir şey küçük değildir) geçilmemelidir: en iyi, silmenin en kolay olduğu mumlu levhalara yazılır; meğer ki zayıf bir görme parşömen kullanmayı gerektirsin. Parşömen göze yardım eder, ama kalemi mürekkebe batırmak için sık sık geri götürmek eli yavaşlatır ve düşüncenin hamlesini kırar.
illa quoque minora (sed nihil in studiis parvum est) non sunt transeunda: scribi optime ceris, in quibus facillima est ratio delendi, nisi forte visus infirmior membranarum potius usum exiget, quae ut iuvant aciem, ita crebra relatione, quoad intinguntur, calami morantur manum et cogitationis impetum frangunt.
10.3.32Hangisi kullanılırsa kullanılsın, karşı sayfada boş levhalar bırakılmalıdır ki eklemeler serbestçe oraya taşabilsin. Çünkü darlık bazen düzeltme tembelliğine yol açar ya da en azından yeni eklemeler araya girip öncekileri karıştırır. Mumlu levhaların ölçüsüzce geniş olmasını da istemem. Bir gençte bunu denedim: başka bakımlardan çalışkandı, ama konuşmaları satır sayısıyla ölçtüğü için aşırı uzundu; sık sık uyarmakla düzeltilemeyen bu kusur, defterleri değiştirince ortadan kalktı.
relinquendae autem in utrolibet genere contra erunt vacuae tabellae, in quibus libera adiiciendo sit excursio. nam interim pigritiam emendandi angustiae faciunt aut certe novorum interpositione priora confundant. ne latas quidem ultra modum esse ceras velim, expertus iuvenem studiosum alioqui praelongos habuisse sermones, quia illos numero versuum metiebatur, idque vitium, quod frequenti admonitione corrigi non potuerat, mutatis codicibus esse sublatum.
10.3.33Yazanların aklına sıranın dışında, yani elde olan yerlerden başka yerlerden gelen şeylerin not edileceği bir yer de boş bırakılmalıdır. Çünkü en iyi düşünceler bazen içeri dalar; bunları ne araya sokmak doğru olur ne de ertelemek güvenlidir, çünkü bazen kaçıp giderler, bazen de onları hatırlamaya çalışanları başka bir buluştan alıkoyarlar. Bu yüzden en iyisi onları bir kenarda saklamaktır.
debet vacare etiam locus, in quo notentur quae scribentibus solent extra ordinem, id est ex aliis, quam qui sunt in manibus loci, occurrere. irrumpunt enim optimi nonnunquam sensus, quos neque inserere oportet neque differre tutum est, quia interim elabuntur, interim memoriae suae intentos ab alia inventione declinant ideoque optime sunt in deposito.
10.4.14. Bölüm
Sırada düzeltme var; çalışmaların açık ara en faydalı kısmı. Kalemin silerken de yazarken olduğundan az iş görmediğine boşuna inanılmamıştır. Bu işin görevi eklemek, çıkarmak, değiştirmektir. Doldurulacak ya da atılacak şeyler hakkında hüküm vermek daha kolay ve daha basittir; ama şişkini bastırmak, alçağı yükseltmek, taşkını sıkılaştırmak, düzensizi sıraya koymak, gevşeği derlemek, oynağı dizginlemek iki kat emek ister. Çünkü hem beğenilmiş şeyleri mahkûm etmek hem de gözden kaçmış şeyleri bulmak gerekir.
sequitur emendatio, pars studiorum longe utilissima. neque enim sine causa creditum est stilum non minus agere, cum delet. huius autem operis est adiicere, detrahere, mutare. sed facilius in iis simpliciusque iudicium, quae replenda vel deicienda sunt; premere vero tumentia, humilia extollere, luxuriantia adstringere, inordinata digerere, soluta componere, exultantia coercere, duplicis operae. nam et damnanda sunt quae placuerunt et invenienda quae fugerant.
10.4.2Kuşkusuz en iyi düzeltme yolu, yazılanları bir süre bir kenara koymaktır; böylece aradan zaman geçtikten sonra onlara yeni ve başkasınınmış gibi döneriz, yazdıklarımız da yeni doğmuş yavrular gibi bizi okşayıp yanıltmaz.
nec dubium est optimum esse emendandi genus, si scripta in aliquod tempus reponantur, ut ad ea post intervallum velut nova atque aliena redeamus, ne nobis scripta nostra tanquam recentes fetus blandiantur.
10.4.3Ama bu da her zaman mümkün olmaz, özellikle de çoğu zaman o anki ihtiyaç için yazmak zorunda olan hatip için; düzeltmenin de bir sınırı olmalıdır. Çünkü bazıları yazdıkları her şeye kusurluymuş gibi geri döner; ilk gelen hiçbir şeyin doğru olması caiz değilmiş gibi, başka ne varsa onu daha iyi sayar ve kitabı her eline aldığında bunu yapar; sağlam yerleri bile kesen hekimlere benzerler. Böylece yazdıkları yara izleriyle dolar, kansızlaşır ve özen yüzünden daha kötü olur.
sed neque hoc contingere semper potest praesertim oratori, cui saepius scribere ad praesentes usus necesse est; et ipsa emendatio finem habeat. sunt enim qui ad omnia scripta tanquam vitiosa redeant et, quasi nihil fas sit rectum esse quod primum est, melius existiment quidquid est aliud, idque faciant, quotiens librum in manus resumpserunt, similes medicis etiam integra secantibus. accidit itaque ut cicatricosa sint et exsanguis et cura peiora.
10.4.4Öyleyse bir gün beğenilecek ya da hiç değilse yetecek bir şey olsun ki törpü eseri parlatsın, aşındırmasın. Zamanın da bir ölçüsü olmalıdır. Cinna'nın Zmyrna'sının dokuz yılda yazıldığını, Isokrates'in Panegyrikos'unun da, en azını söyleyenlere göre, on yılda işlendiğini duymuşuzdur; ama bunun hatiple hiçbir ilgisi yoktur; o bu kadar ağır olursa, kimseye yardımı dokunmaz.
sit ergo aliquando quod placeat aut certe quod sufficiat, ut opus poliat lima, non exterat. temporis quoque esse debet modus. nam quod Cinnae Zmyrnam novem annis accepimus scriptam, et panegyricum Isocratis, qui parcissime, decem annis dicunt elaboratum, ad oratorem nihil pertinet, cuius nullum erit, si tam tardum fuerit, auxilium.
10.5.15. Bölüm
Sırada, meleke (hexis) edinmeye çalışanların özellikle neler yazması gerektiğini söylemek var. Hangi konuların olduğunu, hangilerinin önce, hangilerinin ikinci ya da daha sonra işleneceğini açıklamak bu eserin işi değil (bunu birinci kitapta çocukların, ikinci kitapta da artık güçlenmiş olanların çalışmalarına sıra koyarken yaptık); şimdi söz konusu olan, bolluğun ve kolaylığın en çok nereden geldiğidir.
proximum est, ut dicamus, quae praecipue scribenda sint ἕξιν parantibus. non est huius quidem operis, ut explicemus quae sint materiae, quae prima aut secunda aut deinceps tractanda sint (nam id factum est etiam primo libro, quo puerorum, et secundo, quo iam robustorum studiis ordinem dedimus) sed de quo nunc agitur, unde copia ac facilitas maxime veniat.
10.5.2Eski hatiplerimiz Yunancadan Latinceye çevirmeyi en iyi alıştırma sayarlardı. Cicero'nun Hatip Üzerine kitaplarında Lucius Crassus bunu sık sık yaptığını söyler. Cicero da kendi ağzından bunu pek sık öğütler; hatta Platon'un ve Ksenophon'un kitaplarını bu yolla çevirip yayımlamıştır. Messalla da bunu beğenmişti; bu yolla yazılmış pek çok konuşması vardır, öyle ki Hypereides'in Phryne savunmasıyla bile, Romalılar için son derece güç olan o incelikte yarışmıştır.
vertere Graeca in Latinum veteres nostri oratores optimum iudicabant. id se L. Crassus in illis Ciceronis de Oratore libris dicit factitasse. id Cicero sua ipse persona frequentissime praecipit, quin etiam libros Platonis atque Xenophontis edidit hoc genere translatos. id Messalae placuit, multaeque sunt ab eo scriptae ad hunc modum orationes, adeo ut etiam cum illa Hyperidis pro Phryne difficillima Romanis subtilitate contenderet.
10.5.3Bu alıştırmanın gerekçesi de açıktır. Çünkü Yunan yazarları konu bolluğuyla doludur ve belagate pek çok sanat katmışlardır; onları çevirenler en iyi kelimeleri kullanabilir, çünkü kullandığımız kelimelerin hepsi bizimdir. Konuşmayı en çok süsleyen figürleri ise çok ve çeşitli olarak bulup çıkarmak da bir bakıma zorunlu olur; çünkü Latince çoğu zaman Yunancadan ayrılır.
et manifesta est exercitationis huiusce ratio. nam et rerum copia Graeci auctores abundant et plurimum artis in eloquentiam intulerunt, et hos transferentibus verbis uti optimis licet, omnibus enim utimur nostris. figuras vero, quibus maxime ornatur oratio, multas ac varias excogitandi etiam necessitas quaedam est, quia plerumque a Graecis Romana dissentiunt.
10.5.4Latince yazarlardan aktarma da kendi başına çok şey katabilir. Şiirler konusunda kimsenin şüphe etmediğini sanırım; Sulpicius'un yalnız bu alıştırma türünü kullandığı söylenir. Çünkü şiirin yüce esini konuşmayı yükseltebilir; şiirsel serbestlikle daha cüretli olan kelimeler de, aynı şeyi kendi kelimeleriyle söyleme yeteneğinin önünü kesmez. Üstelik düşüncelerin kendisine de hatibe özgü bir sağlamlık eklenebilir, atlanmış olanlar tamamlanabilir, dağınık olanlar toparlanabilir.
sed et illa ex Latinis conversio multum et ipsa contulerit. ac de carminibus quidem neminem credo dubitare, quo solo genere exercitationis dicitur usus esse Sulpicius. nam et sublimis spiritus attollere orationem potest, et verba poetica libertate audaciora non praesumunt eadem proprie dicendi facultatem. sed et ipsis sententiis adiicere licet oratorium robur et omissa supplere, effusa substringere.
10.5.5Ben yeniden anlatmanın (paraphrasis) yalnız bir tercüme olmasını değil, aynı düşünceler üzerinde bir yarış ve rekabet olmasını istiyorum. Bu yüzden Latince konuşmaların aktarılmasını yasaklayanlara katılmıyorum; onlara göre en iyi ifadeler zaten kapılmış olduğundan, bizim başka türlü söyleyeceğimiz her şey zorunlu olarak daha kötü olacaktır. Oysa söylenmiş olanlardan daha iyi bir şey bulunabileceğinden her zaman umut kesmek gerekmez; tabiat belagati, bir konu hakkında yalnız bir kez iyi konuşulabilecek kadar kuru ve yoksul da yapmamıştır.
neque ego paraphrasim esse interpretationem tantum volo, sed circa eosdem sensus certamen atque aemulationem. ideoque ab illis dissentio, qui vertere orationes Latinas vetant, quia optimis occupatis, quidquid aliter dixerimus, necesse sit esse deterius. nam neque semper est desperandum, aliquid illis, quae dicta sunt, melius posse reperiri; neque adeo ieiunam ac pauperem natura eloquentiam fecit, ut una de re bene dici nisi semel non possit.
10.5.6Meğer ki oyuncuların jestleri aynı sözler etrafında pek çok değişiklik yapabilirken, konuşmanın gücü daha az olsun da, bir şey söylendikten sonra aynı konuda artık söylenecek bir şey kalmasın! Ama diyelim ki bulduğumuz şey ne daha iyi ne de denk olsun:
nisi forte histrionum multa circa voces easdem variare gestus potest, orandi minor vis, ut dicatur aliquid, post quod in eadem materia nihil dicendum sit. sed esto neque melius quod invenimus esse neque par:
10.5.7 en yakın yer elbette bizimdir. Hem biz kendimiz de aynı konu hakkında iki ya da daha çok kez, hatta bazen birbirini izleyen aynı düşünceleri söylemiyor muyuz? Yoksa kendimizle yarışabiliyor da başkalarıyla yarışamıyor muyuz? Güzel konuşmanın tek bir yolu olsaydı, öncekilerin önümüzü kestiğini düşünmek doğru olurdu; oysa sayısız tarz vardır ve pek çok yol aynı yere çıkar.
est certe proximis locus. an vero ipsi non bis ac saepius de eadem re dicimus et quidem continuas nonnunquam sententias? nisi forte contendere nobiscum possumus, cum aliis non possumus. nam si uno genere bene diceretur, fas erat existimari praeclusam nobis a prioribus viam; nunc vero innumerabiles sunt modi plurimaeque eodem viae ducunt.
10.5.8Kısalığın kendi çekiciliği, bolluğun kendi çekiciliği vardır; istiare edilmiş kelimelerin bir fazileti, gerçek anlamlı kelimelerin başka bir fazileti vardır; birini dolaysız söz, ötekini figürle saptırılmış söz değerli kılar. Kısacası güçlüğün kendisi alıştırma için son derece faydalıdır. Peki, en büyük yazarların böylece daha titizlikle tanınmasına ne demeli? Çünkü yazılanların üzerinden kaygısız bir okumayla geçmeyiz; her şeyi tek tek ele alır, zorunlu olarak içine bakarız ve ne kadar fazilet taşıdıklarını, tam da taklit edemediğimiz için anlarız.
sua brevitati gratia, sua copiae, alia translatis virtus alia propriis, hoc oratio recta illud figura declinata commendat. ipsa denique utilissima est exercitationi difficultas. quid , quod auctores maximi sic diligentius cognoscuntur? non enim scripta lectione secura transcurrimus, sed tractamus singula et necessario introspicimus et, quantum virtutis habeant, vel hoc ipso cognoscimus, quod imitari non possumus.
10.5.9Yalnız başkalarının eserlerini aktarmak değil, kendi yazdıklarımızı da birçok biçimde işlemek faydalı olacaktır: bilerek bazı düşünceleri alıp olabildiğince çok biçime sokalım; tıpkı aynı balmumundan ardı ardına başka başka şekiller çıkarıldığı gibi.
nec aliena tantum transferre sed etiam nostra pluribus modis tractare proderit, ut ex industria sumamus sententias quasdam easque versemus quam numerosissime, velut eadem cera aliae aliaeque formae duci solent.
10.5.10Bence en çok yetenek, en sade konularda kazanılır. Çünkü kişilerin, davaların, zamanların, yerlerin, sözlerin ve olayların çok yönlü çeşitliliği içinde zayıflık kolayca gizlenir; dört bir yandan, birine tutunabileceğin bunca şey kendini sunar.
plurimum autem parari facultatis existimo ex simplicissima quaque materia. nam illa multiplici personarum, causarum, temporum, locorum, dictorum, factorum diversitate facile delitescet infirmitas, tot se undique rebus, ex quibus aliquam apprehendas, offerentibus.
10.5.11Faziletin işareti şudur: tabiatça dar olanı genişletmek, küçüğü büyütmek, benzer şeylere çeşitlilik, sıradan şeylere haz katmak ve az şey hakkında çok ve güzel konuşmak. Bunun için en iyisi, tez (thesis) dendiğini söylediğimiz belirsiz sorulardır; Cicero devletin önde gelen adamıyken bile bunlarla alıştırma yapardı.
illud virtutis indicium est fundere quae natura contracta sunt, augere parva, varietatem similibus, voluptatem expositis dare et bene dicere multa de paucis. in hoc optime facient infinitae quaestiones, quas vocari θέσεις diximus, quibus Cicero iam princeps in re publica exerceri solebat.
10.5.12Buna komşu olan, vecizeleri çürütmek ve doğrulamaktır. Çünkü vecize bir tür hüküm ve öğüt olduğundan, bir konu hakkında sorulabilecek her şey o konu hakkındaki hüküm için de sorulabilir. Bir de hatiplerin yazıya geçirdiğini bildiğimiz ortak yerler vardır. Bunları, yalnız düz ve hiçbir sapmaya girmeden bolca işleyen kişi, daha çok ara konuya yer veren davalarda elbette daha da zengin olacak ve bütün davalara hazır bulunacaktır. Çünkü bütün davalar genel sorulardan oluşur.
his confinis est destructio et confirmatio sententiarum. nam cum sit sententia decretum quoddam atque praeceptum, quod de re idem de iudicio rei quaeri potest. tum loci communes, quos etiam scriptos ab oratoribus scimus. nam qui haec recta tantum et in nullos flexus recedentia copiose tractaverit, utique in illis plures excursus recipientibus magis abundabit eritque in omnes causas paratus. omnes enim generalibus quaestionibus constant.
10.5.13Çünkü şunlar arasında ne fark var: halk tribunusu Cornelius'un yasa metnini okuduğu için yargılanması mı, yoksa bir magistratın tasarısını halka kendisinin okuması hâlinde devletin yüceliğinin çiğnenip çiğnenmediğini sormamız mı? Milo'nun Clodius'u haklı olarak öldürüp öldürmediğinin yargılanması mı, yoksa pusu kuranın, ya da pusu kurmasa bile devlete zararlı bir vatandaşın öldürülmesi gerekip gerekmediği mi? Cato'nun Marcia'yı Hortensius'a ahlâken güzel bir biçimde verip vermediği mi, yoksa böyle bir şeyin iyi bir adama yakışıp yakışmadığı mı? Hüküm kişiler hakkında verilir, ama tartışma konular üzerinedir.
nam quid interest, Cornelius tribunus plebis quod codicem legerit, reus sit, an quaeramus, violeturne maiestas, si magistratus rogationem suam populo ipse recitaverit; Milo Clodium rectene occiderit, veniat in iudicium, an, oporteatne insidiatorem interfici vel perniciosum rei publicae civem, etiamsi non insidietur; Cato Marciam honestene tradiderit Hortensio, an, conveniatne res talis bono viro? de personis iudicatur, sed de rebus contenditur.
10.5.14Retorik okullarında yapılan türden hitabet alıştırmaları ise, gerçeğe uygun ve gerçek konuşmalara benzer oldukları sürece, yalnız kişi gelişirken son derece faydalı değildir, çünkü buluşu ve düzenlemeyi birlikte çalıştırırlar; kişi olgunlaştığında ve forumda ün kazandığında da faydalıdır. Çünkü söz ustalığı daha zengin bir otlakta olduğu gibi beslenir ve parlar, çekişmelerin sürekli sertliğiyle yorulduğunda da tazelenir.
declamationes vero, quales in scholis rhetorum dicuntur, si modo sunt ad veritatem accommodatae et orationibus similes, non tantum dum adolescit profectus sunt utilissimae, quia inventionem et dispositionem pariter exercent, sed etiam cum est consummatus ac iam in foro clarus. alitur enim atque enitescit velut pabulo laetiore facundia et adsidua contentionum asperitate fatigata renovatur.
10.5.15Bu yüzden tarihin bolluğu da zaman zaman kalem alıştırmasının bir kısmında yer almalı, diyalogların serbestliğiyle de gönül eğlendirilmelidir. Şiirle oynamak bile zararlı olmaz; tıpkı atletlerin bazı zamanlarda yiyeceğin ve alıştırmanın belli zorunluluğunu gevşetip dinlenme ve daha hoş ziyafetlerle toparlanması gibi.
quapropter historiae nonnunquam ubertas in aliqua exercendi stili parte ponenda et dialogorum libertate gestiendum. ne carmine quidem ludere contrarium fuerit, sicut athletae, remissa quibusdam temporibus ciborum atque exercitationum certa necessitate, otio et iucundioribus epulis reficiuntur.
10.5.16Bu yüzden bana öyle geliyor ki Marcus Tullius'un belagate bu kadar ışık getirmesi, çalışmaların bu dinlenme köşelerine de açılmış olmasındandır. Çünkü tek konumuz davalardan gelirse, parlaklık zorunlu olarak aşınır, eklemler sertleşir ve yeteneğin o sivri ucu da gündelik kavgada körelir.
ideoque mihi videtur M. Tullius tantum intulisse eloquentiae lumen, quod in hos quoque studiorum secessus excurrit. nam si nobis sola materia fuerit ex litibus, necesse est deteratur fulgor et durescat articulus et ipse ille mucro ingenii cotidiana pugna retundatur.
10.5.17Ama forum çekişmelerinde pişmiş ve deyim yerindeyse askerlik edenleri bu söz besisi nasıl tazeleyip onarırsa, gençler de konuların uydurma görüntüsünde fazla oyalanmamalı ve boş hayallere, onlardan ayrılmanın güçleşeceği kadar alışmamalıdır; yoksa neredeyse içinde kocadıkları o gölgeden çıkıp gerçek çekişmelerden güneşten ürker gibi ürkerler.
sed quemadmodum forensibus certaminibus exercitatos et quasi militantes reficit ac reparat haec velut sagina dicendi, sic adolescentes non debent nimium in falsa rerum imagine detineri et inanibus simulacris usque adeo, ut difficilis ab his digressus sit, assuescere, ne ab illa, in qua prope consenuerunt, umbra vera discrimina velut quendam solem reformident.
10.5.18Söylendiğine göre, ünlü adı olan ilk retorik hocası Marcus Porcius Latro'nun başına da bu gelmiştir: okullarda en yüksek itibara sahipken forumda bir dava savunması gerektiğinde, sıraların bazilikanın içine taşınmasını ısrarla istemiş. Gökyüzü onun için öylesine yeniydi ki bütün belagati çatı ve duvarlar arasına sıkışmış gibi görünüyordu.
quod accidisse etiam M. Porcio Latroni, qui primus clari nominis professor fuit, traditur, ut, cum ei summam in scholis opinionem obtinenti causa in foro esset oranda, impense petierit, uti subsellia in basilicam transferrentur. ita illi caelum novum fuit, ut omnis eius eloquentia contineri tecto ac parietibus videretur.
10.5.19Bu yüzden buluşun ve söyleyişin yolunu hocalarından titizlikle öğrenmiş (hocalar öğretmeyi bilir ve isterse bu sonsuz bir iş değildir) ve ölçülü bir alıştırma da edinmiş olan genç, atalarımız arasında yapıldığı gibi, izleyeceği ve taklit edeceği bir hatip seçsin; olabildiğince çok duruşmada bulunsun ve kendisini beklediği çekişmenin sık bir seyircisi olsun.
quare iuvenis, qui rationem inveniendi eloquendique a praeceptoribus diligenter acceperit (quod non est infiniti operis, si docere sciant et velint), exercitationem quoque modicam fuerit consecutus, oratorem sibi aliquem, quod apud maiores fieri solebat, deligat, quem sequatur, quem imitetur; iudiciis intersit quam plurimis et sit certaminis, cui destinatur, frequens spectator.
10.5.20Sonra ya dinlediği davaların aynısını, ya da gerçek olmak şartıyla başka davaları kendisi de kalemle yazsın ve iki taraftan işlesin; gladyatörlerde gördüğümüz gibi, keskin silahlarla alıştırma yapsın; Brutus'un Milo için böyle yaptığını söylemiştik. Bu, Cestius'un Cicero'nun aynı kişi için yaptığı savunmaya karşı yaptığı gibi eski konuşmalara yanıt yazmaktan daha iyidir; çünkü Cestius karşı tarafı yalnız savunmadan yeterince tanıyamazdı.
tum causas vel easdem, quas agi audierit, stilo et ipse componat, vel etiam alias veras modo et utrinque tractet, et, quod in gladiatoribus fieri videmus, decretoriis exerceatur, ut fecisse Brutum diximus pro Milone. melius hoc quam rescribere veteribus orationibus, ut fecit Cestius contra Ciceronis actionem habitam pro eodem, cum alteram partem satis nosse non posset ex sola defensione.
10.5.21Hocası onu hitabet alıştırmasında gerçeğe olabildiğince benzemeye ve konuları bütünüyle işlemeye zorlamış olan genç daha çabuk yetkinleşir; oysa şimdi konuların en kolay ve en çok alkış toplayan kısımlarını koparıp alıyorlar. İkinci sırada andığım şeyler de buna engel oluyor: genellikle öğrencilerin kalabalığı ve sınıfları belli günlerde dinleme âdeti; bir parça da, hitabet alıştırmalarını değerlendirmek yerine sayan babaların kanaati.
citius autem idoneus erit iuvenis, quem praeceptor coegerit in declamando quam simillimum esse veritati et per totas ire materias, quarum nunc facillima et maxime favorabilia decerpunt. obstant huic, quod secundo loco posui, fere turba discipulorum et consuetudo classium certis diebus audiendarum, nonnihil etiam persuasio patrum numerantium potius declamationes quam aestimantium.
10.5.22Ama sanırım birinci kitapta söylediğim gibi, iyi bir hoca hem kendine taşıyabileceğinden fazla öğrenci yüklemez, hem de boş gevezeliği keser; öyle ki, bazılarının istediği gibi tabiatta var olan her şey değil, yalnız davada tartışmaya açık olan her şey söylensin. Ayrıca ya daha uzun bir süre tanıyarak konuşma zorunluluğunu gevşetir ya da konuları bölmeye izin verir.
sed , quod dixi primo, ut arbitror, libro, nec ille se bonus praeceptor maiore numero quam sustinere possit onerabit et inanem loquacitatem recidet, ut omnia quae sunt in controversia, non, ut quidem volunt, quae in rerum natura, dicantur; et vel longiore potius dierum spatio laxabit dicendi necessitatem vel materias dividere permittet.
10.5.23Çünkü titizlikle tamamlanmış tek bir konu, başlanmış ve deyim yerindeyse tadına bakılmış birçok konudan daha faydalıdır. Gençlerin bütün kısımların çiçeklerini söyleyecekleri şeye yığmalarından ötürü ne bir şey yerine konur, ne de ilk gelen şeyler kendi kanunlarını korur; böylece sonrakileri yitirmekten korkarak öncekileri karıştırırlar.
una enim diligenter effecta plus proderit quam plures inchoatae et quasi degustatae. propter quod accidit, ut nec suo loco quidque ponatur, nec illa quae prima sunt servent suam legem, iuvenibus flosculos omnium partium in ea quae sunt dicturi congerentibus; quo fit, ut timentes, ne sequentia perdant, priora confundant.
10.6.16. Bölüm
Kaleme en yakın olan düşünmedir; o da gücünü kalemden alır ve yazmanın emeğiyle doğaçlamanın talihi arasında bir orta yerdir; belki de en sık kullanılanıdır. Çünkü her yerde ve her zaman yazamayız; düşünmenin ise zamanı ve yeri boldur. Düşünme pek az saatte büyük davaları bile kucaklar; uyku her kesildiğinde gecenin karanlığının kendisinden yardım alır; işlerin ortasında bile bir boşluk bulur ve boş durmaya katlanmaz.
proxima stilo cogitatio est, quae et ipsa vires ab hoc accipit, estque inter scribendi laborem extemporalemque fortunam media quaedam et nescio an usus frequentissimi. nam scribere non ubique nec semper possumus; cogitationi temporis ac loci plurimum est. haec paucis admodum horis magnas etiam causas complectitur; haec, quotiens intermissus est somnus, ipsis noctis tenebris adiuvatur; haec inter medios rerum actus aliquid invenit vacui nec otium patitur.
10.6.2Üstelik yalnız konuların sırasını (bu kendi başına yeterdi) kendi içinde düzenlemekle kalmaz, kelimeleri de birbirine bağlar ve bütün konuşmayı öyle örer ki ona elden başka bir şey eksik kalmaz. Çünkü yazının verdiği güvenle gevşemeyen şeyler çoğu zaman hafızaya da daha sadık biçimde yapışır. Ama düşünmenin bu gücüne de ne birdenbire ne de çabucak erişilebilir.
neque vero rerum ordinem modo, quod ipsum satis erat, intra se ipsa disponit, sed verba etiam copulat totamque ita contexit orationem, ut ei nihil praeter manum desit. nam memoriae quoque plerumque inhaerent fidelius, quae nulla scribendi securitate laxantur. sed ne ad hanc quidem vim cogitandi perveniri potest aut subito aut cito.
10.6.3Çünkü önce çok yazarak bir kalıp edinmek gerekir ki düşünürken de bize eşlik etsin. Sonra alışkanlığı yavaş yavaş kazanmalı: önce ruhumuzda, sadakatle geri verilebilecek az şeyi kavramalı; ardından o emeğin yükü hissetmeyeceği kadar ölçülü artışlarla güç büyütülmeli ve bol alıştırmayla korunmalıdır. Bu alıştırma da büyük ölçüde hafızaya dayanır; bu yüzden bazı şeyleri o konuya bırakmam gerekiyor.
nam primum facienda multo stilo forma est, quae nos etiam cogitantes sequatur; tum adsumendus usus paulatim, ut pauca primum complectamur animo, quae reddi fideliter possint; mox per incrementa tam modica, ut onerari se labor ille non sentiat, augenda vis et exercitatione multa continenda est, quae quidem maxima ex parte memoria constat. ideoque aliqua mihi in illum locum differenda sunt.
10.6.4Sonunda öyle bir noktaya varılır ki yeteneği ona direnmeyen kişi, keskin bir çalışmanın yardımıyla, konuşurken düşündüklerinin de, yazıp ezberlediklerinin de sadakatini koruyacak kadar ilerler. Cicero, Yunanlardan Skepsisli Metrodoros'un ve Rodoslu Empylos'un, bizimkilerden de Hortensius'un düşündüklerini davada kelimesi kelimesine aktardıklarını anlatır.
eo tandem pervenit, ut is, cui non refragetur ingenium, acri studio adiutus tantum consequatur, ut ei tam quae cogitarit quam quae scripserit atque edidicerit in dicendo fidem servent. Cicero certe Graecorum Metrodorum Scepsium et Empylum Rhodium nostrorumque Hortensium tradidit, quae cogitaverant, ad verbum in agendo retulisse.
10.6.5Ama konuşma sırasında doğaçlama bir renk parlayıverirse, batıl bir bağlılıkla yalnız düşünülmüş olana yapışmamalıyız. Çünkü düşünülmüş şeyler, talihe yer verilmeyecek kadar özen taşımaz; nitekim birden doğan şeyler çoğu zaman yazılmış metinlere bile eklenir. Bu yüzden bu alıştırma türünün bütünü öyle kurulmalıdır ki ondan kolayca ayrılabilelim ve ona kolayca dönebilelim.
sed si forte aliquis inter dicendum effulserit extemporalis color, non superstitiose cogitatis demum est inhaerendum. neque enim tantum habent curae, ut non sit dandus et fortunae locus, cum saepe etiam scriptis ea quae subito nata sunt inserantur. ideoque totum hoc exercitationis genus ita instituendum est, ut et digredi ex eo et redire in id facile possimus.
10.6.6Çünkü evden hazır ve kesin bir söz bolluğu getirmek ilk iş olduğu kadar, anın armağanlarını geri çevirmek de son derece aptalcadır. Öyleyse düşünme, talih bizi aldatamayacak ama bize yardım edebilecek biçimde hazırlansın. Bu da hafızanın gücüyle olur: ruhumuzda kavradıklarımız güvenle aksın; tedirgin, geriye bakan ve yalnız hatırlama umuduna asılı kalan bizleri ileriyi görmekten alıkoymasın. Yoksa kötü bağlanmış bir düşünmeyi değil, doğaçlamanın düşüncesizliğini yeğlerim.
nam ut primum est domo adferre paratam dicendi copiam et certam, ita refutare temporis munera longe stultissimum est. quare cogitatio in hoc praeparetur, ut nos fortuna decipere non possit, adiuvare possit. id autem fiet memoriae viribus, ut illa, quae complexi animo sumus, fluant secura, non sollicitos et respicientes et una spe suspensos recordationis non sinant providere. alioqui vel extemporalem temeritatem malo quam male cohaerentem cogitationem.
10.6.7Çünkü geriye doğru arama daha kötüdür; o şeyleri ararken başka şeylerden uzaklaşırız ve konuları konunun kendisinden değil hafızadan isteriz. Oysa iki yönde de arama yapılacaksa, bulunabilecek şeyler bulunmuş olanlardan daha çoktur.
peius enim quaeritur retrorsus, quia, dum illa desideramus, ab allis avertimur, et ex memoria potius res petimus quam ex materia. plura sunt autem, si utrimque quaerendum est, quae inveniri possunt quam quae inventa sunt.
10.7.17. Bölüm
Çalışmaların en büyük meyvesi ve uzun emeğin deyim yerindeyse en zengin ödülü ise doğaçlama konuşma yeteneğidir. Buna ulaşamayan kişi, bence, kamu vazifelerinden vazgeçmeli ve yalnız yazma yeteneğini başka işlere çevirmelidir. Çünkü dürüst bir adama, halka en acil tehlikelerde eksik kalacak bir yardım vaat etmek pek yakışmaz; bu, ancak tatlı rüzgârlarla taşınan bir geminin girebileceği bir limana girmeye benzer.
Maximus vero studiorum fructus est et velut primus quoddam amplissimum longi laboris ex tempore dicendi facultas, quam qui non erit consecutus, mea quidem sententia civilibus officiis renuntiabit et solam scribendi facultatem potius ad alia opera convertet. vix enim bonae fidei viro convenit auxilium in publicum polliceri, quod praesentissimis quibusque periculis desit, intrare portum ad quem navis accedere nisi lenibus ventis vecta non possit,
10.7.2 Çünkü ya magistratlar önünde ya da öne alınan duruşmalarda, hemen dava görmeyi gerektiren sayısız ani zorunluluk ortaya çıkar. Bunlardan biri, herhangi bir masum vatandaşın değil, dostlardan ya da yakınlardan birinin başına gelirse, hatip dilsiz mi duracak? Kurtarıcı bir ses isteyen ve yardım edilmezse hemen mahvolacak olanlar karşısında, o kelimeler imal edilip hafızaya yerleşsin, ses ve göğüs hazırlansın diye erteleme, çekilme ve sessizlik mi arayacak?
siquidem innumerabiles accidunt subitae necessitates vel apud magistratus vel repraesentatis iudiciis continuo agendi. quarum si qua, non dico cuicunque innocentium civium sed amicorum ac propinquorum alicui evenerit, stabitne mutus et salutarem petentibus uocem statimque, si non succurratur, perituris, moras et secessum et silentium quaeret, dum illa verba fabricentur et memoriae insidant et vox ac latus praeparetur?
10.7.3Hangi akıl, bir hatibin zaman zaman böyle durumları göz ardı edebilmesine izin verir? Hele karşı tarafa yanıt vermek gerektiğinde ne olacak? Çünkü beklediğimiz ve karşısında yazdığımız şeyler çoğu zaman bizi yanıltır ve bütün dava birden değişir; dümencinin fırtınaların saldırısına göre rotasını değiştirmesi gerektiği gibi, dava gören kişinin de davaların çeşitliliğine göre yolunu değiştirmesi gerekir.
quae vero patitur hoc ratio, ut quisquam possit orator omittere aliquando casus Quid, cum adversario respondendum erit, fiet? nam saepe ea, quae opinati sumus et contra quae scripsimus, fallunt, ac tota subito causa mutatur; atque ut gubernatori ad incursus tempestatum, sic agenti ad varietatem causarum ratio mutando est.
10.7.4Hem bol yazı, sürekli okuma ve uzun yıllar süren çalışma ne işe yarar, eğer başlangıçtaki güçlük olduğu gibi kalıyorsa? Her seferinde aynı emeği harcamak zorunda kalan kişinin geçmiş emeğinin boşa gittiğini elbette kabul etmek gerekir. Ben onun doğaçlama konuşmayı yeğlemesini değil, doğaçlama konuşabilmesini istiyorum. Buna da en iyi şu yolla erişiriz.
quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? perisse profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum est. neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit. id autem maxime hoc modo consequemur.
10.7.5Önce konuşmanın yolu bilinmelidir. Çünkü nereye ve hangi yoldan varılacağını bilmeden koşu yapılamaz. Mahkeme davalarının kısımlarını bilmek ya da soruların sırasını doğru düzenlemek yetmez, gerçi bunlar en önemli şeylerdir; her yerde neyin ilk, neyin ikinci ve sonra geldiğini de bilmek gerekir. Bunlar tabiatça öyle birbirine bağlıdır ki karışıklık olmadan değiştirilemez ya da araya bir şey sokulamaz.
nota sit primum dicendi via. neque enim prius contingere cursus potest quam scierimus, quo sit et qua perveniendum. nec satis est non ignorare quae sunt causarum iudicialium partes, aut quaestionum ordinem recte disponere, quanquam ista sunt praecipua, sed quid quoque loco primum sit ac secundum et deinceps; quae ita sunt natura copulata, ut mutari aut intervelli sine confusione non possint.
10.7.6Yolunu bilerek konuşan kişiyi her şeyden önce olayların sırasının kendisi bir kılavuz gibi götürür; bu yüzden pek az alıştırma yapmış insanlar bile anlatılarda akışı kolayca korur. Sonra her yerde ne aramaları gerektiğini bilirler; ne etraflarına bakınır, ne başka yerlerden kendini sunan düşüncelerle şaşırır, ne de oradan oraya sıçrayıp hiçbir yerde durmayanlar gibi konuşmayı birbirinden farklı parçalardan karıştırırlar.
quisquis autem via dicet, ducetur ante omnia rerum ipsa serie velut duce; propter quod homines etiam modice exercitati facillime tenorem in narrationibus servant. deinde , quid quoque loco quaerant, scient. nec circumspectabunt nec offerentibus se aliunde sensibus turbabuntur nec confundent ex diversis orationem velut salientes huc illuc nec usquam insistentes.
10.7.7Son olarak bir ölçüleri ve sonları olur; bu da bölme olmaksızın mümkün değildir. Önlerine koydukları her şeyi güçleri ölçüsünde tamamladıklarında, sona vardıklarını hissederler. Bunlar sanattan, şunlar ise çalışmadan gelir: öğütlendiği gibi en iyi sözün bolluğunu edinelim; konuşma bol ve sadık bir kalemle öyle biçimlensin ki birden dökülen sözler bile yazılmış olanların rengini yansıtsın; böylece çok yazmışsak çok da konuşalım.
postremo habebunt modum et fine, qui esse citra divisionem nullus potest. expletis pro facultate omnibus quae proposuerint, pervenisse se ad ultimum sentient. et haec quidem ex arte, illa vero ex studio: ut copiam sermonis optimi, quemadmodum praeceptum est, comparemus: multo ac fideli stilo sic formetur oratio, ut scriptorum colorem etiam quae subito effusa sint reddant, ut, cum multa scripserimus, etiam multa dicamus.
10.7.8Çünkü kolaylığı en çok alışkanlık ve alıştırma doğurur; bunlara biraz ara verilirse, yalnız o hız yavaşlamaz, ağzın kendisi de kapanıp tutulur. Gerçi en yakın şeyleri söylerken ötekileri kurabilmek ve sesimizi her zaman önceden görülmüş ve biçimlenmiş bir düşüncenin karşılaması için ruhun tabiî bir çevikliğine ihtiyaç vardır;
nam consuetudo et exercitatio facilitatem maxime parit; quae si paulum intermissa fuerit, non velocitas illa modo tardatur, sed ipsum os coit atque concurrit. quanquam enim opus est naturali quadam mobilitate animi ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus semperque nostram vocem provisa et formata cogitatio excipiat,
10.7.9 ama ne tabiat ne de sanat ruhu, buluşa, düzenlemeye, üsluba, konuların ve kelimelerin sırasına, ayrıca söylediği şeylere, ardından ekleyeceği şeylere, daha ileride gözetilecek şeylere, üstelik sesi, sunuşu ve jesti de gözeterek aynı anda yetebileceği kadar çok yönlü bir vazifeye pek bölebilir.
vix tamen aut natura aut ratio in tam multiplex officium diducere animum queat, ut inventioni, dispositioni, elocutioni, ordini rerum verborumque, tum iis, quae dicit, quae subiuncturus est, quae ultra spectanda sunt, adhibita vocis, pronuntiationis, gestus observatione, una sufficiat.
10.7.10Çünkü dikkat çok önden gitmeli ve konuları önünde sürmeli; konuşmayla ne kadar harcanıyorsa, sondan o kadar uzatılmalıdır. Öyle ki, hıçkıranlar gibi durup tökezleyerek o kısa ve kesik sözleri fırlatmayacaksak, sona varana dek adımla olduğu kadar ileriye bakışla da ilerleyelim.
longe enim praecedat oportet intentio ac prae se res agat, quantumque dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur; ut, donec perveniamus ad finem, non minus prospectu procedamus quam gradu, si non intersistentes offensantesque brevia illa atque concisa singultantium modo eiecturi sumus.
10.7.11Demek ki Yunanların akılsız alışkanlık (alogos tribē) dediği bir alışkanlık vardır; el yazarken onunla akıp gider, gözler okurken onunla bütün satırları, kıvrımlarını ve geçişlerini aynı anda görür ve öncekileri söylemeden sonrakileri görür. Sahnelerdeki top ve hokkabazlık ustalarının o mucizeleri de buna dayanır: attıkları şeylerin kendiliğinden ellerine geldiğine ve buyruldukları yere koştuğuna inanırsın.
est igitur usus quidam irrationalis, quem Graeci ἄλογον τριβήν vocant, qua manus in scribendo decurrit, qua oculi totos simul in lectione versus flexusque eorum et transitus intuentur, et ante sequentia vident quam priora dixerunt. quo constant miracula illa in scenis pilariorum ac ventilatorum, ut ea quae emiserint ultro venire in manus credas et qua iubentur decurrere.
10.7.12Ama bu alışkanlık, söz ettiğimiz sanat ondan önce gelirse fayda sağlar; öyle ki kendi içinde akıl taşımayan şey de aklın içinde hareket etsin. Çünkü bana göre düzenli, süslü ve bol konuşmayan kişi konuşmuyor, gürültü ediyor demektir.
sed hic usus ita proderit, si ea de qua locuti sumus ars antecesserit, ut ipsum illud, quod in se rationem non habet, in ratione versetur. nam mihi ne dicere quidem videtur nisi qui disposite, ornate, copiose dicit, sed tumultuari.
10.7.13Kavga eden kadıncıkların bile bolca taşırdığını gördüğüm rastgele bir sözün örgüsüne de asla hayran kalmayacağım; gerçi ateş ve esin kişiyi taşırsa, özenin doğaçlamanın başarısına erişemediği de çoğu zaman olur.
nec fortuiti sermonis contextum mirabor unquam, quem iurgantibus etiam mulierculis superfluere video, cum eo quod, si calor ac spiritus tulit, frequenter accidit ut successum extemporalem consequi cura non possit.
10.7.14Eski hatipler, Cicero'nun dediği gibi, böyle bir şey olduğunda bir tanrının orada bulunduğunu söyleyip dururlardı. Ama gerekçesi apaçıktır. İyi kavranmış duygular ve konuların taze imgeleri kesintisiz bir hamleyle taşınır; bunlar kalemin duraklamasıyla bazen soğur ve ertelenince geri gelmez. Hele o talihsiz kelime didiklemesi de işin içine girdiğinde ve koşu her adımda durduğunda, kuvvet savrulamaz; tek tek kelimelerin seçimi en iyi sonucu verse bile konuşma kesintisiz değil, eklenip yamanmış olur.
deum tunc adfuisse, cum id evenisset, veteres oratores, ut Cicero, dictitabant. sed ratio manifesta est. nam bene concepti adfectus et recentes rerum imagines continuo impetu feruntur, quae nonnumquam mora stili refrigescunt et dilatae non revertuntur. utique vero, cum infelix illa verborum cavillatio accessit et cursus ad singula vestigia restitit, non potest ferri contorta vis, sed, ut optime vocum singularum cedat electio, non continua, sed composita est.
10.7.15Bu yüzden söz ettiğim, Yunanların hayaller (phantasiai) dediğini belirttiğimiz o konu imgelerini yakalamalı; hakkında konuşacağımız her şeyi, kişileri, soruları, umutları, korkuları göz önünde tutmalı ve duygularımızın içine almalıyız. Çünkü insanları usta konuşan yapan yürektir ve zihnin gücüdür. Bu yüzden bilgisizlerin bile, bir duyguyla coştukları sürece kelimeleri eksik kalmaz.
quare capiendae sunt illae, de quibus dixi, rerum imagines, quas vocari φαντασίας indicavimus, omniaque, de quibus dicturi erimus, personae, quaestiones, spes, metus habenda in oculis, in adfectus recipienda. pectus est enim, quod disertos facit, et vis mentis. ideoque imperitis quoque, si modo sint aliquo adfectu concitati, verba non desunt.
10.7.16Sonra ruh tek bir şeye değil, aynı anda birbirini izleyen birçok şeye yöneltilmelidir; düz bir yolda gözümüzü ilerletirken yoldaki ve çevresindeki her şeyi aynı anda görmemiz, yalnız sonu değil sona kadar her şeyi görmemiz gibi. Utanma da konuşmaya mahmuz ekler. Şaşırtıcı görünebilir: kalem yalnızlıktan hoşlanır ve her tanıktan ürkerken, doğaçlama konuşma, sancakların yığılmasıyla coşan bir asker gibi, dinleyicilerin kalabalığıyla coşar.
tum intendendus animus, non in aliquam rem unam, sed in plures simul continuas; ut, si per aliquam rectam viam mittamus oculos, simul omnia quae sunt in ea circaque intuemur, non ultimum tantum videmus sed usque ad ultimum. addit ad dicendum etiam pudor stimulos, mirumque videri potest, quod, cum stilus secreto gaudeat atque omnes arbitros reformidet, extemporalis actio auditorium frequentia, ut miles congestu signorum, excitatur.
10.7.17Çünkü konuşma zorunluluğu daha güç düşünceleri de sıkıp dışarı çıkarır; beğenilme isteği de başarılı hamleleri artırır. Her şey bir ödüle öylesine bakar ki belagat da, kendinde pek çok haz taşısa bile, en çok o anki övgü ve itibar kazancıyla yönlenir.
namque et difficiliorem cogitationem exprimit et expellit dicendi necessitas, et secundos impetus auget placendi cupido. adeo pretium omnia spectant, ut eloquentia quoque, quanquam plurimum habeat in se voluptatis, maxime tamen praesenti fructu laudis opinionisque ducatur.
10.7.18Kimse yeteneğine, bunun kendisine daha başlangıçta hemen nasip olacağını umacak kadar güvenmesin. Düşünme hakkında öğütlediğimiz gibi, doğaçlama kolaylığını da küçük başlangıçlardan yavaş yavaş zirveye çıkaracağız; o da ancak kullanımla tamamlanabilir ve korunabilir.
nec quisquam tantum fidat ingenio, ut id sibi speret incipienti statim posse contingere, sed, sicut in cogitatione praecipimus, ita facilitatem quoque extemporalem a parvis initiis paulatim perducemus ad summam, quae neque perfici neque contineri nisi usu potest.
10.7.19Bununla birlikte öyle bir noktaya varılmalıdır ki düşünme ondan daha iyi değil, yalnız daha güvenli olsun. Çünkü bu kolaylığa yalnız düzyazıda değil, şiirde de pek çok kişi erişmiştir; Sidonlu Antipatros ile Licinius Archias gibi (Cicero'ya inanmak gerekir); bizim çağımızda da bunu yapmış ve yapan bazı kişiler olmadığından değil. Gerçi ben bunu kendi başına pek beğenilecek bir şey saymam (çünkü bunun ne bir faydası ne bir zorunluluğu vardır), ama foruma hazırlananları bu umuda teşvik etmek için faydalı bir örnektir.
ceterum pervenire eo debet, ut cogitatio non utique melior sit ea sed tutior, cum hanc facilitatem non prosa modo multi sint consecuti, sed etiam carmine, ut Antipater Sidonius et Licinius Archias (credendum enim Ciceroni est), non quia nostris quoque temporibus non et fecerint quidam hoc et faciant. quod tamen non ipsum tam probabile puto, (neque enim habet aut usum res aut necessitatem) quam exhortandis in hanc spem, qui foro praeparantur, utile exemplum.
10.7.20Yine de kolaylığa duyulan güven hiçbir zaman, söyleyeceğimiz şeyleri gözden geçirmek için hiç değilse kısa bir zaman ayırmayacağımız kadar büyük olmamalıdır; bu zaman neredeyse hiçbir yerde eksik olmaz, mahkemelerde ve forumda ise her zaman verilir. Çünkü öğrenmediği bir davayı gören kimse yoktur.
neque vero tanta esse unquam debet fiducia facilitatis, ut non breve saltem tempus, quod nusquam fere deerit, ad ea quae dicturi simus dispicienda sumamus, quod quidem in iudiciis ac foro datur semper. neque enim quisquam est, qui causam quam non didicerit agat.
10.7.21Bazı hitabet alıştırmacılarını ise sapkın bir hırs sürükler: konu açıklanır açıklanmaz hemen konuşmak isterler; hatta, son derece sığ ve sahneye yaraşır bir şekilde, başlayacakları kelimeyi isterler. Ama belagat de kendisine bu kadar hakaret edenlere karşılık olarak güler; aptallara bilgin görünmek isteyenler, bilginlere aptal görünür.
declamatores quosdam perversa ducit ambitio, ut exposita controversia protinus dicere velint; quin etiam, quod est in primis frivolum ac scenicum, verbum petant, quo incipiant. sed tam contumeliosos in se ridet invicem eloquentia, et qui stultis videri eruditi volunt, stulti eruditis videntur.
10.7.22Yine de bir talih dava görme zorunluluğunu bu kadar ani kılarsa, daha çevik bir yeteneğe ihtiyaç olacak; bütün güç konulara yöneltilmeli ve, ikisine birden erişmek mümkün olmayacaksa, o an kelimelere gösterilen özenden bir şey bırakılmalıdır. O zaman daha ağır bir sunuş da, askıda kalan ve deyim yerindeyse tereddüt eden bir konuşma da zaman kazandırır; ama yine de tereddüt ediyor değil, düşünüp taşınıyor görünmeliyiz.
si qua tamen fortuna tam subitam fecerit agendi necessitatem, mobiliore quodam opus erit ingenio, et vis omnis intendenda rebus, et in praesentia remittendum aliquid ex cura verborum, si consequi utrumque non dabitur. tum et tardior pronuntiatio moras habet et suspensa ac velut dubitans oratio, ut tamen deliberate, non haesitare videamur.
10.7.23Donanımımız henüz yeterince hazırlanmadan rüzgâr bizi limandan çıkarırken böyle yapacağız; sonra gide gide yavaş yavaş yelkenleri ayarlayacak, halatları düzenleyecek ve yelkenlerin dolmasını dileyeceğiz. Bu, kendini boş bir kelime selinin kollarına bırakıp fırtınalarca dilediği yere sürüklenmekten iyidir.
hoc , dum egredimur e portu, si nos nondum aptatis satis armamentis aget ventus; deinde paulatim simul euntes aptabimus vela et disponemus rudentes et impleri sinus optabimus. Id potius quam se inani verborum torrenti dare quasi tempestatibus quo volent auferendum.
10.7.24Ama bu yetenek kazanılırken gösterilen çabadan daha az çabayla korunmaz. Çünkü bir kez edinilmiş sanat kaybolmaz; kalem de ara vermekle hızından pek az şey yitirir; ama bu tetikte bekleyen ve elde hazır duran yetenek yalnız alıştırmayla korunur. Onu kullanmanın en iyi yolu, her gün birçok kişinin dinlediği bir ortamda konuşmaktır; özellikle de muhakemelerini ve kanaatlerini önemsediğimiz kişilerin önünde; çünkü insanın kendinden yeterince çekinmesi nadirdir.
sed non minore studio continetur haec facultas quam paratur. ars enim semel percepta non labitur, stilus quoque intermissione paulum admodum de celeritate deperdit; promptum hoc et in expedito positum exercitatione sola continetur. hac uti sic optimum est, ut cotidie dicamus audientibus pluribus, maxime de quorum simus iudicio atque opinione solliciti; rarum est enim ut satis se quisque vereatur.
10.7.25Yine de hiç konuşmamaktansa yalnızken konuşalım. Bir de düşünme alıştırması, yani konuları baştan sona sessizce izlemek vardır (ama kişi kendi içinde konuşuyormuş gibi); bu, başka bir işle uğraşmadığımız her zaman ve her yerde yapılabilir ve kısmen bir öncekinden daha faydalıdır.
vel soli tamen dicamus potius quam omnino non dicamus. est et illa exercitatio cogitandi totasque materias vel silentio (dum tamen quasi dicat intra se ipsum) persequendi, quae nullo non et tempore et loco, quando non aliud agimus, explicari potest, et est in parte utilior quam haec proxima.
10.7.26Çünkü konuşmanın örgüsünü kesmekten korktuğumuz o alıştırmadan daha titiz kurulur. Öte yandan öbür bakımlardan ilki daha çok şey kazandırır: sesin sağlamlığını, ağzın kolaylığını, bedenin hareketini; bu hareket de, dediğim gibi, hatibi coşturur; elini sallayarak, ayağını yere vurarak, aslanların kuyruklarıyla yaptığı söylendiği gibi, onu kışkırtır. Çalışmak ise her zaman ve her yerde gerekir.
diligentius enim componitur quam illa, in qua contextum dicendi intermittere veremur. rursus in alia plus prior confert, vocis firmitatem, oris facilitatem, motum corporis, qui et ipse, ut dixi, excitat oratorem et iactatione manus, pedis supplosione, sicut cauda leones facere dicuntur, hortatur. studendum vero semper et ubique.
10.7.27Çünkü neredeyse hiçbir gün, Cicero'nun Brutus'un yaptığını anlattığı gibi, yazmak, okumak ya da konuşmak için bir anlık kazançlı bir uğraş koparılamayacak kadar dolu değildir. Gaius Carbo da çadırında bile bu konuşma alıştırmasını yapardı.
neque enim fere tam est ullus dies occupatus, ut nihil lucrativae, ut Cicero Brutum facere tradit, operae ad scribendum aut legendum aut dicendum rapi aliquo momento temporis possit; siquidem C. Carbo etiam in tabernaculo solebat hac uti exercitatione dicendi.
10.7.28Yine aynı Cicero'nun beğendiği şu şey de söylenmeden geçilmemeli: hiçbir yerde hiçbir sözümüz özensiz olmasın; nerede ne konuşursak konuşalım, kendi ölçüsünde elbette kusursuz olsun. Doğaçlama çok konuşacağımız zamanlarda yazmak her zamankinden daha gereklidir. Çünkü böylece ağırlık korunur ve yüzeyde yüzen o kelime kolaylığı derine indirilir; tıpkı çiftçilerin asmanın en üst köklerini, onu toprağın yüzeyine çektikleri için kesmesi, alttakiler derinlere inerek sağlamlaşsın diye.
ne id quidem tacendum, quod eidem Ciceroni placet, nullum nostrum usquam negligentem esse sermonem; quidquid loquemur ubicunque, sit pro sua scilicet portione perfectum. scribendum certe nunquam est magis, quam cum multa dicemus ex tempore. ita enim servabitur pondus, et innatans illa verborum facilitas in altum reducetur; sicut rustici proximas vitis radices amputant, quae illam in summum solum ducunt, ut inferiores penitus descendendo firmentur.
10.7.29Belki de ikisini özen ve gayretle yaparsak birbirine fayda sağlar: yazarak daha titiz konuşur, konuşarak daha kolay yazarız. Öyleyse imkân oldukça yazmalı; bu verilmezse düşünmeli; ikisinden de mahrum kalanlar ise yine de öyle konuşmalıdır ki ne hatip gafil avlanmış ne de davacı yüzüstü bırakılmış görünsün.
ac nescio an, si utrumque cum cura et studio fecerimus, invicem prosit, ut scribendo dicamus diligentius, dicendo scribamus facilius. scribendum ergo, quotiens licebit; si id non dabitur, cogitandum; ab utroque exclusi debent tamen sic dicere, ut neque deprehensus orator neque litigator destitutus esse videatur.
10.7.30Çok dava gören kişilerin çoğu zaman yaptığı şudur: en gerekli kısımları ve özellikle girişleri yazarlar; evden getirdikleri öteki şeyleri düşünmeyle kavrarlar, ani durumlara da doğaçlama karşılık verirler. Marcus Tullius'un böyle yaptığı kendi notlarından anlaşılır. Ama başkalarının notları da dolaşır; bazıları tesadüfen, her biri konuşacağı zaman nasıl düzenlediyse öyle bulunmuş, bazıları da kitap hâlinde derlenmiştir: üç konuşması günümüze kalan Servius Sulpicius'un gördüğü davaların notları gibi. Ama söz ettiğim bu notlar öylesine özenle işlenmiştir ki bana sonraki kuşakların hafızası için bizzat onun tarafından yazılmış gibi görünür.
plerumque autem multa agentibus accidit, ut maxime necessaria et utique initia scribant, cetera quae domo adferunt cogitatione complectantur, subitis ex tempore occurrant; quod fecisse M. Tullium commentariis ipsius apparet. sed feruntur aliorum quoque et inventi forte, ut eos dicturus quisque composuerat, et in libros digesti, ut causarum quae sunt actae a Ser. Sulpicio , cuius tres orationes extant; sed hi de quibus loquor commentarii ita sunt exacti, ut ab ipso mihi in memoriam posteritatis videantur esse compositi.
10.7.31Cicero'nunkileri ise, yalnız o anki ihtiyaca göre hazırlanmış olanları, azatlısı Tiro derlemiştir. Bunları beğenmediğim için değil, daha da hayranlık uyandırsınlar diye mazur gösteriyorum. Bu türde, kısa bir not almayı ve hatta elde tutulabilecek, ara sıra göz atılması caiz olan küçük defterleri tamamen kabul ediyorum.
nam Ciceronis ad praesens modo tempus aptatos libertus Tiro contraxit; quos non ideo excuso, quia non probem, sed ut sint magis admirabiles. in hoc genere prorsus recipio hanc brevem adnotationem libellosque, qui vel manu teneantur, et ad quos interim respicere fas sit.
10.7.32Laenas'ın öğütlediği şeyi ise beğenmiyorum: yazdığımız konuşmalarda bile ana noktaları ve başlıkları bir nota toplamak. Çünkü bu güvenin kendisi ezberleme konusunda özensizliğe yol açar, konuşmayı da parçalayıp çirkinleştirir. Ben hafızayla izleyemeyeceğimiz bir şeyin yazılmaması gerektiğini bile düşünüyorum. Çünkü burada da düşünce bizi o işlenmiş metne geri çağırır ve o anki talihi denememize izin vermez.
illud quod Laenas praecipit displicet mihi, vel in his quae scripserimus velut summas in commentarium et capita conferre. facit enim ediscendi negligentiam haec ipsa fiducia et lacerat ac deformat orationem. ego autem ne scribendum quidem puto, quod non sinus memoria persecuturi. nam hic quoque accidit, ut revocet nos cogitatio ad illa elaborata nec sinat praesentem fortunam experiri.
10.7.33Böylece ruh ikisi arasında kararsız çalkalanır: hem yazdıklarını yitirmiştir hem de yenilerini aramaz. Ama hafıza için sonraki kitapta bir yer ayrılmıştır; onu bu kısma eklememek gerekir, çünkü önce söylememiz gereken başka şeyler var.
sic anceps inter utrumque animus aestuat, cum et scripta perdidit et non quaerit nova. sed de memoria destinatus est libro proximo locus nec huic parti subiungendus, quia sunt alia prius nobis dicenda.