Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
XI. Kitap
11.1.11. Bölüm
Önceki kitapta anlatıldığı gibi yazma ve düşünme yeteneği, gerektiğinde doğaçlama konuşma yeteneği de hazırlandıktan sonra, sıradaki kaygı yerinde konuşmaktır. Cicero bunu üslubun dördüncü fazileti olarak gösterir; bence de en gerekli olanıdır.
parata, sicut superior libro continetur, facultate scribendi cogitandique et ex tempore etiam, cum res poscet, orandi, proxima est cura, ut dicamus apte; quam virtutem quartam elocutionis Cicero demonstrat, quaeque est meo quidem iudicio maxime necessaria.
11.1.2Çünkü konuşmanın süsü çeşitli ve çok yönlüdür ve her biri ayrı bir yere uyar; konulara ve kişilere uydurulmamışsa konuşmayı aydınlatmakla kalmaz, onu yıkar ve konuların gücünü tersine çevirir. Kelimelerin Latince, anlamlı ve parlak olması, figürlerle ve ritimle işlenmiş olması ne işe yarar, eğer hâkimi götürmek ve biçimlendirmek istediğimiz yöne uymuyorlarsa?
nam cum sit ornatus orationis varius et multiplex conveniatque alius alii, nisi fuerit accommodatus rebus atque personis, non modo non illustrabit eam, sed etiam destruet et vim rerum in contrarium vertet. quid enim prodest, esse verba et Latina et significantia et nitida, figuris etiam numerisque elaborata, nisi cum iis, in quae iudicem duci formarique volumus,
11.1.3 Yüce söyleyiş tarzını küçük davalarda, küçük ve ince işlenmiş tarzı büyüklerde, neşeli tarzı hüzünlülerde, yumuşak tarzı sertlerde, tehditkâr tarzı yalvarma gerektirenlerde, alçakgönüllü tarzı coşkulularda, sert ve şiddetli tarzı hoş konularda kullanırsak ne olur? Kadınların süsü olan gerdanlıklar, inciler ve uzun giysiler erkekleri nasıl çirkinleştirirse, ondan daha görkemlisi düşünülemeyecek zafer kıyafeti de kadınlara öyle yakışmaz.
consentiant, si genus sublime dicendi parvis in causis, parvum limatumque grandibus, laetum tristibus, lene asperis, minax supplicibus, summissum concitatis, trux atque violentum iucundis adhibeamus? ut monilibus et margaritis ac veste longa, quae sunt ornamenta feminarum, deformentur viri, nec habitus triumphalis, quo nihil excogitari potest augustius, feminas deceat.
11.1.4Cicero bu konuya Hatip Üzerine'nin üçüncü kitabında kısaca değinir; yine de tek bir konuşma tarzının her davaya, her dinleyiciye, her kişiye ve her zamana uymadığını söylemekle hiçbir şeyi atlamış görünemez. Hatip'te de aynı şeyi pek daha uzun anlatmaz. Ama orada Lucius Crassus en büyük hatiplerin ve en bilgin insanların önünde konuştuğu için, bu kısmı bilenler arasında deyim yerindeyse yalnız işaret etmekle yetinir.
hunc locum Cicero breviter in tertio de Oratore libro perstringit, neque tamen videri potest quidquam omisisse dicendo, non omni causae neque auditori neque personae neque tempori congruere orationis unum genus. nec fere pluribus in Oratore eadem. sed illic L. Crassus, cum apud summos oratores hominesque eruditissimos dicat, satis habet partem hanc velut notare inter agnoscentes;
11.1.5Burada da Cicero Brutus'a hitap ederek bunların ona malum olduğunu ve bu yüzden kısaca söylediğini belirtir; gerçi konu geniştir ve filozoflar onu daha uzun işler. Biz ise bir eğitim vaat ettiğimiz için bunları yalnız bilenlere değil öğrenenlere de aktarıyoruz; bu yüzden biraz daha çok söz söylememiz bağışlanmalıdır.
et hic Cicero adloquens Brutum testatur esse haec ei nota ideoque brevius a se dici, quanquam sit fusus locus tracteturque a philosophis latius. nos institutionem professi non solum scientibus ista, sed etiam discentibus tradimus, ideoque paulo pluribus verbis debet haberi venia.
11.1.6Öyleyse her şeyden önce şunu bilelim: hâkimin gönlünü kazanmaya, onu bilgilendirmeye ve sarsmaya ne uygun düşer, konuşmanın her kısmında neyi amaçlarız? Böylece başlarken, anlatırken ve delillendirirken ne eski ne istiare edilmiş ne de uydurma kelimeler kullanırız; davanın bölünüp kısımlarına ayrılması gereken yerde, örülmüş parlaklıkla akıp giden dönemlere başvurmayız; sonuç bölümlerine de sıradan, gündelik ve dizimi çözülmüş bir konuşma tarzı vermeyiz; acındırma gereken yerde de gözyaşlarını şakalarla kurutmayız.
quare notum sit nobis ante omnia, quid conciliando, docendo, movendo iudici conveniat, quid quaque parte orationis petamus. ita nec vetera aut translata aut ficta verba in incipiendo, narrando, argumentando tractabimus neque decurrentes contexto nitore circuitus, ubi dividenda erit causa et in partes suas digerenda, neque humile atque cotidianum sermonis genus et compositione ipsa dissolutum epilogis dabimus, nec iocis lacrimas, ubi opus erit miseratione, siccabimus.
11.1.7Çünkü her süs kendi niteliğinden çok, uygulandığı konunun niteliğine dayanır; ne söylediğin, nerede söylediğinden daha önemli değildir. Ama bütün bu yerinde konuşma işi yalnız üslubun türüne dayanmaz, buluşla da ortaktır. Çünkü kelimelerin bile bu kadar ağırlığı varsa, konuların kendisinin ne kadar çoktur! Bunlarda nelere dikkat edileceğini de yeri geldikçe ekledik.
nam ornatus omnis non tam sua quam rei, cui adhibetur, condicione constat; nec plus refert, quid dicas quam quo loco. sed totum hoc apte dicere non elocutionis tantum genere constat, sed est cum inventione commune. nam si tantum habent etiam verba momentum, quanto res ipsae magis? quarum quae esset observatio, suis locis subinde subiecimus.
11.1.8Daha titizlikle öğretilmesi gereken şudur: ancak yalnız neyin işe yarayacağını değil, neyin yakışık alacağını da gözeten kişi yerinde konuşur. Bunların çoğu zaman birbirine bağlı olduğu da gözümden kaçmıyor. Çünkü yakışan şey genellikle faydalıdır; hâkimlerin gönlü de en çok bununla kazanılır, iş tersine dönmüşse en çok bununla uzaklaştırılır.
illud est diligentius docendum, eum demum dicere apte, qui non solum quid expediat, sed etiam quid deceat inspexerit. nec me fugit, plerumque haec esse coniuncta. nam quod decet, fere prodest, neque alio magis animi iudicum conciliari aut, si res in contrarium tulit, alienari solent.
11.1.9Yine de bazen bunlar birbirinden ayrılır. Ne zaman çatışırlarsa, yakışan şey faydanın kendisini yenecektir. Kim bilmez ki Sokrates'in beraatine, mahkemelere özgü o savunma türünü kullanıp alçakgönüllü bir konuşmayla hâkimlerin gönlünü kazanmasından ve suçlamanın kendisini kaygıyla çürütmesinden daha çok yarayacak bir şey olmazdı?
aliquando tamen et haec dissentiunt. quotiens autem pugnabunt, ipsam utilitatem vincet quod decet. nam quis nescit, nihil magis profuturum ad absolutionem Socrati fuisse, quam si esset usus illo iudiciali genere defensionis et oratione summissa conciliasset iudicum animos sibi crimenque ipsum sollicite redarguisset?
11.1.10Ama bu ona hiç yakışmazdı; bu yüzden, cezasını en yüksek onurlar olarak takdir edecek biri gibi davasını gördü. Çünkü bu en bilge adam, hayatından geriye kalanın yok olmasını, geçmişte kalanın yok olmasına yeğledi. Çağının insanlarınca pek anlaşılmadığı için kendini sonrakilerin hükmüne sakladı; artık son yaşlılığından kısa bir kayıp vererek bütün çağların ömrünü kazandı.
verum id eum minime decebat; ideoque sic egit, ut qui poenam suam honoribus summis esset aestimaturus. maluit enim vir sapientissimus, quod superesset ex vita, sibi perire, quam quod praeterisset. et quando ab hominibus sui temporis parum intelligebatur, posteriorum se iudiciis reservavit, brevi detrimento iam ultimae senectutis aevum saeculorum omnium consecutus.
11.1.11Bu yüzden o zamanlar konuşmada en üstün sayılan Lysias ona yazılmış bir savunma sunduğunda, onu iyi bulduğu, ama kendisine pek uygun bulmadığı için kullanmak istemedi. Yalnız bu bile gösterir ki hatip için gözetilecek gaye ikna etmek değil, güzel konuşmaktır; çünkü ikna etmek bazen çirkindir. Bu, beraate faydalı olmadı; ama daha büyük olan şeye, insana faydalı oldu.
itaque quamvis Lysias, qui tum in dicendo praestantissimus habebatur, defensionem illi scriptam obtulisset, uti ea noluit, cum bonam quidem, sed parum sibi convenientem iudicavisset. quo vel solo patet non persuadendi sed bene dicendi finem in oratore servandum, cum interim persuadere deforme sit. non fuit hoc utile absolutioni, sed, quod est maius, homini fuit.
11.1.12Biz de faydayı yakışandan ayıran bu bölmeyi, hakikatin kendi ölçüsüne göre değil, ortak konuşma alışkanlığına göre kullanıyoruz. Yoksa, halk tribunlarının en aşağılığıyla masumiyeti üzerine çekişmektense vatanından çekilmeyi yeğleyen ilk Africanus'un kendi çıkarını kötü gözettiğini mi sanacağız? Ya da Publius Rutilius, o neredeyse Sokratesçe savunma türünü kullandığında, yahut Publius Sulla onu geri çağırdığı hâlde sürgünde kalmayı yeğlediğinde, kendisi için neyin en yararlı olduğunu bilmiyor muydu?
et nos secundum communem potius loquendi consuetudinem quam ipsam veritatis regulam divisione hac utimur, ut ab eo, quod deceat, utilitatem separemus; nisi forte prior ille Africanus, qui patria cedere quam cum tribuno plebis humillimo contendere de innocentia sua maluit, inutiliter sibi videtur consuluisse; aut P. Rutilius, vel cum illo paene Socratico genere defensionis est usus, vel cum revocante eum P. Sulla manere in exilio maluit, quid sibi maxime conduceret, nesciebat.
11.1.13Bu adamlar, en alçak ruhların faydalı saydığı o küçük şeyleri, fazilete kıyasla hor görülecek şeyler saydılar; bu yüzden çağların sürekli hayranlığıyla anılırlar. Biz de övdüğümüz şeyleri faydasız sayacak kadar alçak olmayalım.
hi vero parva illa, quae abiectissimus quisque animus utilia credit, si cum virtute conferantur despicienda iudicaverunt, ideoque perpetua saeculorum admiratione celebrantur. neque nos simus tam humiles, ut quae laudamus inutilia credamus.
11.1.14Ama bu ayrım, ne türden olursa olsun, pek nadir ortaya çıkar; dediğim gibi, her dava türünde genellikle aynı şey hem faydalı hem yakışıklı olur. Herkese, her zaman ve her yerde yakışan bir şey vardır: ahlâken güzel bir biçimde yapmak ve söylemek; buna karşılık hiç kimseye hiçbir zaman ve hiçbir yerde çirkin davranmak yakışmaz. Ortada kalan daha küçük şeyler ise çoğu zaman öyledir ki bazılarına izin verilmeli, bazılarına verilmemelidir; ya da kişiye, zamana, yere ve davaya göre az ya da çok mazur görülmeli ya da kınanmalıdır.
sed hoc qualecunque discrimen raro admodum eveniet: idem fere, ut dixi, in omni genere causarum et proderit et decebit. est autem, quod omnes et semper et ubique deceat, facere ac dicere honeste, contraque neminem unquam ullo in loco turpiter. minora vero quaeque sunt ex mediis plerumque sunt talia, ut aliis sint concedenda, aliis non sint, aut pro persona, tempore, loco, causa magis ac minus vel excusata debeant videri vel reprehendenda.
11.1.15Başkalarına ya da kendimize ait konular hakkında konuştuğumuza göre, bunların yolunu ayırmalıyız; ama şunu da bilelim ki bu şeylerin çoğu iki durumda da uygun düşmez. Her şeyden önce her türlü övünme kusurludur, ama hatipte en çok da belagatiyle övünmek; bu da dinleyenlerde yalnız bıkkınlık değil, çoğu zaman nefret de uyandırır.
cum dicamus autem de rebus aut alienis aut nostris, dividenda ratio est eorum, dum sciamus pleraque neutro loco convenire. in primis igitur omnis vitiosa iactatio est, eloquentiae tamen in oratore praecipue, adfertque audientibus non fastidium modo, sed plerumque etiam odium.
11.1.16Çünkü zihnimizde yüce, dik ve kendinden üstün olana katlanamayan bir şey vardır. Bu yüzden düşkünleri ya da kendini alçaltanları seve seve kaldırırız; çünkü böyle yaparken sanki daha büyükmüşüz gibi görünürüz; rekabet çekildiği her seferinde de yerini insaniyet alır. Kendini ölçüsüzce yükselten kişi ise başkalarını ezip küçümsüyor, kendini büyük kılmaktan çok ötekileri küçük düşürüyor sayılır.
habet enim mens nostra sublime quiddam et erectum et impatiens superioris; ideoque abiectos aut summittentes se libenter allevamus, quia hoc facere tanquam maiores videmur; et quotiens discessit aemulatio, succedit humanitas. at qui se supra modum extollit, premere ac despicere creditur, nec tam se maiorem quam minores ceteros facere.
11.1.17Bundan ötürü daha aşağıdakiler kıskanır (bu, ne boyun eğmek isteyen ne de yarışabilen kişilerin kusurudur), üstündekiler güler, iyiler kınar. Kibirlilerin kendileri hakkındaki kanaatinin çoğu zaman gerçekten yanlış olduğunu görürsün; ama gerçek olan durumlarda da insanın kendi bilmesi yeter. Cicero bu bakımdan az kınanmamıştır; gerçi o, konuşmalarında hiç değilse belagatinden çok yaptığı işlerle övünürdü.
inde invident humiliores, (hoc vitium est eorum, qui nec cedere volunt nec possunt contendere) rident superiores, improbant boni. plerumque vere deprehendas arrogantium falsum de se opinionem; sed in veris quoque sufficit conscientia. reprehensus est in hac parte non mediocriter Cicero, quanquam is quidem rerum a se gestarum maior quam eloquentiae fuit in orationibus utique iactator.
11.1.18Bunu da çoğu zaman belli bir gerekçeyle yapmıştır. Ya komplonun bastırılmasında yardımlarından yararlandığı kişileri koruyordu, ya da kıskançlığa yanıt veriyordu (gerçi ona dayanamadı ve vatanı kurtarmanın cezası olarak sürgüne uğradı); öyle ki konsüllüğünde yaptıklarını sık sık anması, şandan çok savunmaya hizmet ediyor görünebilir.
et plerumque illud quoque non sine aliqua ratione fecit. aut enim tuebatur eos, quibus erat adiutoribus usus in opprimenda coniuratione, aut respondebat invidiae (cui tamen non fuit par, servatae patriae poenam passus exilium), ut illorum, quae egerat in consulatu, frequens commemoratio possit videri non gloriae magis quam defensioni data.
11.1.19Belagate gelince, onun en dolusunu karşı tarafın avukatlarına tanırken, dava görürken kendisine hiçbir zaman ölçüsüzce mal etmedi. Şu sözler ondandır: "Bende bir yetenek varsa, ki ne kadar az olduğunu hissediyorum" ve "Yetenekle daha az yapabildiğim yerde kendime titizlikle bir dayanak edindim."
eloquentiam quidem, cum plenissimam diversae partis advocatis concederet, sibi nunquam in agendo immodice adrogauit. illius sunt enim: si quid est ingenii in me, quod sentio quam sit exiguum, et, quo ingenio minus possum, subsidium mihi diligentia comparavi .
11.1.20Hatta Verres'e karşı suçlayıcının belirlenmesinde Quintus Caecilius'a karşı konuşurken, ikisinden hangisinin dava görmeye daha elverişli geldiği bu meselede büyük önem taşısa da, kendisine söz yeteneği atfetmekten çok onu Caecilius'tan esirgemiştir; bu yeteneğe erişmediğini, ama erişebilmek için her şeyi yaptığını söylemiştir.
quin etiam contra Q. Caecilium de accusatore in Verrem constituendo, quamvis multum esset in hoc quoque momenti, uter ad agendum magis idoneus veniret, dicendi tamen facultatem magis illi detraxit quam adrogauit sibi, seque non consecutum, sed omnia fecisse, ut posset eam consequi, dixit.
11.1.21Mektuplarında bazen dostlarına samimi bir dille, diyaloglarında da zaman zaman başkasının ağzından belagati hakkında gerçeği söyler. Yine de açıkça övünmek, belki de bu kusurun sadeliği yüzünden, şu sapkın övünmeden daha katlanılır olabilir: zenginlikle dolup taşan biri kendini yoksul, soylu biri sıradan, güçlü biri zayıf, usta konuşan biri de büsbütün beceriksiz ve dili tutuk diye anarsa.
in epistolis aliquando familiariter apud amicos, nonnunquam in dialogis aliena tamen persona verum de eloquentia sua dicit. et aperte tamen gloriari nescio an sit magis tolerabile vel ipsa vitii huius simplicitate, quam illa iactatio perversa, si abundans opibus pauperem se neget, nobilis obscurum et potens infirmum et disertus imperitum plane et infantem vocet.
11.1.22Kendini küçümseyerek alay etmek de övünmenin en hırslı türüdür. Öyleyse bizi başkaları övsün; çünkü Demosthenes'in dediği gibi, başkaları bizi överken bile kızarmak bize yakışır. Bununla bir hatibin zaman zaman kendi yaptığı işlerden söz etmemesi gerektiğini söylemiyorum; aynı Demosthenes'in Ktesiphon savunmasında yapması gerektiği gibi. Yine de bunu öyle düzeltmiştir ki bunu yapmak zorunda kaldığını göstermiş ve bütün kıskançlığı kendisini buna zorlayan kişiye yöneltmiştir.
ambitiosissimum gloriandi genus est etiam deridere. ab aliis ergo laudemur; nam ipsos, ut Demosthenes ait, erubescere, etiam cum ab alis laudabimur, decet. neque hoc dico, non aliquando de rebus a se gestis oratori esse dicendum, sicut eidem Demostheni pro Ctesiphonte; quod tamen ita emendavit, ut necessitatem id faciendi ostenderet invidiamque omnem in eum regereret, qui hoc se coegisset.
11.1.23Marcus Tullius da Catilina komplosunun bastırılmasından sık sık söz eder; ama bunu kâh senatonun faziletine, kâh ölümsüz tanrıların takdirine bağlar. Düşmanlarına ve kendisini kötüleyenlere karşı ise çoğu zaman kendine daha çok pay çıkarır; çünkü bu işler ona karşı ileri sürüldüğünde savunulmaları gerekiyordu.
et M. Tullius saepe dicit de oppressa coniuratione Catilinae; sed modo id virtuti senatus, modo providentiae deorum immortalium adsignat. plerumque contra inimicos atque obtrectatores plus vindicat sibi. erant enim illa tuenda, cum obiicerentur.
11.1.24Keşke şiirlerinde de kendini tutsaydı; kötü niyetliler şu dizeleri didiklemekten hiç vazgeçmediler:
Silahlar togaya boyun eğsin, defne söze teslim olsun!
ve
Ey benim konsüllüğümde doğmuş bahtiyar Roma!
bir de onu tanrılar meclisine çağıran o Iuppiter'i ve ona sanatları öğreten Minerva'yı. Bunlara bazı Yunan örneklerini izleyerek kendine izin vermişti.
in carminibus utinam pepercisset, quae non desierunt carpere maligni: cedant arma togae, concedat laurea linguae; et O fortunatam natam me consule Romam; et Iovem illum, a quo in concilium deorum advocatur; et Minervam , quae artes eum edocuit; quae sibi ille secutus quaedam Graecorum exempla permiserat.
11.1.25Ama belagatle övünmek yakışıksız olduğu gibi, belagate duyulan güvene de zaman zaman izin verilmelidir. Çünkü şu sözleri kim kınayabilir: "Ne düşüneyim? Beni küçümsediğini mi? Hayatımda da, itibarımda da, yaptığım işlerde de, bu orta hâlli yeteneğimde de Antonius'un hor görebileceği ne var, göremiyorum." Ve biraz sonra daha açıkça:
verum eloquentiae ut indecora iactatio, ita nonnunquam concedenda fiducia est. nam quis reprehendat haec: quid putem? contemptumne me? non video nec in vita nec in gratia nec in rebus gestis nec in hac mea mediocritate ingenii, quid despicere possit Antonius? et paulo post apertius:
11.1.26"Yoksa benimle söz çekişmesinde mi boy ölçüşmek istedi? Bu bana bir iyiliktir. Çünkü benim için hem kendi lehime hem Antonius'un aleyhine konuşmaktan daha dolu, daha bereketli ne olabilir?"
an decertare mecum voluit contentione dicendi? hoc quidem est beneficium. quid enim plenius, quid uberius quam mihi et pro me et contra Antonium dicere?
11.1.27Davayı önceden değerlendirdiklerini ve aksi hâlde davada bulunmayacaklarını ileri sürenler de kibirlidir. Çünkü hâkimler kendi rolünü önceden üstlenen kişiyi istemeye istemeye dinler; Pythagoras'ın öğrencileri arasında elde edebildiği "Kendisi söyledi" sözü de bir hatibe hasımları arasında nasip olmaz. Ama bu, konuşanların kişiliğine göre az ya da çok kusurludur.
arrogantes et illi, qui se iudicasse de causa nec aliter adfuturos fuisse proponunt. nam et inviti iudices audiunt praesumentem partes suas, nec hoc oratori contingere inter aduersarios quod Pythagorae inter discipulos potest ipse dixit. sed istud magis minusve vitiosum est pro personis dicentium.
11.1.28Çünkü yaş, mevki ve otoriteyle bir ölçüde savunulabilir; yine de bunlar hiç kimsede, bu tür bir iddiayı, avukatın delilini kendi kişiliğinden aldığı her şey gibi biraz ölçülülükle yumuşatmayı gereksiz kılacak kadar büyük olmamıştır. Cicero, kendisi savunurken bir Roma şövalyesinin oğlu olmanın suç sayılmaması gerektiğini söyleseydi, bundan daha şişkin ne olurdu? Oysa o, kendi mevkiini hâkimlerinkiyle birleştirerek bunu bile gönül kazandıran bir söze çevirdi: "Bir Roma şövalyesinin oğlu olmanın suçlayıcılarca suç diye ileri sürülmesi, ne sizin hâkimliğinizde ne bizim savunmamızda yakışırdı."
defenditur enim aliquatenus aetate, dignitate, auctoritate; quae tamen vix in ullo tanta fuerint, ut non hoc adfirmationis genus temperandum sit aliqua moderatione sicut omnia, in quibus patronus argumentum ex se ipso pete. quid fuisset tumidius, si accipiendum criminis loco negasset Cicero equitis Romani esse filium, se defendente? at ille fecit hoc etiam fauorabile coniungendo cum iudicibus dignitatem suam: equitis autem Romani esse filium, criminis loco poni ab accusatoribus, neque vobis iudicantibus oportuit neque defendentibus nobis.
11.1.29Utanmaz, gürültülü ve öfkeli bir dava görme tarzı herkese yakışıksızdır; ama kişi yaşça, mevkice ve deneyimce ne kadar öndeyse o ölçüde daha çok kınanmalıdır. Kimi kavgacıların ne hâkimlere saygıyla ne de dava görmenin âdetiyle ve ölçüsüyle kendini tuttuğunu görürsün; zihnin bu hâlinden de davaları üstlenirken de görürken de hiçbir şeyi tartmadıkları apaçık anlaşılır.
impudens , tumultuosa, iracunda actio omnibus indecora, sed ut quisque aetate, dignitate, usu praecedit, magis in ea reprehendendus. videas autem rixatores quosdam neque iudicum reverentia neque agendi more ac modo contineri, quo ipso mentis habitu manifestum sit, tam in suscipiendis quam in agendis causis nihil pensi habere.
11.1.30Çünkü konuşma çoğu zaman karakteri ortaya koyar ve ruhun sırlarını açığa çıkarır. Yunanların "Herkes nasıl yaşıyorsa öyle konuşur" demesi boşuna değildir. Şunlar daha aşağılık kusurlardır: alçakça dalkavukluk, yapmacık maskaralık, pek ölçülü ve iffetli olmayan konularda ve sözlerde utanmazlık, her işte otoritenin hiçe sayılması. Bunlar genellikle fazlasıyla okşayıcı ya da güldürücü olmak isteyenlerin başına gelir.
profert enim mores plerumque oratio et animi secret detegit. nec sine causa Graeci prodiderunt, ut vivat, quemque etiam dicere. humiliora illa vitia: summissa adulatio, adfectata scurrilitas, in rebus ac verbis parum modestis ac pudicis vilis pudor, in omni negotio neglecta auctoritas; quae fere accidunt iis, qui nimium aut blandi esse aut ridiculi volunt.
11.1.31Belagatin türünün kendisi de herkese başka başka yakışır. Çünkü yaşlılara dolu, dik, cüretli ve aşırı süslü bir tarz, sıkı, yumuşak ve işlenmiş bir tarz kadar uymaz; Cicero'nun konuşmasının ağarmaya başladığını söylerken anlatmak istediği türden bir tarz. Tıpkı o yaşa mor ve kırmızıyla parlayan giysilerin de pek yakışmaması gibi.
ipsum etiam eloquentiae genus alios aliud decet. nam neque tam plenum et erectum et audax et praecultum senibus convenerit quam pressum et mite et limatum et quale intelligi vult Cicero, cum dicit, orationem suam coepisse canescere; sicut vestibus quoque non purpura coccoque fulgentibus illa aetas satis apta sit.
11.1.32Gençlerde biraz daha bereketli, hatta neredeyse tehlikeye atılan şeylere katlanılır. Ama yine onlarda kuru, kaygılı ve büzülmüş bir söyleyiş tarzı, sertliğin yapmacıklığı yüzünden çoğu zaman sevimsiz bulunur; çünkü karakterin yaşlılara özgü otoritesi bile gençlerde vakitsiz sayılır. Askerlere daha sade şeyler yakışır.
in iuvenibus etiam uberiora paulo et paene periclitantia feruntur. at in iisdem siccum et sollicitum et contractum dicendi propositum plerumque adfectatione ipsa severitatis invisum est, quando etiam morum senilis auctoritas immatura in adolescentibus creditur. simpliciora militares decent.
11.1.33Bazılarının yaptığı gibi felsefeyi açıkça sergileyenlere konuşma süslerinin çoğu, en çok da kusur dedikleri duygulardan gelenler pek yakışmaz. Daha incelikli kelimeler ve ritimli bir dizim de böyle bir amaca aykırıdır.
philosophiam ex professo, ut quidam faciunt, ostentantibus parum decori sunt plerique orationis ornatus maximeque ex adfectibus, quos illi vitia dicunt. verba quoque exquisitiora et compositio numerosa tali proposito diversa.
11.1.34Çünkü Cicero'nun söylediği "kayalar ve ıssız yerler sese karşılık verir" gibi daha neşeli sözler değil, kanla dolu olsalar da şu sözler bile o sakala ve asık suratlılığa uymaz: "Sizi, ey Alba tepeleri ve koruları, evet sizi yardıma çağırıyor ve tanık tutuyorum; ve siz, ey Albalıların yıkılmış sunakları, Roma halkının kutsal ayinlerinin ortakları ve yaşıtları!"
non enim sola illa laetiora, qualia a Cicerone dicuntur, saxa atque solitudines voci respondent; sed etiam illa, quanquam plena sanguinis, vos enim iam, Albani tumuli atque luci, vos, inquam, imploro atque testor, mosque, Albanorum obrutae arae, sacrorum populi Romani sociae et aequales, non conveniant barbae illi atque tristitiae.
11.1.35Ama kendini boş tartışmalara değil devletin yönetimine adamış olan devlet adamı ve gerçekten bilge kişi, ki filozof denen bu kişiler bu yönetimden pek uzaklaşmışlardır, önce ahlâken güzel olanı yapmayı ruhunda kararlaştırdıktan sonra, konuşmayla amacına ulaşmaya yarayan her şeyi seve seve kullanacaktır.
at vir civilis vereque sapiens, qui se non otiosis disputationibus, sed administrationi rei publicae dediderit, a qua longissime isti, qui philosophi vocantur, recesserunt, omnia, quae ad efficiendum oratione quod proposuerit valent, libenter adhibebit, cum prius quid honestum sit efficere in animo suo constituerit.
11.1.36Devletin önde gelenlerine yakışan, başkalarına izin vermeyeceğin bir şey vardır. Komutanların ve zafer kazanmışların belagatinin yolu da bir ölçüde ayrıdır; nitekim Pompeius kendi yaptıklarını anlatmakta fazlasıyla usta konuşan biriydi, iç savaşta kendini öldüren bu Cato da belagatli bir senatördü.
est quod principes deceat, aliis non concesseris. imperatorum ac triumphalium separata est aliqua ex parte ratio eloquentiae, sicut Pompeius abunde disertus rerum suarum narrator, et hic, qui bello civili se interfecit, Cato eloquens senator fuit.
11.1.37Aynı söz çoğu zaman birinde serbest, ötekinde çılgınca, bir başkasında kibirli olur. Thersites'in Agamemnon'a karşı söylediği sözlere gülünür; o sözleri Diomedes'e ya da ona denk birine ver, büyük bir ruhu ortaya koyuyormuş gibi görünürler. Lucius Crassus Philippus'a, "Sen beni senatör saymazken ben seni konsül mü sayacağım?" der. Bu, en onurlu serbestliğin sesidir; yine de bunu kim söylese katlanmazdın.
idem dictum saepe in alio liberum, in alio furiosum, in alio superbum est. verba adversus Agamemnonem a Thersite habita ridentur; da illa Diomedi aliive cui pari: magnum animum ferre prae se videbuntur. ego te consulem putem, inquit L. Crassus Philippo, cum tu me non putes senatorem? uox honestissimae libertatis; non tamen ferres quemcumque dicentem.
11.1.38Şairlerden biri Caesar'ın kara mı ak mı bir adam olduğunu umursamadığını söyler: bu deliliktir. Tersine çevir, aynı şeyi Caesar onun hakkında söylemiş olsun: bu kibirdir. Kişilere gösterilen dikkat tragedya ve komedya yazarlarında daha büyüktür, çünkü çok ve çeşitli kişiler kullanırlar. Başkaları için konuşma yazanların yolu da buydu, hitabet alıştırması yapanlarınki de böyledir; çünkü her zaman avukat olarak değil, çoğu zaman davacının kendisi olarak konuşuruz.
negat se magni facere aliquis poetarum, utrum Caesar ater an albus homo sit, insania; verte, ut idem Caesar de illo dixerit, arrogantia est. maior in personis observatio est apud tragicos comicosque, multis enim utuntur et variis. eadem et eorum, qui orationes aliis scribebant, fuit ratio et declamantium est; non enim semper ut advocati sed plerumque ut litigatores dicimus.
11.1.39Ama avukat olarak çağrıldığımız davalarda da aynı fark titizlikle korunmalıdır. Çünkü kişi uydurmasına başvurur ve deyim yerindeyse başkasının ağzıyla konuşuruz; sesimizi verdiğimiz kişilere kendi karakterlerini vermeliyiz. Publius Clodius başka, Appius Caecus başka, Caecilius'un o babası başka, Terentius'unki başka türlü canlandırılır. Verres'in liktorundan, "Yanına girmek için şu kadar vereceksin" diyen adamdan daha sert ne olabilir?
verum etiam in iis causis, quibus advocamur, eadem differentia diligenter est custodienda. utimur enim fictione personarum et velut ore alieno loquimur, dandique sunt iis, quibus vocem accommodamus, sui mores. aliter enim P. Clodius, aliter Appius Caecus, aliter Caecilianus ille, aliter Terentianus pater fingitur. quid asperius lictore Verris: ut adeas, tantum dabis?
11.1.40Kırbaç işkencelerinin ortasında tek bir sesi, "Roma vatandaşıyım!" sesi işitilen adamdan daha cesur ne olabilir? Milo'nun sonuç bölümündeki sözleri de devlet uğruna isyancı bir vatandaşı defalarca dizginlemiş ve pusuyu yiğitliğiyle yenmiş o adama ne kadar layıktır!
quid fortius illo, cuius inter ipsa verberum supplicia una vox audiebatur: ciuis Romanus sum? quam dignae Milonis in peroratione ipsa voces eo viro, qui pro re publica seditiosum civem totiens compescuisset quique insidias virtute superasset?
11.1.41Kısacası kişileştirmede (prosopopoeia) davadaki kadar çeşitlilik vardır, hatta daha fazlası; çünkü burada çocukların, kadınların, halkların, hatta dilsiz şeylerin duygularını taklit ederiz ve bunların hepsine kendi yakışığı verilmelidir.
denique non modo quot in causa totidem in prosopopoeia sunt varietates, sed hoc etiam plures, quod in his puerorum, feminarum, populorum, mutarum etiam rerum assimulamus adfectus, quibus omnibus debetur suus decor.
11.1.42Aynı şeyler savunduğumuz kişiler için de gözetilmelidir. Çünkü her biri onurlu mu, aşağı mı, kıskançlık mı uyandırıyor, gönül mü kazanıyor, buna göre çoğu zaman birinin lehine başka türlü konuşmak gerekir; amaçların ve geçmiş hayatın farkını da buna eklemeli. Hatipte en hoşa giden şeyler ise insaniyet, kolaylık, ölçülülük ve iyi niyettir. Ama bunlara zıt görünen şu şeyler de iyi bir adama yakışır: kötülerden nefret etmek, kamu adına öfkeye kapılmak, suçların ve haksızlıkların öcünü almak, kısacası, başta dediğim gibi, ahlâken güzel olan her şey.
eadem in iis, pro quibus agemus, observanda sunt; aliter enim pro alio saepe dicendum est, ut quisque honestus, humilis, invidiosus, favorabilis erit, adiecta propositorum quoque et anteactae vitae differentia. iucundissima vero in oratore humanitas, facilitas, moderatio, benivolentia. sed illa quoque diversa bonum virum decent: malos odisse, publica vice commoveri, ultum ire scelera et iniurias, et omnia, ut initio dixi, honesta.
11.1.43Yalnız kimin ve kimin için konuştuğun değil, kimin önünde konuştuğun da önemlidir. Çünkü hem talih hem iktidar bir fark yaratır; hükümdarın, magistratın, senatörün, sıradan bir vatandaşın ya da yalnız özgür bir insanın önünde aynı yol izlenmez; kamu davaları ile hakemlerin önündeki tartışmalar da aynı tonla görülmez.
nec tantum, quis et pro quo sed etiam apud quem dicas, interest. facit enim et fortuna discrimen et potestas, nec eadem apud principem, magistratum, senatorem, privatum, tantum liberum ratio est, nec eodem sono publica iudicia et arbitrorum disceptationes aguntur.
11.1.44Çünkü ölüm kalım davasında konuşana kaygı, özen ve konuşmayı büyütmek için deyim yerindeyse bütün makineler yakıştığı gibi, küçük işlerde ve davalarda bunlar boş olur; çok önemsiz bir konuda hakemin önünde oturarak konuşacak olan biri Cicero'nun o itirafını, yalnız ruhunun sarsılmakla kalmayıp bedeninin de titrediğini kullanırsa, haklı olarak gülünç olur.
nam ut orantem pro capite sollicitudo deceat et cura et omnes ad amplificandam orationem quasi machinae, ita in parvis rebus iudiciisque vana sint eadem, rideaturque merito, qui apud disceptatorem de re levissima sedens dicturus utatur illa Ciceronis confessione, non modo se animo commoveri, sed etiam corpore ipso perhorrescere.
11.1.45Senatonun ağırbaşlılığının bir söyleyiş tarzını, halkın rüzgârının başka bir tarzı ne kadar istediğini kim bilmez? Tek tek hâkimler önünde bile ağırbaşlı adamlara uyan, daha hafif olanlara uymaz; bilgin birine uyan, bir askere ya da köylüye uymaz. Bazen konuşmayı alçaltmak ve daraltmak gerekir ki hâkim onu anlayamaz ya da kavrayamaz hâle düşmesin.
quis vero nesciat, quanto aliud dicendi genus poscat gravitas senatoria, aliud aura popularis? cum etiam singulis iudicantibus non idem apud graves viros quod leviores, non idem apud eruditum quod militarem ac rusticum deceat, sitque nonnunquam summittenda et contrahenda oratio, ne iudex eam vel intelligere vel capere non possit.
11.1.46Zaman ve yer de kendine özgü bir dikkat ister. Çünkü zaman kâh hüzünlü, kâh neşeli, kâh serbest, kâh dardır ve hatip kendini bunların hepsine göre ayarlamalıdır.
tempus quoque ac locus egent observatione propria. nam et tempus tum triste, tum laetum, tum liberum, tum angustum est, atque ad haec omnia componendus orator;
11.1.47 Kamusal bir yerde mi özel bir yerde mi, kalabalık bir yerde mi tenha bir yerde mi, yabancı bir şehirde mi kendi şehrinde mi, kısacası orduda mı forumda mı konuştuğun da pek önemlidir; her biri kendi biçimini ve belagatin kendine özgü bir tarzını ister. Çünkü hayatın öteki işlerinde de forumda, senatoda, Mars Alanı'nda, tiyatroda ve evde aynı şeyi yapmak uygun düşmez; tabiatça kınanacak olmayan, hatta bazen zorunlu olan pek çok şey de âdetin izin verdiği yerden başka bir yerde çirkin sayılır.
et loco publico privatone, celebri an secreto, aliena civitate an tua, in castris denique an foro dicas, interest plurimum, ac suam quidque formam et proprium quendam modum eloquentiae poscit: cum etiam in ceteris actibus vitae non idem in foro, curia, campo, theatro, domi facere conveniat; et pleraque, quae natura non sunt reprehendenda atque adeo interim sunt necessaria, alibi quam mos permiserit turpia habeantur.
11.1.48Dinleyenlerin zevki için kurulan övgü konularının, eylem ve çekişme içinde olan danışma ve mahkeme konuşmalarının izin verdiğinden ne kadar çok parlaklığa ve işlenmişliğe izin verdiğini daha önce söyledik. Şunu da eklemek gerekir: davaların niteliği, söylemin seçkin faziletlerinden bazılarını bile daha az yakışır kılar.
illud iam diximus, quanto plus nitoris et cultus demonstrativae materiae, ut ad delectationem audientium compositae, quam, quae sunt in actu et contentione, suasoriae iudicialesque permittant. hoc adhuc adiiciendum aliquas etiam, quae sunt egregiae dicendi virtutes, quo minus deceant, effici condicione causarum.
11.1.49Ölüm kalım tehlikesindeki bir sanığın, özellikle de bir galibin ve hükümdarın önünde kendini savunuyorsa, sık istiarelerle, uydurma ya da eski çağdan devşirilmiş kelimelerle, gündelik kullanımdan en uzak bir dizimle, akıp giden dönemlerle, en neşeli konu başlıkları ve vecizelerle konuşmasına kim katlanır? Bütün bunlar tehlikedeki birine gerekli olan kaygı rengini, masumların bile başvurması gereken acıma yardımını yok etmez mi?
an quisquam tulerit reum in discrimine capitis, praecipueque si apud victorem et principem pro se ipse dicat, frequenti translatione, fictis aut repetitis ex vetustate verbis, compositione quae sit maxime a vulgari usu remote, decurrentibus periodis, quam laetissimis locis sententiisque dicentem? non perdant haec omnia necessarium periclitanti sollicitudinis colorem, petendumque etiam innocentibus misericordiae auxilium?
11.1.50Belirsiz bir talihin eşiğinde şişkin, kendini öven ve belagatin hırslı bir satıcısı gibi davranan birini gören kimse onun talihine acır mı? Tersine, kelime avlayan, yeteneğinin ünü için kaygılanan ve böyle bir anda usta konuşmaya vakit bulan sanıktan nefret etmez mi?
moveaturne quisquam eius fortuna, quem tumidum ac sui iactantem et ambitiosum institorem eloquentiae in ancipiti sorte videat? non immo oderit reum verba aucupantem et anxium de fama ingenii, et cui esse diserto vacet?
11.1.51Marcus Caelius şiddet suçlamasıyla yargılandığı davadaki savunmasında bunu bana şaşırtıcı biçimde kavramış görünür: "Ne sizden birine ne de davayı görmek için burada bulunanlardan herhangi birine yüzüm fazla rahatsız edici, sesim fazla ölçüsüz ya da, en küçük şey olarak, jestim fazla övüngen görünmesin."
quod mire M. Caelius in defensione causae, qua reus de vi fuit, comprehendisse videtur mihi: ne cui vestrum atque etiam omnium, qui ad rem agendam adsunt, meus aut vultus molestior aut vox immoderatior aliqua aut denique, quod minimum est, iactantior gestus fuisse videatur.
11.1.52Ama bazı konuşmalar özür dilemeye, af dilemeye, itirafa dayanır: küçük vecizelerle mi ağlanacak? Epiphonemalar ya da entimemler mi merhamet dileyecek? Saf duygulara eklenen her şey onların bütün gücünü sulandırmaz ve acıyı kaygısızlıkla gevşetmez mi?
atqui sunt quaedam actiones in satisfactione, deprecatione, confessione positae: sententiolisne flendum erit? epiphonemata aut enthymemata exorabunt? non , quidquid meris adiicietur adfectibus, omnes eorum diluet vires et miserationem securitate laxabit?
11.1.53Bir babanın oğlunun ölümünden ya da ölümden daha ağır bir haksızlıktan söz etmesi gerektiğini düşün: anlatırken saf ve berrak konuşmadan doğan o açıklama zarafetini mi arayacak ve olayların sırasını kısa ve anlamlı biçimde sunmakla mı yetinecek? Ya da delilleri parmaklarında sayacak, önermelerin ve bölümlemelerin inceliğini mi kollayacak ve bu türde çoğu zaman âdet olduğu gibi bütün gerginliği gevşetip mi konuşacak?
age , si de morte filii sui vel iniuria, quae morte sit gravior, dicendum patri fuerit, aut in narrando gratiam illam expositionis, quae continget ex sermone puro atque dilucido, quaeret, breviter ac significanter ordinem rei protulisse contentus, aut argumenta diducet in digitos et propositionum ac partitionum captabit leporem et, ut plerumque in hoc genere moris est, intentione omni remissa loquetur?
11.1.54O acı bu arada nereye kaçmış olacak? Gözyaşları nerede durmuş olacak? Sanat kurallarına böylesine kaygısız bir dikkat ortaya nereden atılmış olacak? Acısını dinleyenlere de aktarmak istiyorsa, girişten son söze kadar kesintisiz bir inilti ve aynı hüzün ifadesi korunmayacak mı? Bunu bir yerde gevşetirse, hâkimlerin ruhuna bir daha geri getiremez.
quo fugerit interim dolor ille? ubi lacrimae substiterint? unde se in medium tam secura observatio artium miserit? non ab exordio usque ad ultimam vocem continues quidam gemitus et idem tristitiae vultus servabitur, si quidem volet dolorem suum etiam in audientes transfundere? quem si usquam remiserit, in animum iudicantium non reducet.
11.1.55Bu, özellikle hitabet alıştırması yapanların gözetmesi gereken bir şeydir (eserimin bu kısmına ve bir kez üstlendiğim gençlerin bakımına da göz atmaktan pişman değilim); çünkü okulda pek çok duygu canlandırılır ve biz bunlara avukat olarak değil, başına gelmiş kişiler olarak bürünürüz.
quod praecipue declamantibus (neque enim me paenitet ad hoc quoque opus meum et curam susceptorum semel adolescentium respicere) custodiendum est, quo plures in schola finguntur adfectus, quos non ut advocati, sed ut passi subimus.
11.1.56Bu tür davalar da uydurulur: bazıları büyük bir talihsizlik ya da pişmanlık yüzünden senatodan ölüm hakkı ister. Böyle davalarda yalnız şarkı söyler gibi konuşmak, ki bu kusur yayılmıştır, ya da oynaklık etmek değil, duygular karışmadıkça ve hatta kanıtlamanın kendisinden daha belirgin olmadıkça delil getirmek bile yakışmaz. Çünkü dava görürken acısına ara verebilen kişi onu bütünüyle de bırakabilirmiş gibi görünür.
cum etiam hoc genus simulari litium soleat, cum ius mortis a senatu quidam ob aliquam magnam infelicitatem vel etiam paenitentiam petunt, in quibus non solum cantare, quod vitium pervasit, aut lascivire, sed ne argumentari quidem nisi mixtis, et quidem ita ut ipsa probatione magis emineant, adfectibus decet. nam qui intermittere in agendo dolorem potest, videtur posse etiam deponere.
11.1.57Yine de söz ettiğimiz bu yakışığın korunması belki en çok karşısında konuştuğumuz kişiler bakımından incelenmelidir. Çünkü kuşkusuz her suçlamada hemen şuna dikkat edilmelidir: suçlamaya seve seve inmiş görünmeyelim. Bu yüzden Cassius Severus'un şu sözünü hiç beğenmiyorum: "İyi tanrılar, kazanıyorum!" ve "Yaşamaktan zevk alacağım bir şey: Asprenas'ı sanık olarak görüyorum." Çünkü böyle konuşunca onun haklı ya da zorunlu bir sebeple değil, bir tür suçlama hazzıyla dava açtığı düşünülür.
nescio tamen an huius, de quo loquimur, decoris custodia maxime circa eos, contra quos dicimus, examinanda sit. nam sine dubio in omnibus statim accusationibus hoc agendum est, ne ad eas libenter descendisse videamur. ideoque mihi illud Cassii Severi non mediocriter displicet: di boni, vico; et, quo me vivere iuvet, Asprenatem reum video. non enim iusta ex causa vel necessaria videri potest postulasse eum, sed quadam accusandi voluptate.
11.1.58Bununla birlikte, ortak olan bu kuralın yanında, bazı davalar kendine özgü bir ölçülülük ister. Bu yüzden babasının mallarının yönetimini isteyen kişi babasının sağlığı için üzüntü duysun; oğluna ne kadar ağır suçlamalar yöneltecek olursa olsun, baba da bu zorunluluğun kendisi için en acı şey olduğunu göstersin; hem de yalnız birkaç sözle değil, konuşmasının bütün rengiyle; öyle ki bunu yalnız söylediği değil, gerçekten söylediği de anlaşılsın.
praeter hoc tamen, quod est commune, propriam moderationem quaedam causae desiderant. quapropter et, qui curationem bonorum patris postulabit, doleat eius valetudinem; et quamlibet gravia filio pater obiecturus miserrimam sibi ostendat esse hanc ipsam necessitatem, nec hoc paucis modo verbis, sed toto colore actionis, ut id eum non dicere modo, sed etiam vere dicere appareat.
11.1.59Vasi de dava açan vesayeti altındaki çocuğa hiçbir zaman, sevginin izleri ve çocuğun babasının kutsal bir hatırası kalmayacak kadar öfkelenmesin. Mirastan çıkaran babaya, şikâyet eden karıya karşı davanın nasıl görülmesi gerektiğini, sanırım yedinci kitapta söyledim. Ne zaman kişilerin kendilerinin konuşması, ne zaman bir avukatın sesini kullanması gerektiği ise girişin öğütlerini içeren dördüncü kitapta yer alır.
nec causanti pupillo sic tutor irascatur unquam, ut non remaneant amoris vestigia et sacra quaedam patris eius memoria. iam quomodo contra abdicantem patrem, querentem uxorem, agi causam oporteret, in libro, ut arbitror, septimo dixi. quando etiam ipsos loqui, quando advocati voce uti deceat, quartus liber, in quo prooemii praecepta sunt, continet.
11.1.60Kelimelerde de yakışan ya da çirkin olan bir şey bulunduğundan kimse şüphe etmez. Öyleyse bu konuya yalnız bir şey daha eklemek gerekir; gerçi bu en büyük güçlük taşıyan şeydir: tabiatça pek hoş olmayan ve seçim bize kalsaydı söylememeyi yeğleyeceğimiz şeyler, onları söyleyenlere nasıl yakışıksız düşmez?
esse et in verbis quod deceat aut turpe sit, nemini dubium est. unum iam igitur huic loco, quod est sane summae difficultatis, adiciendum videtur, quibus modis ea, quae sunt natura parum speciosa quaeque non dicere, si utrumlibet esset liberum, maluissemus, non tamen sint indecora dicentibus.
11.1.61Bir oğulun ya da oğulun avukatlarının annesine karşı konuşmak zorunda kalmasından daha sert görünen ya da insanların kulaklarının daha çok reddettiği ne olabilir? Yine de bazen zorunludur; Cluentius Habitus davasında olduğu gibi. Ama Cicero'nun Sassia'ya karşı izlediği yol her zaman izlenmez; o çok iyi yaptığı için değil, ama neyin hangi meselede ve nasıl incittiği çok önemli olduğu için.
quid asperiorem habere frontem potest aut quid aures hominum magis respuunt, quam cum est filio filiive advocatis in matrem perorandum? aliquando tamen necesse est, ut in causa Cluentii Habiti. sed non semper illa via, qua contra Sasiam Cicero usus est; non quia non ille optime, sed quia plurimum refert, qua in re et quo modo laedat.
11.1.62O kadın oğlunun canına açıkça saldırdığı için güçlü biçimde püskürtülmeliydi. Yine de Cicero geriye kalan tek iki şeyi ilahî biçimde korudu: önce ana babaya borçlu olunan saygıyı unutmadı; sonra sebepleri daha derinden ele alarak anneye karşı söyleyeceği şeyin yalnız yapılması gereken değil, zorunlu olan bir şey olduğunu da son derece titizlikle gösterdi.
itaque illa, cum filii caput palam impugnaret, fortiter fuit repellenda. duo tamen, quae sola supererant, divine Cicero servavit, primum, ne oblivisceretur reverentiae, quae parentibus debetur; deinde ut, repetitis altius causis, diligentissime ostenderet, quam id, quod erat in matrem dicturus, non oporteret modo fieri, sed etiam necesse esset.
11.1.63İlk açıklaması da bu oldu, gerçi eldeki meseleyle hiçbir ilgisi yoktu. Zor ve karışık bir davada hiçbir şeye yakışandan önce bakılmaması gerektiğine o kadar inanıyordu. Böylece "ana" adını oğul için değil, hakkında konuştuğu kadın için nefret uyandıran bir ad yaptı.
primaque haec expositio fuit, quanquam ad praesentem quaestionem nihil pertinebat. adeo in causa difficili atque perplexa nihil prius intuendum credidit quam quid deceret. fecit itaque nomen parentis non filio invidiosum, sed ipsi in quam dicebatur.
11.1.64Yine de bir anne bazen daha hafif bir meselede ya da daha az düşmanca biçimde oğluna karşı çıkabilir; o zaman daha yumuşak ve daha alçakgönüllü bir konuşma yakışır. Çünkü özür dileyerek ya kendimize yönelen kıskançlığı azaltırız ya da onu karşı tarafa aktarırız; oğlunun derinden acı çektiği açıkça görülürse, onda suç olmadığına inanılır ve kendiliğinden acınacak biri olur.
potest tamen aliquando mater et in re leviore aut minus infeste contra filium stare; tum lenior atque summissior decebit oratio. nam et satisfaciendo aut nostram minuemus invidiam aut etiam in diversum eam transferemus; et si graviter dolere filium palam fuerit, credetur abesse ab eo culpam fietque ultro miserabilis.
11.1.65Suçu başkalarına çevirmek de yakışır: annenin birilerinin hilesiyle kışkırtıldığına inanılsın; biz de her şeye katlanacağımıza, hiçbir sert söz söylemeyeceğimize tanıklık etmeliyiz; öyle ki sövmekten geri duramasak bile istemiyormuş gibi görünelim. Bir şey yöneltmek gerekecekse de bunu oğulun istemesine rağmen, avukatın sadakati zorladığı için yaptığına inanılmasını sağlamak avukatın vazifesidir. Böylece ikisi de övülebilir.
avertere quoque in alios crimen decet, ut fraude aliquorum concita credatur, et omnia nos passuros, nihil aspere dicturos testandum, ut, etiamsi non possumus non conviciari, nolle videamur. etiam , si quid obiciendum erit, officium est patroni, ut id filio invito, sed fide cogente facere credatur. ita poterit uterque laudari.
11.1.66Anne için söylediğimi, iki ebeveyn için de anlamak gerekir; çünkü babalar ile oğullar arasında da, araya babalık hâkimiyetinden azat girdiğinde, dava görüldüğünü biliyorum. Başka akrabalıklarda da şuna dikkat edilmelidir: istemeye istemeye, zorunlulukla ve az konuştuğumuz düşünülsün; ama her kişiye borçlu olunan saygıya göre daha çok ya da daha az. Azatlıların eski efendilerine karşı davasında da aynı saygı gözetilir. Kısacası birçok şeyi bir kerede kucaklayayım: aynı durumdaki insanların bize karşı yapmasına öfkeleneceğimiz biçimde böyle kişilere karşı dava görmek hiçbir zaman yakışmaz.
quod de matre dixi, de utroque parente accipiendum est; nam inter patres etiam filiosque, cum intervenisset emancipatio, litigatum scio. in aliis quoque propinquitatibus custodiendum est, ut inviti et necessario et parce iudicemur dixisse, magis autem aut minus, ut cuique personae debetur reverentia. eadem pro libertis adversus patronos observantia. et ut semel plura complectar, nunquam decebit sic adversus tales agere personas, quomodo contra nos agi ab hominibus condicionis eiusdem iniquo animo tulissemus.
11.1.67Bu saygı bazen mevki sahiplerine de gösterilir: serbestçe konuşmamızın gerekçesini açıklarız ki kimse bizi onları incitmekte küstah, hatta hırslı sanmasın. Bu yüzden Cicero, Cotta'ya karşı çok ağır konuşacak olduğu ve Publius Oppius'un davası başka türlü görülemeyeceği hâlde, vazifesinin zorunluluğunu uzun bir önsözle mazur gösterdi.
praestatur hoc aliquando etiam dignationibus, ut libertatis nostrae ratio reddatur, ne quis nos aut petulantes in laedendis eis aut etiam ambitiosos putet. itaque Cicero, quanquam erat in Cottam gravissime dicturus, neque aliter agi P. Oppii causa poterat, longa tamen praefatione excusavit officii sui necessitatem.
11.1.68Bazen daha aşağıdakileri, özellikle de çok genç olanları esirgemek ya da esirgiyor görünmek yakışır. Cicero Caelius savunmasında Atratinus'a karşı bu ölçülülüğü kullanır; öyle ki onu düşmanca azarlamıyor, neredeyse bir baba gibi uyarıyor görünür. Çünkü Atratinus hem soylu hem genç idi ve suçlamaya haksız olmayan bir acıyla gelmişti. Ama ölçülülüğümüzün gerekçesini hâkime ya da hazır bulunanlara kabul ettirmemiz gereken durumlarda emek daha azdır; asıl güçlük, karşısında konuştuğumuz kişileri incitmekten çekindiğimiz durumdadır.
aliquando etiam inferioribus praecipueque adolescentulis parcere aut videri decet. utitur hac moderatione Cicero pro Caelio contra Atratinum, ut eum non inimice corripere, sed paene patrie monere videatur. nam et nobilis et iuvenis et non iniusto dolore venerat ad accusandum. sed in his quidem, in quibus vel iudici vel etiam adsistentibus ratio nostrae moderationis probari debet, minor est labor; illic plus difficultatis, ubi ipsos, contra quos dicimus, veremur offendere.
11.1.69Murena savunmasında Cicero'nun karşısına böyle iki kişi birden çıktı: Marcus Cato ve Servius Sulpicius. Yine de Sulpicius'a bütün faziletleri tanıdıktan sonra ondan yalnız konsüllüğe aday olma bilgisini ne kadar yakışıklı biçimde esirgedi! Soylu bir adam ve hukukun önderi, yenilgisine başka hangi şeyle daha kolay katlanırdı? Savunmasının gerekçesini de nasıl açıkladı: Murena'nın makamına karşı Sulpicius'un adaylığını desteklediğini, ama Murena'nın canına karşı yöneltilen suçlamaya aynı desteği borçlu olmadığını söyleyerek!
duae simul huiusmodi personae Ciceroni pro Murena dicenti obstiterunt, M. Catonis Serviique Sulpicii. quam decenter tamen Sulpicio, cum omnes concessisset virtutes, scientiam petendi consulatus ademit? quid enim aliud esset, quo se victum homo nobilis et iuris antistes magis ferret? ut vero rationem defensionis suae reddidit, cum se studuisse petitioni Sulpicii contra honorem Murenae, non idem debere accusationi contra caput diceret!
11.1.70Cato'yu ise ne kadar yumuşak bir ustalıkla ele aldı! Onun tabiatına en yüksek hayranlığı duyuyor, ama bu tabiatın bazı şeylerde onun kendi kusuru yüzünden değil, Stoacı okulun etkisiyle sertleşmiş görünmesini istiyordu; öyle ki aralarında bir forum çekişmesi değil, bir bilginler tartışması geçtiğine inanırdın.
quam molli autem articulo tractavit Catonem Cuius natura summe admiratus non ipsius vitio, sed Stoicae sectae quibusdam in rebus factam duriorem videri volebat; ut inter eos non forensem contentionem, sed studiosam disputationem crederes incidisse.
11.1.71O adamın bu davranışı elbette bir yoldur ve öğütlerin en güvenilir türüdür: birinin gönlünü kırmadan ondan bir şey esirgemek istediğinde, öteki her şeyi ona tanı; yalnız bu konuda ya ötekilerden daha az bilgili olduğunu, mümkünse bunun sebebini de ekleyerek, ya biraz fazla inatçı, ya saf, ya öfkeli, ya da başkalarınca kışkırtılmış olduğunu söyle.
haec est profecto ratio et certissimum praeceptorum genus illius viri observatio, ut, cum aliquid detrahere salva gratia velis, concedas alia omnia: in hoc solo vel minus peritum quam in ceteris, adiecta, si poterit fieri, etiam causa, cur id ita sit, vel paulo pertinaciorem vel credulum vel iratum vel impulsum ab aliis.
11.1.72Çünkü ortak çare şudur: bütün konuşma boyunca yalnız ona duyulan saygı değil, sevgi de eşit ölçüde görünsün. Ayrıca böyle konuşmak için haklı bir sebebimiz olsun ve bunu yalnız ölçülü değil, zorunlu olarak da yapalım.
hoc enim commune remedium est, si in tota actione aequaliter appareat non honor modo eius, sed etiam caritas. praeterea causa sit nobis iusta sic dicendi, neque id moderate tantum faciamus, sed etiam necessario.
11.1.73Bundan farklı, ama daha kolay olan durum, başka bakımlardan çirkin ya da bizim nefret ettiğimiz insanların bazı işlerini övmek gerektiğindedir. Çünkü işin kendisini, kimde olursa olsun, onaylamak yakışır. Cicero, daha önce en büyük düşmanları olan ve aleyhlerine konuşmalar bile yazdığı Gabinius'u ve Publius Vatinius'u savundu; ama böyle yapmanın haklı bir sebebi olsun diye, yeteneğinin ünü için değil sadakati için kaygılandığını söyledi.
diversum ab hoc sed facilius, cum hominum aut alioqui turpium aut nobis invisorum quaedam facta laudanda sunt. decet enim rem ipsam probare in qualicunque persona. dixit Cicero pro Gabinio et P. Vatinio, inimicissimis antea sibi hominibus et in quos orationes etiam scripserat, uerum ait, ut sit iusta causa sic faciendi, non se de ingenii fama, sed de fide esse sollicitum.
11.1.74Cluentius davasında yolu daha güçtü; çünkü davasını kendisinin gördüğü Scamander'in suçlu olduğunu söylemek zorundaydı. Ama bunu hem kendisini davaya getirenlerin ricalarıyla hem de gençliğiyle pek zarif biçimde mazur gösterir; yoksa, hele şüpheli bir davada, suçlu sanıkları düşünmeden üstlenen biri olduğunu itiraf etseydi, kendi otoritesinden çok şey kaybedecekti.
difficilior ei ratio in iudicio Cluentiano fuit, cum Scamandrum necesse haberet dicere nocentem, cuius egerat causam. verum id elegantissime cum eorum, a quibus ad se perductus esset, precibus, tum etiam adolescentia sua excusat, detracturus alioqui plurimum auctoritatis sibi, in causa praesertim suspecta, si eum se esse, qui temere nocentes reos susciperet, fateretur.
11.1.75Düşmanımız olan ya da bir çıkarı yüzünden üstlendiğimiz davadan uzaklaşmış bir hâkimin önünde ise ikna etmenin yolu ne kadar zorsa, konuşmanın yolu o kadar kolaydır. Çünkü onun adaletine ve davamıza güvenerek hiçbir şeyden korkmuyormuş gibi yaparız. Hâkimin kendisini de şan duygusuyla şişirmeli: hükmünde ne kadar az kırgınlığına ya da çıkarına boyun eğerse, sadakati ve vicdanı o kadar parlak olacaktır.
apud iudicem vero, qui aut erit inimicus aut propter aliquod commodum a causa, quam nos susceperimus, aversus, ut persuadendi ardua ratio, ita dicendi expeditissima. fiducia enim iustitiae eius et nostrae causae nihil nos timere simulabimus. ipse erit gloria inflandus, ut tanto clarior eius futura sit fides ac religio in pronuntiando, quanto minus vel offensae vel utilitati suae indulserit.
11.1.76Kendilerinden üst mahkemeye başvurulmuş hâkimlerin önünde de, yeniden onlara gönderilirsek, aynı şey yapılır; dava izin veriyorsa ya bir zorunluluk ya bir yanılgı ya da bir şüphe gerekçesi eklenmelidir. En güvenlisi pişmanlığı itiraf etmek ve suç için özür dilemektir; hâkim de her yoldan öfkesinden utanmaya götürülmelidir.
hoc et apud eos, a quibus appellatum erit, si forte ad eosdem remittemur; adiicienda ratio vel necessitatis alicuius, si id causa concedit, vel erroris vel suspicionis. tutissimum ergo paenitentiae confessio et satisfactio culpae, perducendusque omni modo iudex ad irae pudorem.
11.1.77Bazen hâkimin hüküm verdiği aynı davayı yeniden incelemesi de olur. O zaman şu ortak söz söylenir: başka bir hâkimin önünde onun hükmü hakkında tartışmayacaktık; çünkü onun hükmünü kendisinden başkasının düzeltmesi caiz değildir. Bundan sonrası davaya bağlıdır; dava neye izin verirse, bazı şeylerin bilinmediği, tanıkların eksik kaldığı, ya da (bunu en çekingen biçimde ve başka hiçbir şey yoksa söylemek gerekir) avukatların yetersiz kaldığı akla gelir.
accidit etiam nonnunquam ut eadem de causa, de qua pronuntiarit, cognoscat iterum. tum illud quidem commune: apud alium nos iudicem disputaturos de illius sententia non fuisse, neque enim emendari ab alio quam ipso fas esse; ceterum ex causa, ut quaeque permittet, aut ignorata quaedam aut defuisse testes aut (quod timidissime et, si nihil aliud plane fuerit, dicendum est) patronos non suffecisse succurret.
11.1.78Dava başka hâkimlerin önünde görülse bile, örneğin özgürlük davasının ikinci görülmesinde ya da yüzler mahkemesinin çift davalarında taraflardan biri yenilmişse, her fırsatta hâkimlerin onurunu korumak daha yakışıklı olur; bunu kanıtlar bahsinde daha geniş söyledik. Kendimizin yaptığı şeyleri başkalarında kınamak zorunda kalmamız da olabilir; Tubero'nun Afrika'da bulunduğu için Ligarius'u suçlaması gibi.
etiam , si apud alios iudices agetur, ut in secunda adsertione aut in centumviralibus iudiciis duplicibus, parte victa decentius erit, quotiens contigerit, servare iudicum pudorem; de qua re latius probationum loco dictum est. potest evenire, ut in aliis reprehendenda sint, quae ipsi fecerimus, ut obiicit Tubero Ligario, quod in Africa fuerit.
11.1.79Seçim rüşvetinden mahkûm olmuş bazı kişiler de itibarlarını geri kazanmak için aynı suçla suçlanan kişileri ihbar etmişlerdir; okullarda da sefih bir genç, sefih babasını suçlar. Bunun nasıl yakışıklı biçimde yapılabileceğini ben bulamıyorum; meğer ki kişi, yaş, zaman, sebep, yer ya da niyet gibi bir fark bulunsun.
et ambitus quidam damnati recuperandae dignitatis gratia reos eiusdem criminis detulerunt, ut in scholis luxuriantem patrem luxuriosus ipse iuvenis accusat. id quomodo decenter fieri possit, equidem non invenio, nisi aliquid reperitur, quod intersit, persona, actas, tempus, causa, locus, animus.
11.1.80Tubero, kendisinin genç yaşta babasının yanında durduğunu, babasının da senato tarafından savaşa değil tahıl satın almaya gönderildiğini, izin verilir verilmez taraftan çekildiğini söyler. Ligarius ise ona göre hem direnmiş, hem de ikisi de devletin selametini isterken aralarında itibar çekişmesi bulunan Gnaeus Pompeius'un değil, Iuba'nın ve Roma halkının en büyük düşmanı Afrikalıların tarafında durmuştu.
Tubero , iuvenem se patri haesisse, illum a senatu missum non ad bellum, sed ad frumentum coemendum ait, ut primum licuerit, a partibus recessisse; Ligarium et perseverasse et non pro Cn. Pompeio, inter quem et Caesarem dignitatis fuerit contentio, cum salvam uterque rem publicam vellet, sed pro iuba atque Afris inimicissimis populo Romano stetisse.
11.1.81Bununla birlikte başkasının suçunu suçlamak en kolay, kendi suçunu itiraf ettiğin yerdedir. Ama bu artık ihbarcının işidir, davacının değil. Hiçbir mazeret bulunmuyorsa, yalnız pişmanlık bir renk taşır. Çünkü birlikte yanıldığı kişilerden nefret etmeye dönen kişi yeterince düzelmiş görünebilir.
ceterum vel facillimum est, ibi alienam culpam incusare, ubi fateris tuam. verum id iam indicis est, non actoris. quodsi nulla contingit excusatio, sola colorem habet paenitentia. potest enim videri satis emendatus, qui in odium eorum, in quibus erraverat, ipse conversus est.
11.1.82Bazı durumlar vardır ki işin tabiatı gereği bunu yakışıksız kılmaz: bir fahişeden doğmuş bir babanın, bir fahişeyle evlendiği için oğlunu mirastan çıkarması gibi. Bu okul konusudur, ama forumda da olamayacak bir şey değildir. Burada baba çirkinleşmeden pek çok şey söyleyebilir: bütün ana babaların dileğinin, çocuklarının kendilerinden daha onurlu olması olduğunu (çünkü bir kızı olsaydı, fahişe olan annesi bile onun iffetli olmasını isterdi); ya da kendisinin daha aşağı bir konumda olduğunu (çünkü onun böyle biriyle evlenmesine izin vardı); ya da kendisini uyaracak bir babası olmadığını.
sunt enim casus quidam, qui hoc natura ipsa rei non indecens faciant: ut cum pater ex meretrice natum, quod duxerit meretricem in matrimonium, abdicat; scholastica materia sed non quae in foro non possit accidere. hic igitur multa non deformiter dicet: vel quod omnium sit votum parentum, ut honestiores quam sint ipsi liberos habeant, (nam et si filia nata, meretrix eam mater pudicam esse voluisset) vel quod humilior ipse fuerit, (licet enim huic ducere) vel quod non habuerit patrem qui moneret;
11.1.83 Hatta oğlunun tam da bu yüzden bunu yapmaması gerektiğini: evin utancını tazelememek, babasının evliliğini, annesinin de önceki hayatının zorunluluğunu yüzlerine vurmamak, kısacası kendi çocuklarına da yeniden bir kanun koymamak için. O fahişede bu babanın şimdi katlanamayacağı kendine özgü bir çirkinlik bulunduğu da inandırıcı olur. Ötekilerini geçiyorum; çünkü şimdi hitabet alıştırması yapmıyoruz, yalnız konuşanın bazen sakıncaların kendisini iyi kullanabileceğini gösteriyoruz.
quin eo minus id faciendum filio fuisse, ne renovaret domus pudorem et exprobraret patri nuptias, matri prioris vitae necessitatem, ne denique legem quandam suis quoque rursum liberis daret. credibilis erit etiam propria quaedam in illa meretrice turpitudo, quam nunc hic pater ferre non possit. alia praetereo; neque enim nunc declamamus, sed ostendimus nonnunquam posse dicentem ipsis incommodis bene uti.
11.1.84Asıl çalkantı, kişinin utanılacak şeylerden, örneğin ırza geçilmekten, özellikle erkeklerde, ya da ağzının kirletilmesinden şikâyet ettiği yerdedir. Kişi kendisi konuşuyorsa bir şey demiyorum; çünkü ona inilti, gözyaşı ve hayata lanet okumaktan başka ne yakışır? Öyle ki hâkim o acıyı işitmekten çok anlasın. Ama avukat da benzer duygulardan geçmelidir; çünkü bu tür bir haksızlığı itiraf etmek, onu yapmaya cüret edenlerden çok uğrayanlar için utanç vericidir.
illic maior aestus, ubi quis pudenda queritur, ut stuprum, praecipue in maribus, aut os profanatum. non dico, si loquatur ipse; nam quid aliud ei quam gemitus ac fletus et exsecratio vitae conveniat, ut iudex intelligat potius dolorem illum quam audiat? sed patrono quoque per similes adfectus eundum erit, quia hoc iniuriae genus verecundius est fateri passis quam ausis.
11.1.85Çoğu durumda konuşmanın sertliği başka bir renkle yumuşatılmalıdır; Cicero'nun kanun dışı ilan edilenlerin çocukları hakkında yaptığı gibi. Onurlu ana babalardan ve atalardan doğmuş insanların devlet işlerinden uzaklaştırılmasından daha zalimce ne olabilir? Bu yüzden ruhları işlemenin o en büyük ustası bunun sert olduğunu kabul eder, ama devletin düzeninin Sulla'nın kanunlarına öylesine bağlı olduğunu ileri sürer ki bunlar kaldırılırsa devlet ayakta kalamaz. Böylece karşısında konuştuğu kişilerin de yararına bir şey yapıyormuş gibi görünmeyi başardı.
mollienda est in plerisque alio colore asperitas orationis, ut Cicero de proscriptorum liberis fecit. quid enim crudelius quam homines honestis parentibus ac maioribus natos a re publica summoveri? itaque durum id esse summus ille tractandorum animorum artifex confitetur, sed ita legibus Sullae cohaerere statum civitatis adfirmat, ut iis solutis stare ipsa non possit. adsecutus itaque est, ut aliquid eorum quoque causa videretur facere contra quos diceret.
11.1.86Şakalar bahsinde de talihsizliğe saldırmanın ne kadar çirkin olduğunu ve küstahlığın bütün zümrelere, soylara ya da halklara saldırmaması gerektiğini hatırlatmıştım. Ama bazen avukatlığın sadakati bazı insanların bütün sınıfı hakkında, azatlılar, askerler, vergi mültezimleri ya da benzeri başkaları hakkında bir şeyler söylemeyi zorunlu kılar.
illud etiam in iocis monui, quam turpis esset fortunae insectatio, et ne in totos ordines aut gentes aut populos petulantia incurreret. sed interim fides patrocinii cogit quaedam de universo genere aliquorum hominum dicere, libertinorum vel militum vel publicanorum vel similiter aliorum.
11.1.87Bütün bu durumlarda ortak çare şudur: incitici şeyleri seve seve ele almıyormuş gibi görün, her şeye değil yalnız yıkılması gereken şeye saldır, bir şeyi kınarken başka bir şeyi övgüyle dengele.
in quibus omnibus commune remedium est, ut ea, quae laedunt, non libenter tractare videaris nec in omnia impetum facias, sed in id quod expugnandum est, et reprehendens alia laude compenses:
11.1.88 Askerlerin açgözlü olduğunu söyle, ama tehlikeler ve kan karşılığında kendilerine daha büyük ödüller borçlu olunduğunu düşünmelerinin şaşırtıcı olmadığını da ekle; küstah olduklarını söyle, ama bunun barıştan çok savaşa alışmış olmalarından ileri geldiğini de. Azatlılardan otorite esirgenmelidir; ama kölelikten çıkmalarını sağlayan çalışkanlıklarına tanıklık edilebilir.
si cupidos milites dicas, sed non mirum, quod periculorum ac sanguinis maiora sibi deberi praemia putent; eosdem petulantes, sed hoc fieri, quod bellis magis quam paci consuerint. libertinis detrahenda est auctoritas; licet iis testimonium reddere industriae, per quam exierint de servitute.
11.1.89Yabancı milletlere gelince, Cicero çeşitli davranır: Yunan tanıklardan güvenilirliği esirgeyecekken onlara öğrenimi ve edebiyatı tanır ve o milleti sevdiğini açıklar; Sardları küçümser, Allobrogları düşman gibi suçlar. Bunların hiçbiri söylendiği sırada uygunsuz ya da yakışığı gözetme kaygısından uzak değildi.
quod ad nationes exteras pertinet, Cicero varie: detracturus Graecis testibus fidem, doctrinam iis concedit ac litteras, seque eius gentis amatorem esse profitetur, Sardos contemnit, Allobrogas ut hostes insectatur; quorum nihil tunc, cum diceretur, parum aptum aut remotum cura decoris fuit.
11.1.90Bir şeyde kıskançlık uyandıran bir yan varsa, kelimelerin ölçülülüğüyle de ondan bir şey eksiltilir: sert birine "fazla katı", haksız birine "kanaatiyle yanılmış", inatçı birine "amacına ölçüsüzce bağlı" dersin; çoğu zaman onları deyim yerindeyse akılla yenmeye çalışırsın; bu da en yumuşak yoldur.
verborum etiam moderatione detrahi solet, si qua est rei invidia: si asperum dicas nimium severum, iniustum persuasione labi, pertinacem ultra modum tenacem esse propositi; plerumque velut ipsos coneris ratione vincere, quod est mollissimum.
11.1.91Bunlardan başka her aşırılık yakışıksızdır; bu yüzden işin tabiatına yeterince uygun olan şey bile ölçüsünde tutulmazsa çekiciliğini yitirir. Bunun gözetilmesi, ne kadarının yeterli olduğu ve kulakların ne kadarını kabul edeceği, öğütlerle aktarılmaktan çok bir tür muhakemeyle hissedilebilir. Bu işin bir ölçüsü ve deyim yerindeyse bir tartısı yoktur; çünkü yiyeceklerde olduğu gibi bazı şeyler bazılarını daha çok doyurur.
indecorum est super haec omne nimium, ideoque etiam quod natura rei satis aptum est, nisi modo quoque temperatur, gratiam perdit. cuius rei observatio iudicio magis quodam sentiri quam praeceptis tradi potest, quantum satis sit et quantum recipiant aures. non habet res mensuram et quasi pondus, quia ut in cibis alia aliis magis complent.
11.1.92Kısaca şunu da eklemek gerekiyor: birbirinden pek farklı söz faziletlerinin yalnız kendi hayranları olmakla kalmaz, çoğu zaman aynı kişilerce övülürler. Çünkü Cicero bir yerde en iyi şeyin, taklitle kolayca erişebileceğini sandığın ama erişemediğin şey olduğunu yazar. Başka bir yerde ise herkesin yapabileceğine güveneceği biçimde değil, hiç kimsenin yapamayacağı biçimde konuşmaya çalıştığını söyler.
adiiciendum etiam breviter videtur, quod fit ut dicendi virtutes diversissimae non solum suos amatores habeant, sed ab eisdem saepe laudentur. nam Cicero quodam loco scribit, id esse optimum, quod, cum te facile credideris consequi imitatione, non possis. alio vero, non id egisse, ut ita diceret, quomodo se quilibet posse confideret, sed quomodo nemo.
11.1.93Bu birbiriyle çelişiyor görünebilir. Ama ikisi de haklı olarak övülür; çünkü fark davaların türündedir: yapmacıksız konuşmanın o sadeliği ve deyim yerindeyse kaygısızlığı çok küçük davalara şaşırtıcı biçimde yakışır, o hayranlık uyandıran söyleyiş tarzı ise daha büyük davalara daha uygundur. Cicero ikisinde de üstündür; bilgisizler bunlardan birine erişebileceklerine inanırlar, anlayanlar ise hiçbirine.
quod potest pugnare inter se videri. verum utrumque ac merito laudatur; causarum enim modo distat, quia simplicitas illa et velut securitas inadfectatae orationis mire tenues causas decet, maioribus illud admirabile dicendi genus magis convenit. in utroque eminet Cicero; ex quibus alterum imperiti se posse consequi credent, neutrum, qui intelligunt.
11.2.12. Bölüm
Bazıları hafızanın yalnız tabiatın bir armağanı olduğunu düşünmüştür. Onda tabiatın payı kuşkusuz pek büyüktür; ama hafıza da, öteki her şey gibi, işlendikçe büyür. Şimdiye dek söz ettiğimiz bütün emek de, öteki kısımlar bu deyim yerindeyse can soluğuyla bir arada tutulmadıkça boşunadır. Çünkü her öğrenim hafızaya dayanır; işittiğimiz her şey akıp gidiyorsa bize boşuna öğretilir. Örneklerin, kanunların, hukukçu görüşlerinin, kısacası sözlerin ve olayların hatibin bolca sahip olması ve her zaman elinin altında tutması gereken o hazinelerini de bu aynı güç hazır eder. Hafızaya belagatin hazinesi denmesi boşuna değildir.
memoriam quidam naturae modo esse munus existimaverunt, estque in ea non dubie plurimum, sed ipsa excolendo sicut alia omnia augetur; et totus, de quo diximus adhuc, inanis est labor, nisi ceterae partes hoc velut spiritu continentur. nam et omnis disciplina memoria constat, frustraque docemur, si quidquid audimus praeterfluat; et exemplorum, legum, responsorum, dictorum denique factorumque velut quasdam copias, quibus abundare quasque in promptu semper habere debet orator, eadem illa vis praesentat. neque immerito thesaurus hic eloquentiae dicitur.
11.2.2Ama çok dava görecek olanlar yalnız sağlam biçimde akılda tutmakla kalmamalı, çabuk da kavramalıdır; yalnız yazdıklarını tekrar tekrar okuyarak kucaklamamalı, düşündüklerinde de konuların ve kelimelerin örgüsünü izlemeli, karşı tarafın söylediklerini de hatırlamalıdır; üstelik bunları mutlaka söylendikleri sırayla çürütmemeli, uygun yerlere koymalıdır.
sed non firme tantum continere, verum etiam cito percipere multa acturos oportet, nec quae scripseris modo iterata lectione complecti, sed in cogitatis quoque rerum ac verborum contextum sequi, et quae sint ab adversa parte dicta meminisse, nec utique ea, quo dicta sunt ordine, refutare, sed opportunis locis ponere.
11.2.3Peki ya doğaçlama konuşma? Bana zihnin başka bir canlılığına dayanıyor gibi görünmez. Çünkü bazı şeyleri söylerken söyleyeceğimiz şeylere bakmamız gerekir. Böylece düşünce her zaman ileriye gittiği için daha uzaktakini arar; bulduğu her şeyi de bir bakıma hafızaya emanet eder; hafıza da deyim yerindeyse aracı bir el gibi, buluştan aldığını üsluba teslim eder.
quid? extemporalis oratio non alio mihi videtur mentis vigore constare. nam dum alia dicimus, quae dicturi sumus intuenda sunt. ita , cum semper cogitatio ultra eat, id quod est longius quaerit, quidquid autem repperit quodam modo apud memoriam deponit; quod illa quasi media quaedam manus acceptum ab inventione tradit elocutioni.
11.2.4Ama hafızayı neyin meydana getirdiği üzerinde durmam gerektiğini sanmıyorum; gerçi çoğu kişi, yüzüklerin mühürleri mumda nasıl korunursa, ruha da bazı izlerin basıldığını düşünür. Ben de, hafızanın yapıya göre daha ağır ve daha sağlam olduğunu görürken, ona bir de sanat tanımaya cesaret edecek kadar saf olmayacağım.
non arbitror autem mihi in hoc immorandum, quid sit quod memoriam faciat, quanquam plerique imprimi quaedam vestigia animo, velut in ceris anulorum signa serventur, existimant. neque ero tam credulus, ut, qui habitu tardiorem firmioremque memoriam fieri videam, ei artem quoque audeam impertire.
11.2.5Tabiata hayran kalmak daha çok içimden gelir: bunca eski şey bunca zaman sonra yeniden çağrılıp kendini geri verir ve sunar; hem de yalnız arayanlara değil, bazen kendiliğinden; yalnız uyanıkken değil, uykuya dalmışken de.
magis admirari naturam subit, tot res vetustas tanto ex intervallo repetitas reddere se et offerre, nec tantum requirentibus sed etiam sponte interim, nec vigilantibus sed etiam quiete compositis:
11.2.6 Hele akıldan yoksun görünen hayvanlar bile hatırlar ve tanır, ne kadar uzun bir yoldan götürülürlerse götürülsünler alışık oldukları yerlere geri dönerler. Peki ya şu çeşitlilik şaşırtıcı değil mi: en yakın şeyler akıldan çıkar, eskiler yapışıp kalır; dünü unutanlar çocuklukta yaptıklarını hatırlar.
eo magis, quod illa quoque animalia, quae carere intellectu videntur, meminerunt et agnoscunt et quamlibet longo itinere deducta ad adsuetas sibi sedes revertuntur. quid? non haec varietas mira est, excidere proxima, vetera inhaerere? hesternorum immemores acta pueritiae recordari?
11.2.7Bir de şuna ne demeli: bazı şeyler arandığında saklanır, aynı şeyler tesadüfen aklımıza geliverir. Hafıza her zaman kalıcı değildir, ama bazen geri de döner. Yine de konuşma yeteneği onu bu ışığa çıkarmasaydı, gücünün ne kadar büyük, o ilahîliğinin ne kadar yüce olduğu bilinmeyecekti.
quid quod quaedam requisita se occultant et eadem forte succurrunt? nec manet semper memoria, sed aliquando etiam redit? nesciretur tamen, quanta vis esset eius, quanta divinitas illa, nisi in hoc lumen vim orandi extulisset. non
11.2.8 Çünkü yalnız konuların değil kelimelerin sırasını da sağlar; bunları da az sayıda birbirine bağlamakla kalmaz, neredeyse sonsuza kadar sürdürür; en uzun konuşmalarda bile hafızanın sadakatinden önce dinleme sabrı tükenir.
enim rerum modo sed etiam verborum ordinem praestat, nec ea pauca contexit, sed durat prope in infinitum, et in longissimis actionibus prius audiendi patientia quam memoriae fides deficit.
11.2.9Bunun kendisi de bir sanatın bulunduğunun ve tabiata bir yöntemle yardım edildiğinin delilidir; çünkü aynı şeyi öğrenim görmüşken yapabiliriz, öğrenimsiz ve alıştırmasızken yapamayız. Gerçi Platon'da yazı kullanımının hafızaya engel olduğunu okuyorum; çünkü elbette yazıya emanet ettiğimiz şeyleri
quod et ipsum argumentum est subesse artem aliquam iuvarique ratione naturae, cum idem docti facere illud, indocti inexercitatique non possimus. quanquam invenio apud Platonem obstare memoriae usum litterarum, videlicet quoniam illa, quae scriptis reposuimus,
11.2.10 korumayı bırakırız ve bu güvenin kendisiyle onları salıveririz. Bu kısımda zihnin dikkatinin, gözlerin baktığı şeylerin görünüşünden ayrılmayan keskin bakışı gibi, pek büyük önem taşıdığından da şüphe yoktur. Ezberlemek için birkaç gün boyunca yazdığımız şeyleri düşünmenin kendisiyle aklımızda tutmamız bundandır.
velut custodire desinimus et ipsa securitate dimittimus. nec dubium est quin plurimum in hac parte valeat mentis intentio et velut acies luminum a prospectu rerum, quas intuetur, non aversa. unde accidit, ut quae per plures dies scribimus ediscendi causa, cogitatione ipsa contineamus.
11.2.11Hafıza sanatını ilk gösterenin Simonides olduğu söylenir. Onun hikâyesi herkesçe bilinir: Taç giymiş bir boksöre, kazananlar için yazılan türden bir şiiri kararlaştırılmış bir ücret karşılığında yazmış, ama ücretin bir kısmı ona verilmemiş; çünkü şairlerde çok sık rastlanan bir âdetle konudan sapıp Kastor ile Polluks'u övmeye girişmişti. Bu yüzden ücretin bir kısmını işlerini övdüğü o ikisinden istemesi söylendi.
artem autem memoriae primus ostendisse dicitur Simonides. cuius vulgata fabula est: cum pugili coronato carmen, quale componi victoribus solet, mercede pacta scripsisset, abnegatam ei pecuniae partem, quod more poetis frequentissimo digressus in laudes Castoris ac Pollucis exierat. quapropter partem ab iis petere, quorum facta celebrasset, iubebatur.
11.2.12Anlatıldığına göre onlar da borcu ödediler. Aynı zaferin onuruna büyük bir ziyafet verilmiş ve Simonides de bu yemeğe çağrılmıştı; atlarla gelmiş iki gencin onu büyük bir ısrarla görmek istediği haberiyle dışarı çağrıldı. O gençleri bulamadı, ama tanrıların kendisine minnettar olduğunu sonuçtan öğrendi.
et persolverunt, ut traditum est. nam cum esset grande convivium in honorem eiusdem victoriae atque adhibitus ei cenae Simonides, nuntio est excitus, quod eum duo iuvenes equis advecti desiderare maiorem in modum dicebantur. et illos quidem non invenit, fuisse tamen gratos erga se deos exitu comperit.
11.2.13Çünkü o eşikten henüz çıkmıştı ki o yemek salonu davetlilerin üzerine çöktü; onları öyle ezdi ki gömmek için arayan yakınları, ezilenlerin yalnız yüzlerini değil bütün uzuvlarını da hiçbir işaretle ayırt edemedi. O zaman Simonides'in herkesin hangi sırayla yemeğe uzandığını hatırlayarak cesetleri yakınlarına teslim ettiği söylenir.
nam vix eo ultra limen egresso, triclinium illud supra convivas corruit atque ita confudit, ut non ora modo oppressorum, sed membra etiam omnia requirentes ad sepulturam propinqui nulla nota possent discernere. tum Simonides dicitur memor ordinis, quo quisque discubuerat, corpora suis reddidisse.
11.2.14Ama bu şiirin Karystoslu Glaukos için mi, Leokrates için mi, Agatharkhos için mi, Skopas için mi yazıldığı konusunda yazarlar arasında büyük bir anlaşmazlık vardır. Bu ev, Simonides'in kendisinin bir yerde ima ettiği ve Apollodoros'un, Eratosthenes'in, Euphorion'un ve Larissalı Eurypylos'un anlattığı gibi Pharsalos'ta mıydı, yoksa Apollas ile Kallimakhos'un anlattığı gibi Krannon'da mı? Cicero bu ikinci rivayeti izleyerek söylentiyi daha geniş yaymıştır.
est autem magna inter auctores dissensio, Glaucone Carystio an Leocrati an Agatharcho an Scopae scriptum sit id carmen; et Pharsali fuerit haec domus, ut ipse quodam loco significare Simonides videtur utque Apollodorus et Eratosthenes et Euphorion et Larissaeus Eurypylus tradiderunt, an Crannone, ut Apollas Callimachus, quam secutus Cicero hanc famam latius fudit.
11.2.15Soylu Thessalialı Skopas'ın o ziyafette öldüğü kesindir; buna kız kardeşinin oğlu da eklenir; ölenlerin çoğunun daha yaşlı olan başka bir Skopas'ın soyundan geldiği de sanılır.
scopam nobilem Thessalum periisse in eo convivio constat; adiicitur sororis eius filius; putant et ortos plerosque ab alio Scopa, qui maior aetate fuerit.
11.2.16Gerçi bana Tyndareos oğullarıyla ilgili kısmın tamamı efsane gibi geliyor; şairin kendisi de bu olaydan hiçbir yerde söz etmez, oysa böyle büyük bir şanı elbette susarak geçmezdi.
quanquam mihi totum de Tyndaridis fabulosum videtur, neque omnino huius rei meminit usquam poeta ipse, profecto non taciturus de tanta sua gloria.
11.2.17Simonides'in bu yaptığından, ruhta işaretlenmiş yerlerin hafızaya yardım ettiği fark edilmiş görünür; herkes buna kendi deneyimiyle inanabilir. Çünkü bir süre sonra bazı yerlere döndüğümüzde, yalnız o yerleri tanımakla kalmaz, orada yaptığımız şeyleri de hatırlarız; kişiler aklımıza gelir, bazen sessiz düşüncelerimiz bile zihnimize geri döner. Demek ki çoğu durumda olduğu gibi sanat deneyden doğmuştur. Olabildiğince geniş, çok çeşitlilikle işaretlenmiş yerler seçerler;
ex hoc Simonidis facto notatum videtur, iuvari memoriam signatis animo sedibus, idque credere suo quisque experimento potest. Nam cum in loca aliqua post tempus reversi sumus, non ipsa agnoscimus tantum, sed etiam, quae in his fecerimus, reminiscimur personaeque subeunt, nonnunquam tacitae quoque cogitationes in mentem revertuntur. nata est igitur, ut in plerisque, ars ab experimento. loca deligunt quam maxime spatiosa,
11.2.18 örneğin büyük ve birçok bölmeye ayrılmış bir ev. Orada dikkat çekici ne varsa ruhlarına titizlikle yerleştirirler ki düşünce onun bütün kısımlarını duraksamadan ve beklemeden dolaşabilsin. İlk emek de şudur: karşılaşılan hiçbir şeyde takılıp kalmamak; çünkü başka bir hafızaya yardım edecek hafıza, sağlam olmaktan da öte olmalıdır.
multa varietate signata, domum forte magnam et in multos diductam recessus. in ea quidquid notabile est, animo diligenter adfigunt, ut sine cunctatione ac mora partes eius omnes cogitatio possit percurrere. et primus hic labor est non haerere in occursu; plus enim quam firma debet esse memoria, quae aliam memoriam adiuvet.
11.2.19Sonra yazdıklarını ya da düşünmeyle kucakladıklarını kendilerine hatırlatacak bir işaretle işaretlerler. Bu işaret ya bütün konudan alınabilir, örneğin denizcilik ya da askerlik hakkındaysa; ya da bir kelimeden; çünkü akıldan çıkan şeyler tek bir kelimenin hatırlatmasıyla bile hafızaya geri konur. Denizciliğin işareti bir çapa, askerliğin işareti bir silah parçası olsun.
tum , quae scripserunt vel cogitatione complexi sunt, aliquo signo, quo moneantur, notant; quod esse vel ex re tota potest, ut de navigatione, militia, vel ex verbo aliquo; nam etiam excidentes unius admonitione verbi in memoriam reponuntur. Sit autem signum navigationis ut ancora, militiae ut aliquid ex armis.
11.2.20Bunları şöyle dağıtırlar: ilk düşünceyi deyim yerindeyse giriş holüne, ikinciyi, diyelim ki avluya bırakırlar; sonra yağmur havuzlarının çevresini dolaşır ve düşünceleri yalnız yatak odalarına ya da oturma odalarına değil, heykellere ve benzeri şeylere de sırayla emanet ederler. Bu yapıldıktan sonra hafızadan bir şey yeniden çağrılacağı zaman, bu yerleri baştan itibaren gözden geçirmeye başlarlar ve her birine emanet ettiklerini, onların görüntüsünün hatırlattığı biçimde geri isterler. Böylece hatırlanması gereken şeyler ne kadar çok olursa olsun, her biri bir koroda olduğu gibi birbirine bağlanır; sonra gelenleri öncekilere bağlarken de yalnız ezberleme emeğiyle yanılmazlar.
haec ita digerunt. primum sensum vestibulo quasi adsignant, secundum, puta, atrio, tum impluvia circumeunt, nec cubiculis modo aut exedris, sed statuis etiam similibusque per ordinem committunt. hoc facto, cum est repetenda memoria, incipiunt ab initio loca haec recensere, et quod cuique crediderunt reposcunt, ut eorum imagine admonentur. ita , quamlibet multa sint, quorum meminisse oporteat, fiunt singula conexa quodam choro, nec errant coniungentes prioribus consequentia solo ediscendi labore.
11.2.21Ev için söylediğimi kamu binalarında, uzun bir yolda, şehirlerin çevresinde ve resimlerde de yapmak mümkündür. Bu imgeleri insanın kendisinin uydurması da caizdir. Öyleyse ya uydurulan ya da alınan yerlere ve mutlaka uydurulması gereken imgelere ya da hayallere ihtiyaç vardır. İmgeler, ezberlenecek şeyleri işaretlediğimiz kelimelerdir; öyle ki Cicero'nun dediği gibi, yerleri mumlu levha, hayalleri de harf yerine kullanalım.
quod de domo dixi, et in operibus publicis et in itinere longo et urbium ambitu et picturis fieri potest. etiam fingere sibi has imagines licet. opus est ergo locis, quae vel finguntur vel sumuntur, et imaginibus vel simulacris, quae utique fingenda sunt. imagines voces sunt, quibus ea quae ediscenda sunt notamus, ut, quomodo Cicero dicit, locis pro cera, simulacris pro litteris utamur.
11.2.22Şunu da kelimesi kelimesine aktarmak en iyisi olur: "Pek çok, belirgin, açık ve aralarında ölçülü mesafeler bulunan yerler kullanılmalı; imgeler ise hareket eden, keskin, dikkat çekici, ruhla karşılaşıp onu çabucak sarsabilecek imgeler olmalıdır." Bu yüzden Metrodoros'un, güneşin içinden geçtiği on iki burçta üç yüz altmış yeri nasıl bulduğuna daha çok şaşırıyorum. Bu kuşkusuz hafızasıyla, tabiatından çok kendi sanatıyla övünen birinin boşluğu ve böbürlenmesiydi.
illud quoque ad verbum ponere optimum fuerit: locis est utendum multis, inlustribus, explicatis, modicis intervallis, imaginibus autem agentibus, acribus, insignitis, quae occurrere celeriterque percutere animum possint. quo magis miror, quomodo Metrodorus in XII signis, per quae sol meat, trecenos et sexagenos invenerit locos. vanitas nimirum fuit atque iactatio circa memoriam sua potius arte quam natura gloriantis.
11.2.23Elbette bunların bazı şeylerde faydalı olduğunu inkâr etmem; örneğin sırayla işitilmiş pek çok şeyin adını geri vermek gerekiyorsa. Çünkü bu şeyleri öğrendikleri yerlere koyarlar: örnek vereyim, masayı giriş holüne, kürsüyü avluya ve ötekileri de böyle; sonra yeniden gözden geçirirken nereye koyduklarını bulurlar.
equidem haec ad quaedam prodesse non negaverim, ut si rerum nomina multa per ordinem audita reddenda sint. namque in iis quae didicerunt locis ponunt res illas: mensam, ut hoc utar, in vestibulo et pulpitum in atrio et sic cetera, deinde relegentes inveniunt, ubi posuerunt.
11.2.24Belki de mezat bittikten sonra kime ne sattıklarını, sarrafların defterleri tanıklık edecek biçimde geri sayanlar buna yardım almışlardır; Hortensius'un bunu yaptığını söylerler. Ama aynı yöntem, kesintisiz bir konuşmaya ait olan şeyleri ezberlerken daha az faydalı olur. Çünkü düşünceler konularla aynı imgeye sahip değildir, onlar için ayrıca bir imge uydurmak gerekir; gerçi yer, yapılmış bir konuşmayı hatırlattığı gibi bunları da bir şekilde hatırlatır. Ama kelimelerin örgüsü aynı sanatla nasıl kavranacak?
et forsitan hoc sunt adiuti qui, auctione dimissa, quid cuique vendidissent testibus argentariorum tabulis reddiderunt; quod praestitisse Hortensium dicunt. minus idem proderit in ediscendis, quae orationis perpetuae erunt. nam et sensus non eandem imaginem quam res habent, cum alterum fingendum sit, et horum tamen utcunque commonet locus, sicut sermonis alicuius habiti. at verborum contextus eadem arte quomodo comprehendetur?
11.2.25Bazı şeylerin, örneğin bağlaçların, hiçbir hayalle işaretlenemeyeceğini bir yana bırakıyorum. Diyelim ki kısaltma işaretleriyle yazanlar gibi her şeyin kesin imgelerine ve elbette sonsuz yerlere sahibiz; Verres'e karşı ikinci davanın beş kitabında ne kadar kelime varsa onların hepsi bu yerlerde açılsın; hepsini de deyim yerindeyse emanet edilmiş şeyler gibi hatırlayalım: hafızanın bu ikili kaygısıyla konuşmanın akışının da engellenmesi zorunlu olmaz mı?
mitto quod quaedam nullis simulacris significari possunt, ut certe coniunctiones. habeamus enim sane, ut qui notis scribunt, certas imagines omnium et loca scilicet infinita, per quae verba, quot sunt in quinque contra Verrem secundae actionis libris, explicentur, meminerimus etiam omnium quasi depositorum: nonne impediri quoque dicendi cursum necesse est duplici memoriae cura?
11.2.26Çünkü her kelime için her bir biçime dönüp bakmak gerekecekse, birbirine bağlı sözler nasıl akabilir? Bu yüzden Cicero'nun bu alıştırmayı kullandığını söylediği Kharmadas ve az önce söz ettiğim Skepsisli Metrodoros, kendi yöntemlerini kendilerine saklasınlar; biz daha sade şeyler öğretelim.
nam quomodo poterunt copulata fluere, si propter singula verba ad singulas formas respiciendum erit? quare et Charmadas et Scepsius, de quo modo dixi, Metrodorus, quos Cicero dicit usos hac exercitatione, sibi habeant sua; nos simpliciora tradamus.
11.2.27Hafızada tutulacak konuşma uzunsa, onu parça parça ezberlemek faydalı olur; çünkü hafıza en çok yükten sıkıntı çeker. Bu parçalar da pek küçük olmasın; yoksa yine çok sayıda olurlar ve konuşmayı bölüp doğrarlar. Kesin bir ölçü de şart koşmam; en iyisi her konu başlığı nerede bitiyorsa oradan bölmektir, meğer ki o başlık da bölünmesi gerekecek kadar uzun olsun.
si longior complectenda memoria fuerit oratio, proderit per partes ediscere; laborat enim maxime onere; et hae partes non sint perexiguae, alioqui rursus multae erunt et eam distinguent atque concident. nec utique certum imperaverim modum, sed maxime ut quisque finietur locus, ni forte tam numerosus, ut ipse quoque dividi debeat.
11.2.28Belli sınırlar konmalıdır ki en güç olan kelime örgüsünü kesintisiz ve sık tekrar, parçaları da birbirine tekrarlanan sıra bağlasın. En güç yapışan şeylere, hatırlanınca hafızayı uyaracak ve deyim yerindeyse uyandıracak bazı işaretler koymak da faydasız değildir.
dandi sunt certi quidam termini, ut contextum verborum, qui est difficillimus, continua et crebra meditatio, partes deinceps ipsas repetitus ordo coniungat. non est inutile, iis quae difficillimus haereant aliquas apponere notas, quarum recordatio commoneat et quasi excitet memoriam;
11.2.29Hemen hiç kimse de her yere hangi işareti ayırdığını bilmeyecek kadar talihsiz değildir. Ama bu konuda ağırsa, şu çareyi de kullanacaktır: işaretlerin kendisini (o sanattan bu kadarı faydasız değildir) akıldan kaçan düşüncelere uydurmak; yukarıda önerdiğim gibi, gemiden söz edilecekse bir çapa, savaştan söz edilecekse bir mızrak ucu.
nemo etiam fere tam infelix, ut, quod cuique loco signum destinaverit, nesciat. at , si tardus ad hoc, eo quoque adhuc remedio utetur ut ipsae notae (hoc enim est ex illa arte non inutile) aptentur ad eos qui excidunt sensus: ancora ut supra pro posui, si de nave dicendum est, spiculum, si de proelio.
11.2.30Çünkü işaretler çok iş görür; bir hatıradan başka bir hatıra doğar; parmağa takılı yüzüğün yeri değiştirildiğinde ya da bir şey bağlandığında, bize bunu neden yaptığımızı hatırlatması gibi. Hatırlamayı benzer bir şeyden akılda tutulacak şeye aktaranlar bunu daha da sıkı bağlar: adlarda, örneğin Fabius adını akılda tutmamız gerekiyorsa, onu akıldan çıkması imkânsız olan o Oyalayıcı Fabius'a ya da aynı adı taşıyan bir dostumuza bağlarız.
multum enim signa faciunt, et ex alia memoria venit alia: ut cum translatus anulus vel alligatus commoneat nos, cur id fecerimus. haec magis adhuc adstringunt, qui memoriam ab aliquo simili transferunt ad id quod continendum est: ut in nominibus, si Fabius forte sit tenendus, referamus ad illum Cunctatorem, qui excidere non potest, aut ad aliquem amicum, qui idem vocetur.
11.2.31Bu, Aper, Ursus, Naso ya da Crispus gibi adlarda daha kolaydır; adların kaynağı olan şey hafızaya yerleştirilir. Türetilmiş adların kökeni de bazen akılda tutmayı kolaylaştırır; Cicero, Verrius, Aurelius gibi. Ama bunu bir kenara bırakayım.
quod est facilius in Apris et in Ursis et Nasone aut Crispo, ut id memoriae adfigatur unde sunt nomina. origo quoque aliquando declinatorum tenendi magis causa est, ut in Cicerone, Verrio, Aurelio. sed hoc miserim.
11.2.32Şunun ise herkese faydası olur: yazdığı aynı mumlu levhalardan ezberlemek. Çünkü kişi hafızayı bazı izlerle takip eder ve deyim yerindeyse gözleriyle yalnız sayfaları değil neredeyse satırların kendisini görür; konuşurken okuyan birine benzer. Hele bir silinti, bir ekleme ya da bir değişiklik araya girmişse, bunlar birer işarettir; onlara bakarak yolumuzu şaşıramayız.
illud neminem non iuvabit, iisdem quibus scripserit ceris ediscere. sequitur enim vestigiis quibusdam memoriam, et velut oculis intuetur non paginas modo, sed versus prope ipsos, estque cum dicit similis legenti. iam vero si litura aut adiectio aliqua atque mutatio interveniat, signa sunt quaedam, quae intuentes deerrare non possumus.
11.2.33Bu yol, ilk söz ettiğim sanata benzemekle birlikte, deneyler bana bir şey öğrettiyse, ondan hem daha kolay hem daha güçlüdür. Sessizce ezberlemek (çünkü bu da tartışılmıştır) en iyisi olurdu, eğer ruh boş kaldığında çoğu zaman başka düşünceler sızmasaydı; bunlar yüzünden ruh sesle uyarılmalıdır ki hafıza konuşmanın ve işitmenin ikili hareketiyle desteklensin. Ama bu ses ölçülü olsun, daha çok bir mırıltı.
haec ratio, ut est illi, de qua primum locutus sum, arti non dissimilis, ita, si quid me experimenta docuerunt, et expeditior et potentior. ediscere tacite (nam id quoque est quaesitum) erat optimum, si non subirent velut otiosum animum plerumque aliae cogitationes; propter quas excitandus est voce, ut duplici motu iuvetur memoria dicendi et audiendi. sed haec vox sit modica et magis murmur.
11.2.34Başkası okurken ezberleyen ise bir bakıma yavaşlar, çünkü gözün hissi kulağınkinden daha keskindir; bir bakıma da yardım görebilir, çünkü bir ya da iki kez dinledikten sonra hemen hafızasını deneyebilir ve okuyanla yarışabilir. Zaten başka durumlarda da en çok yapılması gereken şey, kendimizi ara ara sınamaktır; çünkü kesintisiz okuma, daha çok yapışan şeylerin de daha az yapışanların da üzerinden eşit biçimde geçer.
qui autem legente alio ediscit, in parte tardatur, quod acrior est oculorum quam aurium sensus; in parte iuvari potest, quod, cum semel aut bis audierit, continuo illi memoriam suam experiri licet et cum legente contendere. nam et alioqui id maxime faciendum est, ut nos subinde temptemus, quia continua lectio et quae magis et quae minus haerent aequaliter transit.
11.2.35Akılda tutup tutmadığını sınarken dikkat daha büyüktür ve zaten akılda tuttuğumuz şeylerin genellikle tekrarlandığı gereksiz zaman da boşa gitmez. Böylece yalnız akıldan çıkmış şeyler yeniden ele alınır ki sık tekrarla sağlamlaşsınlar; gerçi bunlar çoğu zaman tam da akıldan çıktıkları için en çok yapışırlar. Ezberleme ile yazmanın ortak yanı şudur: ikisine de en çok iyi sağlık, sindirilmiş yemek ve başka düşüncelerden özgür bir ruh katkıda bulunur.
in experiendo teneasne, et maior intentio est et nihil supervacui temporis perit, quo etiam quae tenemus repeti solent; ita sola, quae exciderunt, retractantur, ut crebra iteratione firmentur, quanquam solent hoc ipso maxime haerere, quod exciderunt. illud ediscendo scribendoque commune est, utrique plurimum conferre bonam valetudinem, digestum cibum, animum cogitationibus alis liberum.
11.2.36Ama hem yazdıklarımızı kucaklamada çok işe yarayan, hem de düşündüklerimizi akılda tutmada, en güçlü olan alıştırma bir yana, neredeyse tek başına işe yarayan şey bölme ve dizimdir. Çünkü doğru bölen kişi konuların sırasında asla yanılamaz.
verum et in iis quae scripsimus complectendis multum valent, et in iis quae cogitamus continendis prope solae (excepta, quae potentissima est, exercitatione) divisio et compositio. nam qui recte diviserit, nunquam poterit in rerum ordine errare.
11.2.37Çünkü yalnız soruları düzenlemede değil, onları işlemede de, doğru konuşuyorsak, ilk, ikinci ve sonraki şeyler kesindir; konuların bütün bağlantısı birbirine öyle yapışır ki apaçık fark edilmeden ondan ne bir şey çıkarılabilir ne de araya bir şey sokulabilir.
certa sunt enim non solum in digerendis quaestionibus, sed etiam in exsequendis, si modo recte dicimus, prima ac secunda et deinceps; cohaeretque omnis rerum copulatio, ut ei nihil neque subtrahi sine manifesto intellectu neque inseri possit.
11.2.38Scaevola, on iki çizgi oyununda ilk taşı süren o olduğu hâlde yenilince, köye giderken bütün oyunun sırasını yeniden aklından geçirmiş, hangi hamlede yanıldığını hatırlayıp birlikte oynadığı adama geri dönmüş ve o adam da böyle olduğunu kabul etmiş değil midir? Karşılıklı oynanan bir oyunda sıra bu kadar işe yarıyorsa, konuşmada, hele bütünüyle bizim irademizle kurulmuşken, aynı sıra daha az mı işe yarayacak?
an vero Scaevola in lusu duodecim scriptorum, cum prior calculum promovisset essetque victus, dum rus tendit, repetito totius certaminis ordine, quo dato errasset recordatus, rediit ad eum, quocum luserat, isque ita factum esse confessus est? minus idem ordo valebit in oratione, praesertim totus nostro arbitrio constitutus, cum tantum ille valeat alternus?
11.2.39İyi dizilmiş şeyler de hafızayı kendi sıralarıyla yönlendirir. Çünkü dizeleri düzyazıdan daha kolay ezberlediğimiz gibi, düzyazıda da bağlı olanı gevşek olandan daha kolay ezberleriz. Böylece doğaçlama dökülmüş gibi görünen şeyler bile kelimesi kelimesine tekrarlanabilir. Bu, benim orta hâlli hafızamda da olurdu: bu onuru hak eden bazı kişilerin gelişi, bir hitabet alıştırmasının bir kısmını tekrarlamamı zorunlu kıldığında. Burada yalana da yer yoktur; orada bulunanlar hâlâ hayatta.
etiam quae bene composita erunt, memoriam serie sua ducent. nam sicut facilius versus ediscimus quam prosam orationem, ita prosae vincta quam dissoluta. sic contingit, ut etiam quae ex tempore videbantur effusa, ad verbum repetita reddantur. quod meae quoque memoriae mediocritatem sequebatur, si quando interventus aliquorum, qui hunc honorem mererentur, iterare declamationis partem coegisset. nec est mendacio locus, salvis qui interfuerunt.
11.2.40Yine de biri benden tek ve en büyük hafıza sanatını sorarsa, o alıştırma ve emektir: çok ezberlemek, çok düşünmek ve mümkünse bunu her gün yapmak en güçlü yoldur. Hiçbir şey özenle bu kadar büyümez ya da ihmalle bu kadar yok olmaz.
si quis tamen unam maximamque a me artem memoriae quaerat, exercitatio est et labor; multa ediscere, multa cogitare, et si fieri potest cotidie, potentissimum est. nihil aeque vel augetur cura vel negligentia intercidit.
11.2.41Bu yüzden çocuklar, öğütlediğim gibi, hemen olabildiğince çok şey ezberlesin; hangi yaşta olursa olsun hafızayı geliştirmeye çaba gösteren kişi de başta, yazılanları ve okunanları sık sık evirip çevirmenin ve deyim yerindeyse aynı yemeği yeniden çiğnemenin o bıkkınlığını yutsun. Bu da daha hafif hâle getirilebilir: önce az ve tiksinti vermeyen şeyleri ezberlemeye başlarız, sonra her gün birer satır ekleriz; bu ekleme emeğe bir artış hissi katmaz, ama toplamda sonsuza kadar varır. Önce şiirler, sonra hatiplerin metinleri, en son da ritimden daha uzak ve konuşma kullanımından daha uzak olanlar, örneğin hukukçuların metinleri.
quare et pueri statim, ut praecepi, quam plurima ediscant, et, quaecunque aetas operam iuvandae studio memoriae dabit, devoret initio taedium illud et scripta et lecta saepius revolvendi et quasi eundem cibum remandendi. quod ipsum hoc fieri potest levius, si pauca primum et quae odium non adferant coeperimus ediscere, tum cotidie adiicere singulos versus, quorum accessio labori sensum incrementi non adferat, in summam ad infinitum usque perveniat, et poetica prius, tum oratorum, novissime etiam solutiora numeris et magis ab usu dicendi remota, qualia sunt iurisconsultorum.
11.2.42Çünkü alıştırma için kullanılan şeyler daha güç olmalı ki alıştırmanın hedeflediği şey daha hafif gelsin; tıpkı atletlerin, yarışmada boş ve çıplak olarak kullanacakları ellerini kurşun ağırlıklarla alıştırmaları gibi. Günlük deneyimlerle fark edilen şu şeyi de atlamayacağım: biraz ağır yetenekli kişilerde taze hafıza pek az güvenilirdir.
difficiliora enim debent esse, quae exercent, quo sit levius ipsum illud, in quod exercent, ut athletae ponderibus plumbeis adsuefaciunt manus, quibus vacuis et nudis in certamine utendum est. non omittam etiam, quod cotidianis experimentis deprehenditur, minime fidelem esse paulo tardioribus ingeniis recentem memoriam.
11.2.43Söylemesi şaşırtıcı ve gerekçesi kolayca görülmeyen bir şeydir: araya giren bir gece ne kadar sağlamlık katar! Ya kendi yorgunluğu kendine engel olan o emek dinlenir, ya da hafızanın en sağlam kısmı olan hatırlama olgunlaşır ve sindirilir. Hemen geri verilemeyen şeyler ertesi gün birbirine bağlanır; genellikle unutmanın sebebi olan zaman, hafızayı sağlamlaştırır.
mirum dictu est nec in promptu ratio, quantum nox interposita adferat firmitatis, sive requiescit labor ille, cuius sibi ipsa fatigatio obstabat, sive maturatur atque concoquitur, quae firmissima eius pars est, recordatio; quae statim referri non poterant, contexuntur postera die, confirmatque memoriam illud tempus, quod esse in causa solet oblivionis.
11.2.44Çok hızlı hafıza da genellikle çabuk akıp gider; sanki o anki vazifesini yerine getirmiş ve geleceğe hiçbir borcu kalmamış gibi, salıverilmişçesine çekip gider. Daha uzun süre yerleştirilmiş şeylerin ruha daha çok yapışması da şaşırtıcı değildir. Yeteneklerin bu farklılığından şu tereddüt doğmuştur: konuşacak olanlar metni kelimesi kelimesine mi ezberlemeli, yoksa yalnız konuların özünü ve sırasını kavramak yeter mi? Bu konuda kuşkusuz genel bir hüküm verilemez.
etiam illa praevelox fere cito effluit, et, velut praesenti officio functa nihil in posterum debeat, tanquam dimissa discedit. nec est mirum, magis haerere animo quae diutius adfixa sint. ex hac ingeniorum diversitate nata dubitatio est, ad verbum sit ediscendum dicturis, an vim modo rerum atque ordinem complecti satis sit; de quo sine dubio non potest in universum pronuntiari.
11.2.45Çünkü hafıza destek veriyor ve zaman da yetmişse, hiçbir hecenin elimden kaçmasını istemem; yoksa yazmak da gereksiz olurdu. Bu da en çok çocukluktan itibaren elde edilmeli ve hafıza alıştırmayla bu alışkanlığa getirilmelidir ki kendimizi bağışlamayı öğrenmeyelim. Bu yüzden birinin hatırlatması ve deftere göz atmak kusurludur; çünkü bu ihmale serbestlik tanır ve kimse, unutmaktan korkmadığı şeyi yeterince bilmediğini düşünmez.
nam si memoria suffragatur, tempus non defuit, nulla me velim syllaba effugiat; alioqui etiam scribere sit supervacuum. idque praecipue a pueris obtinendum, atque in hanc consuetudinem memoria exercitatione redigenda, ne nobis discamus ignoscere. ideoque et admoneri et ad libellum respicere vitiosum, quod libertatem negligentiae facit, nec quisquam se parum tenere iudicat, quod, ne sibi excidat, non timet.
11.2.46Bundan konuşmanın hamlesi kesilir, söz takılıp tökezleyerek ilerler; ezber okur gibi konuşan kişi, iyi yazılmış metnin bütün çekiciliğini de, hiç değilse yazdığını itiraf ettiği için yitirir. Hafıza ise çabuk bir yetenek ünü de kazandırır; söylediklerimizi evden getirmemiş, orada hemen bulmuşuz gibi görünürüz; bu da hem hatibe hem davanın kendisine pek çok şey kazandırır.
inde interruptus actionis impetus et resistens ac salebrosa oratio; et qui dicit ediscenti similis, etiam omnem bene scriptorum gratiam perdit vel hoc ipso, quod scripsisse se confitetur. memoria autem facit etiam prompti ingenii famam, ut illa, quae dicimus, non domo attulisse sed ibi protinus sumpsisse videamur; quod et oratori et ipsi causae plurimum confert.
11.2.47Çünkü hâkim kendisine karşı hazırlanmış olduğunu sanmadığı şeylere daha çok hayran kalır ve onlardan daha az korkar. Dava görürken en çok gözetilmesi gereken şeylerden biri de şudur: en iyi biçimde bağladığımız bazı şeyleri bile çözülmüş gibi söyleyelim ve bazen düşünen ve tereddüt eden kişiler gibi, getirdiğimiz şeyleri arıyormuş gibi görünelim.
nam et magis miratur et minus timet iudex, quae non putat adversus se praeparata. idque in actionibus inter praecipua servandum est, ut quaedam etiam, quae optime vinximus, velut soluta enuntiemus et cogitantibus nonnunquam et dubitantibus similes quaerere videamur quae attulimus.
11.2.48Öyleyse en iyisinin ne olduğu kimsenin gözünden kaçmaz. Ama hafıza tabiatça daha ağırsa ya da zaman yetmiyorsa, kendini bütün kelimelere bağlamak faydasız da olur; çünkü bunlardan herhangi birinin unutulması ya çirkin bir duraksamaya ya da susmaya yol açar. Konuların kendisini ruhta kavrayıp söyleyiş serbestliğini kendine bırakmak çok daha güvenlidir.
ergo quid sit optimum, neminem fugit. si vero aut memoria natura durior erit aut non suffragabitur tempus, etiam inutile erit ad omnia se verba adligare, cum oblivio unius eorum cuiuslibet aut deformem haesitationem aut etiam silentium inducat, tutiusque multo comprehensis animo rebus ipsis libertatem sibi eloquendi relinquere.
11.2.49Çünkü insan seçtiği kelimeyi istemeye istemeye yitirir ve yazdığını ararken yerine kolayca başkasını koyamaz. Ama bu bile zayıf hafızanın çaresi değildir, meğer ki kişi kendine doğaçlama konuşma yeteneğinden bir parça edinmiş olsun. İkisi de eksikse, ona dava görme emeğinin tamamından vazgeçmesini ve, edebiyatta bir yeteneği varsa, kendini daha çok yazmaya vermesini öğütleyeceğim. Ama bu nadir bir talihsizlik olacaktır.
nam et invitus perdit quisque id quod elegerat verbum, nec facile reponit aliud, dum id, quod scripserat, quaerit. sed ne hoc quidem infirmae memoriae remedium est nisi in iis, qui sibi facultatem aliquam dicendi ex tempore paraverunt. quodsi cui utrumque defuerit, huic omittere omnino totum actionum laborem ac, si quid in litteris valet, ad scribendum potius suadebo convertere. sed haec rara infelicitas erit.
11.2.50Bununla birlikte hafızanın tabiatla ve çalışmayla ne kadar güçlü olabildiğine tanık olarak ya Themistokles'i gösterebiliriz; bir yıl içinde Farsçayı mükemmel konuştuğu kesindir. Ya da Mithridates'i: hükmettiği milletler kadar, yirmi iki dili bildiği anlatılır. Ya da o zengin Crassus'u: Asya'yı yönetirken Yunancanın beş lehçesine öyle hâkimdi ki herkes kendisine hangi lehçeyle başvurmuşsa hükmünü de aynı lehçeyle alırdı. Ya da bütün askerlerinin adlarını bildiğine inanılan Kyros'u.
ceterum quantum natura studioque valeat memoria, vel Themistocles testis, quem unum intra annum optime locutum esse Persice constat; vel Mithridates, cui duas et viginti linguas, quot nationibus imperabat, traditur notas fuisse; vel Crassus ille Dives, qui, cum Asiae praeesset, quinque Graeci sermonis differentias sic tenuit ut, qua quisque apud eum lingua postulasset, eadem ius sibi redditum ferret; vel Cyrus, quem omnium militum tenuisse creditum est nomina.
11.2.51Theodektes'in de bir kez işittiği dizeleri, ne kadar çok olursa olsun, hemen geri söylediği anlatılır. Bunu bugün de yapanların bulunduğu söyleniyordu, ama ben hiçbir zaman kendim tanık olamadım. Yine de buna inanmak gerekir; hiç değilse inanan kişi umut da etsin diye.
quin semel auditos quamlibet multos versus protinus dicitur reddidisse Theodectes. dicebantur etiam nunc esse, qui facerent, sed mihi nunquam, ut ipse interessem, contigit; habenda tamen fides est vel in hoc ut, qui crediderit, et speret.
11.3.13. Bölüm
Sunuşa (pronuntiatio) çoğu kişi edâ (actio) der; ama ilk ad sesten, ikincisi jestten alınmış görünür. Nitekim Cicero edâya kimi yerde bir tür konuşma, kimi yerde bir tür bedenin belagati der. Yine de ona iki kısım ayırır; bunlar sunuşun kısımlarıyla aynıdır: ses ve hareket.
pronuntiatio a plerisque actio dicitur, sed prius nomen a voce, sequens a gestu videtur accipere. namque actionem Cicero alias quasi sermonem alias eloquentiam quandam corporis dicit. idem tamen duas eius partes facit, quae sunt eaedem pronuntiationis, vocem atque motum.
11.3.2Bu yüzden iki adı da fark gözetmeden kullanabiliriz. Bu işin kendisinin konuşmalarda şaşılacak bir gücü ve etkisi vardır; çünkü içimizde kurduğumuz şeylerin nasıl olduğu, onların nasıl dışarı verildiği kadar önemli değildir: herkes işittiği gibi etkilenir. Bu yüzden hatipten gelen hiçbir kanıt, konuşanın kesin tavrıyla desteklenmedikçe gücünü yitirmeyecek kadar sağlam değildir. Bütün duygular da sesle, yüzle, neredeyse bütün bedenin duruşuyla alevlenmedikçe ister istemez söner.
qua propter utraque appellatione indifferenter uti licet. habet autem res ipsa miram quandam in orationibus vim ac potestatem; neque enim tam refert, qualia sint, quae intra nosmet ipsos composuimus, quam quo modo efferantur; nam ita quisque, ut audit, movetur. quare neque probatio ulla, quae modo venit ab oratore, tam firma est, ut non perdat vires suas, nisi adiuvatur adseveratione dicentis. adfectus omnes languescant necesse est, nisi voce, vultu, totius prope habitu corporis inardescunt.
11.3.3Çünkü bütün bunları yapmış olsak bile, hâkim içimizdeki o ateşi kapmışsa yine şanslı sayılırız. Hele biz kendimiz gevşek ve kaygısız davranıp onu etkileyebileceğimizi, üstelik hâkimin bizim esnememizle kendisi de gevşemeyeceğini hiç umamayız.
nam cum haec omnia fecerimus, felices tamen, si nostrum illum ignem iudex conceperit; nedum eum supini securique moveamus, ac non et ipse nostra oscitatione solvatur.
11.3.4Buna sahne oyuncuları da kanıttır: hem şairlerin en iyilerine öyle bir zarafet katarlar ki aynı şeyler okunduğundan çok daha fazla işitildiğinde hoşumuza gider, hem de bazı en değersiz eserlere bile kulakları kazandırırlar; öyle ki kütüphanelerde hiç yeri olmayanlar tiyatrolarda sık sık sahnelenir.
documento sunt vel scenici actores, qui et optimis poetarum tantum adiiciunt gratiae, ut nos infinito magis eadem illa audita quam lecta delectent; et vilissimis etiam quibusdam impetrant aures, ut, quibus nullus est in bibliothecis locus, sit etiam frequens in theatris.
11.3.5Uydurma ve boş olduğunu bildiğimiz şeylerde sunuş öfke, gözyaşı, kaygı uyandıracak kadar güçlüyse, inandığımız yerde ne kadar daha güçlü olması gerekir? Ben, edânın gücüyle desteklenmiş orta hâlli bir konuşmanın, bundan yoksun en iyi konuşmadan daha ağır basacağını söylemekten çekinmem.
quodsi in rebus, quas fictas esse scimus et inanes, tantum pronuntiatio potest, ut iram, lacrimas, sollicitudinem adferat, quanto plus valeat necesse est, ubi et credimus? equidem vel mediocre orationem commendatam viribus actionis adfirmarim plus habituram esse momenti quam optimam eadem illa destitutam.
11.3.6Nitekim Demosthenes'e, konuşma sanatının bütününde birinci şeyin ne olduğu sorulduğunda zaferi sunuşa vermiş, ikinci ve üçüncü yeri de, kendisine soru sorulmaktan vazgeçilinceye kadar yine ona vermiş; öyle ki onu en önemli şey değil, tek şey saydığı düşünülebilirdi.
siquidem et Demosthenes, quid esset in toto dicendi opere primum, interrogatus pronuntiationi palmam dedit eidemque secundum ac tertium locum, donec ab eo quaeri desineret, ut eam videri posset non praecipuam, sed solam iudicasse;
11.3.7Bu yüzden kendisi de oyuncu Andronikos'un yanında öyle özenle çalışmıştı ki Rodoslular onun söylevine hayran kaldıklarında Aiskhines'in "Ya onu kendisinden dinleseydiniz?" demesi yersiz görünmez. Marcus Cicero da konuşmada yalnız edânın hükümran olduğunu düşünür.
ideoque ipse tam diligenter apud Andronicum hypocriten studuit, ut admirantibus eius orationem Rhodiis non immerito Aeschines dixisse videatur: quid si ipsum audissetis? et M. Cicero unam in dicendo actionem dominari putat.
11.3.8Cicero, Gnaeus Lentulus'un belagatten çok edâsıyla itibar kazandığını, Gaius Gracchus'un kardeşinin ölümüne ağlarken bütün Roma halkını edâsıyla gözyaşına boğduğunu, Antonius ile Crassus'un bunda çok, Quintus Hortensius'un ise hepsinden çok güçlü olduğunu anlatır. Buna şu delildir: Hortensius'un yazıları ününün çok altında kalır; oysa uzun zaman hatiplerin önderi, bir ara Cicero'nun rakibi, sonunda da yaşadıkça ikincisi sayılmıştır. Demek ki onun konuşurken beğenilen bir şeyi vardı ve biz okurken bunu bulamıyoruz.
hac Cn. Lentulum plus opinionis consecutum quam eloquentia tradit, eadem C. Gracchum in deflenda fratris nece totius populi Romani lacrimas concitasse, Antonium et Crassum multum valuisse, plurimum vero Q. Hortensium. cuius rei fides est, quod eius scripta tantum intra famam sunt, qua diu princeps oratorum, aliquando aemulus Ciceronis existimatus est, novissime, quoad vixit, secundus, ut appareat placuisse aliquid eo dicente, quod legentes non invenimus.
11.3.9Gerçekten de kelimelerin kendi başına büyük gücü varsa, ses konulara kendine has bir güç katıyorsa, jest ve hareket de bir şey ifade ediyorsa, bunların hepsi bir araya geldiğinde mutlaka kusursuz bir şey ortaya çıkar.
et hercule cum valeant multum verba per se, et vox propriam vim adiiciat rebus, et gestus motusque significet aliquid, profecto perfectum quiddam fieri, cum omnia coierunt, necesse est.
11.3.10Yine de herkesin ruhunun atılımı nasıl taşırsa öyle çıkan o işlenmemiş edânın daha güçlü ve erkeklere yaraşan tek edâ olduğunu düşünenler vardır. Ama bunlar, aşağı yukarı, konuşmada da özeni, sanatı, parlaklığı ve çalışmayla hazırlanan her şeyi yapmacık ve pek doğal değil diye kınamayı âdet edinenlerdir; ya da Cicero'nun Lucius Cotta hakkında anlattığı gibi, kelimelerin, hatta sesin kabalığıyla eskiyi taklit etmeye özenenlerdir.
sunt tamen qui rudem illam, et qualem impetus cuiusque animi tulit, actionem iudicent fortiorem et solam viris dignam, sed non alii fere quam qui etiam in dicendo curam et artem et nitorem, et quidquid studio paratur, ut adfectata et parum naturalia solent improbare, vel qui verborum atque ipsius etiam soni rusticitate, ut L. Cottam dicit Cicero fecisse, imitationem antiquitatis adfectant.
11.3.11İnsanların hatip olması için doğmanın yettiğini düşünenler kendi kanaatlerinin tadını çıkarsınlar; tabiata özenle yardım edilmedikçe hiçbir şeyin kusursuz olmadığına inanan bizim emeğimizi de hoş görsünler. Bununla birlikte bu konuda, inatlaşmadan, ilk payın tabiata ait olduğunu kabul ediyorum.
verum illi persuasione sua fruantur, qui hominibus, ut sint oratores, satis putant nasci; nostro labori dent veniam, qui nihil credimus esse perfectum, nisi ubi natura cura iuvetur. in hoc igitur non contumaciter consentio primas partes esse naturae.
11.3.12Çünkü yazılı konuşmalarda hafızası, ansızın söylenecek şeylerde de hazır bir kolaylığı eksik olan biri elbette iyi bir sunuş yapamaz; ağzın düzeltilemez kusurları engel olduğunda da yapamaz. Bedende de hiçbir sanatın yenemeyeceği kadar büyük bir biçimsizlik bulunabilir.
nam certe bene pronuntiare non poterit, cui aut in scriptis memoria aut in iis, quae subito dicenda erunt, facilitas prompta defuerit, nec si inemendabilia oris incommoda obstabunt. corporis etiam potest esse aliqua tanta deformitas, ut nulla arte vincatur.
11.3.13Cılız bir ses de en iyi edâya sahip olamaz. Çünkü iyi ve sağlam bir sesi istediğimiz gibi kullanabiliriz; kötü ya da zayıf bir ses ise birçok şeyi, örneğin yükselmeyi ve haykırmayı engeller, bazı şeyleri de zorla yaptırır: ara vermeyi, sesi kırmayı, tahriş olmuş boğazı ve yorulmuş göğsü çirkin bir ezgiyle dinlendirmeyi. Ama biz şimdi, kendisine kural vermenin boşa olmadığı kişiden söz edelim.
sed ne vox quidem exilis actionem habere optimam potest. bona enim firmaque, ut volumus, uti licet; mala vel imbecilla et inhibet multa, ut insurgere et exclamare, et aliqua cogit, ut intermittere et deflectere et rasas faces ac latus fatigatum deformi cantico reficere. sed nos de eo nunc loquamur, cui non frustra praecipitur.
11.3.14Söylediğim gibi bütün edâ iki kısma ayrıldığına göre, ses ve jest (bunlardan biri gözleri, öteki kulakları etkiler; bütün duygular ruha bu iki his yoluyla girer), önce, jestin de kendisine uydurulduğu sesten söz etmek gerekir. Seste ilk gözetilecek şey nasıl bir sesin olduğu, ikincisi onu nasıl kullandığındır. Sesin tabiatı kemiyetine ve keyfiyetine göre değerlendirilir.
cum sit autem omnis actio, ut dixi, in duas divisa partes, vocem gestumque, quorum alter oculos, altera aures movet, per quos duos sensus omnis ad animum penetrat adfectus, prius est de voce dicere, cui etiam gestus accommodatur. in ea prima observatio est, qualem habeas; secunda, quomodo utaris. natura vocis spectatur quantitate et qualitate.
11.3.15Kemiyet daha basittir: sonuçta ses ya güçlü ya cılızdır; ama bu iki uç arasında orta türler vardır, en alçaktan en yükseğe ve geriye doğru da birçok basamak vardır. Keyfiyet daha çeşitlidir: ses parlak da olur boğuk da, dolgun da olur ince de, yumuşak da olur sert de, dar da olur yayvan da, katı da olur esnek de, berrak da olur donuk da. Soluk da daha uzun ya da daha kısa olur.
quantitas simplicior; in summa enim grandis aut exigua est, sed inter has extremitates mediae sunt species, et ab ima ad summam ac retro sunt multi gradus. qualitas magis varia. nam est et candida et fusca, et plena et exilis, et lenis et aspera, et contracta et fusa, et dura et flexibilis, et clara et obtusa. spiritus etiam longior breviorque.
11.3.16Bunların her birinin sebebini araştırmak da ele aldığım eser için gerekli değildir: fark, o havanın oluştuğu organlardan mı gelir, yoksa onun âdeta borulardan geçer gibi geçtiği organlardan mı; sesin kendine has bir tabiatı mı vardır, yoksa nasıl hareket ettirildiğine mi bağlıdır; göğsün ve bağrın sağlamlığı mı daha çok yardım eder, yoksa başın da payı mı vardır. Çünkü her şeye ihtiyaç vardır: yalnız ağzın değil, sesin artanının dışarı atıldığı burnun da yumuşaklığına. Ses yine de tatlı olmalı, azarlar gibi olmamalıdır.
nec causas, cur quidque eorum accidat, persequi proposito operi necessarium est: eorumne sit differentia, in quibus aura illa concipitur, an eorum, per quae velut organa meat; ipsi propria natura, an prout movetur; lateris pectorisve firmitas an capitis etiam plus adiuvet. nam opus est omnibus sicut non oris modo suavitate, sed narium quoque, per quas quod superest vocis egeritur. dulcis esse tamen debet non exprobrans sonus.
11.3.17Sesi kullanmanın yolu çok yönlüdür. Çünkü tiz, pes ve inişli çıkışlı olmak üzere üçlü farkın yanı sıra, kimi zaman gergin, kimi zaman gevşek, kimi zaman yükselen, kimi zaman alçalan tonlara, ayrıca daha ağır ya da daha hızlı ölçülere de ihtiyaç vardır.
utendi voce multiplex ratio. nam praeter illam differentiam, quae est tripertita, acutae, gravis, flexae, tum intentis, tum remissis, tum elatis, tum inferioribus modis opus est, spatiis quoque lentioribus aut citatioribus.
11.3.18Ama bunların arasında da birçok ara ton vardır. Yüz nasıl pek az parçadan oluştuğu hâlde sonsuz çeşitlilik gösterirse, ses de adlandırılabilecek pek az tür içerdiği hâlde her insanın sesi kendine hastır; yüz gözle nasıl ayırt ediliyorsa ses de kulakla ondan daha az ayırt edilmez.
sed his ipsis media interiacent multa, et ut facies, quanquam ex paucissimis constat, infinitam habet differentiam, ita vox, etsi paucas, quae nominari possint, continet species, propria cuique est, et non haec minus auribus quam oculis illa dinoscitur.
11.3.19Her şeyin iyi yanları gibi sesin iyi yanları da özenle artar, ihmalle azalır. Ama hatiplere yaraşan özen, ses eğitmenlerininkiyle aynı değildir. Yine de ikisinde ortak olan birçok şey vardır: bedenin sağlamlığı, ki sesimiz hadımların, kadınların ve hastaların inceliğine düşmesin. Bunu yürüyüş, yağla ovulma, cinsel perhiz, yemeklerin kolay hazmı, yani tutumlu beslenme sağlar.
augentur autem sicut omnium, ita vocis quoque bona cura, negligentia minuuntur. sed cura non eadem oratoribus quae phonascis convenit; tamen multa sunt utrisque communia, firmitas corporis, ne ad spadonum et mulierum et aegrorum exilitatem vox nostra tenuetur; quod ambulatio, unctio, veneris abstinentia, facilis ciborum digestio, id est frugalitas, praestat.
11.3.20Ayrıca boğazın sağlam, yani yumuşak ve pürüzsüz olması gerekir; boğazın kusuruyla ses kırılır, boğuklaşır, pürüzlenir ve çatlar. Çünkü nasıl flütler aynı soluğu aldıkları hâlde delikler kapalıyken başka, açıkken başka, yeterince temizlenmediklerinde başka, çatladıklarında başka ses verirlerse, boğaz da şişince sesi boğar, tıkanınca boğuklaştırır, tahriş olunca pürüzlendirir, kasılınca da kırık borulara benzer.
praeterea ut sint fauces integrae, id est molles ac leves, quarum vitio et frangitur et obscuratur et exasperatur et scinditur vox. nam ut tibiae eodem spiritu accepto alium clausis, alium apertis foraminibus, alium non satis purgatae, alium quassae sonum reddunt, ita fauces tumentes strangulant vocem, obtusae obscurant, rasae exasperant, convulsae fractis sunt organis similes.
11.3.21Soluk, bir engele çarparak da yarılır; tıpkı ince bir suyun bir çakıl taşıyla yarılması gibi: suyun akışı biraz ötede yeniden birleşse de çarptığı şeyin hemen arkasında bir boşluk bırakır. Nem de, fazlası sese engel olduğu gibi, tükenince de onu yüzüstü bırakır. Yorgunluk da bedenleri olduğu gibi sesi de yalnız o an için değil, sonrası için de etkiler.
finditur etiam spiritus obiectu aliquo sicut lapillo tenues aquae, quarum cursus etiamsi ultra paulum coit, aliquid tamen cavi relinquit post id ipsum quod offenderat. humor quoque vocem ut nimius impedit, ita consumptus destituit. nam fatigatio, ut corpora, non ad praesens modo tempus, sed etiam in futurum adficit.
11.3.22Ama her şeyin güçlenmesini sağlayan alıştırma hem ses eğitmenleri hem hatipler için ortak olarak gerekli olsa da, özenin türü aynı değildir. Çünkü bunca kamu vazifesiyle uğraşan birine yürüyüş için belli saatler ayrılamaz; sesi en alçak tonlardan en yükseklere doğru hazırlamak ve her seferinde zorlamadan sonra sesi yatıştırmak da mümkün değildir, çünkü çoğu kez birçok davada konuşmak gerekir.
sed ut communiter et phonascis et oratoribus necessaria est exercitatio, qua omnia convalescent, ita curae non idem genus est. nam neque certa tempora ad spatiandum dari possunt tot civilibus officiis occupato, nec praeparare ab imis sonis vocem ad summos nec semper a contentione condere licet, cum pluribus iudiciis saepe dicendum sit.
11.3.23Yemeklerde gözetilecek şey de aynı değildir. Çünkü bize o kadar yumuşak ve narin bir ses değil, güçlü ve dayanıklı bir ses gerekir; onlar en yüksek tonları bile ağızlarının ezgisiyle yumuşatırken, biz çoğu şeyi sert ve coşkuyla söylemek, geceleri uykusuz geçirmek, gece çalışmasının isini yutmak ve terli giysi içinde dayanmak zorundayız.
ne ciborum quidem est eadem observatio. non enim tam molli teneraque voce quam forti ac durabili opus est, cum illi omnes etiam altissimos sonos leniant cantu oris, nobis pleraque aspere sint concitateque dicenda et vigilandae noctes et fuligo lucubrationum bibenda et in sudata veste durandum.
11.3.24Bu yüzden sesi nazla yumuşatmayalım; sonradan eksikliğini çekeceği bir alışkanlığa da alıştırılmasın. Tersine, alıştırması kullanılışı gibi olsun; ses sessizlikle çökmesin, her güçlüğü hafifleten alışkanlıkla sağlamlaşsın.
quare vocem deliciis non molliamus, nec imbuatur ea consuetudine, quam desideratura sit; sed exercitatio eius talis sit qualis usus, ne silentio subsidat, sed firmetur consuetudine, qua difficultas omnis levatur.
11.3.25Alıştırma için bir şeyler ezberlemek en iyisi olacaktır (çünkü doğaçlama konuşanları, konuların kendisinden doğan duygu, sese özen göstermekten alıkoyar); hem de olabildiğince çeşitli, haykırış da, tartışma da, sohbet de, ses dönüşleri de içeren parçalar ezberlemek; böylece aynı anda her şeye hazırlanmış oluruz. Bu yeterlidir.
ediscere autem, quo exercearis, erit optimum (nam ex tempore dicentes avocat a cura vocis ille, qui ex rebus ipsis concipitur, adfectus) et ediscere quam maxime varia, quae et clamorem et disputationem et sermonem et flexus habeant, ut simul in omnia paremur. hoc satis est;
11.3.26Yoksa o parlak ve bakımlı ses alışık olmadığı emeği reddeder; tıpkı spor salonlarına ve yağa alışmış bedenler gibi: kendi yarışmalarında ne kadar gösterişli ve güçlü olurlarsa olsunlar, onlara bir asker yürüyüşü, yük taşımak, nöbet tutmak buyurursan, takatleri kesilir, ovucularını ve çıplak terlerini ararlar.
alioqui nitida illa et curata vox insolitum laborem recusabit, ut assueta gymnasiis et oleo corpora, quamlibet sint in suis certaminibus speciosa atque robusta, si militare iter fascemque et vigilias imperes, deficiant et quaerant unctores suos nudumque sudorem.
11.3.27Bu eserde güneşten, rüzgârdan, hatta bulutlu ve kuru havadan kaçınılması gerektiği öğütlense, buna kim katlanır? Öyleyse güneşte ya da rüzgârlı, nemli, sıcak bir günde konuşmak gerekirse sanıkları yüzüstü mü bırakacağız? Bazılarının kaçınılmasını öğütlediği şeylere gelince, aklı başında hiç kimsenin hazımsızken, tıka basa doyduktan sonra, sarhoşken ya da az önce kusmuşken söylev alıştırması yapacağını sanmıyorum.
illa quidem in hoc opere praecipi quis ferat vitandos soles atque ventos et nubila etiam ac siccitates? ita, si dicendum in sole aut ventoso, humido, calido die fuerit, reos deseremus? nam crudum quidem aut saturum aut ebrium aut eiecto modo vomitu, quae cavenda quidam monent, declamare neminem, qui sit mentis compos, puto.
11.3.28Herkesin şunu öğütlemesi sebepsiz değildir: çocukluktan delikanlılığa o geçiş sırasında sese özellikle dikkat edilmelidir; çünkü ses o sırada tabiatça engellenir. Bunun sebebi, bazılarının sandığı gibi sıcaklık değildir, sanırım (çünkü sıcaklık başka dönemlerde daha fazladır); sebep daha çok nemdir: o yaş bununla şişer.
illud non sine causa est ab omnibus praeceptum, ut parcatur maxime voci in illo a pueritia in adolescentiam transitu, quia naturaliter impeditur, non, ut arbitror, propter calorem, quod quidam putaverunt (nam est maior alias), sed propter humorem potius; nam hoc aetas illa turgescit.
11.3.29Bu yüzden o dönemde burun ve göğüs de şişer, her şey âdeta filizlenir ve bu yüzden narin ve zarara açıktır. Ama konuma döneyim: Artık güçlenmiş ve yerleşmiş bir ses için en iyi alıştırma türü, işe en çok benzeyenidir: her gün dava görür gibi konuşmak. Çünkü bu yolla yalnız ses ve göğüs güçlenmez, bedenin konuşmaya uygun, yakışıklı hareketi de düzene girer.
itaque nares etiam ac pectus eo tempore tument, atque omnia velut germinant eoque sunt tenera et iniuriae obnoxia. sed, ut ad propositum redeam, iam confirmatae constitutaeque voci genus exercitationis optimum duco, quod est operi simillimum, dicere cotidie sicut agimus. namque hoc modo non vox tantum confirmatur et latus, sed etiam corporis decens et accommodatus orationi motus componitur.
11.3.30Sunuşun ölçütü konuşmanın kendisininkinden başka değildir. Konuşma nasıl kusursuz, açık, süslü ve yerinde olmalıysa, sunuş da öyle olacaktır. Sunuş kusursuz, yani hatasız olur, eğer ağız rahat, net, hoş ve şehirli olursa, yani hiçbir köylülük ya da yabancılık tınısı taşımazsa.
non alia est autem ratio pronuntiationis quam ipsius orationis. nam ut illa emendata, dilucida, ornata, apta esse debet, ita haec quoque emendata erit, id est, vitio carebit, si fuerit os facile, explanatum, iucundum, urbanum, id est, in quo nulla neque rusticitas neque peregrinitas resonet.
11.3.31"Barbarca" ya da "Yunanca" denmesi sebepsiz değildir; çünkü insanları da madenler gibi sesleriyle ayırt ederiz. Böylece Ennius'un övdüğü şey gerçekleşir: Cethegus'un "tatlı konuşan bir ağzı" olduğunu söyler; Cicero'nun, "dava görmeyip havlayan" dediği kişilerde kınadığı şey değil. Çünkü birçok kusur vardır; bunlardan, birinci kitabın bir kısmında çocukların ağzını biçimlendirirken söz ettim; onları, düzeltilebilecekleri yaşta anmanın daha yerinde olacağını düşündüm.
non enim sine causa dicitur barbarum Graecumve. nam sonis homines ut aera tinnitu dinoscimus. ita fiet illud, quod Ennius probat, cum dicit suaviloquenti ore Cethegum fuisse, non quod Cicero in his reprehendit, quos ait latrare non agere. sunt enim multa vitia, de quibus dixi, cum in quadam primi libri parte puerorum ora formarem, opportunius ratus, in ea aetate facere illorum mentionem, in qua emendari possunt.
11.3.32Aynı şekilde ses de önce, deyim yerindeyse, sağlıklı olmalıdır, yani az önce saydığım rahatsızlıkların hiçbirine uğramamalıdır; sonra yarı sağır, kaba, hantal, katı, sert, kısık, fazla kalın, ya da ince, boş, ekşi, cılız, yumuşak, kadınsı olmamalıdır; soluk da ne kısa ne az dayanıklı ne de geri alınması zor olmalıdır.
itemque si ipsa vox primum fuerit, ut sic dicam, sana, id est, nullum eorum, de quibus modo rettuli, patietur incommodum; deinde non subsurda, rudis, immanis, dura, rigida, rava, praepinguis, aut tenuis, inanis, acerba, pusilla, mollis, effeminata, spiritus nec brevis nec parum durabilis nec in receptu difficilis.
11.3.33Sunuş önce, kelimeler bütünüyle çıkarsa açık olur; çünkü kelimelerin bir kısmı genellikle yutulur, bir kısmı yarıda bırakılır; çoğu kişi ilk hecelerin sesine kapılıp son heceleri tamamlamaz. Ama kelimelerin net söylenmesi gerekli olduğu kadar, bütün harfleri hesaba katmak ve âdeta sayıp dökmek de sıkıcı ve iticidir.
dilucida vero erit pronuntiatio primum, si verba tota exierint, quorum pars devorari, pars destitui solet, plerisque extremas syllabas non perferentibus, dum priorum sono indulgent. ut est autem necessaria uerborum explanatio, ita omnes imputare et velut adnumerare litteras molestum et odiosum.
11.3.34Çünkü hem ünlüler pek sık birleşir hem de bazı ünsüzler arkalarından bir ünlü gelince örtülür. İkisinin de örneğini verdik:
multum ille et terris
Daha sert seslerin birbiriyle karşılaşmasından da kaçınılır;
nam et vocales frequentissime coeunt, et consonantium quaedam insequente vocali dissimulantur. utriusque exemplum posuimus: multum ille et terris Vitatur etiam duriorum inter se congressus,
11.3.35pellexit ve collegit biçimleri buradan gelir; bunlar başka bir yerde de söylendi. Catulus'ta da harflerin tatlı söylenişi bu yüzden övülür. İkinci şart, konuşmanın bölümlenmiş olmasıdır; yani konuşan gereken yerde başlamalı ve bitirmelidir. Ayrıca konuşmanın hangi yerde tutulup âdeta askıda bırakılacağına (Yunanlar buna hypodiastolē ya da hypostigmē der) ve hangi yerde indirileceğine de dikkat etmelidir.
unde pellexit et collegit, et quae alio loco dicta sunt; ideoque laudatur in Catulo suavis appellatio litterarum. Secundum est, ut sit oratio distincta, id est, qui dicit, et incipiat ubi oportet et desinat. observandum etiam, quo loco sustinendus et quasi suspendendus sermo sit, quod Graeci ὑποδιαστολήν vel ὑποστιγμήν vocant, quo deponendus.
11.3.36arma virumque cano ["silahları ve adamı söylerim"] dizesinde askıda bırakılır; çünkü virum ["adamı"] sonrakilere bağlıdır: virum Troiae qui primus ab oris ["Troya kıyılarından ilk ... adamı"]. Burada da yine askıda bırakılır. Çünkü nereden geldiği ile nereye geldiği ayrı şeyler olsa da araya durak konmaz, çünkü ikisi de aynı fiille, venit ["geldi"] fiiliyle kapsanır.
suspenditur arma virumque cano, quia illud virum ad sequentia pertinet, ut sit virum Troiae qui primus ab oris, et hic iterum. nam etiamsi aliud est, unde venit quam quo venit, non distinguendum tamen, quia utrumque eodem verbo continetur venit.
11.3.37Üçüncü olarak Italiam ["İtalya'ya"] kelimesinde askıda bırakılır; çünkü fato profugus ["kaderle sürülmüş"] bir ara sözdür ve Italiam Lavinaque ["İtalya'ya ve Lavinium'un ..."] diye kurulan kesintisiz cümleyi böler. Aynı sebeple dördüncü olarak profugus'ta, sonra Lavinaque venit litora'da ["ve Lavinium kıyılarına geldi"] askıda bırakılır; burada artık durak olacaktır, çünkü oradan başka bir anlam başlar. Ama durakların kendisinde de kimi zaman daha kısa, kimi zaman daha uzun süre vereceğiz; çünkü bir cümle parçasını mı yoksa bir anlamı mı bitirdikleri fark eder.
tertio Italiam, quia interiectio est fato profugus et continuum sermonem, qui faciebat Italiam Lavinaque, dividit. ob eandemque causam quarto profugus, deinde Lavinaque venit litora, ubi iam erit distinctio, quia inde alius incipit sensus. sed in ipsis etiam distinctionibus tempus alias brevius, alias longius dabimus; interest enim, sermonem finiant an sensum.
11.3.38Bu yüzden litora'daki o durağın arkasından hemen yeni bir soluğun başlangıcıyla gideceğim; atque altae moenia Romae ["ve yüce Roma'nın surları"] sözüne gelince sesi indireceğim, duracağım ve yeniden yeni bir başlangıç yapacağım.
itaque illam distinctionem litora protinus altero spiritus initio insequar; cum illuc venero atque altae moenia Romae, deponam et morabor et novum rursus exordium faciam.
11.3.39Dönemli cümlelerde de bazen soluk alınmadan yapılan bazı duraklamalar vardır. Nitekim in coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum ["Roma halkının toplantısında, kamu işini yürütürken, süvari komutanı ..."] gibi bir cümlenin birçok parçası vardır (çünkü anlamlar ayrı ayrıdır), ama tek bir dönemdir; bu yüzden bu aralıklarda biraz durmak gerekir, ama bağlam kesilmemelidir. Tersine, bazen duraklama sezdirmeden soluk almak gerekir; o yerde soluk âdeta çalınmalıdır. Yoksa beceriksizce alınırsa, kusurlu bir duraktan daha az belirsizlik yaratmaz. Doğru bölümlemenin değeri belki küçüktür; ama o olmadan dava görmede başka hiçbir değer olamaz.
sunt aliquando et sine respiratione quaedam morae etiam in periodis. ut enim illa in coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum, et., multa membra habent (sensus enim sunt alii atque alii), sed unam circumductionem, ita paulum morandum in his intervallis, non interrumpendus est contextus. et e contrario spiritum interim recipere sine intellectu morae necesse est, quo loco quasi surripiendus est; alioqui si inscite recipiatur, non minus adferat obscuritatis quam vitiosa distinctio. virtus autem distinguendi fortasse sit parva; sine qua tamen esse nulla alia in agendo potest.
11.3.40Süslü sunuş, kolay, güçlü, zengin, esnek, sağlam, tatlı, dayanıklı, berrak, saf, havayı yaran ve kulağa yerleşen bir sesin desteklediği sunuştur (çünkü büyüklüğüyle değil, kendine has niteliğiyle işitmeye uygun bir ses vardır); ayrıca âdeta işlenebilir, istenen bütün dönüşleri ve gerilimleri kendinde taşıyan ve, dedikleri gibi, bütün bir çalgıyla donanmış bir ses. Buna göğsün sağlamlığı ve hem uzun süren hem de emeğe kolay boyun eğmeyecek bir soluk da eklenmelidir.
ornata est pronuntiatio, cui suffragatur vox facilis, magna, beata, flexibilis, firma, dulcis, durabilis, clara, pura, secans aëra et auribus sedens (est enim quaedam ad auditum accommodata non magnitudine, sed proprietate), ad hoc velut tractabilis, utique habens omnes in se qui desiderantur sinus intentionesque et toto, ut aiunt, organo instructa; cui aderit lateris firmitas, spiritus cum spatio pertinax, tum labori non facile cessurus.
11.3.41Müzikteki ne en pes ne de en tiz ses konuşmalara uyar. Çünkü pes ses pek berrak olmadığı ve fazla dolgun olduğu için ruhlara hiçbir hareket getiremez; tiz ses ise pek ince ve aşırı berrak olduğundan hem gerçeğin ötesindedir hem de sunuşta ne bükülebilir ne de gerilimi uzun süre taşıyabilir.
neque gravissimus autem in musica sonus nec acutissimus orationibus convenit. nam et hic parum clarus nimiumque plenus nullum adferre animis motum potest, et ille praetenuis et immodicae claritatis, cum est ultra verum, tum neque pronuntiatione flecti neque diutius ferre intentionem potest.
11.3.42Çünkü ses de teller gibidir: ne kadar gevşekse o kadar pes ve dolgun, ne kadar gergin ise o kadar ince ve tizdir. Böylece en alçak ses güçsüz kalır, en yüksek ses de kopma tehlikesi taşır. Bu yüzden orta seslerle konuşmalıyız; bunlar kimi zaman gerilim artırılarak yükseltilmeli, kimi zaman indirilerek ölçülü kılınmalıdır.
nam vox ut nervi, quo remissior, hoc gravior et plenior, quo tensior, hoc tenuis et acuta magis est. sic ima vim non habet, summa rumpi periclitatur. mediis ergo utendum sonis, hique tum augenda intentione excitandi, tum summittenda sunt temperandi.
11.3.43Çünkü doğru sunuşta ilk gözetilecek şey eşitliktir: konuşma eşit olmayan süreler ve seslerle sıçramasın, uzunu kısayla, pesi tizle, yükseği alçakla karıştırıp hepsinin eşitsizliği yüzünden, ayakları eşit olmayan bir dize gibi topallamasın. İkincisi çeşitliliktir; sunuş yalnız budur.
nam prima est observatio recte pronuntiandi aequalitas, ne sermo subsultet imparibus spatiis ac sonis, miscens longa brevibus, gravia acutis, elata summissis, et inaequalitate horum omnium sicut pedum claudicet; secunda varietas, quod solum est pronuntiatio.
11.3.44Kimse de eşitlikle çeşitliliğin çatıştığını sanmasın: birinci meziyetin zıddı olan kusur eşitsizliktir, ikincisininki ise monoeideia denen şey, yani âdeta tek bir görünüş. Çeşitlendirme sanatı hem zarafet katar ve kulakları tazeler hem de emeğin bu değişmesiyle konuşanı dinlendirir; tıpkı ayakta durma, yürüme,
ac ne quis pugnare inter se putet aequalitatem et varietatem, cum illi virtuti contrarium vitium sit inaequalitas, huic, quod dicitur μονοείδεια, quasi quidam unus aspectus. ars porro variandi cum gratiam praebet ac renovat aures, tum dicentem ipsa laboris mutatione reficit, ut standi, ambulandi,
11.3.45oturma ve uzanma arasında nöbetleşme olması gibi: bunların hiçbirine uzun süre katlanamayız. Ama en önemli şey şudur (bunu biraz sonra ele alacağız): ses, söz konusu ettiğimiz konuların mahiyetine ve ruhların hâline göre biçimlendirilmeli ki konuşmayla uyuşmazlığa düşmesin. Öyleyse Yunanca monotonia denen şeyden, yani soluğun ve sesin tek bir gerilimde kalmasından kaçınalım. Yalnız her şeyi bağırarak söylemekten değil (bu deliliktir), olağan konuşmanın ölçüsü içinde kalmaktan da (bunda hareket yoktur), her gerilimi zayıflatan kısık bir mırıltıdan da kaçınalım;
sedendi, iacendi vices sunt, nihilque eorum pati unum diu possumus. illud vero maximum (sed id paulo post tractabimus), quod secundum rationem rerum, de quibus dicimus, animorumque habitus conformanda vox est, ne ab oratione discordet. vitemus igitur illam, quae Graece μονοτονία vocatur, una quaedam spiritus ac soni intentio; non solum ne dicamus omnia clamose, quod insanum est, aut intra loquendi modum, quod motu caret, aut summisso murmure, quo etiam debilitatur omnis intentio;
11.3.46aynı kısımlarda ve aynı duygular içinde de, kelimelerin ağırlığı, düşüncelerin tabiatı, cümlenin bitişi, başlangıcı ya da geçişi gerektirdikçe, sesin pek büyük olmayan bazı sapmaları olsun. Tıpkı tek renkle resim yapanların bile bazı yerleri daha öne çıkmış, bazılarını daha geri çekilmiş göstermeleri gibi; bu olmasaydı uzuvlara kendi çizgilerini bile veremezlerdi.
sed ut in iisdem partibus iisdemque adfectibus sint tamen quaedam non ita magnae vocis declinationes, prout aut verborum dignitas aut sententiarum natura aut depositio aut inceptio aut transitus postulabit: ut, qui singulis pinxerunt coloribus, alia tamen eminentiora alia reductiora fecerunt, sine quo ne membris quidem suas lineas dedissent.
11.3.47Önümüze Cicero'nun o çok ünlü Milo Savunması'nın girişini koyalım. Aynı ifade içinde kalınsa bile, neredeyse her durakta âdeta yüzün değişmesi gerekmez mi? "Korkarım ki, hâkimler, en yiğit bir adamı savunmaya başlarken korkmak ayıp olur."
proponamus enim nobis illud Ciceronis in oratione nobilissima pro Milone principium; nonne ad singulas paene distinctiones quamvis in eadem facie tamen quasi vultus mutandus est? etsi vereor, iudices, ne turpe sit, pro fortissimo viro dicere incipientem timere.
11.3.48Bütün bu kısım, hem giriş hem de kaygılı birinin girişi olduğu için toplu ve alçak sesle söylenir; yine de "en yiğit bir adamı savunmaya" derken, "korkarım", "ayıp olur" ve "korkmak" derkenkinden daha dolgun ve dik bir şey olması gerekir.
etiamsi est toto proposito contractum atque summissum, quia et exordium est et solliciti exordium, tamen fuerit necesse est aliquid plenius et erectius, dum dicit pro fortissimo viro, quam cum etsi vereor et turpe sit et timere .
11.3.49Artık ikinci soluk, hem sonrakileri daha az ürkek söylememize yol açan doğal bir çabayla, hem de Milo'nun ruh yüceliği gösterildiği için yükselmelidir: "Hiç yakışmaz, Titus Annius'un kendisi kendi selametinden çok devletin selameti için kaygılanırken..."
Sonra âdeta kendini azarlama gelir: "...benim onun davasına aynı ruh yüceliğini getirememem."
iam secunda respiratio increscat oportet et naturali quodam conatu, quo minus pavide dicimus quae sequuntur, et quod magnitudo animi Milonis ostenditur: minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbetur. deinde quasi obiurgatio sui est: me ad eius causam parem animi magnitudinem ut ferre non posse.
11.3.50Sonra daha hınç uyandırıcı sözler: "Yine de bu yeni mahkemenin yeni görünüşü gözleri ürkütüyor." Şu sözler ise artık, dedikleri gibi, neredeyse flütler sonuna kadar açık söylenir: "Gözler, nereye düşerse düşsün, forumun alışkanlığını ve mahkemelerin eski usulünü arıyor." Çünkü sonraki söz geniş ve yayvandır: "Çünkü oturumunuz eskisi gibi bir halka tarafından kuşatılmış değil."
tum invidiosiora: tamen haec novi iudicii nova forma terret oculos. illa vero iam paene apertis, ut aiunt, tibiis: qui , quocunque inciderunt, consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt. nam sequens latum etiam atque fusum est: non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat.
11.3.51Bunu, yalnız davanın kısımlarında değil, cümlenin eklemlerinde de sunuşta bir çeşitlilik olduğu görülsün diye belirttim; bu çeşitlilik olmadan hiçbir şey ne daha büyük ne daha küçük görünür. Ama ses gücünün ötesinde zorlanmamalıdır; çünkü çoğu kez boğulur, daha büyük çabayla daha az berrak olur ve bazen sıkışıp Yunanların horozların erken ötüşünden ad verdiği o sese patlar.
quod notavi, ut appareret, non solum in membris causae, sed etiam in articulis esse aliquam pronuntiandi uarietatem, sine qua nihil neque maius neque minus est. vox autem ultra vires urgenda non est. nam et suffocatur saepe et maiore nisu minus clara est et interim elisa in illum sonum erumpit, cui Graeci nomen a gallorum immaturo cantu dederunt.
11.3.52Söylediklerimizi aşırı hızla da birbirine karıştırmamalıyız; bununla hem duraklar hem duygu kaybolur, bazen bazı kelimeler bir parçalarından da yoksun kalır. Bunun zıddı aşırı ağırlık kusurudur; çünkü bu hem söyleyecek şeyi bulmakta zorlandığını ele verir, hem tembelliğiyle ruhları gevşetir, hem de değeri olan bir davada, süreler önceden belirlendiği için suyu boşa harcar. Ağız atik olsun, aceleci değil; ölçülü olsun, ağır değil.
nec volubilitate nimia confundenda quae dicimus, qua et distinctio perit et adfectus, et nonnunquam etiam verba aliqua sui parte fraudantur. cui contrarium est vitium nimiae tarditatis; nam et difficultatem inveniendi fatetur et segnitia solvit animos et, in quo est aliquid, temporibus praefinitis aquam perdit. promptum sit os, non praeceps, moderatum, non lentum;
11.3.53Soluk da ne sık sık alınıp cümleyi doğramalı ne de tükeninceye kadar uzatılmalıdır. Çünkü tükenmiş soluğun sesi çirkindir, solunuşu uzun süre suyun altında tutulmuş birininkine benzer, geri alınışı da daha uzun ve yersizdir, çünkü istediğimiz yerde değil, zorunlu olduğu yerde olur. Bu yüzden daha uzun bir dönemli cümle söyleyecek olanlar soluk toplamalıdır; ama bunu ne uzun süre ne sesli ne de büsbütün belli olacak şekilde yapmalıyız. Öteki kısımlarda soluk en iyi, cümlenin eklem yerlerinde alınacaktır.
spiritus quoque nec crebro receptus concidat sententiam, nec eo usque trahatur, donec deficiat. nam et deformis est consumpti illius sonus et respiratio sub aqua diu pressi similis et receptus longior et non opportunus, ut qui fiat non ubi volumus, sed ubi necesse est. quare longiorem dicturis periodum colligendus est spiritus, ita tamen, ut id neque diu neque cum sono faciamus, neque omnino ut manifestum sit; reliquis partibus optime inter iuncturas sermonis revocabitur.
11.3.54Soluk da olabildiğince uzun olsun diye çalıştırılmalıdır. Demosthenes bunu sağlamak için yokuş tırmanırken olabildiğince çok dizeyi aralıksız okurdu. Yine o, kelimeleri serbest bir ağızla daha kolay çıkarabilmek için evde dilinin üstünde çakıl taşları yuvarlayarak konuşurdu.
exercendus autem est, ut sit quam longissimus; quod Demosthenes ut efficeret, scandens in adversum continuabat quam posset plurimos versus. idem , quo facilius verba ore libero exprimeret, calculos lingua volvens dicere domi solebat.
11.3.55Bazen soluk yeterince uzun, dolgun ve berrak olur, ama gerilimi sağlam olmadığından titrektir; tıpkı görünüşte sağlam olup sinirleriyle yeterince taşınamayan bedenler gibi. Yunanlar buna brasmos der. Kimileri soluğu dişlerinin aralığından cızırtıyla almaz, emer. Kimileri de sık sık ve içe doğru bile duyulacak şekilde soluyarak yük ve boyunduruk altında zorlanan hayvanları taklit eder.
est interim et longus et plenus et clarus satis spiritus, non tamen firmae intentionis ideoque tremulus, ut corpora, quae aspectu integra nervis parum sustinentur; id βρασμόν Graeci vocant. sunt qui spiritum cum stridore per raritatem dentium non recipiunt, sed resorbent. sunt qui crebro anhelitu et introrsum etiam clare sonante imitentur iumenta onere et iugo laborantia.
11.3.56Bunu bazıları özellikle yapar, sanki buluş bolluğuyla sıkıştırılıyor, boğazlarından çıkarılabilecek olandan daha büyük bir belagat gücü üstlerine çullanıyormuş gibi. Kimisinin ağzı birbirine çarpar ve kendi kelimeleriyle boğuşur. Ayrıca sık sık öksürmek, tükürmek, ciğerin dibinden makarayla çeker gibi balgam çıkarmak, ağız suyuyla yakındakileri ıslatmak ve konuşurken soluğun çoğunu burundan dışarı vermek, aslında sesin kusurları olmasalar bile ses yüzünden meydana geldikleri için en iyisi bu başlık altında anılsınlar.
quod adfectant quoque, tanquam inuentionis copia urgeantur maiorque vis eloquentiae ingruat, quam quae emitti faucibus possit. est aliis concursus oris et cum verbis suis colluctatio. iam tussire et exspuere crebro et ab imo pulmone pituitam trochleis adducere et oris humore proximos spargere et maiorem partem spiritus in loquendo per nares effundere, etiamsi non utique vocis sunt vitia, quia tamen propter vocem accidunt, potissimum huic loco subiciantur.
11.3.57Ama bunlardan hangi kusur olursa olsun, şimdi bütün davalarda ve okullarda en çok mustarip olunan kusurdan, yani şarkı söyler gibi konuşmaktan daha katlanılabilir bulurum; bunun daha faydasız mı yoksa daha çirkin mi olduğunu bilmiyorum. Bir hatibe sahne ezgisinden ve bazen sarhoşların ya da âlem yapanların taşkınlığına benzeyen şeyden daha az yakışan ne vardır?
sed quodcunque ex his vitium magis tulerim quam, quo nunc maxime laboratur in causis omnibus scholisque, cantandi, quod inutilius sit an foedius, nescio. quid enim minus oratori convenit quam modulatio scenica et nonnunquam ebriorum aut comissantium licentiae similis?
11.3.58Acı duymak, öfkelenmek, kızmak ya da acımak gerektiği bir anda, hâkimi sokmamız gereken bu duygulardan uzaklaşmak, üstelik forumun kutsallığını Lykialıların ve Karyalıların taşkınlığıyla çözüp dağıtmak kadar duyguları harekete geçirmeye aykırı ne olabilir? Cicero, Lykia ve Karya'dan gelen o retorik hocalarının sonuç kısımlarında neredeyse şarkı söylediklerini söylemiştir. Biz ise şarkı söylemenin biraz daha ağırbaşlı tarzını bile aştık.
quid vero movendis adfectibus contrarium magis quam, cum dolendum, irascendum, indignandum, commiserandum sit, non solum ab his adfectibus, in quos inducendus est iudex, recedere, sed ipsam fori sanctitatem Lyciorum et Carum licentia solvere? nam Cicero illos ex Lycia et Caria rhetoras paene cantare in epilogis dixit. nos etiam cantandi severiorem paulo modum excessimus.
11.3.59Kim, cinayet, kutsal şeylere saygısızlık, baba katli hakkında demiyorum, ama elbette hesaplar ve sayılar hakkında, kısacası bir kez söyleyip bitireyim, bir davada kim şarkı söyler? Bu büsbütün kabul edilecekse, sesin bu ezgisini neden lir ve flütlerle, hatta, vallahi, bu çirkinliğe daha yakın olan zillerle desteklemeyelim, bunun hiçbir sebebi kalmaz.
quisquamne , non dico de homicidio, sacrilegio, parricidio, sed de calculis certe atque rationibus, quisquam denique, ut semel finiam, in lite cantat? quod si omnino recipiendum est, nihil causae est, cur non illam vocis modulationem fidibus ac tibiis, immo me hercule, quod est huic deformitati propius, cymbalis adiuvemus.
11.3.60Yine de bunu seve seve yaparız; çünkü kimse kendi söylediği şarkıyı sevimsiz bulmaz, bunda emek de dava görmekten daha azdır. Bazıları da hayatlarının öteki kusurlarına uyarak her yerde kulağı okşayan şeyleri dinleme hazzına kapılırlar. Peki ne olacak? Cicero da konuşmada daha örtük bir ezgi bulunduğunu söylemiyor mu? Bu da bir tür doğal başlangıçtan gelmiyor mu? Bu ses dönüşünün ve ezginin nerede ve ne ölçüde kabul edileceğini az sonra göstereceğim; ezgi kabul edilecek, ama çoğunun anlamak istemediği gibi, daha örtük bir ezgi.
facimus tamen hoc libenter; nam nec cuiquam sunt iniucunda quae cantant ipsi, et laboris in hoc quam in agendo minus est. et sunt quidam, qui secundum alia vitae vitia etiam hac ubique audiendi, quod aures mulceat, voluptate ducantur. Quid ergo? non et Cicero dicit esse aliquem in oratione cantum obscuriorem? et hoc quodam naturali initio venit? ostendam non multo post, ubi et quatenus recipiendus sit hic flexus et cantus quidem sed, quod plerique intelligere nolunt, obscurior.
11.3.61Artık hangi sunuşun yerinde olduğunu söylemenin zamanı geldi. Bu elbette söz konusu ettiğimiz şeylere uydurulan sunuştur. Bunu büyük ölçüde ruhların hareketleri kendisi sağlar; ses, nasıl vurulursa öyle çınlar. Ama duyguların kimi gerçek, kimi uydurma ve taklittir. Gerçek duygular, acı duyanlarda, öfkelenenlerde, kızanlarda olduğu gibi, tabiatça dışarı fışkırır; ama sanattan yoksundur, bu yüzden terbiye ve akılla biçimlendirilmelidir.
iam enim tempus est dicendi, quae sit apta pronuntiatio. quae certe ea est, quae iis, de quibus dicimus, accommodatur. quod quidem maxima ex parte praestant ipsi motus animorum, sonatque vox, ut feritur; sed cum sint alii veri adfectus, alii ficti et imitati, veri naturaliter erumpunt, ut dolentium, irascentium, indignantium, sed carent arte, ideoque sunt disciplina et ratione formandi.
11.3.62Buna karşılık taklitle canlandırılan duyguların sanatı vardır; ama bunlar tabiattan yoksundur. Bu yüzden onlarda ilk şey, iyice etkilenmek, şeylerin imgelerini zihinde canlandırmak ve onlarla gerçekmiş gibi sarsılmaktır. Böylece ses, âdeta bir aracı gibi, bizden hangi hâli almışsa onu hâkimlerin ruhuna verecektir. Çünkü ses zihnin habercisidir ve zihnin değişimleri kadar değişime sahiptir.
contra qui effinguntur imitatione, artem habent; sed hi carent natura, ideoque in iis primum est bene adfici et concipere imagines rerum et tanquam veris moveri. sic velut media vox, quem habitum a nobis acceperit, hunc iudicum animis dabit. est enim mentis index ac totidem, quot illa, mutationes habet.
11.3.63Bu yüzden sevinçli şeylerde ses dolgun, yalın ve bir bakıma kendisi de neşeli akar; mücadelede ise dikilir, bütün gücüyle, âdeta bütün telleriyle gerilir. Öfkede yaman, sert, sık ve sık sık soluklanandır; çünkü ölçüsüzce boşaltılan soluk uzun olamaz. Hınç uyandırırken biraz daha ağırdır, çünkü buna genellikle ancak daha zayıf olanlar başvurur. Gönül alırken, itiraf ederken, özür dilerken, rica ederken ise yumuşak ve alçaktır.
itaque laetis in rebus plena et simplex et ipsa quodammodo hilaris fluit; at in certamine erecta totis viribus et velut omnibus nervis intenditur. atrox in ira et aspera ac densa et respiratione crebra; neque enim potest esse longus spiritus, cum immoderate effunditur. paulum in invidia facienda lentior, quia non fere ad hanc nisi inferiores confugiunt; at in blandiendo, fatendo, satisfaciendo, rogando, lenis et summissa.
11.3.64Öğüt verenlerin, uyaranların, söz verenlerin ve teselli edenlerin sesi ağırbaşlıdır; korkuda ve utançta toplu, yüreklendirmelerde güçlü, tartışmalarda düzgün, acındırmada inişli çıkışlı, ağlamaklı ve bilerek biraz boğuk; konu dışına çıkışlarda yayvan ve kaygısız bir berraklıkta; açıklamada ve sohbette düz, tiz ile pes arasında ortadır.
suadentium et monentium et pollicentium et consolantium gravis, in metu et verecundia contracta, adhortationibus fortis, disputationibus teres, miseratione flexa et flebilis et consulto quasi obscurior; at in egressionibus fusa et securae claritatis, in expositione ac sermonibus recta et inter acutum sonum et gravem media.
11.3.65Ses coşkulu duygularda yükselir, durgun duygularda alçalır; ikisinin de ölçüsüne göre daha yukarı ya da daha aşağı. Konuşmada her yerin neyi gerektirdiğini biraz erteleyeceğim; önce jestten söz edeyim, çünkü o da sesle uyuşur ve onunla birlikte ruha boyun eğer. Jestin hatipte ne kadar önemli olduğu, çoğu şeyi kelimeler olmadan da ifade etmesinden yeterince anlaşılır.
attollitur autem concitatis adfectibus, compositis descendit pro utriusque rei modo altius vel inferius. quid autem quisque in dicendo postulet locus, paulum differam, ut de gestu prius dicam, qui et ipse voci consentit et animo cum ea simul paret. is quantum habeat in oratore momenti, satis vel ex eo patet quod pleraque etiam citra verba significat.
11.3.66Gerçekten de yalnız eller değil, baş hareketleri de irademizi açığa vurur ve dilsizlerde konuşmanın yerini tutar; dans çoğu kez ses olmadan anlaşılır ve insanı etkiler; ruhların hâli yüzden ve yürüyüşten anlaşılır; konuşmadan yoksun hayvanlarda bile öfke, sevinç, yaltaklanma gözlerden ve bedenin bazı başka işaretlerinden sezilir.
quippe non manus solum, sed nutus etiam declarant nostram voluntatem et in mutis pro sermone sunt, et saltatio frequenter sine voce intelligitur atque adficit, et ex vultu ingressuque perspicitur habitus animorum; et animalium quoque sermone carentium ira, laetitia, adulatio et oculis et quibusdam aliis corporis signis deprehenditur.
11.3.67Ne de olsa bir harekete dayanan bu şeylerin ruhlarda bu kadar etkili olmasına şaşmamalı; çünkü sessiz bir iş olan ve hep aynı duruşta kalan resim bile en derin duygulara öyle işler ki bazen konuşma gücünü bile aştığı görülür. Tersine, jest ve yüz konuşmayla uyuşmazsa, hüzünlü şeyleri neşeyle söyler, bir şeyi başımızı iki yana sallayarak onaylarsak, kelimelere yalnız ağırlık değil inanılırlık da eksik olur. Yakışık da jestten ve hareketten gelir.
nec mirum, si ista, quae tamen in aliquo posita sunt motu, tantum in animis valent, cum pictura, tacens opus et habitus semper eiusdem, sic in intimos penetret adfectus, ut ipsam vim dicendi nonnunquam superare videatur. contra si gestus ac vultus ab oratione dissentiat, tristia dicamus hilares, adfirmemus aliqua renuentes non auctoritas modo verbis, sed etiam fides desit. decor quoque a gestu atque motu venit;
11.3.68Bu yüzden Demosthenes büyük bir aynaya bakarak edâsını düzenlerdi; o parlak yüzey görüntüleri ters gösterdiği hâlde, neyi başardığı konusunda yine de yalnız kendi gözlerine güvendi. Edâda da, bedenin kendisinde olduğu gibi, baş en önemli şeydir; hem sözünü ettiğim o yakışık için hem de anlam ifade etmek için.
ideoque Demosthenes grande quoddam intuens speculum componere actionem solebat; adeo, quamuis fulgor ille sinistras imagines reddat, suis demum oculis credidit, quod efficeret. praecipuum vero in actione sicut in corpore ipso caput est cum ad illum, de quo dixi, decorem, tum etiam ad significationem.
11.3.69Yakışığın şartları şunlardır: önce baş dik ve tabiata uygun olmalıdır. Çünkü önüne eğik baş alçalmayı, arkaya atılmış baş kibri, yana yatmış baş gevşekliği, fazla katı ve kaskatı baş da ruhta bir tür kabalığı gösterir. Sonra baş, edânın kendisinden uygun hareketler almalı; jestle uyuşmalı, ellere ve gövdeye ayak uydurmalıdır.
decoris illa sunt, ut sit primo rectum et secundum naturam. nam et deiecto humilitas et supino arrogantia et in latus inclinato languor et praeduro ac rigente barbaria quaedam mentis ostenditur. tum accipiat aptos ex ipsa actione motus, ut cum gestu concordet et manibus ac lateribus obsequatur.
11.3.70Çünkü bakış her zaman jestin döndüğü yere döner; yalnız bir şeyi kınamamız, bir şeye izin vermemiz ya da bir şeyi kendimizden uzaklaştırmamız gereken yerler hariç: o zaman aynı şeyden hem yüzümüzle yüz çevirmiş hem elimizle itmiş görünürüz:
"Tanrılar, uzaklaştırın böyle bir belayı."
"Hayır, böyle bir şerefe kendimi layık görmem."
Baş pek çok yolla anlam ifade eder.
aspectus enim semper eodem vertitur quo gestus, exceptis quae aut damnare aut concedere aut a nobis removere oportebit, ut idem illud vultu videamur aversari, manu repellere: —Di talem avertite pestem. —haud equidem tali me dignor honore. Significat vero plurimis modis.
11.3.71Çünkü onaylama, reddetme ve doğrulama hareketlerinin yanı sıra utancın, tereddüdün, hayretin ve kızgınlığın da herkesçe bilinen ve herkeste ortak olan hareketleri vardır. Yine de yalnız başla jest yapmayı sahne hocaları bile kusurlu saymışlardır. Başın sık sık sallanması da kusursuz değildir; hele onu savurmak, saçlarını silkerek döndürmek kendinden geçmiş bir müride yakışır.
nam praeter adnuendi, renuendi confirmandique motus sunt et verecundiae et dubitationis et admirationis et indignationis noti et communes omnibus. solo tamen eo facere gestum scenici quoque doctores vitiosum putaverunt. etiam frequens eius nutus non caret vitio; adeo iactare id et comas excutientem rotare fanaticum est.
11.3.72Ama en çok hükmeden yüzdür. Yüzle yalvarır, yüzle tehdit eder, yüzle gönül okşar, yüzle hüzünlenir, yüzle neşelenir, yüzle başımızı dik tutar, yüzle boyun eğeriz; insanlar yüzümüze bağlanır, ona bakarlar, daha konuşmadan önce de ona bakılır. Yüzle bazılarını sever, yüzle nefret eder, yüzle pek çok şey anlarız; yüz çoğu kez bütün kelimelerin yerini tutar.
dominatur autem maxime vultus. hoc supplices, hoc minaces, hoc blandi, hoc tristes, hoc hilares, hoc erecti, hoc summissi sumus; hoc pendent homines, hunc intuentur, hic spectator, etiam antequam dicimus; hoc quosdam amamus, hoc odimus, hoc plurima intelligimus, hic est saepe pro omnibus verbis.
11.3.73Bu yüzden sahne için kurulan oyunlarda sunuş ustaları duyguları maskelerden de ödünç alırlar: tragedyada Aerope hüzünlü, Medea yaman, Aias şaşkın, Herakles azgın görünür.
itaque in iis, quae ad scenam componuntur, fabulis artifices pronuntiandi a personis quoque adfectus mutuantur, ut sit Aerope in tragoedia tristis, atrox Medea, attonitus Aiax, truculentus Hercules.
11.3.74Komedilerde ise, köleleri, pezevenkleri, asalakları, köylüleri, askerleri, fahişeleri, hizmetçi kızları, sert ve yumuşak huylu yaşlıları, ağırbaşlı ve sefih gençleri, evli kadınları ve genç kızları birbirinden ayıran öteki gözetimlerin yanı sıra, başrolde olan o babanın maskesinde, kimi zaman öfkeli, kimi zaman yumuşak olduğu için, bir kaşı kalkık, öteki yatıktır; oyuncular da âdet üzere en çok, oynadıkları kısımlarla uyuşan yüz yanını gösterirler.
in comoediis vero praeter aliam observationem, qua servi, lenones, parasiti, rustici, milites, meretriculae, ancillae, senes austeri ac mites, iuvenes severi ac luxuriosi, matronae, puellae inter se discernuntur, pater ille, cuius praecipuae partes sunt, quia interim concitatus, interim lenis est, altero erecto, altero composito est supercilio; atque id ostendere maxime latus actoribus moris est, quod cum iis, quas agunt, partibus congruat.
11.3.75Ama yüzün kendisinde en etkili olan gözlerdir; ruh en çok onlar yoluyla dışa vurur. Öyle ki gözler hiç hareket etmeden de neşeyle parlar ve hüznün bir tür bulutuna bürünür. Üstelik tabiat onlara zihnin habercisi olarak gözyaşlarını vermiştir; gözyaşları acıyla fışkırır ya da sevinçle süzülür. Hareketle de gözler dikkatli, gevşek, kibirli, ters, yumuşak, sert olur; edâ ne gerektirirse ona göre biçimlendirilir.
sed in ipso vultu plurimum valent oculi, per quos maxime animus eminet, ut citra motum quoque et hilaritate enitescant et tristitiae quoddam nubilum ducant. quin etiam lacrimas iis natura mentis indices dedit, quae aut erumpunt dolore aut laetitia manant. motu vero intenti, remissi, superbi, torvi, mites, asperi fiunt, quae, ut actus poposcerit, fingentur.
11.3.76Ama gözler asla kaskatı ve gerilmiş, ya da baygın ve uyuşuk, ya da sersem, ya da işveli ve oynak, yüzen ve bir tür hazla dolmuş, ya da yan bakışlı ve, deyim yerindeyse, şehvetli, ya da bir şey isteyen ya da vaat eden gözler olmamalıdır. Konuşurken gözlerini kapalı ya da kısık tutmaya da, büsbütün kaba ya da aptal olan biri dışında, kim kalkışır?
rigidi vero et extenti, aut languidi et torpentes, aut stupentes, aut lascivi et mobiles, et natantes et quadam voluptate suffusi, aut limi et, ut sic dicam, venerei, aut poscentes aliquid pollicentesve nunquam esse debebunt. nam opertos compressosve eos in dicendo quis nisi plane rudis aut stultus habeat?
11.3.77Bütün bunları ifade etmek için göz kapaklarında ve yanaklarda da gözlere hizmet eden bir tür yardımcı görev vardır.
et ad haec omnia exprimenda in palpebris etiam et in genis est quoddam deserviens iis ministerium.
11.3.78Kaşlarla da çok şey yapılır. Çünkü hem gözlere bir ölçüde biçim verirler hem de alna hükmederler. Alın kaşlarla çatılır, kalkar, gevşer; öyle ki alında daha etkili olan tek bir şey vardır, o da ruhun hâliyle harekete geçen kandır: utançla ince deriye vurunca kızarıklık olarak yayılır, korkuyla geri çekilince bütünüyle çekilip solgunlukla soğur; ölçülü olunca da arada bir tür dinginlik yaratır.
multum et superciliis agitur. nam et oculos formant aliquatenus et fronti imperant. his contrahitur, attollitur, remittitur, ut una res in ea plus valeat, sanguis ille, qui mentis habitu movetur et, cum infirmam verecundia cutem accipit, effunditur in ruborem, cum metu refugit, abit omnis et pallore frigescit; temperatus medium quoddam serenum efficit.
11.3.79Kaşlarda kusur şudur: ya büsbütün hareketsiz, ya fazla oynak olmaları, ya da az önce komedi maskesi için söylediğim gibi eşitsizlikle birbirinden ayrılmaları, ya da söylediğimize aykırı bir biçim almaları. Çünkü öfke çatık kaşlarla, hüzün indirilmiş kaşlarla, neşe gevşemiş kaşlarla gösterilir. Kaşlar onaylarken ve reddederken de buna göre indirilir ya da kaldırılır.
vitium in superciliis, si aut immota sunt omnino aut nimium mobilia aut inaequalitate, ut modo de persona comica dixeram, dissident aut contra id quod dicimus finguntur. ira enim contractis, tristitia deductis, hilaritas remissis ostenditur. adnuendi quoque et renuendi ratione demittuntur aut allevantur.
11.3.80Burunla ve dudaklarla yakışık alır bir şey hemen hiç gösteremeyiz; gerçi alay, küçümseme ve tiksinme genellikle bunlarla ifade edilir. Çünkü Horatius'un dediği gibi burnu kırıştırmak, şişirmek, oynatmak, parmakla kurcalamak, ansızın verilen bir solukla silkelemek, sık sık açmak ve avucun içiyle yukarı itmek yakışıksızdır; burnu fazla sık silmenin bile kınanması sebepsiz değildir.
naribus labrisque non fere quidquam decenter ostendimus, tametsi derisus iis, contemptus, fastidium significari solet. nam et corrugare nares, ut Horatius ait, et inflare et movere et digito inquietare et impulso subito spiritu excutere et diducere saepius et plana manu resupinare indecorum est, cum emunctio etiam frequentior non sine causa reprehendatur.
11.3.81Dudakları ileri uzatmak, ayırmak, büzmek, gerip dişleri açmak, yana, neredeyse kulağa kadar çekmek, âdeta tiksinerek kıvırmak, sarkıtmak ve sesi yalnız bir yanından çıkarmak kötüdür. Onları yalamak ve ısırmak da çirkindir; çünkü kelimeleri söylerken bile dudakların hareketi ölçülü olmalıdır: dudaklardan çok ağızla konuşulmalıdır.
labra et porriguntur male et scinduntur et adstringuntur et diducuntur et dentes nudant et in latus ac paene ad aurem trahuntur et velut quodam fastidio replicantur et pendent et vocem tantum altera parte dimittunt. lambere quoque ea et mordere deforme est, cum etiam in efficiendis verbis modicus eorum esse debeat motus; ore enim magis quam labris loquendum est.
11.3.82Ense dik olmalı, ama kaskatı ya da geriye atılmış olmamalı. Boyun ise farklı ama eşit bir çirkinlikle hem büzülür hem gerilir; ama gerilmiş boyunda emek de vardır, ses incelir ve yorulur. Göğse yapışmış çene de gırtlağı sıkıştırdığı için sesi daha az berrak ve âdeta daha yayvan yapar.
cervicem rectam oportet esse, non rigidam aut supinam. collum diversa quidem, sed pari deformitate et contrahitur et tenditur, sed tenso subest et labor, tenuaturque vox ac fatigatur; adfixum pectori mentum minus claram et quasi latiorem presso gutture facit.
11.3.83Omuzları kaldırmak ve büzmek nadiren yakışır; çünkü ense kısalır ve bu, yaltaklanma, hayret ya da korku hâline büründüğünde alçak, kölece ve âdeta hileli bir jest yaratır.
humerorum raro decens adlevatio atque contractio est; breviatur enim cervix et gestum quendam humilem atque servilem et quasi fraudulentum facit, cum se in habitum adulationis, admirationis, metus tingunt.
11.3.84Kolun ölçülü olarak ileri uzatılması, omuzlar gevşek ve el ileri götürülürken parmaklar açılarak, en çok kesintisiz ve akıp giden yerlere yakışır. Ama daha gösterişli ve daha bol bir şey söylemek gerektiğinde, örneğin "kayalar ve ıssız yerler sese cevap verir" sözünde olduğu gibi, kol yana doğru açılır ve konuşmanın kendisi de bir bakıma jestle birlikte yayılır.
bracchii moderata proiectio, remissis humeris atque explicantibus se in proferenda manu digitis, continuos et decurrentes locos maxime decet. at cum speciosius quid uberiusque dicendum est, ut illud saxa atque solitudines voci respondent, exspatiatur in latus et ipsa quodammodo se cum gestu fundit oratio.
11.3.85Eller ise, ki onlar olmasa edâ sakat ve güçsüz kalırdı, ne kadar çok hareketleri olduğu söylenemeyecek kadar çok hareketlere sahiptir; neredeyse kelimelerin bolluğuna yetişirler. Çünkü öteki uzuvlar konuşana yardım eder, eller ise, neredeyse diyeceğim, kendileri konuşur.
manus vero, sine quibus trunca esset actio ac debilis, vix dici potest, quot motus habeant, cum paene ipsam verborum copiam consequantur. nam ceterae partes loquentem adiuuant, hae, prope est ut dicam, ipsae loquuntur.
11.3.86Ellerle istemez miyiz, söz vermez miyiz, çağırmaz mıyız, salıvermez miyiz, tehdit etmez miyiz, yalvarmaz mıyız, nefret etmez miyiz, korkmaz mıyız, sormaz mıyız, inkâr etmez miyiz? Sevinci, hüznü, tereddüdü, itirafı, pişmanlığı, ölçüyü, bolluğu, sayıyı, zamanı ellerle göstermez miyiz?
annon his poscimus, pollicemur, uocamus, dimittimus, minamur, supplicamus, abominamur, timemus, interrogamus, negamus; gaudium, tristitiam, dubitationem, confessionem, paenitentiam, modum, copiam, numerum, tempus ostendimus?
11.3.87Aynı eller coşturmaz mı, durdurmaz mı, onaylamaz mı, hayran olmaz mı, utanmaz mı? Yerleri ve kişileri gösterirken zarfların ve zamirlerin yerini tutmazlar mı? Öyle ki bütün milletler ve kavimler arasındaki bunca dil çeşitliliği içinde, bu bana bütün insanların ortak dili gibi görünür.
non eaedem concitant, inhibent, probant, admirantur, verecundantur? non in demonstrandis locis ac personis adverbiorum atque pronominum obtinent vicem? ut in tanta per omnes gentes nationesque linguae diversitate hic mihi omnium hominum communis sermo videatur.
11.3.88Sözünü ettiğim bu jestler seslerle birlikte tabiatça çıkar. Başka jestler de vardır ki şeyleri taklit yoluyla ifade eder; örneğin bir hastayı, nabzını yoklayan bir hekimi taklit ederek, ya da bir lir çalgıcısını, ellerini tellere vuran birinin biçimine sokarak gösterirsen. Bu tür, edâda elden geldiğince uzak durulması gereken bir türdür.
et hi quidem, de quibus sum locutus, cum ipsis vocibus naturaliter exeunt gestus; alii sunt, qui res imitatione significant, ut si aegrum temptantis venas medici similitudine aut citharoedum formatis ad modum percutientis nervos manibus ostendas; quod est genus quam longissime in actione fugiendum.
11.3.89Çünkü hatip bir dansçıdan çok uzak olmalıdır: jesti kelimelere değil, daha çok anlama uydurulmalıdır; biraz daha ağırbaşlı oyuncular bile bunu yapmayı âdet edinmişlerdi. Bu yüzden, kendinden söz ederken elini kendine götürmeye, gösterdiği kişiye doğru uzatmaya ve buna benzer bazı şeylere izin veririm; ama bazı duruşları canlandırmaya ve söyleyeceği her şeyi göstermeye izin vermem.
abesse enim plurimum a saltatore debet orator, ut sit gestus ad sensus magis quam ad verba accommodatus; quod etiam histrionibus paulo gravioribus facere moris fuit. ergo ut ad se manum referre, cum de se ipso loquatur, et in eum quem demonstret intendere et aliqua his similia permiserim, ita non effingere status quosdam et quidquid dicet ostendere.
11.3.90Bu yalnız ellerde değil, her jestte ve seste gözetilmelidir. Nitekim "Roma halkının praetoru terlikleriyle durdu" dönemli cümlesinde Verres'in bir kadıncağıza yaslanışının eğilmesi canlandırılmamalı; "Messana'da forumun ortasında kırbaçlanıyordu" cümlesinde de kırbaç altında olduğu gibi gövde kıvrılmamalı, acıyla çıkan türden bir ses de koparılmamalıdır.
neque id in manibus solum, sed in omni gestu ac voce servandum est. non enim aut in illa periodo, stetit soleatus praetor populi Romani, inclinatio incumbentis in mulierculam Verris effingenda est; aut in illa, caedebatur in medio foro Messanae, motus laterum, qualis esse ad verbera solet, torquendus, aut vox, qualis dolore exprimitur, eruenda;
11.3.91Nitekim bana komedi oyuncuları da çok kötü yapıyormuş gibi görünür: bir genci oynadıkları hâlde, anlatı sırasında araya bir yaşlının sözü (Hydria'nın girişinde olduğu gibi) ya da bir kadının sözü (Georgos'ta olduğu gibi) girdiğinde, bunu titrek ya da kadınsı bir sesle söylerler. Öyle ki bütün sanatı taklide dayanan onlarda bile bir tür kusurlu taklit vardır.
cum mihi comoedi quoque pessime facere videantur, quod, etiamsi iuvenem agant, cum tamen in expositione aut senis sermo, ut in Hydriae prologo, aut mulieris, ut in Georgo, incidit, tremula vel effeminate voce pronuntiant. adeo in illis quoque est aliqua vitiosa imitatio, quorum ars omnis constat imitatione.
11.3.92En yaygın jest, orta parmağın başparmağa doğru büküldüğü, öteki üç parmağın açık tutulduğu jesttir. Bu, girişlere uygundur; el, iki yana yumuşak bir hareketle ölçülü olarak ileri uzatılır, baş ve omuzlar da elin götürüldüğü yöne yavaş yavaş eşlik eder. Anlatıda kararlıdır, ama o zaman biraz daha ileri uzatılır. Azarlarken ve suçlu çıkarırken keskin ve ısrarlıdır; çünkü bu kısımlarda daha uzağa ve daha serbestçe uzatılır.
est autem gestus ille maxime communis, quo medius digitus in pollicem contrahitur explicitis tribus, et principiis utilis cum leni in utramque partem motu modice prolatus, simul capite atque humeris sensim ad id, quo manus feratur, obsecundantibus, et in narrando certus, sed tum paulo productior, et in exprobrando et coarguendo acer atque instans, longius enim partibus his et liberius exeritur.
11.3.93Aynı jest kusurlu olarak, âdeta sol omzu arar gibi yana doğru götürülür; ama bazıları daha da kötüsünü yapar: kolu çapraz uzatıp dirsekle konuşurlar. Bazen ortadaki iki parmak başparmağın altına gelir; bu jest öncekinden de ısrarlıdır, girişe ve anlatıya uygun düşmez.
vitiose vero idem sinistrum quasi humerum petens in latus agi solet, quanquam adhuc peius aliqui transversum brachium proferunt et cubito pronuntiant. duo quoque medii sub pollicem veniunt, et est hic adhuc priore gestus instantior, principio et narrationi non commodatus.
11.3.94Üç parmak bükülüp başparmakla bastırıldığında, Cicero'nun Crassus'un çok iyi kullandığını söylediği o parmak açılır. Bu parmak azarlamada ve göstermede etkilidir; adı da buradan gelir [index, "gösteren": işaret parmağı]. El kaldırılıp omza doğru bakarken biraz eğilirse onaylar, yere çevrilip âdeta yüzüstü eğilince sıkıştırır; bazen de sayının yerini tutar.
at cum tres contracti pollice premuntur, tum digitus ille, quo usum optime Crassum Cicero dicit, explicari solet. is in exprobrando et indicando, unde ei nomen est, valet, et adlevata ac spectante humerum manu paulum inclinatus adfirmat, versus in terram et quasi pronus urget; et aliquando pro numero est.
11.3.95Aynı parmak, ucundaki boğumdan iki yandan hafifçe tutulur, iki parmak ölçülü olarak bükülür, serçe parmağı ise daha az bükülürse, tartışmaya elverişlidir. Ama orta boğumu tutanlar daha keskin delil getiriyormuş gibi görünürler; bu durumda öndeki parmaklar ne kadar inmişse son parmaklar o kadar daha çok bükülür.
idem summo articulo utrinque leviter apprehenso, duobus modice curvatis, minus tamen minimo, aptus ad disputandum est. acrius tamen argumentari videntur, qui medium articulum potius tenent, tanto contractioribus ultimis digitis, quanto priores descenderunt.
11.3.96Utangaç bir konuşmaya en uygun jest de şudur: ilk dört parmak uçlarında hafifçe birleşir, el ağzın ya da göğsün yakınında kendimize doğru getirilir, sonra yüzüstü çevrilip biraz ileri uzatılarak gevşetilir.
est et ille verecundae orationi aptissimus, quo, quattuor primis leviter in summum coeuntibus digitis, non procul ab ore aut pectore fertur ad nos manus et deinde prona ac paulum prolata laxatur.
11.3.97Demosthenes'in Ktesiphon savunmasındaki o ürkek ve alçak sesli girişe bu şekilde başladığına, Cicero'nun da "Bende bir yetenek varsa, hâkimler, ki ne kadar küçük olduğunu biliyorum..." derken elini bu biçime soktuğuna inanıyorum. Aynı el, parmaklar biraz daha serbestçe aşağıya bakarken kendimize doğru toplanır ve biraz daha geniş olarak zıt yöne açılır; öyle ki bir bakıma konuşmanın kendisini ileri sürüyormuş gibi görünür.
hoc modo coepisse Demosthenen credo in illo pro Ctesiphonte timido summissoque principio, sic formatam Ciceronis manum, cum diceret: si quid est ingenii in me, quod sentio quam sit exiguum. eadem aliquatenus liberius deorsum spectantibus digitis colligitur in nos et fusius paulo in diversum resolvitur, ut quodammodo sermonem ipsum proferre videatur.
11.3.98Bazen parmakları ikişer ikişer ayırırız; ama başparmağı araya sokmadan, alttakiler biraz içe bakarken, üsttekiler de gerilmeden.
binos interim digitos distinguimus, sed non inserto pollice, paulum tamen inferioribus intra spectantibus, sed ne illis quidem tensis, qui supra sunt.
11.3.99Bazen son parmaklar avucu başparmağın dibine doğru bastırır, başparmak da öndeki parmakların orta boğumlarına birleşir; bazen dördüncü parmak eğik olarak geri çekilir; bazen dört parmak gerilmekten çok gevşek tutulup başparmak içe eğilerek eli bir şeyi yana doğru göstermeye ya da söylediklerimizi ayırmaya elverişli hâle getiririz: el, avuç yukarı bakarken sola, avuç aşağı bakarken öteki yana götürülür.
interim extremi palmam circa ima pollicis premunt, ipse prioribus ad medios articulos iungitur; interim quartus oblique reponitur; interim quattuor remissis magis quam tensis, pollice intus inclinato, habilem demonstrando in latus aut distinguendis, quae dicimus, manum facimus, cum supina in sinistrum latus, prona in alterum fertur.
11.3.100Kısa jestler de vardır: el, adak adayanlarınki gibi hafifçe açılmış olarak, kısa aralıklarla ve omuzlar hafifçe onaylarken hareket ettirilir; bu en çok, az ve âdeta çekinerek konuşanlara uygundur. Hayrete uygun jest ise şudur: el ölçülü olarak avuç yukarı çevrilir, serçe parmağından başlayarak parmaklar birer birer toplanır, sonra geri dönen bir kıvrımla aynı anda açılır ve çevrilir.
sunt et illi breves gestus, cum manus leviter pandata, qualis voventium est, parvis intervallis et subadsentientibus humeris movetur, maxime apta parce et quasi timide loquentibus. est admirationi conveniens ille gestus, quo manus modice supinata ac per singulos a minimo collecta digitos redeunte flexu simul explicatur atque convertitur.
11.3.101Soru sorarken de jesti tek bir şekilde kurmayız; ama çoğu kez, el nasıl biçimlenmiş olursa olsun, onu çeviririz. Başparmağa en yakın parmak, sağ yanındaki ucuyla başparmağın tırnağına birleşip ötekiler gevşek tutulduğunda, hem onaylayanlara hem anlatanlara hem de ayırım yapanlara yakışır.
nec uno modo interrogantes gestum componimus, plerumque tamen vertentes manum, utcunque composita est. pollici proximus digitus mediumque, qua dexter est, unguem pollicis summo suo iungens, remissis ceteris, est et adprobantibus et narrantibus et distinguentibus decorus.
11.3.102Buna benzemeyen değil, ama üç parmağın büküldüğü bir jest daha vardır; Yunanlar bugün bunu çok kullanır, hatta iki elle birden, entimemlerini jestle âdeta kesik kesik yuvarlayıp tamamladıklarında. Daha yumuşak hareket eden el söz verir ve onaylar, daha hızlı hareket eden el yüreklendirir, bazen över. Konuşmayı hızlandıran, sanattan çok halka ait bir jest de vardır: eli sırayla ve hızlı bir hareketle kapatıp açar.
cui non dissimilis, sed complicitis tribus digitis, quo nunc Graeci plurimum utuntur, etiam utraque manu, quotiens enthymemata sua gestu corrotundant velut caesim. manus lenior promittit et adsentatur, citatior hortatur, interim laudat. est et ille urgentis orationem gestus vulgaris magis quam ex arte, qui contrahit alterno celerique motu et explicat manum.
11.3.103Bir de içi çukur, parmakları aralıklı ve omuz hizasından yukarı kaldırılmış, bir tür hareketle âdeta yüreklendiren el vardır; ama yabancı okullardan neredeyse benimsenmiş titrek el sahneye aittir. Uçları birleşmiş parmakları ağza götürmenin bazılarına neden hoş gelmediğini bilmiyorum; çünkü bunu hem hafifçe hayret ederken hem de bazen ani bir kızgınlıkla âdeta ürkerken ve bir şeyin olmaması için yalvarırken yaparız.
est et illa cava et rara et supra humeri altitudinem elata cum quodam motu velut hortatrix manus; a peregrinis scholis tamen prope recepta tremula scenica est. digitos , cum summi coierunt, ad os referre, cur quibusdam displicuerit, nescio. nam id et leviter admirantes et interim subita indignatione velut pavescentes et deprecantes facimus.
11.3.104Hatta pişmanlıkta ya da öfkede yumruk yapılmış eli göğsümüze götürürüz; o zaman dişlerin arasından çıkarılan bir ses bile yakışıksız olmaz: "Şimdi ne yapsınlar? Sen ne yapardın?" Başparmağı geriye çevirerek bir şey göstermek ise bence bir hatibe yakışmaktan çok yaygınlaşmış bir şeydir.
quin compressam etiam manum in paenitentia vel ira pectori admouemus, ubi vox vel inter dentes expressa non dedecet: quid nunc agant? quid facias? Averso pollice demonstrare aliquid, receptum magis puto quam oratori decorum.
11.3.105Her hareketin altı yönü olduğuna göre, yedincisi kendi üstüne dönen daire hareketidir. Tek bir yön kusurludur, geriye dönüş: ötekiler önümüzde, sağda ve solda, yukarıda ve aşağıda bir şey gösterir; jest geriye doğru yöneltilmez.
sed cum omnis motus sex partes habeat, septimus sit ille, qui in se redit, orbis. vitiosa est una circumversio: reliqui ante nos et dextra laevaque et sursum et deorsum aliquid ostendunt; in posteriora gestus non dirigitur.
11.3.106Yine de bazen âdeta geriye atılır. El en iyi sol yandan başlar, sağ yanda bırakılır; ama vuruyormuş gibi değil, bırakıyormuş gibi görünmelidir. Gerçi bazen sonda düşer de, ama çabucak geri gelmek üzere; bazen de bir şeyi reddederken ya da hayret ederken geri sıçrar. Burada eski ustalar şunu doğru olarak eklemişlerdir: el anlamla birlikte başlamalı ve anlamla birlikte bırakılmalıdır. Yoksa jest ya sesten önce ya sesten sonra gelir; ikisi de çirkindir.
interim tamen velut reici solet. optime autem manus a sinistra parte incipit, in dextra deponitur, sed ut ponere non ut ferire videatur; quanquam et in fine interim cadit, ut cito tamen redeat, et nonnunquam resilit vel negantibus nobis vel admirantibus. hic veteres artifices illud recte adiecerunt, ut manus cum sensu et inciperet et deponeretur. alioqui enim aut ante vocem erit gestus aut post vocem, quod est utrumque deforme.
11.3.107Aşırı incelikle yanıldıkları yer ise, bir hareketin aralığının üç kelime olmasını istemeleridir. Bu ne gözetilir ne de yapılabilir; ama onlar ağırlığın ve hızın âdeta bir ölçüsü olsun istemişlerdir; bu da yersiz değildir: el uzun süre boş kalmasın ya da, birçoklarının yaptığı gibi, sürekli hareketle edâyı doğramasın.
in illo lapsi nimia subtilitate sunt, quod intervallum motus tria verba esse voluerunt; quod neque observatur neque fieri potest, sed illi quasi mensuram tarditatis celeritatisque aliquam esse voluerunt, neque immerito, ne aut diu otiosa esset manus aut, quod multi faciunt, actionem continue motu concideret.
11.3.108Daha sık olan ve daha çok gözden kaçan başka bir şey vardır. Konuşmada gizli bazı vuruşlar ve âdeta bazı ayaklar vardır; çoğu kişinin jesti bunlara denk düşer: bir hareket novum crimen ["yeni bir suç"], ikincisi C. Caesar ["Gaius Caesar"], üçüncüsü et ante hanc diem ["ve bu güne dek"], dördüncüsü non auditum ["işitilmemiş"], sonra propinquus meus ["akrabam"], ad te ["sana"], Quintus Tubero ve detulit ["bildirdi"].
aliud est, quod et fit frequentius et magis fallit. sunt quaedam latentes sermonis percussiones et quasi aliqui pedes, ad quos plurimorum gestus cadit, ut sit unus motus novum crimen, alter C. Caesar, tertius et ante hanc diem, quartus non auditum, deinde propinquus meus, et ad te, et Quintus Tubero, et detulit.
11.3.109Buradan şu kusur da doğar: gençler yazarken jesti önceden düşüncelerinde ayarlar ve yazdıklarını elin düşeceği yere göre kurarlar. Yine buradan, sonda sağda olması gereken jestin çoğu kez solda bitmesi kusuru doğar.
unde id quoque fluit vitium, ut iuvenes, cum scribunt, gestum praemodulati cogitatione sic componant, quomodo casura manus est. inde et illud vitium, ut gestus, qui in fine dexter esse debet, in sinistrum frequenter desinat.
11.3.110Daha iyisi şudur: her konuşmada, gerekirse soluk alınabilecek bazı kısa parçalar olduğuna göre, jesti bunlara göre düzenlemek. Örneğin novum crimen, C. Caesar kendi başına bir tür sona sahiptir, çünkü arkasından bir bağlaç gelir; sonra et ante hanc diem non auditum da yeterince sınırlanmıştır. El bunlara uydurulmalıdır; hem de edâ henüz başlangıçta ve durgunken.
melius illud, cum sint in sermone omni brevia quaedam membra, ad quae, si necesse sit, recipere spiritum liceat, ad haec gestum disponere: ut puta novum crimen, C. Caesar, habet per se fine quendam suum, quia sequitur coniunctio; deinde et ante hanc diem non auditum satis circumscriptum est. ad haec commodanda manus est, idque dum erit prima et composita actio.
11.3.111Ama coşku edâyı harekete geçirince, jest de konuşmanın hızıyla birlikte sıklaşacaktır. Kimi yerlerde hızlı, kimi yerlerde tok bir sunuş uygun düşer. Hızlı sunuşla üstünden geçeriz, yığarız, aceleyle ilerleriz; tok sunuşla üstüne basarız, kafaya sokarız, çakarız. Ağır olanlarda daha çok duygu vardır; bu yüzden Roscius daha hızlı, Aesopus daha ağırbaşlıydı: biri komedi, öteki tragedya oynardı.
at ubi eam calor concitaverit; etiam gestus cum ipsa orationis celeritate crebrescet. aliis locis citata, aliis pressa conveniet pronuntiatio. illa transcurrimus, congerimus, festinamus; hac instamus, inculcamus, infigimus. plus autem adfectus habent lentiora; ideoque Roscius citatior, Aesopus gravior fuit, quod ille comoedias, hic tragoedias egit.
11.3.112Harekette de aynı şey gözetilir. Bu yüzden oyunlarda gençlerin, yaşlıların, askerlerin, evli kadınların yürüyüşü daha ağırbaşlıdır; köleler, hizmetçi kızlar, asalaklar, balıkçılar daha hızlı hareket eder. Ustalar elin gözlerin üstüne kaldırılmasını, göğsün altına indirilmesini yasaklar; öyle ki eli başın üstünden almak ya da karnın altına kadar indirmek kusurlu sayılır.
eadem motus quoque observatio est. itaque in fabulis iuvenum, senum, militum, matronarum gravior ingressus est; servi, ancillulae, parasiti, piscatores citatius moventur. tolli autem manum artifices supra oculos, demitti infra pectus vetant; adeo a capite eum petere aut ad imum ventrem deducere, vitiosum habetur.
11.3.113El sola doğru omuz hizasına kadar götürülür; ötesi yakışmaz. Ama bir şeyden yüz çevirirken eli âdeta sola doğru ittiğimizde, sol omuz ileri getirilmelidir ki sağa doğru dönen başla uyuşsun.
in sinistrum intra humerum promovetur; ultra non decet. sed cum aversantes in laevam partem velut propellemus manum, sinister humerus proferendus, ut cum capite ad dextram ferente consentiat.
11.3.114Sol el hiçbir zaman tek başına doğru bir jest yapmaz; çoğu kez sağ ele uyar: delilleri parmaklarımızla sıralarken, avuçları sola doğru çevirip bir şeyden tiksindiğimizi gösterirken, avuçları karşıya doğru tutup bir şeye karşı koyarken, iki eli yanlara açarken,
manus sinistra numquam sola gestum recte facit; dextrae se frequenter accommodat, sive in digitos argumenta digerimus sive aversas in sinistrum palmis abominamur sive obicimus adversas sive in latus utramque distendimus,
11.3.115özür dilerken ya da yalvarırken elleri indirirken (bunlar ayrı jestlerdir), tapınırken kaldırırken, ya da bir şeyi gösterirken ya da çağırırken uzatırken: "Ey siz Alba tepeleri ve korulukları", ya da Gracchus'un şu sözü: "Zavallı ben nereye gideyim? Capitolium'a mı? Ama orası kardeşimin kanıyla ıslak. Yoksa eve mi?"
sive satisfacientes aut supplicantes (diversi autem sunt hi gestus) summittimus sive adorantes attollimus sive aliqua demonstratione aut invocatione protendimus: vos Albani tumuli atque luci, aut Gracchanum illud: quo me miser conferam? in Capitolium? ad fratris sanguine madet: an domum?
11.3.116Çünkü bu yerlerde birleşmiş eller daha çok duygu gösterir; küçük, yumuşak, hüzünlü konularda jestler kısa, büyük, sevinçli, yaman konularda daha serbesttir. Ellerin kusurlarını da eklemek gerekir;
plus enim adfectus in his iunctae exhibent manus; in rebus parvis, mitibus, tristibus breves; magnis, laetis, atrocibus exertiores. Vitia quoque earum subiicienda sunt,
11.3.117bunlar deneyimli oyuncuların bile başına gelir. Ama kadeh isteyen, kırbaçla tehdit eden ya da başparmağını bükerek beş yüz sayısını gösteren birinin jestini, ki bunlar bazı yazarlarca kaydedilmiştir, köylülerde bile görmedim.
quae quidem accidere etiam exercitatis actoribus solent. nam gestum poculum poscentis aut verbera minantis aut numerum quingentorum flexo pollice efficientis, quae sunt a quibusdam scriptoribus notata, ne in rusticis quidem vidi.
11.3.118Buna karşılık şunların sık sık olduğunu biliyorum: kol açılınca böğrün görünmesi; birinin elini göğüs kıvrımının ötesine uzatmaya cesaret edememesi, ötekinin kolunun uzunluğu yettiğince uzatması ya da tavana kaldırması ya da jesti sol omzunun ötesine tekrarlayıp arkaya öyle kamçılaması ki arkasında durmak pek güvenli olmaz; ya da sola doğru daire çizmesi ya da gelişigüzel savurduğu elini yanındakilere çarpması ya da iki dirseğini ayrı yönlere sallaması.
at ut brachio exerto introspiciatur latus, ut manum alius ultra sinum proferre non audeat, alius, in quantum patet longitudo, protendat aut ad tectum erigat aut repetito ultra laevum humerum gestu ita in tergum flagellet, ut consistere post eum parum tutum sit, aut sinistrum ducat orbem aut temere sparsa manu in proximos offendat aut cubitum utrumque in diversum latus uentilet, saepe scio evenire.
11.3.119El çoğu kez hem tembel hem titrek olur ve kesen bir şeye benzer; bazen de parmaklar kanca gibi kıvrılır, öyle ki ya baştan aşağı indirilir ya da aynı el avuç yukarı çevrilip yukarı fırlatılır. Bir jest de vardır: baş sağ omza eğilir, kol kulağın yanından uzatılır ve el, başparmak saldırırcasına açılarak uzatılır; bu jest en çok, eli havada konuştuklarıyla övünenlerin hoşuna gider.
solet esse et pigra et trepida et secanti similis; interim etiam uncis digitis, ut aut a capite deiciatur aut eadem manu supinata in superiora iactetur. fit et ille gestus, qui, inclinato in humerum dextrum capite, brachio ab aure protenso, manum infesto pollice extendit; qui quidem maxime placet iis, qui se dicere sublata manu iactant.
11.3.120Buna, vecizelerini titreşen parmaklarla fırlatanları ya da kaldırılmış elle ilan edenleri, ya da, ki bu kendi başına bazen kabul edilebilir, bir şey kendi hoşlarına gittiğinde parmak uçlarına kalkanları da ekleyebilirsin. Ama bunu kusurlu yaparlar: ya bir parmağı, ya da iki parmağı olabildiğince dikerek, ya da iki eli bir şey taşıyanlar gibi biçimlendirerek.
adiicias licet eos, qui sententias vibrantes digitis iaculantur aut manu sublata denuntiant aut, quod per se interim recipiendum est, quotiens aliquid ipsis placuit, in ungues eriguntur; sed vitiosum id faciunt, aut digito, quantum plurimum possunt, erecto aut etiam duobus, aut utraque manu ad modum aliquid portantium composita.
11.3.121Bunlara tabiattan değil, telaştan gelen kusurlar da eklenir: hafıza yanılttığında ya da düşünce yardım etmediğinde, ağız birbirine çarparak boğuşmak; boğaza bir şey takılmış gibi ses çıkarmak; burnunu tersine silmek; cümle tamamlanmadan dolaşmak; ansızın durup susarak alkış istemek. Bütün bunları saymak neredeyse sonsuz bir iştir; çünkü herkesin kendine has kusurları vardır.
his accedunt vitia non naturae sed trepidationis, cum ore concurrente rixari, si memoria fefellerit aut cogitatio non suffragetur, quasi faucibus aliquid obstiterit, insonare, in adversum tergere nares, obambulare sermone inperfecto, resistere subito et laudem silentio poscere; quae omnia persequi prope infinitum est; sua enim cuique sunt vitia.
11.3.122Göğsün ve karnın ileri atılmamasına dikkat etmelidir; çünkü bu, arka tarafı kamburlaştırır ve geriye yaslanmanın her türlüsü iticidir. Gövde jestle uyuşmalıdır. Çünkü bütün bedenin hareketi de bir şey yapar; öyle ki Cicero onunla ellerin kendisinden daha çok şey yapıldığını düşünür. Orator'da şöyle der: "Parmakların hiçbir oyunbazlığı olmasın, ritme göre düşen bir eklem olmasın; daha çok bütün gövdesiyle ve böğrünün erkekçe bükülüşüyle kendine hâkim olsun."
pectus ac venter ne proiciantur, observandum; pandant enim posteriora, et est odiosa omnis supinitas. latera cum gestu consentiant. facit enim aliquid et totius corporis motus, adeo ut Cicero plus illo agi quam manibus ipsis putet. ita enim dicit in Oratore: nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens, trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione.
11.3.123Uyluğa vurmak, ki Atina'da bunu ilk Kleon'un yaptığına inanılır, hem yaygındır hem kızanlara yakışır hem de dinleyiciyi uyandırır. Cicero da bunun Calidius'ta eksik olduğunu söyler: "Ne alnına vurdu, ne uyluğuna" der. Gerçi, izin verilirse, alın konusunda ona katılmıyorum. Çünkü elleri çırpmak bile sahneye aittir, göğsü dövmek de öyle.
femur ferire, quod Athenis primus fecisse creditur Cleon, et usitatum est et indignantes decet et excitat auditorem. idque in Calidio Cicero desiderat; non , frons, inquit, percussa, non femur. quanquam , si licet, de fronte dissentio. nam etiam complodere manus scenicum est pectus caedere.
11.3.124Kendimize hitap ettiğimizde, kendimizi yüreklendirirken, azarlarken, kendimize acırken, çukurlaştırılmış elin parmak uçlarıyla göğse dokunmak da nadiren yakışacaktır; bu yapılırsa, togayı göğüsten çekmek de yakışıksız olmaz. Ayaklarda duruş ve yürüyüş gözetilir. Sağ ayağı ileri atarak durmak ve aynı yandaki eli ve ayağı ileri uzatmak çirkindir.
illud quoque raro decebit cava manu summis digitis pectus appetere, si quando nosmet ipsos alloquimur, cohortantes, obiurgantes, miserantes; quod si quando fiet, togam quoque inde removeri non dedecebit. in pedibus observantur status et incessus. prolato dextro stare et eandem manum ac pedem proferre, deforme est.
11.3.125Bazen sağ ayağa yaslanmaya izin verilir, ama göğüs dik kalmalıdır; gerçi bu, hatibe değil daha çok komedi oyuncusuna yakışan bir jesttir. Sol ayağa basanların sağ ayağını kaldırması ya da parmak uçlarında tutması da kötüdür. Bacakları ölçüsüzce açmak, durulurken çirkin, hareket de eklenince neredeyse müstehcendir. Öne doğru atılmak yerinde, kısa, ölçülü ve seyrek olursa uygundur.
in dextrum incumbere interim datur sed aequo pectore, qui tamen comicus magis quam oratorius gestus est. male etiam in sinistrum pedem insistentium dexter aut tollitur aut summis digitis suspenditur. varicare supra modum et in stando deforme est et, accedente motu, prope obscenum. procursio opportuna brevis, moderata, rara.
11.3.126Alkışların ölçüsüz uzayan araları yüzünden biraz yürümek de uygun düşecektir; gerçi Cicero seyrek ve pek uzun olmayan bir yürüyüşü onaylar. Ama sağa sola koşuşturmak ve, Domitius Afer'in Manlius Sura için dediği gibi, "telaş içinde didinmek" son derece yersizdir. Flavus Verginius da rakip hocalarından biri hakkında, kaç mil söylev verdiğini incelikle sormuştu.
conveniet etiam ambulatio quaedam propter immodicas laudationum moras, quanquam Cicero rarum incessum neque ita longum probat. discursare vero et, quod Domitius Afer de Sura Manlio dixit, satagere, ineptissimum, urbaneque Flavus Verginius interrogavit de quodam suo antisophiste, quot milia passuum declamasset.
11.3.127Şunun da öğütlendiğini biliyorum: yürürken hâkimlere sırtımızı dönmemeliyiz; ayaklarımız çapraz durmalı, biz de yüzümüzü hâkimler kuruluna çevirmeliyiz. Özel davalarda bu yapılamaz; ama oralarda hem mesafeler daha kısadır hem de uzun süre sırtımızı dönük tutmayız. Yine de bazen yavaş yavaş geri çekilmeye izin verilir. Bazıları geri sıçrar da; bu düpedüz gülünçtür.
praecipi et illud scio, ne ambulantes avertamur a iudicibus, sed sint obliqui pedes ad consilium nobis respicientibus. id fieri iudiciis privatis non potest. verum et breviora sunt spatia, nec aversi diu sumus. interim tamen recedere sensim datur. quidam et resiliunt, quod est plane ridiculum.
11.3.128Ayağı yere vurmak, Cicero'nun dediği gibi, mücadelelerin başında ya da sonunda yerinde olur; ama sık sık yapılırsa yersiz bir adamın işidir ve hâkimin dikkatini kendine çekmez olur. Ayaklarına sırayla basarak sağa sola sallanmak da yakışıksızdır. Cicero'nun Titius'ta bulunduğunu söylediği türden gevşek bir edâdan elden geldiğince kaçınmalıdır; bir dans türüne de buradan Titius adı verilmiştir.
pedis supplosio ut loco est opportuna, ut ait Cicero, in contentionibus aut incipiendis aut finiendis, ita crebra et inepti est hominis et desinit iudicem in se convertere. est et illa indecora in dextrum ac laevum latus vacillatio alternis pedibus insistentium. longissime fugienda mollis actio, qualem in Titio Cicero dicit fuisse, unde etiam saltationis quoddam genus Titius sit appellatum.
11.3.129Başın iki yana sık ve coşkulu sallanması da kınanmalıdır. Bunu baba Curio'da hem Iulius, "kayıkta konuşan kim?" diye sorarak, hem de Sicinius alaya almıştır. Çünkü hastalığı yüzünden sargılara sarılmış ve bir sürü merhemle sıvanmış meslektaşı yanında otururken Curio âdeti üzere kendini bir o yana bir bu yana çok savurunca, Sicinius, "Octavius, meslektaşına iyiliğini asla ödeyemeyeceksin; o olmasaydı bugün seni orada sinekler yerdi" demişti.
reprehendenda et illa frequens et concitata in utramque partem nutatio, quam in Curione patre irrisit et Iulius, quaerens, quis in lintre loqueretur, et Sicinius; nam cum, adsidente collega, qui erat propter valetudinem et deligatus et plurimis medicamentis delibutus, multum se Curio ex more iactasset, nunquam , inquit, Octavi, collegae tuo gratiam referes, qui nisi fuisset, hodie te istic muscae comedissent.
11.3.130Omuzlar da savrulur. Demosthenes'in bu kusuru şöyle düzelttiği anlatılır: dar bir kürsüde durup konuşurken omzunun üstünde bir mızrak asılı dururmuş; böylece konuşmanın coşkusuyla buna dikkat etmeyi unutursa, o çarpmayla hatırlansın. Yürüyerek konuşmak ancak, çok sayıda hâkimin bulunduğu kamu davalarında, söylediğimizi âdeta her birinin kafasına ayrı ayrı sokmak istediğimizde uygundur.
iactantur et humeri; quod uitium Demosthenes ita dicitur emendasse ut, cum in angusto quodam pulpito stans diceret, hasta humero dependens immineret, ut, si calore dicendi vitare id excidisset, offensatione illa commoneretur. ambulantem loqui ita demum oportet, si in causis publicis, in quibus multi sunt iudices, quod dicimus quasi singulis inculcare peculiariter velimus.
11.3.131Şu ise katlanılmazdır: bazıları togayı omuzlarına atıp göğüs kıvrımını sağ elleriyle belden aşağıya kadar çekerek sol elleriyle jest yapar, dolaşır ve sohbet ederler; oysa sağ eli fazla ileri uzatarak sol eli kısıtlamak bile iticidir. Bu da bana şunu hatırlatıyor (bunu da geçmeyeyim): alkış aralarında birinin kulağına konuşmak, arkadaşlarıyla şakalaşmak, ya da bazen kâtiplerine dönüp onlara bahşiş listesi yazdırıyormuş gibi bakmak son derece yersizdir.
illud non ferendum, quod quidam, reiecta in humerum toga, cum dextra sinum usque ad lumbos reduxerunt, sinistra gestum facientes spatiantur et fabulantur, cum etiam laevam restringere prolata longius dextra sit odiosum. unde moneor, (ut ne id quidem transeam) ineptissime fieri, cum inter moras laudationum aut in aurem alicuius loquuntur aut cum sodalibus iocantur aut nonnunquam ad librarios suos ita respiciunt, ut sportulam dictare videantur.
11.3.132Bir şey öğretirken, özellikle söz konusu şey biraz belirsizse, hâkime doğru eğilmek yakışır. Karşı sıralarda oturan avukatın üstüne eğilmek hakaret sayılır. Kendi tarafındakilere doğru yaslanmak ve onların elleriyle desteklenmek de, gerçekten haklı bir yorgunluk yoksa, nazlılıktır; unutan birinin herkesin önünde hatırlatılması ya da metinden okuması gibi.
inclinari ad iudicem, cum doceas, utique si id de quo loquaris sit obscurius, decet. incumbere advocato adversis subselliis sedenti contumeliosum. reclinari etiam ad suos et manibus sustineri, nisi plane iusta fatigatio est, delicatum, sicut palam moneri excidentis aut legere.
11.3.133Çünkü bütün bunlarda o konuşma gücü çözülür, duygu soğur ve hâkim kendisine yeterince saygı gösterilmediğini düşünür. Karşı tarafın sıralarına geçmek pek terbiyeli değildir. Cassius Severus da bunu yapan birine incelikle, bir sınır çizgisi çekilmesini istemişti. Oraya bazen coşkuyla gidilse bile, dönüş her zaman soğuk olur.
namque in his omnibus et vis illa dicendi solvitur et frigescit adfectus et iudex parum sibi praestari reverentiae credit. transire in diversa subsellia parum verecundum est. nam et Cassius Severus urbane adversus hoc facientem lineas poposcit. et si aliquando concitate itur, nunquam non frigide reditur.
11.3.134Öğüt verdiğimiz şeylerin çoğunun, kürsüler önünde konuşanlarca değiştirilmesi gerekir. Çünkü yüz, karşısında konuşulan kişiye bakabilmek için daha yukarıda, jest de ona yönelik olduğu için daha yüksekte olmalıdır; ben söylemesem de herkesin aklına gelebilecek başka şeyler de vardır. Oturarak dava görecekler için de durum böyledir. Çünkü bu genellikle daha küçük işlerde olur; edânın aynı atılımları olamaz ve bazı kusurlar zorunlu hâle gelir.
multum ex iis, quae praecepimus, mutari necesse est ab iis, qui dicunt apud tribunalia. nam et vultus erectior, ut eum, apud quem dicitur, spectet; et gestus ut ad eundem tendens elatior sit, necesse est; et alia, quae occurrere etiam me tacente omnibus possunt. itemque ab iis, qui sedentes agent. nam et fere fit hoc in rebus minoribus, et iidem impetus actionis esse non possunt, et quaedam vitia fiunt necessaria.
11.3.135Çünkü hâkimin solunda oturan sağ ayağını ileri uzatmalıdır; öteki tarafta oturanın da birçok jestinin sola gitmesi gerekir ki hâkime yönelsin. Gerçi birçoklarının da her vecizenin kapanışında ayağa kalktığını, bazılarının da arada bir biraz dolaştığını görüyorum; bunun yakışık alıp almadığına kendileri baksınlar. Bunu yaptıklarında oturarak dava görmüş olmazlar.
nam et dexter pes a laeva iudicis sedenti proferendus est, et ex altera parte multi gestus necesse est in sinistrum eant, ut ad iudicem spectent. equidem plerosque et ad singulas clausulas sententiarum video adsurgentes et nonnullos subinde aliquid etiam spatiantes, quod an deceat, ipsi viderint; cum id faciunt, non sedentes agunt.
11.3.136Dava görürken su içmek, hatta yemek yemek, ki birçoklarının âdetiydi ve bazılarının hâlâ âdetidir, benim hatibimden uzak olsun. Çünkü biri konuşmanın yükünü başka türlü taşıyamıyorsa, dava görmemek o kadar acınacak bir şey değildir; hem işi hem insanları küçümsediğini itiraf etmekten çok daha iyidir.
bibere aut etiam esse inter agendum, quod multis moris fuit et est quibusdam, ab oratore meo procul absit. nam si quis aliter dicendi onera perferre non possit, non ita miserum est non agere potiusque multo quam et operis et hominum contemptum fateri.
11.3.137Hatibe has bir giyim tarzı yoktur, ama giyim hatipte daha çok göze batar. Bu yüzden giyimi, saygın kişilerin hepsinde olması gerektiği gibi, parlak ve erkekçe olmalıdır. Çünkü togada, ayakkabıda ve saçta aşırı özen de ihmal kadar kınanmalıdır. Giyinişte de zamanın şartlarıyla bir ölçüde değişmiş bir yön vardır. Çünkü eskilerin togalarında hiç kıvrım yoktu, onlardan sonrakilerinki de pek kısaydı.
cultus non est proprius oratoris aliquis sed magis in oratore conspicitur. quare sit, ut in omnibus honestis debet esse, splendidus et virilis. nam et toga et calceus et capillus tam nimia cura quam negligentia sunt reprehendenda. est aliquid in amictu, quod ipsum aliquatenus temporum condicione mutatum est. nam veteribus nulli sinus, perquam breves post illos fuerunt.
11.3.138Bu yüzden kolları, Yunanlarınki gibi, giysinin içinde tutulanların girişlerde de başka bir jest kullanmış olmaları gerekir. Ama biz bugünkü durumdan söz ediyoruz. Geniş şerit hakkı olmayan biri öyle kuşansın ki tuniğin ön etekleri dizlerin biraz altına, arka etekleri de diz arkasının ortasına kadar insin. Çünkü daha aşağısı kadınlara, daha yukarısı yüzbaşılara yakışır.
itaque etiam gestu necesse est usos esse in principiis eos alio, quorum brachium, sicut Graecorum, veste continebatur. sed nos de praesentibus loquimur. cui lati clavi ius non erit, ita cingatur, ut tunicae prioribus oris infra genua paulum, posterioribus ad medios poplites usque perveniant. nam infra mulierum est, supra centurionum.
11.3.139Mor şeridin düzgün inmesine biraz özen göstermek yeter; ihmal bazen göze çarpar. Geniş şerit taşıyanların ölçüsü, kuşaklılarınkinden biraz daha aşağı inmesidir. Toganın kendisinin de yuvarlak ve uygun biçilmiş olmasını isterim; yoksa birçok şekilde biçimsiz olur. Ön kısmı en iyi baldırların ortasında biter; arka kısmı da kuşak ne kadar yüksekse o oranda daha yukarıda biter.
ut purpura recte descendat, levis cura est; notatur interim negligentia. latum habentium clavum modus est, ut sit paulum cinctis summissior. ipsam togam rotundam esse et apte caesam velim, aliter enim multis modis fiet enormis. pars eius prior mediis cruribus optime terminatur, posterior eadem portione altius qua cinctura.
11.3.140Göğüs kıvrımı, tuniğin alt kenarından biraz yukarıda olursa en yakışıklıdır; hiçbir zaman daha aşağıda olmasın. Sağ omzun altından sola doğru bir kılıç kayışı gibi çapraz geçen kıvrım ne boğsun ne de sarksın. Toganın sonradan üstüne konan kısmı daha aşağıda olsun; çünkü böyle hem daha iyi oturur hem de yerinde durur. Tuniğin bir kısmı da yukarı çekilmeli ki dava görürken kola doğru geri kaymasın; sonra kıvrım omuza atılmalı, ucunu geriye atmak da yakışıksız olmaz.
sinus decentissimus, si aliquanto supra imam tunicam fuerit; nunquam certe sit inferior. ille , qui sub humero dextro ad sinistrum oblique ducitur velut balteus, nec strangulet nec fluat. pars togae, quae postea imponitur, sit inferior; nam ita et sedet melius et continetur. subducenda etiam pars aliqua tunicae, ne ad lacertum in actu redeat; tum sinus iniciendus humero, cuius extremam oram reiecisse non dedecet.
11.3.141Ama omuz bütün gırtlakla birlikte örtülmemelidir; yoksa giysi daralır ve göğsün genişliğindeki o ağırbaşlılığı yitirir. Sol kol, âdeta bir dik açı yapacak kadar kaldırılmalıdır; toganın iki katlı kenarı da onun üstüne eşit olarak oturmalıdır.
operiri autem humerum cum toto iugulo non oportet, alioqui amictus fiet angustus et dignitatem, quae est in latitudine pectoris, perdet. sinistrum brachium eo usque adlevandum est, ut quasi normalem illum angulum faciat, super quod ora ex toga duplex aequaliter sedeat.
11.3.142El yüzüklerle doldurulmasın; özellikle orta boğumları geçmeyen yüzüklerle. Elin en iyi duruşu, başparmak kalkık ve parmaklar hafifçe bükülü olandır; meğer ki el bir defter tutuyor olsun. Bunu da pek aramamalı; çünkü hafızaya güvensizliği itiraf eder gibi görünür ve birçok jeste engel olur.
manus non impleatur anulis, praecipue medios articulos non transeuntibus; cuius erit habitus optimus adlevato pollice et digitis leviter inflexis, nisi si libellum tenebit. quod non utique captandum est; videtur enim fateri memoriae diffidentiam et ad multos gestus est impedimento.
11.3.143Eskiler togayı, Yunanların pelerinlerini indirdiği gibi ayakkabılara kadar indirirlerdi; o zamanlar jest hakkında yazmış olan Plotius ile Nigidius da bunun böyle yapılmasını öğütler. Bu yüzden bilgili bir adam olan ve hele bu kitabında neredeyse fazla titiz davranan Plinius Secundus'un kanaatine daha çok şaşıyorum: Cicero'nun bunu varislerini örtmek için yaptığını anlatır. Oysa bu giyiniş tarzı, Cicero'dan sonra yaşamış olanların heykellerinde de görülür.
togam veteres ad calceos usque demittebant ut Graeci pallium; idque ut fiat, qui de gestu scripserunt circa tempora illa, Plotius Nigidiusque praecipiunt. quo magis miror Plinii Secundi docti hominis et in hoc utique libro paene etiam nimium curiosi persuasionem, qui solitum id facere Ciceronem velandorum varicum gratia tradit; cum hoc amictus genus in statuis eorum quoque, qui post Ciceronem fuerunt, appareat.
11.3.144Küçük pelerini de, bacakları saran sargılar, boyun atkıları ve kulak bağları gibi, ancak hastalık mazur gösterebilir. Ama giyinişe dair bu kurallar başlangıç içindir. Edâ ilerledikçe, neredeyse anlatının başından itibaren, kıvrımın omuzdan âdeta kendiliğinden kayması yerinde olur; delillere ve konu başlıklarına gelindiğinde de togayı soldan geri atmak, takılıyorsa kıvrımı aşağı indirmek uygun düşer.
palliolum sicut fascias, quibus crura vestiuntur, et focalia et aurium ligamenta sola excusare potest valetudo. sed haec amictus observatio, dum incipimus; procedente vero actu, iam paene ab initio narrationis, sinus ab humero recte velut sponte delabitur, et, cum ad argumenta ac locos ventum est, reicere a sinistro togam, deicere etiam, si haereat, sinum conveniet.
11.3.145Togayı sol elle boğazdan ve göğsün üstünden çekmeye de izin verilir; çünkü artık her şey alev alevdir. Ses nasıl daha şiddetli ve daha çeşitli hâle geliyorsa, giysinin de âdeta savaşan bir hâli olur.
laeva a faucibus ac summo pectore abducere licet: ardent enim iam omnia. et ut vox vehementior ac magis varia est, sic amictus quoque habet actum quendam velut proeliantem.
11.3.146Bu yüzden sol eli togaya sarmak ve onunla kuşanmak neredeyse delilik, kıvrımı aşağıdan sağ omza atmak gevşeklik ve nazlılıktır, daha kötü şeyler de yapılır; ama daha bol bir kıvrımı neden sol kolun altına sokmayalım? Bunda keskin ve rahat bir şey vardır ve coşkuya, heyecana da uygundur.
itaque ut laevam involvere toga et incingi paene furiosum est, sinum vero in dextrum humerum ab imo reicere solutum ac delicatum, fiuntque adhuc peius aliqua, ita cur laxiorem sinum sinistro brachio non subiciamus? habet enim acre quiddam atque expeditum et calori concitationique non inhabile.
11.3.147Konuşmanın büyük kısmı tüketildiğinde ise, hele talih de yardım ediyorsa, neredeyse her şey yakışır: terin kendisi de, yorgunluk da, daha özensiz giyiniş de, her yandan çözülmüş ve âdeta kayan toga da.
cum vero magna pars est exhausta orationis, utique adflante fortuna, paene omnia decent, sudor ipse et fatigatio et negligentior amictus et soluta ac velut labens undique toga.
11.3.148Bu yüzden Plinius'un aklına şu kaygının da gelmesine daha çok şaşıyorum: saçlar karışmasın diye alnın mendille kurulanmasını buyurur; saçların biraz sonra düzeltilmesini de, ki bu yerindeydi, ağırbaşlılık ve sertlikle yasaklar. Ama bana kalırsa karışmış saçlar da bir duygu taşır ve bu özenin unutulmasıyla insanı sevimli kılar.
quo magis miror hanc quoque succurrisse Plinio curam, ut ita sudario frontem siccari iuberet, ne comae turbarentur, quas componi post paulum, sicuti dignum erat, graviter et severe vetuit. mihi vero illae quoque turbatae prae se ferre aliquid adfectus et ipsa oblivione curae huius commendari videntur.
11.3.149Ama başlangıçta ya da biraz ilerlemişken toga düşerse, onu yerine koymamak büsbütün özensiz, tembel ya da nasıl giyinileceğini bilmeyen birinin işidir. Sunuşun süsleri ya da kusurları bunlardır; bunları önüne koyan hatip pek çok şeyi düşünmelidir.
at si incipientibus aut paulum progressis decidat toga, non reponere eam prorsus negligentis aut pigri aut quomodo debeat amiciri nescientis est. haec sunt vel illustramenta pronuntiationis vel vitia, quibus propositis multa cogitare debet orator.
11.3.150Önce, kimi savunacağını, kimin önünde ve kimlerin huzurunda dava göreceğini. Çünkü nasıl kimilerine ve kimilerinin önünde başka şeyler söylemeye daha çok izin veriliyorsa, başka şeyler yapmaya da öyle izin verilir. Seste, jestte, yürüyüşte aynı şeyler imparatorun, senatonun, halkın, magistraların önünde, özel ve kamu davasında, dava açma isteğinde ve asıl davada aynı şekilde yakışmaz. Dikkatini veren herkes bu farkı kendi kendine ekleyebilir. Sonra neden söz ettiğini ve neyi başarmak istediğini düşünmelidir.
primum , quos, apud quos, quibus praesentibus sit acturus. nam ut dicere alia aliis et apud alios magis concessum est, sic etiam facere. neque eadem in voce, gestu, incessu, apud principem, senatum populum, magistratus, privato, publico iudicio, postulatione, actione similiter decent. quam differentiam subiicere sibi quisque, qui animum intenderit, potest; tum qua de re dicat, et efficere quid velit.
11.3.151Konuyla ilgili dört yönlü bir gözetim vardır. Biri bütün davadadır. Çünkü davalar hüzünlü, neşeli, kaygılı, kaygısız, büyük, küçük olur; öyle ki davanın kısımlarıyla, bütünü hatırımızdan çıkacak kadar uğraşmamalıyız.
rei quadruplex observatio est. una in tota causa. sunt enim tristes, hilares, sollicitae, securae, grandes, pusillae, ut vix unquam ita sollicitari partibus earum debeamus, ut non summae meminerimus.
11.3.152İkincisi kısımların farkındadır: girişte, anlatıda, delillendirmede, sonuçta. Üçüncüsü düşüncelerin kendisindedir; bunlarda konulara ve duygulara göre her şey değişir. Dördüncüsü kelimelerdedir: her şeyi canlandırmak istersek kelimelerin taklidi kusurlu olur; ama bazı kelimeler kendi tabiatına uygun söylenmezse bütün güçleri elinden alınır.
altera , quae est in differentia partium, ut in prooemio, narratione, argumentatione, epilogo. tertia in sententiis ipsis, in quibus secundum res et adfectus variantur omnia. quarta in verbis, quorum ut est vitiosa, si efficere omnia velimus, imitatio, ita quibusdam nisi sua natura redditur, vis omnis aufertur.
11.3.153Bu yüzden övgülerde, cenaze övgüleri değilse, teşekkürde, yüreklendirmede ve benzerlerinde edâ sevinçli, görkemli ve yücedir. Cenaze söylevleri, teselliler ve çoğu zaman sanıkların davaları hüzünlü ve alçak sesli olur. Senatoda otorite, halkın önünde ağırbaşlılık, özel işlerde ölçü korunmalıdır. Davanın kısımları, düşünceler ve kelimeler hakkında, çok çeşitli oldukları için, daha uzun konuşmak gerekir.
igitur in laudationibus, nisi si funebres erunt, gratiarum actione, exhortatione, similibus laeta et magnifica et sublimis est actio. funebres contiones, consolationes, plerumque causae reorum tristes atque summissae. in senatu conservanda auctoritas, apud populum dignitas, in privatis modus. De partibus causae et sententiis verbisque, quae sunt multiplicia, pluribus dicendum.
11.3.154Sunuş üç şeyi sağlamalıdır: gönül kazanmalı, ikna etmeli, harekete geçirmeli; bunlara tabiatça hoşa gitmek de bağlıdır. Gönül kazanmak genellikle ya, nasılsa sesten ve edâdan da yansıyan ahlâkın tavsiyesiyle ya da konuşmanın tatlılığıyla olur; ikna gücü ise kesin tavırdan gelir; bu da bazen kanıtların kendisinden daha etkilidir.
tria autem praestare debet pronuntiatio: conciliet, persuadeat, moveat, quibus natura cohaeret, ut etiam delectet. conciliatio fere aut commendatione morum, qui nescio quomodo ex voce etiam atque actione perlucent, aut orationis suavitate constat; persuadendi vis adfirmatione, quae interim plus ipsis probationibus valet.
11.3.155Cicero Calidius'a, "Bunlar doğru olsaydı, onları böyle mi söylerdin?" der; ve: "Ruhlarımızı alevlendirmek şöyle dursun, o yerde uyumamak için kendimizi zor tutuyorduk." Öyleyse güven ve kararlılık görünsün; hele arkasında otorite varsa.
an ista, inquit Calidio Cicero, si vera essent, sic a te dicerentur? et, tantum abfuit, ut inflammares nostros animos; somnum isto loco vix tenebamus Fiducia igitur appareat et constantia, utique si auctoritas subest.
11.3.156Harekete geçirmenin yolu ise duyguları ya göz önüne sermek ya da taklit etmektir. Bu yüzden özel davalarda hâkim, kamu davalarında da tellal dava hakkında konuşmayı buyurduğunda, yavaşça ayağa kalkmalıyız. Sonra togayı düzeltirken ya da, gerekirse, baştan giyerken, ama yalnız mahkemelerde (çünkü imparatorun, magistraların ve kürsülerin önünde buna izin verilmez), biraz oyalanmalıyız; böylece hem giysi daha yakışıklı olur hem de hemen düşünmek için biraz zaman kazanılır.
movendi autem ratio aut in repraesentandis est aut imitandis adfectibus. ergo cum iudex in privatis aut praeco in publicis dicere de causa iusserit, leniter consurgendum; tum in componenda toga vel, si necesse erit, etiam ex integro inicienda, dumtaxat in iudiciis (apud principem enim et magistratus ac tribunalia non licebit), paulum est commorandum, ut et amictus sit decentior et protinus aliquid spatii ad cogitandum.
11.3.157Hâkime döndüğümüzde ve praetor, kendisine danışıldıktan sonra, konuşmaya izin verdiğinde de hemen patlamamalı, düşünmeye kısa bir süre tanımalıyız. Çünkü konuşacak olanın özeni dinleyecek olanın şaşılacak derecede hoşuna gider ve hâkim de kendini toparlar.
etiam cum ad iudicem nos converterimus, et consultus praetor permiserit dicere, non protinus est erumpendum, sed danda brevis cogitationi mora. mire enim auditurum dicturi cura delectat, et iudex se ipse componit.
11.3.158Homeros bunu Odysseus örneğiyle öğütler: o belagat fırtınasını salıvermeden önce gözlerini yere dikmiş ve asasını kıpırdatmadan durduğunu söyler. Bu duraksamada, sahne oyuncularının dediği gibi, yakışıksız olmayan bazı oyalanmalar vardır: başı sıvazlamak, ele bakmak, parmak eklemlerini çıtlatmak, bir çaba gösteriyormuş gibi yapmak, iç çekerek kaygıyı itiraf etmek, ya da kime ne daha çok yakışıyorsa onu yapmak; hâkim henüz dikkatini vermemişse bunları daha uzun sürdürmek.
hoc praecipit Homerus Ulixis exemplo, quem stetisse oculis in terram defixis immotoque sceptro, priusquam illam eloquentiae procellam effunderet, dicit. in hac cunctatione sunt quaedam non indecentes, ut appellant scenici, morae, caput mulcere, manum intueri, infringere articulos, simulare conatum, suspiratione sollicitudinem fateri, aut quod quemque magis decet, eaque diutius, si iudex nondum intendet animum.
11.3.159Duruş dik olsun; ayaklar eşit ve biraz aralık, ya da sol ayak çok az önde olsun; dizler dik, ama gerilmeden; omuzlar gevşek, yüz ciddi, ama ne kederli ne sersem ne baygın; kollar yandan ölçülü olarak açık; sol el yukarıda gösterdiğim biçimde; sağ el ise, başlamak gerektiğinde, olabildiğince ölçülü bir jestle göğüs kıvrımının biraz ötesine uzatılmış, âdeta ne zaman başlanacağını kollar gibi.
status sit rectus, aequi et diducti paulum pedes vel procedens minimo momento sinister; genua recta, sic tamen, ut non extendantur; humeri remissi, vultus severus, non maestus nec stupens nec languidus; brachia a latere modice remota; manus sinistra, qualem supra demonstraui; dextra, cum iam incipiendum erit, paulum prolata ultra sinum gestu quam modestissimo, velut spectans quando incipiendum sit.
11.3.160Çünkü şunlar kusurludur: tavanın kasetlerine bakmak, yüzü ovuşturup âdeta yüzsüzleştirmek, kendine güvenle yüzü germek ya da daha ters görünmek için kaşları çatmak, o korkunç dikleşme olsun diye saçları alından tabiata aykırı biçimde geriye atmak; sonra, Yunanların pek sık yaptığı gibi, parmakları ve dudakları sık sık oynatarak kendi kendine prova etmek, yüksek sesle boğazını temizlemek, bir ayağını çok ileri atmak, toganın bir kısmını sol elle tutmak, bacakları açık, kaskatı, geriye yaslanmış ya da kambur durmak, ya da güreşe hazırlananların yaptığı gibi omuzları ense köküne doğru çekmek.
vitiosa enim sunt illa, intueri lacunaria, perfricare faciem et quasi improbam facere, tendere confidentia vultum aut, quo sit magis torvus, superciliis adstringere, capillos a fronte contra naturam retroagere, ut sit horror ille terribilis; tum, id quod Graeci frequentissime faciunt, crebro digitorum labiorumque motu commentari, dare excreare, pedem alterum longe proferre, partem togae sinistra tenere, stare diductum vel rigidum vel supinum vel incurvum vel humeris, ut luctaturi solent, ad occipitium ductis.
11.3.161Girişe çoğu kez yumuşak bir sunuş uyar. Çünkü gönül kazanmak için utangaçlıktan daha hoş bir şey yoktur; ama her zaman değil: çünkü öğrettiğim gibi girişler tek bir şekilde söylenmez. Yine de çoğu zaman ölçülü bir ses, alçakgönüllü bir jest, omuzda oturan bir toga ve gövdenin iki yana yumuşak bir hareketi, gözler de aynı yöne bakarken, yakışacaktır.
prooemio frequentissime lenis convenit pronuntiatio. nihil enim est ad conciliandum gratius verecundia, non tamen semper; neque enim uno modo dicuntur exordia, ut docui. plerumque tamen et vox temperata et gestus modestus et sedens humero toga et laterum lenis in utramque partem motus, eodem spectantibus oculis, decebit.
11.3.162Anlatı, daha ileri uzatılmış bir el, düşen bir giysi, belirgin bir jest, sohbete en yakın ve yalnız biraz daha keskin bir ses ve çoğu zaman yalın bir ton isteyecektir; en azından şu gibi yerlerde: "Quintus Ligarius, Afrika'da henüz hiçbir savaş şüphesi yokken..." ve "Bu gencin babası Aulus Cluentius Habitus..." Aynı anlatıda duygular başka şeyler isteyecektir; ya coşkulu duygular: "Kayınvalide damadıyla evlenir", ya da ağlamaklı duygular: "Laodikeia forumunda bütün Asya eyaletine acı ve acınacak bir gösteri sergilenir." Kanıtların edâsı ise son derece çeşitli ve çok yönlüdür.
narratio magis prolatam manum, amictum recidentem, gestum distinctum, vocem sermoni proximam et tantum acriorem, sonum simplicem frequentissime postulabit in his dumtaxat: Q. enim Ligarius, cum esset in Africa nulla belli suspicio, et A. Cluentius Habitus pater huiusce. aliud in eadem poscent adfectus, vel concitati nubit genero socrus, vel flebiles constituitur in foro Laodiceae spectaculum acerbum et miserum toti Asiae provinciae. maxime varia et multiplex actio est probationum.
11.3.163Çünkü önermek, bölümlemek, sormak sohbete en yakın şeylerdir; karşı tarafın itirazını ele almak da öyledir, çünkü o da farklı bir önermedir. Ama bunları bazen alay ederek, bazen taklit ederek söyleriz.
nam et proponere, partiri, interrogare sermoni sunt proxima, et contradictionem sumere: nam ea quoque diversa propositio est. sed haec tamen aliquando irridentes, aliquando imitantes pronuntiamus.
11.3.164Delillendirme çoğu zaman daha çevik, daha keskin ve daha ısrarlıdır; konuşmayla uyuşan bir jest, yani güçlü bir hız ister. Bazı kısımlarda üstüne basmalı ve konuşmayı sıklaştırmalıdır. Konu dışına çıkışlar genellikle yumuşak, tatlı ve gevşektir: Proserpina'nın kaçırılması, Sicilya'nın tasviri, Gnaeus Pompeius'un övgüsü gibi. Meselenin dışında kalan şeylerde daha az gerilim olmasına şaşmamalı.
argumentatio plerumque agilior et acrior et instantior consentientem orationi postulat etiam gestum, id est fortem celeritatem. instandum quibusdam in partibus et densanda oratio. egressiones fere lenes et dulces et remissae, raptus Proserpinae, Siciliae descriptio, Cn. Pompeii laus. neque enim mirum minus habere contentionis ea quae sunt extra quaestionem.
11.3.165Karşı tarafı kınarken yapılan taklit de bazen daha yumuşaktır: "Kimini içeri girerken, kimini de çıkarken, bazılarını da şaraptan sendelerken görür gibiydim." Burada sesle uyuşmazlığa düşmeyen bir jeste de izin verilir: iki yana doğru, ama ellerin sınırında kalan ve gövdeyi oynatmayan yumuşak bir aktarım.
mollior nonnunquam cum reprehensione diversae partis imitatio: uidebar videre alios intrantis, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes. ubi non dissidens a voce permittitur gestus quoque, in utramque partem tenera quaedam, sed intra manus tamen et sine motu laterum translatio.
11.3.166Hâkimi alevlendirmenin birçok basamağı vardır. En yükseği, bir hatipte bundan daha keskini olmayanı şudur: "Savaş üstlenildiğinde, Caesar, hatta büyük kısmı yürütüldüğünde bile..." Çünkü önceden şöyle demişti: "Roma halkı bunu işitsin diye sesimi yükseltebildiğim kadar yükselteceğim." Biraz daha aşağısı ve artık biraz hoşluk taşıyanı: "Peki senin o kılıcın, Tubero, Pharsalos savaş düzeninde ne yapıyordu?"
accendendi iudicis plures sunt gradus. Summus ille et quo nullus est in oratore acutior: suscepto bello, Caesar, gesto iam etiam ex parte magna. praedixit enim: quantum potero voce contendam, ut populus hoc Romanus exaudiat. paulum inferior et habens aliquid iam iucunditatis: quid enim tuus ille, Tubero, in acie Pharsalica gladius agebat?
11.3.167Daha da dolgun ve daha ağır, bu yüzden daha tatlı olanı: "Roma halkının toplantısında, kamu işini yürütürken..." Burada her şey uzatılmalı, ünlüler çekilmeli, boğaz açılmalıdır. Ama şunlar daha dolgun bir yataktan akar: "Ey siz Alba tepeleri ve korulukları." Şunlar ise artık bir ezgi havası taşır ve yavaş yavaş geriye yaslanır: "Kayalar ve ıssız yerler sese cevap verir."
plenius adhuc et lentius ideoque dulcius: in coetu vero populi Romani negotium publicum gerens. producenda omnia trahendaeque tum vocales aperiendaeque sunt fauces. pleniore tamen haec canali fluunt: vos , Albani tumuli atque luci. iam cantici quiddam habent sensimque resupina sunt: saxa atque solitudines voci respondent.
11.3.168Demosthenes ile Aiskhines'in birbirini kınadığı ses inişleri de böyledir; ama bu yüzden yerilmemelidir: ikisi de bunu birbirine yüklediğine göre, ikisinin de yaptığı açıktır. Çünkü ne biri Marathon'un, Plataiai'nin ve Salamis'in savunucuları üzerine düz bir sesle yemin etti, ne de öteki Thebai'ye sohbet tonuyla ağladı.
tales sunt illae inclinationes vocis, quas invicem Demosthenes atque Aeschines exprobrant, non ideo improbandae; cum enim uterque alteri obiiciat, palam est utrumque fecisse. nam neque ille per Marathonis et Plataearum et Salaminis propugnatores recto sono iuravit, nec ille Thebas sermone deflevit.
11.3.169Bunlardan farklı, neredeyse çalgının dışına düşen bir ses de vardır; Yunanlar ona "acılık" adını vermişlerdir: insan sesinin ölçüsünü, hatta neredeyse tabiatını aşan sert bir sestir: "Aptallığın habercisi, sayınızın azlığının tanığı o sesi bastırmayacak mısınız?" Ama ölçüyü aştığını söylediğim şey, o ilk kısımdadır: "Bastırmayacak mısınız?"
est his diversa vox et paene extra organum, cui Graeci nomen amaritudinis dederunt, super modum ac paene naturam vocis humanae acerba: quin compescitis vocem istam, indicem stultitiae, testem paucitatis? sed id, quod excedere modum dixi, in illa parte prima est: quin compescitis.
11.3.170Sonuç kısmı, konuları sayıp döküyorsa, kısa parçaların bir tür kesintisiz akışını ister; hâkimleri coşturmaya yönelikse, yukarıda söylediklerimden bir şey ister; onları yatıştırmaya yönelikse, alçalan bir yumuşaklık; acıma duygusuyla sarsmaya yönelikse, sesin inişli çıkışlı oluşunu ve ruhları özellikle kıran, en doğal olan ağlamaklı tatlılığı ister. Nitekim yetimlerin ve dulların bile cenazelerin kendisinde bir tür ezgili şekilde feryat ettiklerini görürsün.
epilogus , si enumerationem rerum habet, desiderat quandam concisorum continuationem; si ad concitandos iudices est accommodatus, aliquid ex iis, quae supra dixi; si placandos, inclinatam quandam lenitatem; si misericordia commovendos, flexum vocis et flebilem suavitatem, qua praecipue franguntur animi, quaeque est maxime naturalis. nam etiam orbos viduasque videas in ipsis funeribus canoro quodam modo proclamantes.
11.3.171Burada Cicero'nun Antonius'ta bulunduğunu söylediği o boğuk ses de şaşılacak etki yapar; çünkü taklit ettiğimiz şeyi kendinde taşır. Ama acındırma iki türlüdür: biri hınçla birlikte olanı, az önce Philodamos'un mahkûmiyeti hakkında sözü edilen gibi; öteki yalvarışla birlikte olan, daha alçak sesli olanı.
hic etiam fusca illa vox, qualem Cicero fuisse in Antonio dicit, mire faciet; habet enim in se, quod imitamur. duplex est tamen miseratio, altera cum invidia, qualis modo dicta de damnatione Philodami, altera cum deprecatione demissior.
11.3.172Bu yüzden, "Roma halkının toplantısında" (çünkü bunu kavga eden biri gibi söylemedi) ve "Ey siz Alba tepeleri" (çünkü bağırır ya da tanıklığa çağırır gibi konuşmadı) sözlerinde de daha örtük bir ezgi bulunsa bile, şunlar sonsuz derecede daha inişli çıkışlı ve dolambaçlıdır: "Zavallı ben, bahtsız ben!" ve "Çocuklarıma ne cevap vereceğim?" ve "Sen, Milo, bunlar sayesinde beni vatanıma geri çağırabildin de, ben aynı vatanda seni aynı kişiler sayesinde tutamayacak mıyım?" ve Gaius Rabirius'un mallarını bir sesterce açık artırmayla satarken: "Ey benim zavallı ve acı tellallığım!"
quare , etiamsi est in illis quoque cantus obscurior, in coetu vero populi Romani (non enim haec rixantis modo dixit); et vos, Albani tumuli (non enim, quasi inclamaret aut testaretur, locutus est), tamen infinito magis illa flexa et circumducta sunt: me miserum, me infelicem, et quid respondebo liberis meis? et revocare tu me in patriam potuisti, Milo, per hos; ego te in eadem patria per eosdem retinere non potero? et cum bona C. Rabirii nummo sestertio addicit: O meum miserum acerbumque praeconium.
11.3.173Sonuç kısmında, acıdan ve yorgunluktan takati kesilen birinin itirafı da şaşılacak etki yapar; yine aynı Milo Savunması'ndaki gibi: "Ama artık bitsin; çünkü gözyaşlarımdan artık konuşamıyorum." Bu tür sözlerin sunuşu da kelimelere benzer olmalıdır.
illa quoque mire facit in peroratione velut deficientis dolore et fatigatione confessio, ut pro eodem Milone, sed . finis sit; neque enim prae lacrimis iam loqui possum. quae similem verbis habere debent etiam pronuntiationem.
11.3.174Bu kısma ve vazifeye ait başka şeyler de var gibi görünebilir: sanıkları ayağa kaldırmak, çocukları havaya kaldırmak, akrabaları öne çıkarmak, giysileri yırtmak; ama bunlar yerinde söylendi. Davanın kısımlarında bu kadar çeşitlilik olduğuna göre, sunuşun, gösterdiğimiz gibi, düşüncelerin kendisine, ama en son söylediğim gibi kelimelere de, her zaman değil ama bazen, uydurulması gerektiği yeterince açıktır.
possunt videri alia quoque huius partis atque officii, reos excitare, pueros attollere, propinquos producere, vestes laniare; sed suo loco dicta sunt. et quia in partibus causae talis est varietas, satis apparet, accommodandam sententiis ipsis pronuntiationem, sicut ostendimus, sed verbis quoque, quod novissime dixeram, non semper, sed aliquando.
11.3.175"Zavallıcık" ve "yoksulcuk" alçak ve toplu bir sesle, "güçlü", "şiddetli" ve "haydut" ise dik ve coşkulu bir sesle söylenmemeli mi? Çünkü böyle bir destekle şeylere güç ve asıl anlam eklenir; bu destek olmasa ses başka, ruh başka şey gösterir.
an non hoc misellus et pauperculus summissa atque contracta, fortis et uehemens et latro erecta et concitata voce dicendum est? accedit enim vis et proprietas rebus tali adstipulatione, quae nisi adsit, aliud vox, aliud animus ostendat.
11.3.176Peki ya aynı kelimelerin, sunuş değiştirilince gösterdiği, onayladığı, azarladığı, inkâr ettiği, hayret ettiği, kızdığı, sorduğu, alay ettiği, küçümsediği? Çünkü şu sözler başka başka söylenir: "Bu krallıktan ne varsa sen bana..." ve "Sen mi onu şarkıda...?" ve "Sen misin o Aeneas?" ve "Beni korkaklıkla suçla, Drances, sen." Uzatmayayım: herkes bunu ya da istediği başka bir sözü içinden bütün duygulardan geçirsin, söylediğimizin doğru olduğunu anlayacaktır.
quid? quod eadem verba mutata pronuntiatione indicant, adfirmant, exprobrant, negant, mirantur, indignantur, interrogant, irrident, elevant? aliter enim dicitur: tu mihi quodcunque hoc regni et cantando tu illum? et tune ille Aeneas? et meque timoris argue tu, Drance. et ne morer, intra se quisque vel hoc vel aliud, quod volet, per omnes adfectus verset, verum esse quod dicimus sciet.
11.3.177Bunlara artık tek bir şey eklenmelidir: edâda en çok yakışık gözetildiğine göre, çoğu kez kimilerine başka, kimilerine başka şey yakışır. Çünkü bunda gizli ve anlatılamaz bir hesap vardır. "Sanatın başı, yaptığın şeyin yakışmasıdır" sözü ne kadar doğru söylenmişse, bu da o kadar doğrudur: yakışık ne sanatsız olur ne de bütünüyle sanatla öğretilebilir.
unum iam his adiiciendum est, cum praecipue in actione spectetur decorum, saepe aliud alios decere. est enim latens quaedam in hoc ratio et inenarrabilis; et ut vere hoc dictum est, caput esse artis decere quod facias, ita id neque sine arte esse neque totum arte tradi potest.
11.3.178Kimilerinde meziyetlerin zarafeti yoktur, kimilerinde kusurların kendisi bile hoşa gider. Komedinin en büyük oyuncularından Demetrios ile Stratokles'in ayrı ayrı meziyetlerle beğenildiğini gördük. Ama birinin tanrıları, gençleri, iyi babaları, köleleri, evli kadınları ve ağırbaşlı yaşlı kadınları çok iyi, ötekinin de sert yaşlıları, kurnaz köleleri, asalakları, pezevenkleri ve daha hareketli her şeyi daha iyi oynaması o kadar şaşırtıcı değildir; çünkü tabiatları farklıydı. Demetrios'un sesi de daha hoş, ötekininki daha keskindi.
in quibusdam virtutes non habent gratiam, in quibusdam vitia ipsa delectant. maximos actores comoediarum, Demetrium et Stratoclea, placere diversis virtutibus vidimus. sed illud minus mirum, quod alter deos et iuvenes et bonos patres servosque et matronas et graves anus optime, alter acres senes, callidos servos, parasitos, lenones et omnia agitatiora melius: fuit enim natura diversa. nam vox quoque Demetrii iucundior, illius acrior erat.
11.3.179Daha çok dikkat çekilmesi gereken şey, başkasına aktarılamayan kendilerine has özellikleridir: ellerini savurmak, tiyatro hatırına tatlı ünlemleri uzatmak, yürürken giysisine rüzgâr doldurmak ve bazen sağ yanıyla jest yapmak; bunlar Demetrios'tan başka kimseye yakışmadı. Çünkü bütün bunlarda boyu ve şaşılacak güzelliği ona yardım ediyordu.
adnotandae magis proprietates, quae transferri non poterant, manus iactare et dulces exclamationes theatri causa producere et ingrediendo ventum concipere veste et nonnunquam dextro latere facere gestus, quod neminem alium nisi Demetrium decuit; namque in haec omnia statura et mira specie adiuvabatur;
11.3.180Ötekine ise koşmak, çeviklik, sebebini bilmeden değil, bilerek halka verdiği ve rolüne pek uymayan gülüş, hatta büzülmüş ensesi yakışırdı. Bunlardan hangisini öteki yapsaydı, son derece çirkin görünürdü. Bu yüzden herkes kendini tanısın ve edâsını biçimlendirmek için yalnız ortak kurallardan değil, kendi tabiatından da öğüt alsın.
illum cursus et agilitas et vel parum conveniens personae risus, quem non ignarus rationis populo dabat, et contracta etiam cervicula. quidquid horum alter fecisset, foedissimum videretur. Quare norit se quisque, nec tantum ex communibus praeceptis, sed etiam ex natura sua capiat consilium formandae actionis.
11.3.181Yine de birine her şeyin ya da pek çok şeyin yakışması imkânsız değildir. Bu konunun kapanışı da ötekilerinkiyle aynı olmalıdır: en çok ölçü hükmetsin. Çünkü ben bir komedi oyuncusu değil, bir hatip istiyorum. Bu yüzden ne jestte bütün inceliklerin peşine düşeceğiz ne de konuşurken durakları, süreleri ve duyguları usandırıcı şekilde kullanacağız.
neque illud tamen est nefas, ut aliquem vel omnia vel plura deceant. huius quoque loci clausula sit eadem necesse est, quae ceterorum est, regnare maxime modum. non enim comoedum esse, sed oratorem volo. quare neque in gestu persequemur omnes argutias nec in loquendo distinctionibus, temporibus, adfectionibus moleste utemur.
11.3.182Örneğin sahnede şunu söylemek gerekse:
"Ne yapayım öyleyse? Gitmeyeyim mi, şimdi bile, kendiliğinden çağrıldığım hâlde? Yoksa kendimi fahişelerin hakaretlerine katlanmamaya mı hazırlasam?"
Oyuncu burada tereddüdün duraklamalarını, sesin dönüşlerini, çeşitli el hareketlerini, farklı baş işaretlerini kullanacaktır. Konuşmanın tadı başkadır ve fazla baharatlanmak istemez; çünkü o taklide değil, dava görmeye dayanır.
ut si sit in scena dicendum: quid igitur faciam? non eam, ne nunc quidem, cum arcessor ultro? an potius ita me comparem non perpeti meretricum contumelias? hic enim dubitationis moras, vocis flexus, varias manus, diversos nutus actor adhibebit. aliud oratio sapit nec vult nimium esse condita; actione enim constat, non imitatione.
11.3.183Bu yüzden yüz oyunlarıyla dolu, jestleriyle usandırıcı ve ses değişimleriyle sıçrayan bir sunuşun kınanması yersiz değildir. Eskilerin Yunanlardan aktardığı ve Popilius Laenas'ın onlardan alıp koyduğu şu söz de faydasız değildir: bu, "telaşlı" bir edâdır.
quare non immerito reprehenditur pronuntiatio vultuosa et gesticulationibus molesta et vocis mutationibus resultans. nec inutiliter ex Graecis veteres transtulerunt, quod ab iis sumptum Laenas Popilius posuit, esse hanc negotiosam actionem.
11.3.184Öyleyse her şeyde olduğu gibi bunda da en iyi öğüdü, yukarıda Orator'dan aktardığım sözlerle Cicero vermişti; Brutus'ta da Marcus Antonius hakkında benzer şeyler söyler. Ama artık biraz daha hareketli bir edâ benimsenmiştir, istenir ve bazı kısımlara uyar; yine de oyuncunun zarafetini ararken iyi ve ağırbaşlı bir adamın otoritesini yitirmeyelim diye ölçülü tutulmalıdır.
optime igitur idem, qui omnia, Cicero praeceperat, quae supra ex Oratore posui; quibus similia in Bruto de M. Antonio dicit. sed iam recepta est actio paulo agitatior et exigitur et quibusdam partibus convenit, ita tamen temperanda, ne, dum actoris captamus elegantiam, perdamus viri boni et gravis auctoritatem.