İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

XII. Kitap

12.pr.1Önsöz

Tasarladığım eserin açık ara en ağır kısmına geldim. Bu kısmın yükünü, onu taşırken ne kadar ezildiğimi hissediyorsam, ilk kanaatimde o kadar kavrayabilseydim, gücümü daha erken tartardım. Ama başta, söz verdiğim şeyleri bırakmanın utancı beni tuttu; sonra da emek neredeyse her kısımda artmasına rağmen, artık yapılmış olanı yitirmemek için bütün güçlükler boyunca kendimi gönül gücüyle ayakta tuttum.

12.pr.1

ventum est ad partem operis destinati longe gravissimam. cuius equidem onus si tantum opinione prima concipere potuissem, quanto me premi ferens sentio, maturius consuluissem vires meas. sed initio pudor omittendi, quae promiseram, tenuit; mox, quanquam per singulas prope partes labor cresceret, ne perderem, quae iam effecta erant, per omnes difficultates animo me sustentavi.

12.pr.2Bu yüzden şimdi de, yük her zamankinden ağır bassa da, sonu görürken, umudumu kesmektense tükenmeyi göze almaya karar verdim. Beni yanıltan, işe küçük şeylerden başlamış olmamızdı. Sonra âdeta kışkırtan bir rüzgârla daha uzağa sürüklendik; ama yine de o bilinen ve sanat hakkında yazanların çoğunca işlenmiş kuralları verdiğimiz sürece kıyıdan pek uzakta görünmüyorduk ve çevremizde aynı rüzgârlara kendini emanet etmeye cesaret etmiş birçok kişi vardı.

12.pr.2

quare nunc quoque, licet maior quam unquam moles premat, tamen prospicienti finem mihi constitutum est vel deficere potius quam desperare. fefellit autem quod initium a parvis ceperamus. mox velut aura sollicitante provecti longius, dum tamen nota illa et plerisque artium scriptoribus tractata praecipimus, nec adhuc a litore procul videbamur et multos circa velut iisdem se ventis credere ausos habebamus.

12.pr.3En son bulunan ve pek az kişinin denediği üslup bilgisine girdiğimizde ise, limandan bu kadar uzaklaşmış birine nadiren rastlanıyordu. Ama yetiştirdiğimiz hatip konuşma hocalarından ayrılıp artık ya kendi atılımıyla ilerlediğinde ya da bilgeliğin en iç odalarından kendine daha büyük yardımlar aradığında, ne kadar açığa sürüklendiğimizi hissetmeye başladık.

12.pr.3

iam cum eloquendi rationem novissime repertam paucissimisque temptatam ingressi sumus, rarus, qui tam procul a portu recessisset, reperiebatur. postquam vero nobis ille, quem instituebamus, orator a dicendi magistris dimissus aut suo iam impetu fertur aut maiora sibi auxilia ex ipsis sapientiae penetralibus petit, quam in altum simus ablati sentire coepimus.

12.pr.4Şimdi "her yanda gök, her yanda deniz." O uçsuz bucaksız enginlikte yalnız Marcus Tullius'u görür gibiyiz; ama o da, bu denize bunca büyük ve bu kadar donanımlı bir gemiyle girmiş olduğu hâlde, yelkenleri toplar, kürekleri durdurur ve sonunda yalnız kusursuz hatibin kullanacağı konuşma türünden söz etmekle yetinir. Bizim cüretimiz ise ona ahlâk da vermeye çalışacak ve vazifeler de yükleyecektir. Böylece önümüzden gideni ne yakalayabiliriz, hem de konunun gerektirdiği kadar daha uzağa gitmemiz gerekir. Yine de ahlâken güzel şeylere duyulan arzu övgüye değerdir; bağışlanmanın daha kolay olduğu şeyleri denemek de âdeta daha güvenli bir cüretin işidir.

12.pr.4

nunc caelum undique et undique pontus. unum modo in illa immensa vastitate cernere videmur M. Tullium, qui tamen ipse, quamvis tanta atque ita instructa nave hoc mare ingressus, contrahit vela inhibetque remos et de ipso demum genere dicendi, quo sit usurus perfectus orator, satis habet dicere. at nostra temeritas etiam mores ei conabitur dare et adsignabit officia. ita nec antecedentem consequi possumus, et longius eundum est, ut res feret. probabilis tamen cupiditas honestorum et velut tutioris audentiae est temptare, quibus paratior venia est.

12.1.11. Bölüm

Öyleyse kurduğumuz hatip, Marcus Cato'nun tarif ettiği kişi olsun: "konuşmada usta iyi insan" (vir bonus dicendi peritus). Ama Cato'nun da önce koyduğu, tabiatça da daha öncelikli ve daha büyük olan şey: her şeyden önce iyi insan. Bunu yalnız şu yüzden söylemiyorum: o konuşma gücü kötülüğü donatırsa, kamu ve özel işler için belagatten daha yıkıcı bir şey olmaz; konuşma yeteneğine elimizden geldiğince bir katkıda bulunmaya çalışmış olan bizler de bu silahları bir askere değil bir hayduta hazırlıyorsak, insanlığın hakkını en kötü şekilde ödemiş oluruz.

12.1.1

sit ergo nobis orator, quem constituimus, is, qui a M. Catone finitur, vir bonus dicendi peritus; verum, id quod et ille posuit prius et ipsa natura potius ac maius est, utique vir bonus. id non eo tantum, quod, si vis illa dicendi malitiam instruxerit, nihil sit publicis privatisque rebus perniciosius eloquentia, nosque ipsi, qui pro virili parte conferre aliquid ad facultatem dicendi conati sumus, pessime mercamur de rebus humanis, si latroni comparamus haec arma, non militi.

12.1.2Kendimden ne söz ediyorum? Tabiatın kendisi, insana en çok bağışlamış ve bizi öteki canlılardan da en çok ayırmış göründüğü şeyde, eğer konuşma yeteneğini suçların ortağı, masumiyetin düşmanı, hakikatin hasmı olarak bulup çıkarmışsa, bir anne değil bir üvey anne olmuş olur. Çünkü takdirin armağanlarını karşılıklı yıkıma çevirmektense, dilsiz doğmak ve her türlü akıldan yoksun kalmak daha iyi olurdu.

12.1.2

quid de nobis loquor? rerum ipsa natura in eo, quod praecipue indulsisse homini videtur quoque nos a ceteris animalibus separasse, non parens, sed noverca fuerit, si facultatem dicendi, sociam scelerum, adversam innocentiae, hostem veritatis invenit. mutos enim nasci et egere omni ratione satius fuisset quam prouidentiae munera in mutuam perniciem convertere.

12.1.3Bu hükmüm daha da ileri gider. Çünkü yalnız hatip olan kişinin iyi insan olması gerektiğini değil, iyi insan olmayanın hatip bile olamayacağını söylüyorum. Çünkü ahlâken güzel ile çirkinin yolu önlerine konduğunda kötüsünü izlemeyi tercih edenlere elbette ne anlayış tanırsın ne de basiret; çünkü bunlar, işlerin beklenmedik sonucuyla, çoğu kez kanunların en ağır cezalarına, ama her zaman da kötü vicdanın cezalarına kendi elleriyle düşerler.

12.1.3

longius tendit hoc iudicium meum. neque enim tantum id dico, eum, qui sit orator, virum bonum esse oportere, sed ne futurum quidem oratorem nisi virum bonum. nam certe neque intelligentiam concesseris iis qui, proposita honestorum ac turpium via, peiorem sequi malent, neque prudentiam, cum in gravissimas frequenter legum, semper vero malae conscientiae poenas a semet ipsis improviso rerum exitu induantur.

12.1.4Kötü olan herkesin aynı zamanda akılsız olduğu yalnız bilgelerce söylenmemiş, halk arasında da hep inanılmışsa, akılsız biri elbette hiçbir zaman hatip olamayacaktır. Şunu da ekle: zihin, bütün kusurlardan kurtulmadıkça, en güzel işin çalışmasına bile kendini veremez. Önce, aynı yürekte ahlâken güzel ile çirkinin hiçbir ortaklığı yoktur; en iyiyi ve en kötüyü aynı anda düşünmek, aynı insanın hem iyi hem kötü olması kadar tek bir ruhun işi değildir.

12.1.4

quodsi neminem malum esse nisi stultum eundem non modo a sapientibus dicitur, sed vulgo quoque semper est creditum, certe non fiet unquam stultus orator. adde quod ne studio quidem operis pulcherrimi vacare mens nisi omnibus vitiis libera potest: primum quod in eodem pectore nullum est honestorum turpiumque consortium, et cogitare optima simul ac deterrima non magis est unius animi quam eiusdem hominis bonum esse ac malum;

12.1.5Sonra şu sebepten de: bu kadar büyük bir işe yönelmiş zihnin, suçsuz olanlar da dahil, öteki bütün kaygılardan boş olması gerekir. Çünkü ancak böyle, hiçbir sebep onu bölüp başka yere çekmeden, özgür ve bütün olarak yalnız kendini hazırladığı şeye bakacaktır.

12.1.5

tum illa quoque ex causa, quod mentem tantae rei intentam vacare omnibus aliis etiam culpa carentibus curis oportet. ita demum enim libera ac tota, nulla distringente atque alio ducente causa, spectabit id solum ad quod accingitur.

12.1.6Tarlalara aşırı özen, mal mülke fazla kaygılı bir dikkat, av hazzı, gösterilere ayrılan günler çalışmadan çok şey alıp götürüyorsa (çünkü bir işe verilen her zaman öteki işten kaybedilir), uykuları bile ve uykuda görülen o hayalleri de karıştıran son derece dizginsiz düşünceleriyle şehvetin, açgözlülüğün, hasedin ne yapacağını sanıyoruz?

12.1.6

quodsi agrorum nimia cura et sollicitior rei familiaris diligentia et venandi voluptas et dati spectaculis dies multum studiis auferunt (huic enim rei perit tempus, quodcumque alteri datur), quid putamus facturas cupiditatem, avaritiam, invidiam, quarum impotentissimae cogitationes somnos etiam ipsos et illa per quietem visa perturbent?

12.1.7Çünkü kötü bir zihin kadar meşgul, kadar çok biçimli, bunca ve bu kadar çeşitli duygularla doğranıp parçalanmış bir şey yoktur. Çünkü pusu kurarken umutla, kaygılarla, emekle bölünür; suçunu işlemeyi başardığında da endişeyle, pişmanlıkla ve her türlü cezayı beklemekle işkence çeker. Bunların arasında edebiyata ya da herhangi bir iyi sanata ne yer kalır? Vallahi, dikenler ve böğürtlenler kaplamış toprakta ekinlere kalan yerden fazla değil.

12.1.7

nihil est enim tam occupatum, tam multiforme, tot ac tam variis adfectibus concisum atque laceratum quam mala mens. nam et cum insidiatur, spe, curis, labore distringitur; et etiam cum sceleris compos fuit, sollicitudine, paenitentia, poenarum omnium exspectatione torquetur. quis inter haec litteris aut ulli bonae arti locus? non hercule magis quam frugibus in terra sentibus ac rubis occupata.

12.1.8Hadi söyle: çalışmanın emeklerine katlanmak için tutumluluk gerekli değil mi? O hâlde şehvetten ve sefahatten ne umulur? Edebiyat arzusunu en çok övgü sevgisi bilemez mi? Peki kötülerin övgüyü dert ettiklerini mi sanıyoruz? Konuşmanın en büyük kısmının adil ve iyi olanı ele almaya dayandığını kim görmez? Kötü ve haksız biri bunlar hakkında şeylerin gerektirdiği değere uygun konuşabilir mi?

12.1.8

age , non ad perferendos studiorum labores necessaria frugalitas? quid ergo ex libidine ac luxuria spei? non praecipue acuit ad cupiditatem litterarum amor laudis? num igitur malis esse laudem curae putamus? iam hoc quis non videt, maximam partem orationis in tractatu aequi bonique consistere? dicetne de his secundum debitam rerum dignitatem malus atque iniquus?

12.1.9Kısacası, meselenin büyük kısmını bir yana bırakmak için, hiçbir şekilde olamayacak bir şeyi kabul edelim: en kötü ve en iyi insana aynı yeteneği, çalışmayı ve bilgiyi verelim. Hangisi daha iyi hatip sayılacaktır? Elbette insan olarak da daha iyi olanı. Öyleyse aynı kişi hiçbir zaman hem kötü bir insan hem kusursuz bir hatip olamaz.

12.1.9

denique , ut maximam partem quaestionis eximam, demus, id quod nullo modo fieri potest, idem ingenii, studii, doctrinae, pessimo atque optimo viro: uter melior dicetur orator? nimirum qui homo quoque melior. non igitur unquam malus idem homo et perfectus orator.

12.1.10Çünkü kendisinden daha iyisi olan hiçbir şey kusursuz değildir. Ama Sokratesçiler gibi cevabı kendimiz uydurmuş görünmeyelim diye, hakikate karşı öyle inatçı biri olsun ki aynı yetenek, çalışma ve bilgiyle donanmış kötü bir insanın iyi bir insandan hiç de daha kötü bir hatip olmayacağını söylemeye cesaret etsin; onun da çılgınlığını ispat edelim.

12.1.10

non enim perfectum est quidquam, quo melius est aliud. sed , ne more Socraticorum nobismet ipsi responsum finxisse videamur, sit aliquis adeo contra veritatem obstinatus, ut audeat dicere, eodem ingenio, studio, doctrina praeditum nihilo deteriorem futurum oratorem malum virum quam bonum: convincamus huius quoque amentiam.

12.1.11Çünkü şundan elbette kimse şüphe etmeyecektir: her konuşma, ileri sürülen şeylerin hâkime doğru ve ahlâken güzel görünmesini amaçlar. Öyleyse buna iyi insan mı daha kolay ikna eder, yoksa kötü insan mı? İyi insan elbette doğru ve ahlâken güzel şeyleri daha sık söyleyecektir de.

12.1.11

nam hoc certe nemo dubitabit, omnem orationem id agere, ut iudici, quae proposita fuerint, vera et honesta videantur. utrum igitur hoc facilius bonus vir persuadebit an malus? bonus quidem et dicet saepius vera atque honesta.

12.1.12Ama bir vazifeye uyarak (ki bunun olabileceğini az sonra öğreteceğiz) bazen bunları yalan yere öne sürmeye çalışsa bile, ister istemez daha büyük bir güvenle dinlenir. Kötü insanlarda ise, kanaati küçümsedikleri ve doğruyu bilmedikleri için, bazen numaranın kendisi bile ağızlarından kaçar. Bu yüzden ölçüsüzce önerir, utanmadan iddia ederler.

12.1.12

sed etiam si quando aliquo ductus officio (quod accidere, ut mox docebimus, potest) falso haec adfirmare conabitur, maiore cum fide necesse est audiatur. at malis hominibus ex contemptu opinionis et ignorantia recti nonnunquam excidit ipsa simulatio. inde immodeste proponunt, sine pudore adfirmant.

12.1.13Bundan da, yapılamayacağı kesin olan şeylerde çirkin bir inat ve boşuna emek doğar. Çünkü hayatta olduğu gibi davalarda da edepsiz umutlar beslerler. Çoğu kez de doğru söylediklerinde bile onlara inanılmaz ve böyle bir avukat kötü bir davanın delili gibi görünür.

12.1.13

sequitur in iis, quae certum est effici non posse, deformis pertinacia et irritus labor. nam sicut in vita, ita in causis quoque spes improbas habent. frequenter autem accidit, ut iis etiam vera dicentibus fides desit, videaturque talis advocatus malae causae argumentum.

12.1.14Şimdi, bana karşı halkın âdeta bir ağızdan itiraz ettiği görünen şeylerden söz etmeliyim. "Demosthenes hatip değil miydi? Oysa onun kötü bir insan olduğunu öğrendik. Cicero değil miydi? Oysa onun ahlâkını da birçokları kınadı." Ne yapayım? Cevabın büyük bir hıncını göze almak zorundayım; önce kulakları yatıştırmalıyım.

12.1.14

nunc de iis dicendum est, quae mihi quasi conspiratione quadam vulgi reclamari videntur. Orator ergo Demosthenes non fuit? atqui malum virum accepimus. non Cicero? atqui huius quoque mores multi reprehenderunt. quid agam? magna responsi invidia subeunda est, mitigandae sunt prius aures.

12.1.15Çünkü bana göre Demosthenes ahlâkı yüzünden, düşmanlarının ona yığdığı her şeye inanacağım kadar ağır bir hıncı hak etmiş görünmüyor; çünkü onun devlet işlerindeki çok güzel tasarılarını ve şanlı ölüm sonunu okuyorum.

12.1.15

mihi enim nec Demosthenes tam gravi morum dignus videtur invidia, ut omnia, quae in eum ab inimicis congesta sunt, credam, cum et pulcherrima eius in re publica consilia et finem vitae clarum legam,

12.1.16Marcus Tullius'ta da en iyi bir vatandaşın iradesinin hiçbir yönden eksik olduğunu görmüyorum. Buna tanıktır: konsüllüğünü pek soylu bir şekilde yürütmesi, eyaletini son derece dürüst yönetmesi, yirmi kişilik kurulu reddetmesi ve onun çağına düşen en ağır iç savaşlarda ruhunun ne umutla ne korkuyla en iyi tarafa, yani devlete katılmaktan sapmaması.

12.1.16

nec Marco Tullio defuisse video in ulla parte civis optimi voluntatem. testimonio est actus nobilissime consulatus, integerrime provincia administrata et repudiatus vigintiviratus, et civilibus bellis, quae in aetatem eius gravissima inciderunt, neque spe neque metu declinatus animus, quo minus optimis se partibus, id est rei publicae, iungeret.

12.1.17Bazılarına pek cesur görünmez; ama onlara en iyi cevabı kendisi vermiştir: tehlikeleri üstlenirken değil, öngörürken çekingen olduğunu söylemiştir. Bunu, son derece üstün bir ruhla kabullendiği ölümün kendisiyle de ispat etmiştir.

12.1.17

parum fortis videtur quibusdam, quibus optime respondit ipse, non se timidum in suscipiendis, sed in providendis periculis; quod probavit morte quoque ipsa, quam praestantissimo suscepit animo.

12.1.18Ama bu adamlarda en yüksek fazilet eksik idiyse, hatip olup olmadıklarını soranlara, Stoacıların Zenon'un, Kleanthes'in ya da Khrysippos'un kendisinin bilge olup olmadığı sorulsa vereceği cevabı vereceğim: onlar elbette büyük ve saygıdeğer kişilerdi, ama insan tabiatının en yükseğine erişmiş değillerdi.

12.1.18

quodsi defuit his viris summa virtus, sic quaerentibus, an oratores fuerint, respondebo, quomodo Stoici, si interrogentur an sapiens Zeno, an Cleanthes, an Chrysippus ipse, respondeant, magnos quidem illos ac venerabiles, non tamen id, quod natura hominis summum habet, consecutos.

12.1.19Çünkü Pythagoras da kendisinin, ondan öncekiler gibi bilge değil, bilgelik meraklısı diye anılmasını istemişti. Yine de ben, ortak konuşma alışkanlığına uyarak, Cicero'nun kusursuz bir hatip olduğunu sık sık söyledim ve söyleyeceğim; tıpkı halk arasında, aslında yalnız kusursuz bilgeye tanınan sıfatlarla birilerine "dost", "iyi insan" ve "çok basiretli" dediğimiz gibi. Ama asıl anlamıyla ve hakikatin kanununa göre konuşmak gerektiğinde, Cicero'nun da aradığı hatibi arayacağım.

12.1.19

nam et Pythagoras non sapientem se, ut qui ante eum fuerunt, sed studiosum sapientiae vocari voluit. ego tamen secundum communem loquendi consuetudinem saepe dixi dicamque, perfectum oratorem esse Ciceronem; ut amicos et bonos viros et prudentissimos dicimus vulgo, quorum nihil nisi perfecte sapienti datur. sed cum proprie et ad legem ipsam veritatis loquendum erit, cum quaeram oratorem, quem et ille quaerebat.

12.1.20Çünkü onun belagatin doruğunda durduğunu kabul etsem de ve neye eklenebileceğini güçlükle bulsam da (belki onun daha da budayacağını sandığım bir şey bulabilirim; çünkü bilgili kişiler genellikle onda pek çok meziyet, biraz da kusur bulunduğuna hükmetmişlerdir, kendisi de o gençlik bolluğundan pek çok şeyi dizginlediğine tanıklık eder), yine de kendini hiç küçümsemediği hâlde bilge adını kendine yakıştırmadığına ve daha uzun bir ömür ve yazıya daha kaygısız bir zaman verilseydi elbette daha iyi konuşabileceğine göre, ona, kimsenin ondan daha çok yaklaşmadığı o en yüksek derecenin eksik olduğuna inanmakta kötü niyet görmem.

12.1.20

quanquam enim stetisse ipsum in fastigio eloquentiae fateor, ac vix, quid adiici potuerit, inuenio, fortasse inventurus, quod adhuc abscisurum putem fuisse (nam fere sic docti iudicaverunt, plurimum in eo virtutum, nonnihil fuisse vitiorum, et se ipse multa ex illa iuvenili abundantia coercuisse testatur), tamen, quando nec sapientis sibi nomen, minime sui contemptor, asseruit et melius dicere, certe data longiore vita et tempore ad componendum securiore, potuisset, non maligne crediderim defuisse ei summam illam, ad quam nemo propius accessit.

12.1.21Aksini düşünseydim, bunu daha cesurca ve daha serbestçe savunabilirdim de. Marcus Antonius kendisinin hiçbir belagatli insan görmediğini açıkça söylediyse, ki bu çok daha az bir şeydir; Marcus Tullius'un kendisi de böyle birini hâlâ arıyor ve yalnız hayal edip tasarlıyorsa, ben de geriye kalan bu sonsuz zaman içinde, olmuş olandan daha kusursuz bir şeyin bulunabileceğini söylemeye cesaret edemez miyim?

12.1.21

et licebat, si aliter sentirem, fortius id liberiusque defendere. an vero M. Antonius neminem a se visum eloquentem, quod tanto minus erat, professus est; ipse etiam M. Tullius quaerit adhuc eum et tantum imaginatur ac fingit, ego non audeam dicere, aliquid in hac, quae superest, aeternitate inveniri posse eo, quod fuerit, perfectius?

12.1.22Cicero'ya ve Demosthenes'e belagatte bile yeterince pay vermeyenleri geçiyorum. Gerçi Cicero'nun kendisine de Demosthenes yeterince kusursuz görünmez, onun ara sıra uyukladığını söyler; Cicero da Brutus'a ve Calvus'a öyle görünmez, onlar kendisine karşı bile onun dizimini kınarlar; iki Asinius'a da öyle görünmez, onlar da konuşmasının kusurlarını birçok yerde düşmanca izlerler.

12.1.22

transeo illos, qui Ciceroni ac Demostheni ne in eloquentia quidem satis tribuunt; quanquam neque ipsi Ciceroni Demosthenes videatur satis esse perfectus, quem dormitare interim dicit, nec Cicero Bruto Calvoque, qui certe compositionem illius etiam apud ipsum reprehendunt, nec Asinio utrique, qui vitia orationis eius etiam inimice pluribus locis insequuntur.

12.1.23Tabiatın hiç izin vermediği bir şeyi gönül rahatlığıyla kabul edelim: son derece usta konuşan kötü bir insan bulunmuş olsun. Yine de onun hatip olduğunu hiç de daha az inkâr etmeyeceğim. Çünkü eli çabuk olan herkese de kahraman adını tanımam; çünkü cesaret faziletsiz düşünülemez.

12.1.23

concedamus sane, quod minime natura patitur, repertum esse aliquem malum virum summe disertum: nihilo tamen minus oratorem eum negabo. nam nec omnibus, qui fuerint manu prompti, viri fortis nomen concesserim, quia sine virtute intelligi non potest fortitudo.

12.1.24Davaları savunmaya çağrılan kişinin, ne arzunun bozduğu, ne nüfuzun saptırdığı, ne de korkunun kırdığı bir güvenilirliğe ihtiyacı yok mudur? Yoksa bir haini, bir kaçağı, bir danışıklı avukatı o kutsal hatip adıyla mı ödüllendireceğiz? Halk arasında "iyilik" denen bu şey orta hâlli avukatlara bile yakışıyorsa, neden henüz var olmamış ama var olabilecek o hatip, konuşma meziyeti kadar ahlâkıyla da kusursuz olmasın?

12.1.24

an ei, qui ad defendendas causas advocatur, non est opus fide, quam nec cupiditas corrumpat nec gratia avertat nec metus frangat; sed proditorem, transfugam, praevaricatorem donabimus oratoris illo sacro nomine? quodsi mediocribus etiam patronis convenit haec, quae vulgo dicitur, bonitas, cur non orator ille, qui nondum fuit, sed potest esse, tam sit moribus quam dicendi virtute perfectus?

12.1.25Çünkü biz forumda çalışan birini, kiralık bir sesi ya da, daha sert kelimelerden kaçınmak için, elbette faydasız olmayan bir dava avukatını, halk arasında kısaca "dava tellalı" denen kişiyi yetiştirmiyoruz. Tersine, hem yeteneğinin tabiatıyla üstün, hem de bunca en güzel sanatı zihniyle derinden kavramış, sonunda insanlığa verilmiş, daha önce hiçbir çağın tanımadığı, eşsiz ve her yönden kusursuz, en iyiyi düşünen ve en iyi şekilde söyleyen bir adamı yetiştiriyoruz.

12.1.25

non enim forensem quandam instituimus operam nec mercennariam vocem nec, ut asperioribus verbis parcamus, non inutilem sane litium advocatum, quem denique causidicum vulgo vocant, sed virum cum ingenii natura praestantem tum vero tot pulcherrimas artes penitus mente complexum, datum tandem rebus humanis, qualem nulla antea vetustas cognoverit, singularem perfectumque undique, optima sentientem optimeque dicentem.

12.1.26Onda, masumları koruması, kötülerin suçlarını dizginlemesi ya da para davalarında iftiraya karşı hakikatin yanında durması, ne kadarlık bir kısım olacaktır? O elbette bu işlerde de en üstün olacaktır; ama senatonun kararlarını yönetmek ve halkın yanılgısını daha iyiye götürmek gerektiğinde, daha büyük işlerde daha parlak ışıldayacaktır.

12.1.26

in hoc quota pars erit, quod aut innocentes tuebitur aut improborum scelera compescet, aut in pecuniariis quaestionibus veritati contra calumniam aderit? summus ille quidem in his quoque operibus fuerit, sed maioribus clarius elucebit, cum regenda senatus consilia et popularis error ad meliora ducendus.

12.1.27Vergilius da, artık meşaleler ve taşlar fırlatan halkın ayaklanmasında yatıştırıcı olarak gösterdiği kişiyi böyle biri olarak tasarlamış görünmez mi?

"O zaman, saygısı ve hizmetleriyle ağır başlı bir adam görürlerse eğer, susarlar ve kulaklarını dikip dururlar."

Öyleyse elimizde her şeyden önce iyi bir insan var; bundan sonra şair konuşmada ustalığını ekleyecektir:

"O, sözleriyle ruhları yönetir ve yürekleri yatıştırır."

Peki ya?

12.1.27

an non talem quendam videtur finxisse Vergilius, quem in seditione vulgi iam faces et saxa iaculantis moderatorem dedit: tum pietate gravem ac meritis si forte virum quem conspexere , silent arrectisque auribus adstant? Habemus igitur ante omnia virum bonum, post haec adiiciet dicendi peritum: ille regit dictis animos et pectora mulcet. Quid?

12.1.28Yetiştirdiğimiz bu aynı adam, savaşlarda da askeri çarpışmaya yüreklendirmek gerekirse, konuşmasını bilgeliğin öğütlerinin ortasından çıkarmaz mı? Çünkü çarpışmaya girenlerin içinden emeğin, acıların, sonunda ölümün kendisinin bunca korkusu bir arada nasıl düşüp gider, eğer onların yerine saygı, cesaret ve ahlâken güzel olanın hazır imgesi geçmezse?

12.1.28

non in bellis quoque idem ille vir, quem instituimus, si sit ad proelium miles cohortandus, ex mediis sapientiae praeceptis orationem trahet? nam quomodo pugnam ineuntibus tot simul metus laboris, dolorum, postremo mortis ipsius exciderint, nisi in eorum locum pietas et fortitudo et honesti praesens imago successerit?

12.1.29Bunlara başkalarını, önce kendini ikna etmiş olan kişi elbette daha iyi ikna edecektir. Çünkü numara, ne kadar gözetilirse gözetilsin, kendini ele verir; kelimeler ruhla uyuşmadıkça sendelemeyecek ve takılmayacak kadar büyük bir konuşma yeteneği de hiçbir zaman olmamıştır. Kötü bir insan ise ister istemez düşündüğünden başka şey söyler.

12.1.29

quae certe melius persuadebit aliis qui prius persuaserit sibi. prodit enim se, quamlibet custodiatur, simulatio, nec unquam tanta fuerit loquendi facultas, ut non titubet atque haereat, quotiens ab animo verba dissentiunt. vir autem malus aliud dicat necesse est quam sentit.

12.1.30İyilere ahlâken güzel bir söz hiçbir zaman eksik olmaz; en iyi şeylerin buluşu da (çünkü onlar aynı zamanda basiretli de olacaklardır) hiçbir zaman eksik olmaz. Bu buluş süslerden yoksun kalsa bile, kendi tabiatıyla yeterince süslüdür; ahlâken güzel olarak söylenen hiçbir şey ustaca söylenmemiş olmaz.

12.1.30

bonos nunquam honestus sermo deficiet, nunquam rerum optimarum (nam iidem etiam prudentes erunt) inventio; quae etiamsi lenociniis destituta sit, satis tamen natura sua ornatur nec quidquam non diserte, quod honeste, dicitur.

12.1.31Bu yüzden ey gençlik, hatta bütün yaşlar (çünkü doğru bir irade için hiçbir zaman geç değildir), bütün zihnimizle buraya yönelelim, bunun için emek verelim; belki de tamamlamak nasip olur. Çünkü tabiat hem iyi bir insan hem konuşmada usta olmayı engellemiyorsa, neden biri ikisine birden erişemesin? Neden de herkes o biri kendisinin olacağını ummasın?

12.1.31

quare , iuventus, immo omnes aetates, (neque enim rectae voluntati serum est tempus ullum) totis mentibus huc tendamus, in hoc elaboremus; forsan et consummare contingat. nam si natura non prohibet et esse virum bonum et esse dicendi peritum, cur non aliquis etiam unus utrumque consequi possit? cur autem non se quisque speret fore illum aliquem?

12.1.32Buna yeteneğimizin gücü yetmese bile, ne ölçüde ilerlemiş olursak olalım, ikisinden de daha iyi olacağız. Şu düşünce ise ruhtan elbette uzaklaştırılsın: şeylerin en güzeli olan belagat zihnin kusurlarıyla karışabilir. Konuşma yeteneği kötülerin eline düşerse kendisi de bir kötülük sayılmalıdır; çünkü kendisine nasip olanları daha kötü yapar.

12.1.32

ad quod si vires ingenii non suffecerint, tamen ad quem usque modum processerimus, meliores erimus ex utroque. hoc certe procul eximatur animo, rerum pulcherrimam eloquentiam cum vitiis mentis posse misceri. facultas dicendi, si in malos incidit, et ipsa iudicanda est malum; peiores enim illos facit, quibus contigit.

12.1.33Bazılarının (usta konuşmayı iyi olmaya tercih edenler hiçbir zaman eksik olmayacaktır) şunu söylediklerini işitir gibiyim: "Öyleyse belagatte bu kadar sanat ne diye var? Konuşmanın gücü ve yeteneği bazen hakikatin kendisini yenmiyorsa, sen neden renklerden, zor davaların savunmasından, hatta biraz da itiraftan söz ettin? Çünkü iyi insan ancak iyi davaları görür; bunları da hakikatin kendisi, bilgi olmadan da kendi başına yeterince korur."

12.1.33

videor mihi audire quosdam (neque enim deerunt unquam, qui diserti esse quam boni malint) illa dicentes: Quid ergo tantum est artis in eloquentia? cur tu de coloribus et difficilium causarum defensione, nonnihil etiam de confessione locutus es, nisi aliquando vis ac facultas dicendi expugnat ipsam veritatem? bonus enim vir non agit nisi bonas causas, eas porro etiam sine doctrina satis per se tuetur veritas ipsa.

12.1.34Bunlara önce kendi eserim adına cevap verdikten sonra, iyi insanın vazifesi adına da, aklın onu bazen suçluları savunmaya götürmesi hâlinde, gereken açıklamayı yapacağım. Çünkü yanlış ya da hatta haksız şeyler için bazen nasıl konuşulduğunu baştan sona incelemek faydasız değildir; yalnız bunları daha kolay fark edip çürütebilmemiz için bile olsa. Nitekim zararlı olanı tanıyan kişi ilaçları da daha iyi kullanır.

12.1.34

quibus ego, cum de meo primum opere respondero, etiam pro boni viri officio, si quando eum ad defensionem nocentium ratio duxerit, satisfaciam. pertractare enim, quomodo aut pro falsis aut etiam pro iniustis aliquando dicatur, non est inutile, vel propter hoc solum, ut ea facilius et deprehendamus et refellamus; quemadmodum remedia melius adhibebit, cui nota quae nocent fuerint.

12.1.35Akademiacılar da her iki taraf için tartıştıklarında bunlardan birine göre yaşamaz değillerdir; Roma'da Censor Cato dinlerken, bir gün önce adalet lehinde söylediğinden daha az olmayan bir güçle adalete karşı konuştuğu anlatılan o Karneades de kendisi adaletsiz bir insan değildi. Tersine, faziletin ne olduğunu ona zıt olan kötülük açığa çıkarır; hakkaniyet de haksızlığın seyriyle daha belirgin hâle gelir; çoğu şey zıtlarıyla ispat edilir. Bu yüzden hatip karşı tarafın tasarılarını, bir komutanın düşmanın tasarılarını bildiği gibi bilmelidir.

12.1.35

neque enim Academici, cum in utramque disserunt partem, non secundum alteram vivunt, nec Carneades ille, qui Romae audiente Censorio Catone non minoribus viribus contra iustitiam dicitur disseruisse quam pridie pro iustitia dixerat, iniustus ipse vir fuit. verum et virtus quid sit, adversa ei malitia detegit, et aequitas fit ex iniqui contemplatione manifestior, et plurima contrariis probantur. debent ergo oratori sic esse adversariorum nota consilia ut hostium imperatori.

12.1.36Ama ilk ortaya konduğunda sert görünen şuna da akıl yol açabilir: iyi insan bir davayı savunurken bazen hakikati hâkimden saklamak isteyebilir. Biri benim bunu öne sürmeme şaşırırsa (gerçi bu asıl benim değil, eski çağın bilgeliğin en ağırbaşlı hocaları saydığı kişilerin görüşüdür), şöyle düşünsün: pek çok şey vardır ki ahlâken güzel ya da çirkin olması yapılan işlerden çok onların sebeplerine bağlıdır.

12.1.36

verum et illud, quod prima propositione durum videtur, potest adferre ratio, ut vir bonus in defensione causae velit auferre aliquando iudici veritatem. quod si quis a me proponi mirabitur, (quanquam non est haec mea proprie sententia, sed eorum, quos grauissimos sapientiae magistros aetas vetus credidit) sic iudicet, pleraque esse, quae non tam factis quam causis eorum vel honesta fiant vel turpia.

12.1.37Çünkü bir insanı öldürmek çoğu kez fazilet, çocukları öldürmek bazen çok güzel bir şeyse, söylenmesi daha da sert bazı şeyleri yapmaya, ortak fayda gerektirirse izin veriliyorsa, burada da yalnız iyi insanın nasıl bir davayı savunduğuna değil, neden ve hangi niyetle savunduğuna da bakmak gerekir.

12.1.37

nam si hominem occidere saepe virtus, liberos necare nonnunquam pulcherrimum est, asperiora quaedam adhuc dictu, si communis utilitas exegerit, facere conceditur, ne hoc quidem nudum est intuendum, qualem causam vir bonus, sed etiam quare et qua mente defendat.

12.1.38Önce herkes, Stoacıların en sertlerinin bile itiraf ettiği şeyi bana kabul etmelidir: iyi insan bazen yalan söyleyecektir, hem de bazen daha hafif sebeplerle; nitekim hasta çocuklara kendi iyilikleri için pek çok şey uydururuz, yapmayacağımız pek çok şeyi vaat ederiz.

12.1.38

ac primum concedant mihi omnes oportet, quod Stoicorum quoque asperrimi confitentur, facturum aliquando virum bonum ut mendacium dicat, et quidem nonnunquam levioribus causis, ut in pueris aegrotantibus utilitatis eorum gratia multa fingimus, multa non facturi promittimus;

12.1.39Hele bir eşkıyayı bir insanı öldürmekten alıkoymak ya da vatanın selameti için düşmanı aldatmak gerekirse; öyle ki başka zaman kölelerde bile kınanacak bu şey, başka zaman bilgenin kendisinde övülmeli. Bu belirlenirse, hatibin, ahlâken güzel bir sebep olmasaydı kabul etmeyeceği türden bir davayı haklı olarak üstlenmesine yol açabilecek birçok durumun ortaya çıkabileceğini görüyorum.

12.1.39

nedum si ab homine occidendo grassator avertendus sit aut hostis pro salute patriae fallendus; ut hoc, quod alias in servis quoque reprehendendum est, sit alias in ipso sapiente laudandum. id si constiterit, multa iam video posse evenire, propter quae orator bene suscipiat tale causae genus, quale remota ratione honesta non recepisset.

12.1.40Bunu (çünkü daha sert kanunları izlemek hoşuma gider) tehlikedeki bir baba, kardeş ya da dost için söylemiyorum; gerçi burada, bir yanda adaletin, öbür yanda saygının imgesi konduğunda, hiç de küçük olmayan bir tereddüt vardır. Hiçbir şüphe bırakmayalım. Biri bir tirana suikast hazırlamış ve bu yüzden sanık olmuş olsun: bizim tarif ettiğimiz hatip onun kurtulmasını istemez mi? Onu korumayı üstlenirse, hâkimlerin önünde kötü bir davayı koruyan kişiden daha az yalanla mı savunacaktır?

12.1.40

nec hoc dico (quia severiores sequi placet leges) pro patre, fratre, amico periclitantibus, tametsi non mediocris haesitatio est, hinc iustitiae proposita imagine, inde pietatis. nihil dubii relinquamus. sit aliquis insidiatus tyranno atque ob id reus: utrumne salvum eum nolet is, qui a nobis finitur, orator? an, si tuendum susceperit, non tam falsis defendet, quam qui apud iudices malam causam tuetur?

12.1.41Peki ya hâkim, yapılmadıklarını ispat etmedikçe bazı iyi işleri mahkûm edecekse? Hatip bu yolla bile yalnız masum değil, övgüye değer bir vatandaşı da kurtarmayacak mı? Peki ya tabiatça adil olan, ama zamanın şartları yüzünden devlete faydasız olan bazı şeyler olduğunu bilirsek? İyi, ama kötü hilelere benzeyen bir konuşma sanatını kullanmayacak mıyız?

12.1.41

quid si quaedam bene facta damnaturus est iudex, nisi ea non esse facta convicerimus, non vel hoc modo servabit orator non innocentem modo, sed etiam laudabilem civem? quid si quaedam iusta natura, sed condicione temporum inutilia civitati sciemus, nonne utemur arte dicendi bona quidem, sed malis artibus simili?

12.1.42Bundan başka, suçlular bir şekilde iyi bir zihne dönüştürülebiliyorlarsa, ki bunun mümkün olduğu kabul edilir, onların kurtulmasının cezalandırılmalarından devlet için daha faydalı olduğundan kimse şüphe etmeyecektir. Öyleyse hatip, kendisine doğru suçlamalar yöneltilen birinin iyi bir insan olacağını açıkça görürse, onun kurtulması için çalışmayacak mı?

12.1.42

ad hoc nemo dubitabit, quin, si nocentes mutari in bonam mentem aliquo modo possint, sicut posse conceditur, salvos esse eos magis e re publica sit quam puniri. si liqueat igitur oratori futurum bonum virum, cui vera obicientur, non id aget, ut salvus sit?

12.1.43Şimdi şunu varsay: iyi ve devletin onsuz düşmanı yenemeyeceği bir komutan apaçık bir suçlamayla sıkıştırılıyor olsun. Ortak fayda ona bir hatip çağırmayacak mı? Nitekim Fabricius, hem başka yönlerden kötü bir vatandaş hem de kendi düşmanı olan Cornelius Rufinus'u, faydalı bir komutan olduğunu bildiği için, savaş yaklaşırken açıkça kendi oyuyla konsül yaptı; buna şaşıranlara da bir düşman tarafından satılmaktansa bir vatandaş tarafından soyulmayı tercih ettiğini söyledi. Öyleyse, hatip olsaydı, aynı Rufinus'u apaçık bir kamu malı zimmeti suçlamasıyla yargılandığında bile savunmaz mıydı?

12.1.43

da nunc, ut crimine manifesto prematur dux bonus et sine quo vincere hostem civitas non possit: nonne ei communis utilitas oratorem advocabit? certe Fabricius Cornelium Rufinum, et alioqui malum civem et sibi inimicum, tamen, quia utilem sciebat ducem, imminente bello, palam consulem suffragio suo fecit atque id mirantibus quibusdam respondit, a cive se spoliari malle quam ab hoste venire. ita, si fuisset orator, non defendisset eundem Rufinum vel manifesti peculatus reum?

12.1.44Buna benzer pek çok şey söylenebilir; ama bunlardan herhangi biri bile yeter. Çünkü biçimlendirdiğimiz o adamın bunu sık sık yapması gerektiğini söylemeye çalışmıyoruz; tersine, böyle bir gerekçe onu zorlarsa, tarifin yine de doğru kalacağını söylüyoruz: hatip, konuşmada usta iyi insandır.

12.1.44

multa dici possunt similia, sed vel unum ex iis quodlibet sufficit. non enim hoc agimus, ut istud illi, quem formamus, viro saepe sit faciendum; sed ut, si talis coegerit ratio, sit tamen vera finitio, oratorem esse virum bonum dicendi peritum.

12.1.45Kanıtlanması güç olan şeylerin de nasıl ele alınacağını öğretmek ve öğrenmek gereklidir. Çünkü en iyi davalar bile çoğu kez kötülerine benzer, masum bir sanık da birçok doğruya benzer şeyle sıkıştırılır; bu yüzden, suçluymuş gibi aynı dava görme yoluyla savunulması gerekir. Ayrıca iyi ve kötü davalarda ortak olan sayısız şey vardır: tanıklar, belgeler, şüpheler, kanaatler. Doğruya benzer şeyler de doğrular gibi doğrulanır ve çürütülür. Bu yüzden konuşma, irade ahlâken güzel kaldıkça, işin gerektirdiği gibi bükülecektir.

12.1.45

praecipere vero ac discere, quomodo etiam probatione difficilia tractentur, necessarium est. nam frequenter etiam optimae causae similes sunt malis, et innocens reus multis veri similibus premitur; quo fit, ut eadem actionis ratione defendendus sit, qua si nocens esset. iam innumerabilia sunt bonis causis malisque communia, testes, litterae, suspiciones, opiniones. non aliter autem verisimilia quam vera et confirmantur et refelluntur. quapropter , ut res feret, flectetur oratio manente honesta voluntate.

12.2.12. Bölüm

Öyleyse hatip iyi insan olduğuna, iyi insan da faziletsiz düşünülemeyeceğine göre, fazilet de, bazı atılımlarını tabiattan alsa bile, yine de bilgiyle tamamlanmalıdır. Hatip her şeyden önce ahlâkını çalışmalarla işlemeli ve ahlâken güzel ve adil olan her şeyin terbiyesini baştan sona incelemelidir; bu terbiye olmadan kimse ne iyi insan ne de konuşmada usta olabilir.

12.2.1

quando igitur orator est vir bonus, is autem citra virtutem intelligi non potest, virtus, etiamsi quosdam impetus ex natura sumit, tamen perficienda doctrina est: mores ante omnia oratori studiis erunt excolendi atque omnis honesti iustique disciplina pertractanda, sine qua nemo nec vir bonus esse nec dicendi peritus potest.

12.2.2Meğer ki ahlâkın tabiattan geldiğini ve terbiyeyle hiç desteklenmediğini düşünenlere katılalım. Buna göre elle yapılan şeylerin, hatta bunların en değersizlerinin bile hocaya ihtiyaç duyduğunu kabul edecekler; ama insana, ölümsüz tanrılara daha çok yaklaşması için ondan daha büyük bir şey verilmemiş olan faziletse, yolda bulunur ve emeksiz, yalnız doğmuş olduğumuz için bizde olacak! Perhizin ne olduğunu bile bilmeyen biri perhizkâr olabilir mi?

12.2.2

nisi forte accedemus iis, qui natura constare mores et nihil adiuvari disciplina putant; scilicet ut ea quidem, quae manu fiunt, atque eorum etiam contemptissima confiteantur egere doctoribus, virtutem vero, qua nihil homini, quo ad deos immortales propius accederet, datum est, obviam et illaboratam, tantum quia nati simus, habeamus. abstinens erit qui id ipsum, quid sit abstinentia, ignoret?

12.2.3Acı, ölüm ve batıl inanç korkularından hiçbir akıl yürütmeyle arınmamış biri cesur olabilir mi? Adil ve iyi olanın ele alınışını, kanunları, hem tabiatça bütün insanlara verilmiş olanları hem de kavimlere ve milletlere has olarak konmuş olanları hiçbir zaman daha bilgili bir konuşmayla incelememiş biri adil olabilir mi? Ah, bunu bu kadar kolay sananlar onu ne kadar küçük sanıyorlar!

12.2.3

et fortis qui metus doloris, mortis, superstitionis nulla ratione purgaverit? et iustus qui aequi bonique tractatum, qui leges, quaeque natura sunt omnibus datae quaeque propriae populis et gentibus constitutae, nunquam eruditiore aliquo sermone tractarit? O quam istud parvum putant, quibus tam facile videtur!

12.2.4Ama edebiyatı, dedikleri gibi, dudaklarının ucuyla bile tatmış hiç kimsenin şüphe etmeyeceğini sandığım bu noktayı geçiyorum. Bunu izleyen şu konuya geçeceğim: tabiatın bütün gücünü derinden kavramamış ve ahlâkını öğütlerle ve akılla biçimlendirmemiş biri konuşmada da yeterince usta olamaz.

12.2.4

sed hoc transeo, de quo neminem, qui litteras vel primis, ut aiunt, labris degustarit, dubitaturum puto. ad illud sequens praevertar, ne dicendi quidem satis peritum fore, qui non et naturae vim omnem penitus perspexerit et mores praeceptis ac ratione formarit.

12.2.5Nitekim De oratore'nin üçüncü kitabında Lucius Crassus, adil, haklı, doğru, iyi olan ve bunların zıtları hakkında söylenen her şeyin hatibe has olduğunu, filozofların da bunları konuşma gücüyle savunduklarında kendi silahlarını değil, retorik hocalarının silahlarını kullandıklarını boşuna söylemez. Ama yine o, bunların artık felsefeden istenmesi gerektiğini de kabul eder; çünkü belli ki ona göre bu şeylere sahip olan daha çok felsefe olmuştur.

12.2.5

neque enim frustra in tertio de Oratore libro L. Crassus cuncta, quae de aequo, iusto, vero, bono deque iis, quae sunt contra posita, dicantur, propria esse oratoris adfirmat, ac philosophos, cum ea dicendi viribus tuentur, uti rhetorum armis, non suis. idem tamen confitetur, ea iam esse a philosophia petenda, videlicet quia magis haec illi videtur in possessione earum rerum fuisse.

12.2.6Cicero'nun birçok kitabında ve mektubunda, konuşma yeteneğinin bilgeliğin en iç kaynaklarından aktığına ve bu yüzden bir süre ahlâk hocalarının ve konuşma hocalarının aynı kişiler olduğuna tanıklık etmesi de buradan gelir. Bu yüzden bu yüreklendirmem, hatibin bir filozof olmasını istediğim anlamına gelmez; çünkü hiçbir başka hayat yolu kamu vazifelerinden ve hatibin bütün görevlerinden bundan daha uzağa çekilmemiştir.

12.2.6

hinc etiam illud est, quod Cicero pluribus libris et epistolis testatur dicendi facultatem ex intimis sapientiae fontibus fluere, ideoque aliquamdiu praeceptores eosdem fuisse morum atque dicendi. quapropter haec exhortatio mea non eo pertinet ut esse oratorem philosophum velim, quando non alia vitae secta longius a civilibus officiis atque ab omni munere oratoris recessit.

12.2.7Çünkü filozoflardan hangisi mahkemelerde sık görülmüş ya da halk toplantılarında ün kazanmıştır? Kısacası, çoğunun en çok öğütlediği devlet yönetiminin kendisinde hangisi bulunmuştur? Oysa ben yetiştirdiğim o adamın bir tür Romalı bilge olmasını isterim; gizli tartışmalarla değil, işlerin tecrübesiyle ve eserleriyle gerçekten devlet adamı olduğunu gösteren biri.

12.2.7

nam quis philosophorum aut in iudiciis frequens aut clarus in contionibus fuit? quis denique in ipsa, quam maxime plerique praecipiunt, rei publicae administratione versatus est? atqui ego illum, quem instituo, Romanum quendam velim esse sapientem, qui non secretis disputationibus, sed rerum experimentis atque operibus vere civilem virum exhibeat.

12.2.8Ama belagate yönelenlerin bıraktığı bilgelik çalışmaları artık kendi eylem alanlarında ve forumun bu aydınlığında değil, önce revaklara ve spor salonlarına, sonra da okulların toplantılarına çekildiğine göre, hatip için gerekli olan ve konuşma hocalarınca öğretilmeyen şeyi, onun kaldığı kişilerden istemek elbette gereklidir. Fazilet hakkında öğüt veren yazarlar derinden okunmalıdır ki hatibin hayatı ilahî ve insanî şeylerin ilmiyle birleşsin.

12.2.8

sed quia deserta ab his, qui se ad eloquentiam contulerunt, studia sapientiae non iam in actu suo atque in hac fori luce versantur, sed in porticus et in gymnasia primum, mox in conventus scholarum recesserunt: id, quod est oratori necessarium nec a dicendi praeceptoribus traditur, ab iis petere nimirum necesse est, apud quos remansit, evolvendi penitus auctores, qui de virtute praecipiunt, ut oratoris vita cum scientia diuinarum rerum sit humanarumque coniuncta.

12.2.9Bunları, en üstün şekilde konuşabilenler de öğretseydi, ne kadar daha büyük ve güzel görünürlerdi? Keşke bir gün, dilediğimiz gibi kusursuz bir hatip, kibirli adı ve iyi yanlarını bozan bazı kişilerin kusurları yüzünden nefret edilen bu sanatı kendine maletse ve, âdeta geri istenmiş mallar gibi, belagatin bütününe katsa.

12.2.9

quae ipsae quanto maiores ac pulchriores viderentur, si illas ii docerent, qui etiam eloqui praestantissime possent? utinamque sit tempus unquam, quo perfectus aliquis, qualem optamus, orator hanc artem superbo nomine et vitiis quorundam bona eius corrumpentium invisam vindicet sibi ac, velut rebus repetitis, in corpus eloquentiae adducat.

12.2.10Felsefe üç kısma ayrıldığına göre, tabiat bilgisi, ahlâk ve mantık, hangi kısmı hatibin işiyle bağlantılı değildir? Sırayı tersinden alırsak, bütünüyle kelimelerle uğraşan sonuncusu hakkında kimse şüphe etmeyecektir: her kelimenin asıl anlamlarını bilmek, iki anlamlı olanı açmak, karışık olanı ayırt etmek, yanlış hakkında hüküm vermek, istediğini çıkarsamak ve çözmek hatiplerin işiyse.

12.2.10

quae quidem cum sit in tris divisa partes, naturalem, moralem, rationalem, qua tandem non est cum oratoris opere coniuncta? nam ut ordinem retro agamus, de ultima illa, quae tota versatur in verbis, nemo dubitaverit, si et proprietates vocis cuiusque nosse et ambigua aperire et perplexa discernere et de falsis iudicare et colligere ac resoluere quae velis oratorum est.

12.2.11Gerçi dava görmede bunu tartışmalardaki kadar inceden inceye ve kesik kesik kullanmamalıdır; çünkü hatip dinleyenlere yalnız öğretmemeli, onları harekete de geçirmeli ve hoşlarına da gitmelidir; bunun için de atılım, güç ve yakışık gerekir. Nitekim derin kıyılar arasında büyük bir yatakla akan ırmakların gücü, ince bir suyun ve çakıl taşlarına çarpıp sıçrayan bir derenin gücünden daha büyüktür.

12.2.11

quanquam ea non tam est minute atque concise in actionibus utendum quam in disputationibus, quia non docere modo, sed movere etiam ac delectare audientes debet orator, ad quod impetu quoque ac viribus et decore est opus; ut vis amnium maior est altis ripis multoque gurgitis tractu fluentium quam tenuis aquae et obiectu lapillorum resultantis.

12.2.12Güreş hocaları da "figürler" dedikleri hareketleri öğrencilere, öğrenenler bunların hepsini güreş müsabakasının kendisinde kullansınlar diye öğretmezler (çünkü orada iş daha çok ağırlıkla, sağlamlıkla ve soluk gücüyle yapılır); tersine, elde bir bolluk bulunsun, fırsatı çıktıkça bunlardan birini ya da ötekini

12.2.12

et ut palaestrici doctores illos, quos numeros vocant, non idcirco discentibus tradunt, ut iis omnibus ii, qui didicerint, in ipso luctandi certamine utantur (plus enim pondere et firmitate et spiritu agitur), sed ut subsit copia illa, ex qua unum aut alterum, cuius se occasio dederit,

12.2.13yapabilsinler diye öğretirler. Aynı şekilde diyalektik denen bu kısım, ya da ona "tartışma sanatı" demeyi tercih edersek, tariflerde, kavrayışlarda, farklı olanları ayırmada, iki anlamlılığı çözmede, ayırt ederek, bölerek, tuzağa çekerek, dolaştırarak çoğu kez faydalı olduğu kadar, forumdaki bütün mücadeleyi kendine maledinirse daha iyi şeylere engel olacak ve kendi inceliğine göre doğranmış güçleri inceliğin kendisiyle tüketecektir.

12.2.13

efficiant, ita haec pars dialectica, sive illam dicere malumus disputatricem, ut est utilis saepe et finitionibus et comprehensionibus et separandis quae sunt differentia, et resolvenda ambiguitate, distinguendo, dividendo, illiciendo, implicando, ita, si totum sibi vindicaverit in foro certamen, obstabit melioribus et sectas ad tenuitatem suam vires ipsa subtilitate consumet.

12.2.14Bu yüzden tartışmada şaşılacak kadar kurnaz bazı kişilerin, o kılı kırk yaran laf oyunundan uzaklaştıklarında, daha ağır bir davada, dar yerlerde çevik olup açık alanda yakalanan bazı küçük hayvanlardan daha fazla iş göremediklerini görürsün.

12.2.14

itaque reperias quosdam in disputando mire callidos, cum ab illa cavillatione discesserint, non magis sufficere in aliquo graviore actu quam parva quaedam animalia, quae in angustiis mobilia campo deprehenduntur.

12.2.15Ethikē denen ahlâk kısmı ise elbette bütünüyle hatibe uygundur. Çünkü önceki kitaplarda söylediğimiz gibi davalar bu kadar çeşitli olduğuna göre (kimisi tahminle araştırılır, kimisi tariflerle sonuca bağlanır, kimisi hukukla reddedilir ya da aktarılır, kimisi kıyasla çıkarılır, kimisinde kanunlar birbiriyle çatışır, kimisi de iki anlamlılık yüzünden farklı yönlere çekilir), adil ve iyi olanın ele alınışının bir yerinde bulunmadığı hemen hiçbir dava söylenemez; çoğunun da bütünüyle yalnız keyfiyete dayandığını kim bilmez?

12.2.15

iam quidem pars illa moralis, quae dicitur Ethice, certe tota oratori est accommodata. nam in tanta causarum, sicut superioribus libris diximus, varietate, cum alia coniectura quaerantur, alia finitionibus concludantur, alia iure summoveantur vel transferantur, alia colligantur vel ipsa inter se concurrant vel in diversum ambiguitate ducantur, nulla fere dici potest, cuius non parte in aliqua tractatus aequi ac boni reperiatur, plerasque vero esse quis nescit, quae totae in sola qualitate consistant?

12.2.16Danışma konuşmalarında ise, ahlâken güzel olanın sorusundan ayrılmış hangi ikna yolu vardır? Hatta övme ve yerme vazifelerini içeren o üçüncü kısım da elbette doğru ile çarpığın ele alınışıyla uğraşır.

12.2.16

in consiliis vero quae ratio suadendi est ab honesti quaestione seposita? quin illa etiam pars tertia, quae laudandi ac vituperandi officiis continetur, nempe in tractatu recti pravique versatur.

12.2.17Yoksa hatip adalet, cesaret, perhiz, itidal ve saygı hakkında pek çok şey söylemeyecek mi? Ama bunları yalnız sesler olarak tanıyan ve adlarını kulak ucuyla dil alışkanlığına almış olan değil, faziletlerin kendisini zihniyle kavramış ve onları öyle hisseden o iyi insan, düşünürken de bu kadar zahmet çekmeyecek, bildiğini doğru olarak söyleyecektir.

12.2.17

an de iustitia, fortitudine, abstinentia, temperantia, pietate non plurima dicet orator? sed ille vir bonus, qui haec non vocibus tantum sibi nota atque nominibus aurium tenus in usum linguae perceperit, sed qui virtutes ipsas mente complexus ita sentiat, nec in cogitando ita laborabit sed, quod sciet, vere dicet.

12.2.18Her genel soru özel sorudan daha güçlü olduğuna göre, çünkü kısım bütünün içindedir, bütün ise her durumda kısma eklenmez, genel soruların en çok o çalışma tarzında işlendiğinden elbette kimse şüphe etmeyecektir.

12.2.18

cum sit autem omnis generalis quaestio speciali potentior, quia universo pars continetur, non utique accedit parti quod universum est, profecto nemo dubitabit, generales quaestiones in illo maxime studiorum more versatas.

12.2.19Ayrıca pek çok şey kendine has ve kısa kavrayışlarla tarif edilmesi gerektiğine göre (davaların bir meselesine "tarif meselesi" denmesi de buradan gelir), bu konuda da, buna daha çok emek vermiş kişilerden donanım almak gerekmez mi? Peki ya? Her hukuk sorusu ya kelimelerin asıl anlamına, ya adil olanın tartışılmasına, ya da maksadın tahminine dayanmaz mı? Bunların bir kısmı mantıksal, bir kısmı ahlâkî incelemeye taşar.

12.2.19

iam vero cum sint multa propriis brevibusque comprehensionibus finienda (unde etiam status causarum dicitur finitiuus), nonne ad id quoque instrui ab iis, qui plus in hoc studii dederunt, oportet? quid? non quaestio iuris omnis aut verborum proprietate aut aequi disputatione aut voluntatis coniectura continetur? quorum pars ad rationalem, pars ad moralem tractatum redundat.

12.2.20Öyleyse gerçekten konuşma olan konuşma, tabiatça bütün bunlarla karışmıştır. Çünkü bu bilgiden habersiz bir gevezelik, ya hiç kılavuzu olmadığı ya da yanlış kılavuzları olduğu için ister istemez yolunu şaşırır. Tabiat bilgisi kısmı ise hem konuşma alıştırması için ötekilerden o kadar daha zengindir ki ilahî şeyler hakkında insanî şeylerden daha büyük bir soluklukla konuşmak gerekir, hem de, öğrettiğimiz gibi, onsuz hiçbir konuşmanın olamayacağı ahlâk kısmını da bütünüyle kapsar.

12.2.20

ergo natura permixta est omnibus istis oratio, quae quidem oratio est vere. nam ignara quidem huiusce doctrinae loquacitas erret necesse est, ut quae vel nullos vel falsos duces habeat. pars vero naturalis, cum est ad exercitationem dicendi tanto ceteris uberior, quanto maiore spiritu de divinis rebus quam humanis eloquendum est, tum illam etiam moralem, sine qua nulla esse, ut docuimus, oratio potest, totam complectitur.

12.2.21Çünkü evren takdirle yönetiliyorsa, devlet de elbette iyi insanlarca yönetilmelidir; ruhlarımızın kökeni ilahî ise, faziletlere yönelmeli ve yeryüzündeki bedenin hazlarına kölelik etmemeliyiz. Hatip bunları sık sık ele almayacak mı? Ayrıca, bizim istediğimiz gibi aynı zamanda bir devlet adamı olacaksa, senatoda çoğu kez en büyük kararların etrafında döndüğü kuş alametleri, kehanet cevapları, kısacası bütün din hakkında tartışmayacak mı? Kısacası, en iyi şeyleri bilmeyen bir insanın belagati nasıl düşünülebilir bile?

12.2.21

nam si regitur providentia mundus, administranda certe bonis viris erit res publica; si divina nostris animis origo, tendendum ad virtutem nec voluptatibus terreni corporis serviendum. an haec non frequenter tractabit orator? iam de auguriis, responsis, religione denique omni, de quibus maxima saepe in senatu consilia versata sunt, non erit ei disserendum, si quidem, ut nobis placet, futurus est vir civilis idem? quae denique intelligi saltem potest eloquentia hominis optima nescientis?

12.2.22Bunlar akılla apaçık olmasaydı bile, örneklere inanırdık. Nitekim belagatinden bize hiçbir anıt kalmamış olsa da hem tarihçilerin hem de insanların en serbest konuşan türü olan eski komedi şairlerinin inanılmaz bir gücü olduğunu anlattıkları Perikles'in tabiat filozofu Anaksagoras'ın öğrencisi olduğu ve bütün Yunanistan hatiplerinin önderi Demosthenes'in Platon'dan ders aldığı kesindir.

12.2.22

haec si ratione manifesta non essent, exemplis tamen crederemus. siquidem et Periclem, cuius eloquentiae, etiamsi nulla ad nos monumenta venerunt, vim tamen quandam incredibilem cum historici, tum etiam, liberrimum hominum genus, comici veteres tradunt, Anaxagorae physici constat auditorem fuisse, et Demosthenem, principem omnium Graeciae oratorum, dedisse operam Platoni.

12.2.23Marcus Tullius da retorik hocalarının okullarına, Akademia'nın yürüyüş yollarına borçlu olduğu kadar borçlu olmadığına sık sık kendisi tanıklık etmiştir. Yeteneğini forumun çitiyle sınırlayıp şeylerin tabiatının sınırlarıyla sınırlamasaydı, onda bunca bolluk hiçbir zaman taşmazdı. Ama buradan bende başka bir soru doğar: belagate en çok hangi felsefe okulu katkıda bulunabilir? Gerçi bu çekişme pek çok okul arasında olamaz.

12.2.23

nam M. Tullius, non tantum se debere scholis rhetorum, quantum Academiae spatiis, frequenter ipse testatus est; neque se tanta in eo unquam fudisset ubertas, si ingenium suum consaepto fori, non ipsius rerum naturae finibus terminasset. verum ex hoc alia mihi quaestio exoritur, quae secta conferre plurimum eloquentiae possit, quanquam ea non inter multas potest esse contentio.

12.2.24Çünkü önce Epikuros bizi kendisi kendinden uzaklaştırır: bütün bilgiden olabildiğince hızlı bir deniz yolculuğuyla kaçmayı buyurur. En yüksek iyiyi beden hazzına koyan Aristippos da bizi bu emeğe yüreklendirmez. Pyrrhon bu işte ne rol alabilir ki? Ona karşısında konuşacağı hâkimlerin, savunacağı sanığın ve görüşünü söyleyeceği senatonun var olup olmadığı bile açık olmayacaktır.

12.2.24

nam in primis nos Epicurus a se ipse dimittit, qui fugere omnem disciplinam navigatione quam velocissima iubet. neque vero Aristippus, summum in voluptate corporis bonum ponens, ad hunc nos laborem hortetur. Pyrrhon quidem quas in hoc opere habere partes potest? cui iudices esse, apud quos verba faciat, et reum, pro quo loquatur, et senatum, in quo sit dicenda sententia, non liquebit.

12.2.25Bazıları Akademia'yı en faydalı sayar, çünkü her iki taraf için tartışma âdeti forum davalarının alıştırmasına en çok yaklaşır. Buna kanıt olarak, belagatte en üstün adamları yetiştirdiğini de eklerler. Peripatetikler de bir tür hatiplik çalışmasıyla övünürler; çünkü alıştırma için tezler üzerine konuşmak âdeti genellikle onlar tarafından başlatılmıştır. Stoacılar ise hocalarında belagatin bolluğunun ve parlaklığının genellikle eksik olduğunu kabul etmek zorunda oldukları kadar, kimsenin onlardan daha keskin ispat ya da daha ince sonuç çıkarmadığını iddia ederler.

12.2.25

Academiam quidam utilissimam credunt, quod mos in utramque partem disserendi ad exercitationem forensium causarum proxime accedat. adiiciunt loco probationis, quod ea praestantissimos in eloquentia viros ediderit. Peripatetici studio quoque se quodam oratorio iactant; nam theses dicere exercitationis gratia fere est ab iis institutum. Stoici , sicut copiam nitoremque eloquentiae fere praeceptoribus suis defuisse concedant necesse est, ita nullos aut probare acrius aut concludere subtilius contendunt.

12.2.26Ama bunlar, âdeta askerlik yeminiyle bağlanmış ya da hatta bir batıl inançla kıskıvrak tutulmuş gibi, bir kez benimsedikleri kanaatten ayrılmayı günah sayan kişilerin kendi aralarındaki işidir. Hatibin ise hiç kimsenin kanunlarına bağlılık yemini etmesi gerekmez.

12.2.26

sed haec inter ipsos, qui velut sacramento rogati vel etiam superstitione constricti nefas ducunt a suscepta semel persuasione discedere. oratori vero nihil est necesse in cuiusquam iurare leges.

12.2.27Çünkü yöneldiği ve âdeta adayı olduğu iş daha büyük ve daha üstündür; çünkü hem hayatıyla hem de belagatiyle övgüde kusursuz olacaktır. Bu yüzden iyi konuşmanın örneği olarak en usta konuşanların her birini taklit etmek için önüne koyacak, ahlâkını biçimlendirmek için de en ahlâklı öğütleri ve faziletlere giden en doğru yolu seçecektir. Her türlü alıştırmayı kullanacak, ama en çok en büyük ve tabiatça en güzel konular üzerinde duracaktır.

12.2.27

maius enim est opus atque praestantius, ad quod ipse tendit, et cuius est velut candidatus, si quidem est futurus cum vitae, tum etiam eloquentiae laude perfectus. quare in exemplum bene dicendi facundissimum quemque proponet sibi ad imitandum, moribus vero formandis quam honestissima praecepta rectissimamque ad virtutem viam deliget. exercitatione quidem utetur omni, sed tamen erit plurimus in maximis quibusque ac natura pulcherrimis.

12.2.28Çünkü ağırbaşlı ve bol konuşmak için fazilet, devlet, takdir, ruhların kökeni, dostluk hakkındaki konulardan daha zengin hangi malzeme bulunabilir? Bunlar, zihni ve konuşmayı birlikte yükselten, neyin gerçekten iyi olduğunu, korkuları neyin yatıştırdığını gösteren, arzuları dizginleyen, bizi halkın kanaatlerinden kurtaran ve semavi ruhu yükselten konulardır.

12.2.28

nam quae potest materia reperiri ad graviter copioseque dicendum magis abundans quam de virtute, de re publica, de providentia, de origine animorum, de amicitia? haec sunt, quibus mens pariter atque oratio insurgat, quae vere bona, quid mitiget metus, coerceat cupiditates, eximat nos opinionibus vulgi animumque caelestem erigat.

12.2.29Yalnız bu tür bilgilerde bulunan şeyleri değil, daha çok eskiden aktarılmış parlak sözleri ve işleri de bilmek ve ruhta sürekli evirip çevirmek uygun olacaktır. Bunlar elbette hiçbir yerde bizim devletimizin anıtlarındaki kadar çok ve büyük bulunmayacaktır.

12.2.29

neque ea solum, quae talibus disciplinis continentur, sed magis etiam, quae sunt tradita antiquitus dicta ac facta praeclare, et nosse et animo semper agitare conveniet. quae profecto nusquam plura maioraque quam in nostrae civitatis monumentis reperientur.

12.2.30Cesareti, adaleti, sadakati, nefse hâkimiyeti, tutumluluğu, acıyı ve ölümü küçümsemeyi başkaları Fabricius'lardan, Curius'lardan, Regulus'lardan, Decius'lardan, Mucius'lardan ve sayısız başkalarından daha iyi mi öğretecektir? Çünkü Yunanlar öğütlerde ne kadar güçlüyse, Romalılar da, ki bu daha büyüktür, örneklerde o kadar güçlüdür.

12.2.30

an fortitudinem, iustitiam, fidem, continentiam, frugalitatem, contemptum doloris ac mortis melius alii docebunt quam Fabricii, Curii, Reguli, Decii, Mucii aliique innumerabiles? quantum enim Graeci praeceptis valent, tantum Romani, quod est maius, exemplis.

12.2.31Yalnız yakın zamana ve şimdiki aydınlığa bakmayı yeterli saymayan, sonraki kuşakların bütün hatırasını ahlâken güzel bir hayatın alanı ve övgünün koşu yolu sayan kişi, tanımadığı şeylerle yetinmeyecektir. O adalet yudumunu buradan içsin; davalarda ve danışma kurullarında göstereceği özgürlüğü de buradan alsın. Ahlâken güzel konuşmayı hem bilmeyen hem de buna cesaret etmeyen biri kusursuz hatip olmayacaktır.

12.2.31

tantum quod non cognitis ille rebus adquieverit, qui non modo proximum tempus lucemque praesentem intueri satis credat, sed omnem posteritatis memoriam spatium vitae honestae et curriculum laudis existimet. hinc mihi ille iustitiae haustus bibat, hinc sumptam libertatem in causis atque consiliis praestet. neque erit perfectus orator, nisi qui honeste dicere et sciet et audebit.

12.3.13. Bölüm

Bu adam için medenî hukukun ve yöneteceği devletin âdetlerinin ve dinî usullerinin ilmi de gereklidir. Çünkü devleti en çok ayakta tutan bunca şeyden habersiz biri, kamu ya da özel danışma kurullarında nasıl bir öğüt verici olabilir? Davalarda en etkili olan şeyi bir başkasından isteyecek olan biri, şairlerin yazdıklarını okuyanlardan pek farklı olmadan, kendine haklı olarak nasıl davaların savunucusu diyebilir?

12.3.1

iuris quoque civilis necessaria huic viro scientia est et morum ac religionum eius rei publicae, quam capesset. nam qualis esse suasor in consiliis publicis privatisve poterit tot rerum, quibus praecipue civitas continetur, ignarus? quo autem modo patronum se causarum non falso dixerit, qui, quod est in causis potentissimum, sit ab altero petiturus, paene non dissimilis iis, qui poetarum scripta pronuntiant?

12.3.2Çünkü bir bakıma emirleri iletecek, hâkimden kendisine inanmasını isteyeceği şeyleri başkasının güvenilirliğine dayanarak söyleyecek ve davalılara yardım eden kişi kendisi yardıma muhtaç olacaktır. Diyelim ki bu, evde öğretilmiş, düzenlenmiş ve davanın öteki unsurları gibi oradan öğrenilerek bilinen şeyleri hâkime ilettiğinde bazen daha az sakıncayla olabilir; peki dava görmenin ortasında ansızın doğan sorularda ne olacak? Çirkin bir şekilde arkasına dönüp sıralar arasında daha genç avukatlara mı soracak?

12.3.2

nam quodammodo mandata perferet, et ea, quae sibi a iudice credi postulaturus est, aliena fide dicet, et ipse litigantium auxiliator egebit auxilio. quod ut fieri nonnunquam minore incommodo possit, cum domi praecepta et composita et sicut cetera, quae in causa sunt, inde discendo cognita ad iudicem perfert, quid fiet in iis quaestionibus, quae subito inter ipsas actiones nasci solent? non deformiter respectet et inter subsellia minores advocatos interroget?

12.3.3Konuşması gerektiği anda işittiği şeyleri yeterince dikkatle kavrayabilir mi, ya da onları güçlü bir şekilde iddia edebilir mi ya da kendi düşüncesiymiş gibi içtenlikle söyleyebilir mi? Dava görmede bunu yapabildiğini varsayalım; hemen karşılık vermek gereken ve öğrenmek için serbest bir zaman bulunmayan karşılıklı atışmada ne olacak? Ya o hukuk uzmanı tesadüfen orada olmazsa? Ya bu konuda yeterince bilgili olmayan biri yanlış bir şey fısıldarsa? Çünkü cehaletin en büyük kötülüğü, uyaranın bildiğine inanmasıdır.

12.3.3

potest autem satis diligenter accipere, quae tum audiet, cum ei dicenda sunt, aut fortiter adfirmare aut ingenue pro suis dicere? possit in actionibus: quid fiet in altercatione, ubi occurrendum continuo, nec libera ad discendum mora est? Quid, si forte peritus iuris ille non aderit? quid , si quis non satis in ea re doctus falsum aliquid subiecerit? hoc enim est maximum ignorantiae malum, quod credit eum scire qui moneat.

12.3.4Bizim âdetimizi bilmez ya da âdeta sandıkların başında oturup dava görenlere ok taşıyanları unutmuş değilim; Yunanların da aynı şeyi sık sık yaptığını bilmez değilim; bunlara pragmatikoi adı da buradan verilmiştir. Ama ben davalara yalnız bağırışını değil, faydalı olacak her şeyi borçlu olan bir hatipten söz ediyorum.

12.3.4

neque ego sum nostri moris ignarus oblitusve eorum, qui velut ad arculas sedent et tela agentibus subministrant, neque idem Graecos quoque nescio factitasse, unde nomen his pragmaticorum datum est. sed loquor de oratore, qui non clamorem modo suum causis, sed omnia, quae profutura sunt, debet.

12.3.5Bu yüzden onun, tesadüfen bir saatlik danışma için yerinde durduğunda faydasız kalmasını ya da tanıklık belgeleri hazırlamakta acemi olmasını istemem. Çünkü dava görürken davada bulunmasını isteyeceği şeyleri ondan daha iyi kim hazırlayabilir? Meğer ki biri, savaşlarda gayretli ve cesur, çarpışmanın gerektirdiği her şeyin ustası, ama ne asker toplamayı, ne kuvvetleri bir araya getirip düzene sokmayı, ne erzakı önceden sağlamayı, ne de ordugâh için yer seçmeyi bilen bir komutanı yetenekli saysın; çünkü savaşları hazırlamak elbette onları yürütmekten önce gelir.

12.3.5

itaque eum nec inutilem, si ad horam forte constiterit, neque in testationibus faciendis esse imperitum velim. quis enim potius praeparabit ea quae, cum aget, esse in causa velit? nisi forte imperatorem quis idoneum credit in proeliis quidem strenuum et fortem et omnium, quae pugna poscit, artificem, sed neque delectus agere nec copias contrahere atque instruere nec prospicere commeatus nec locum capere castris scientem; prius est enim certe parare bella quam gerere.

12.3.6Oysa kazanmak için önemli olan birçok şeyi başkalarına bırakan bir avukat buna çok benzer; hele en gerekli olan bu şey, uzaktan bakanlara göründüğü kadar zor değilken. Çünkü kesin olan bütün hukuk ya yazılı metne ya da âdetlere dayanır; şüpheli olan ise hakkaniyet ölçüsüyle incelenmelidir.

12.3.6

atqui simillimus huic sit advocatus, si plura, quae ad vincendum valent, aliis reliquerit, cum praesertim hoc, quod est maxime necessarium, nec tam sit arduum, quam procul intuentibus fortasse videatur. namque omne ius, quod est certum, aut scripto aut moribus constat; dubium aequitatis regula examinandum est.

12.3.7Yazılı olan ya da devletin âdetinde yerleşmiş olan şeylerin hiçbir güçlüğü yoktur; çünkü bunlar buluşa değil, bilgiye aittir. Hukuk danışmanlarının cevaplarıyla açıklanan şeyler ise ya kelimelerin yorumuna ya da doğru ile çarpığın ayırt edilmesine dayanır. Her kelimenin gücünü anlamak ya bilgili kişilerin ortak işidir ya da hatibe hastır; hakkaniyet ise en iyi insanlarca en iyi bilinendir.

12.3.7

quae scripta sunt aut posita in more civitatis, nullam habent difficultatem, cognitionis sunt enim, non inventionis; at quae consultorum responsis explicantur, aut in uerborum interpretatione sunt posita aut in recti pravique discrimine. vim cuiusque vocis intelligere aut commune prudentium est aut proprium oratoris; aequitas optimo cuique notissima.

12.3.8Biz de hatibi her şeyden önce iyi ve basiretli bir insan sayarız; o, tabiatça en iyi olana yöneldiğinde, danıştığı bir hukukçu kendisiyle aynı görüşte olmasa da pek sarsılmayacaktır; çünkü onlara bile birbirinden farklı kanaatleri savunma izni verilmiştir. Ama her birinin ne düşündüğünü bilmek isterse, okumak gerekir; çalışmalarda bundan daha az zahmetli bir şey yoktur.

12.3.8

nos porro et bonum virum et prudentem in primis oratorem putamus, qui cum se ad id, quod est optimum natura, direxerit, non magnopere commovebitur, si quis ab eo consultus dissentiet; cum ipsis illis diversas inter se opiniones tueri concessum sit. sed etiam, si nosse, quid quisque senserit, volet, lectionis opus est, qua nihil est in studiis minus laboriosum.

12.3.9Dava görme yeteneğinden umudu kesen birçok kişi hukuk öğrenmeye yöneldiyse, kendi itiraflarıyla da hatip olamayanların öğrendiği şeyi bilmek bir hatip için ne kadar kolaydır! Nitekim Marcus Cato hem konuşmada pek üstündü hem de hukukta pek ustaydı; Scaevola ile Servius Sulpicius'a da söz ustalığı meziyeti tanınmıştır.

12.3.9

quodsi plerique, desperata facultate agendi, ad discendum ius declinaverunt, quam id scire facile est oratori, quod discunt qui sua quoque confessione oratores esse non possunt? verum et M. Cato cum in dicendo praestantissimus, tum iuris idem fuit peritissimus, et Scaevolae Servioque Sulpicio concessa est etiam facundiae virtus.

12.3.10Marcus Tullius da dava görürken hukuk ilminden hiç yoksun kalmamakla kalmadı, onun hakkında bazı şeyler yazmaya da başlamıştı; demek ki hatip yalnız hukuku öğrenmeye değil, öğretmeye de vakit ayırabilir.

12.3.10

et M. Tullius non modo inter agendum nunquam est destitutus scientia iuris, sed etiam componere aliqua de eo coeperat, ut appareat posse oratorem non discendo tantum iuri vacare, sed etiam docendo.

12.3.11Ama ahlâkı işlemek ve hukuk çalışmak hakkındaki öğütlerimiz, belagate yönelenlerin katlanmak zorunda olduğu emekten bıkıp bu tembellik sığınaklarına kaçan birçok kişi tanımış olduğumuz için kınanacak sanılmasın. Bunlardan kimisi ilan tahtasına ve kırmızı başlıklara geçmiş, formül uzmanı ya da Cicero'nun dediği gibi "kanun kırıntıcısı" olmayı tercih etmişlerdir; sanki yalnız kolaylığı yüzünden peşinden gittikleri şeyleri daha faydalı oldukları için seçiyorlarmış gibi.

12.3.11

verum ea, quae de moribus excolendis studioque iuris praecipimus, ne quis eo credat reprehendenda, quod multos cognovimus, qui taedio laboris, quem ferre tendentibus ad eloquentiam necesse est, confugerint ad haec deverticula desidiae. quorum alii se ad album ac rubricas transtulerunt et formularii vel, ut Cicero ait, leguleii quidam esse maluerunt, tanquam utiliora eligentes ea, quorum solam facilitatem sequebantur;

12.3.12Kimisi de daha kibirli bir tembelliğe sahiptir: ansızın yüzlerine bir ciddiyet takınıp sakallarını uzatarak, sanki hatiplik öğütlerini küçümsemişler gibi, filozofların okullarında biraz oturmuşlar; sonra dışarıda asık suratlı, evde başıboş olarak, başkalarını küçümseyerek otorite kazanmaya çalışmışlardır. Çünkü felsefenin taklidi yapılabilir, belagatin yapılamaz.

12.3.12

alii pigritiae arrogantioris, qui subito fronte conficta immissaque barba, veluti despexissent oratoria praecepta, paulum aliquid sederunt in scholis philosophorum, ut deinde in publico tristes, domi dissoluti captarent auctoritatem contemptu ceterorum. philosophia enim simulari potest, eloquentia non potest.

12.4.14. Bölüm

Hatip her şeyden önce hem eski hem yeni örneklerin bolluğuyla dolu olmalıdır; öyle ki yalnız tarihlerde yazılı olanları ya da âdeta elden ele söylentilerle aktarılanları ve her gün yapılanları bilmekle kalmamalı, daha ünlü şairlerin uydurduğu şeyleri bile ihmal etmemelidir.

12.4.1

in primis vero abundare debet orator exemplorum copia cum veterum, tum etiam novorum, adeo ut non ea modo, quae conscripta sunt historiis aut sermonibus velut per manus tradita, quaeque cotidie aguntur, debeat nosse, verum ne ea quidem, quae sunt a clarioribus poetis ficta, negligere.

12.4.2Çünkü ilk sayılanlar tanıklıkların, hatta önceki hükümlerin yerini tutar; ama bu ikinciler de ya eskiliğin güvenilirliğiyle korunur ya da büyük adamlar tarafından öğüt yerine uydurulduklarına inanılır. Öyleyse hatip olabildiğince çok şey bilsin; yaşlıların otoritesinin daha büyük olması da buradan gelir, çünkü daha çok şey bildiklerine ve gördüklerine inanılır; Homeros buna pek sık tanıklık eder. Ama son yaşı beklememelidir; çünkü çalışmalar, şeylerin bilgisi söz konusu olduğunda, geçmiş yüzyıllarda da yaşamış gibi görünmemizi sağlar.

12.4.2

nam illa quidem priora aut testimoniorum aut etiam iudicatorum obtinent locum, sed haec quoque aut vetustatis fide tuta sunt aut ab hominibus magnis praeceptorum loco ficta creduntur. sciat ergo quam plurima; unde etiam senibus auctoritas maior est, quod plura nosse et vidisse creduntur, quod Homerus frequentissime testatur. sed non est exspectanda ultima aetas, cum studia praestent ut, quantum ad cognitionem pertinet rerum, etiam praeteritis saeculis vixisse videamur.

12.5.15. Bölüm

Vereceğime söz verdiğim şeyler bunlardır: bazılarının sandığı gibi sanatın değil, hatibin kendisinin donanımları. Bu silahlar onun elinin altında olmalı, bunların ilmiyle kuşanmış olmalıdır; bunlara kelimelerin ve figürlerin kolay bolluğu, buluşun yöntemi, düzenleme alışkanlığı, hafızanın sağlamlığı ve edânın zarafeti de eklenmelidir. Ama bunların içinde en etkilisi ruhun üstünlüğüdür: onu ne korku kırmalı, ne bağırışlar ürkütmeli, ne de dinleyenlerin otoritesi gereken saygının ötesinde yavaşlatmalıdır.

12.5.1

haec sunt, quae me redditurum promiseram, instrumenta non artis, ut quidam putaverunt, sed ipsius oratoris. haec arma habere ad manum, horum scientia debet esse succinctus, accedente verborum figurarumque facili copia et inventionis ratione et disponendi usu et memoriae firmitate et actionis gratia. sed plurimum ex his valet animi praestantia, quam nec metus frangat nec adclamatio terreat nec audientium auctoritas ultra debitam reverentiam tardet.

12.5.2Çünkü bunların zıddı olan aşırı güven, pervasızlık, utanmazlık ve kibir kusurları nasıl iğrençse, kararlılık, güven ve cesaret olmadan da ne sanat, ne çalışma, ne de ilerlemenin kendisi bir fayda sağlar; ürkeklere ve savaştan anlamayanlara silah vermek gibi olur. Başka türlü de anlaşılabileceği için, vallahi istemeye istemeye söylüyorum: utangaçlığın kendisi, bir kusur olsa da sevimli bir kusur ve faziletleri en kolay doğuran bir kusur, bazen engel olur; birçoklarında da yeteneğin ve çalışmanın iyi yanlarının gün ışığına çıkarılmayıp gizliliğin bir tür küfüyle tükenmesine sebep olmuştur.

12.5.2

nam ut abominanda sunt contraria his vitia confidentiae, temeritatis, improbitatis, arrogantiae, ita citra constantiam, fiduciam, fortitudinem nihil ars, nihil studium, nihil profectus ipse profuerit, ut si des arma timidis et imbellibus. invitus mehercule dico, quoniam et aliter accipi potest, ipsam verecundiam, vitium quidem, sed amabile et quae virtutes facillime generet, esse interim adversam, multisque in causa fuisse, ut bona ingenii studiique in lucem non prolata situ quodam secreti consumerentur.

12.5.3Ama bunları, belki her kelimenin anlamını ayırt etmekte henüz pek usta olmayan biri okursa, şunu bilsin: kınadığım şey edep değil, utangaçlıktır; yani ruhu yapılması gereken şeylerden geri çeken bir tür korku. Şaşkınlık, başlanan işten pişmanlık ve ani sessizlik buradan gelir. Ahlâken güzel olanı yapmaktan utandıran bir duyguyu kusurlar arasına koymaktan kim şüphe eder?

12.5.3

sciat autem, si quis haec forte minus adhuc peritus distinguendi vim cuiusque verbi leget, non probitatem a me reprehendi, sed verecundiam, quae est timor quidam reducens animum ab iis quae facienda sunt; inde confusio et coepti paenitentia et subitum silentium. quis porro dubitet vitiis adscribere adfectum, propter quem facere honeste pudet?

12.5.4Öte yandan, konuşacak olanın kaygıyla ayağa kalkmasını, renginin değişmesini ve tehlikeyi kavramasını istemez değilim; bunlar olmazsa taklitleri bile yapılmalıdır. Ama bu, korku değil, işin kavranması olsun; sarsılalım, ama yıkılmayalım. Utangaçlığın en iyi çaresi güvendir; ne kadar zayıf olursa olsun bir alın, büyük bir iç bilgiyle ayakta durur.

12.5.4

neque ego rursus nolo eum, qui sit dicturus, et sollicitum surgere et colore mutari et periculum intelligere; quae si non accident, etiam simulanda erunt. sed intellectus hic sit operis, non metus, moveamurque, non concidamus. optima est autem emendatio verecundiae fiducia, et quamlibet imbecilla frons magna conscientia sustinetur.

12.5.5Yukarıda söylediğim gibi, özenle de desteklenen doğal donanımlar da vardır: ses, göğüs, yakışık. Bunlar o kadar etkilidir ki çoğu kez yetenek ünü sağlar. Çağımızda daha bol konuşan hatipler oldu; ama Trachalus konuştuğunda akranları arasında öne çıkıyor gibiydi. Bedeninin yüceliği, gözlerinin ateşi, alnının otoritesi, jestinin üstünlüğü öyleydi; sesi de, Cicero'nun istediği gibi neredeyse tragedya oyuncularınınki gibi değil, benim işittiğim bütün tragedya oyuncularının üstündeydi.

12.5.5

sunt et naturalia, ut supra dixi, quae tamen et cura iuvantur, instrumenta, vox, latus, decor; quae quidem tantum valent, ut frequenter famam ingenii faciant. habuit oratores aetas nostra copiosiores, sed, cum diceret, eminere inter aequales Trachalus videbatur. ea corporis sublimitas erat, is ardor oculorum, frontis auctoritas, gestus praestantia, vox quidem non, ut Cicero desiderat, paene tragoedorum, sed super omnes, quos ego quidem audierim, tragoedos.

12.5.6Elbette hatırlıyorum: Iulia Bazilikası'nda ilk mahkemenin önünde konuşurken, âdet olduğu üzere dört mahkeme birlikte toplanmışken ve her yer bağırışlarla uğuldarken, dört kürsünün hepsinde de işitildi, anlaşıldı ve, öteki dava görenler için en aşağılayıcı olanı, alkışlandı. Ama bu bir dilektir ve nadir bir bahtiyarlıktır; bu yoksa, kime hitap ediyorsa onlarca işitilmek elbette yeter. Hatip böyle olmalı, bunları bilmelidir.

12.5.6

certe cum in basilica Iulia diceret primo tribunal, quattuor autem iudicia, ut moris est, cogerentur, atque omnia clamoribus fremerent, et auditum eum et intellectum et, quod agentibus ceteris contumeliosissimum fuit, laudatum quoque ex quattuor tribunalibus memini. sed hoc votum est et rara felicitas; quae si non adsit, sane sufficiat ab iis, quibus quis dicit, audiri. talis esse debet orator, haec scire.

12.6.16. Bölüm

Dava görmeye başlamak ise şüphesiz herkesin gücüne göre olmalıdır. Ben bir yaş da belirlemeyeceğim; çünkü Demosthenes'in daha çocukken vesayet davaları gördüğü açıktır; Calvus, Caesar, Pollio, hepsi quaestorluk yaşından çok önce en ağır davaları üstlenmişlerdir; bazılarının çocukluk togasıyla dava gördüğü anlatılır; Caesar Augustus da on iki yaşındayken kürsüden büyükannesine övgü söylemiştir.

12.6.1

agendi autem initium sine dubio secundum vires cuiusque sumendum est. neque ego annos definiam, cum Demosthenen puerum admodum actiones pupillares habuisse manifestum sit, Calvus, Caesar, Pollio multum ante quaestoriam omnes aetatem gravissima iudicia susceperint, praetextatos egisse quosdam sit traditum, Caesar Augustus duodecim natus annos aviam pro rostris laudaverit.

12.6.2Bana göre belli bir ölçü tutulmalıdır: olgunlaşmamış yaprak vaktinden önce koparılmamalı, henüz ham olan her şey ortaya çıkarılmamalıdır. Çünkü buradan hem işin küçümsenmesi doğar, hem utanmazlığın temelleri atılır, hem de her yerde en yıkıcı olan şey olur: güven güçten önce gelir.

12.6.2

modus mihi videtur quidam tenendus, ut neque praepropere destringatur immatura frons et, quidquid est illud adhuc acerbum, proferatur; nam inde et contemptus operis innascitur et fundamenta iaciuntur impudentiae et, quod est ubicunque perniciosissimum, praevenit vires fiducia.

12.6.3Öte yandan acemilik de yaşlılığa ertelenmemelidir; çünkü korku her gün artar, cesaret edeceğimiz şey hep daha büyük olur ve ne zaman başlayacağımızı düşünürken başlamak artık geç olur. Bu yüzden çalışmaların meyvesi taze ve henüz tatlıyken ortaya konmalıdır: bağışlanma umudu varken, teveccüh hazırken, cesaret etmek yakışıksız değilken; işte bir eksik varsa yaş tamamlar, genççe söylenmiş bir şey varsa yetenek alameti sayılır.

12.6.3

nec rursus differendum est tirocinium in senectutem; nam cotidie metus crescit, maiusque fit semper quod ausuri sumus et, dum deliberamus quando incipiendum sit, incipere iam serum est. quare fructum studiorum viridem et adhuc dulcem promi decet, dum et veniae spes est et paratus favor et audere non dedecet et, si quid desit operi, supplet aetas, et, si qua sunt dicta iuveniliter, pro indole accipiuntur:

12.6.4Cicero'nun Sextus Roscius Savunması'ndaki şu yerin bütünü gibi: "Çünkü dirilere soluk, ölülere toprak, dalgalarla çalkalananlara deniz, kıyıya atılanlara kıyı kadar ortak ne vardır?" Bunu yirmi altı yaşında dinleyenlerin en büyük alkışları arasında söylemişti; aynı kişi daha yaşlıyken bunların zamanla köpüğünü attığını ve yıllarla durulduğunu itiraf eder. Vallahi, gizli çalışmalar ne kadar katkıda bulunursa bulunsun, forumun kendine has bir ilerlemesi vardır; orada başka bir aydınlık, gerçek tehlikenin başka bir yüzü vardır. İkisini ayırırsan, bilgisiz pratik, pratiksiz bilgiden daha etkilidir.

12.6.4

ut totus ille Ciceronis pro Sexto Roscio locus: quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? quae cum sex et viginti natus annos summis audientium clamoribus dixerit, defervisse tempore et annis liquata iam senior idem fatetur. et hercule quantumlibet secreta studia contulerint, est tamen proprius quidam fori profectus, alia lux, alia veri discriminis facies, plusque, si separes, usus sine doctrina quam citra usum doctrina valet.

12.6.5Bu yüzden okulda yaşlanmış bazı kişiler mahkemelere gelince yenilik karşısında donakalırlar ve her şeyin kendi alıştırmalarına benzemesini isterler. Oysa orada hâkim susar, karşı taraf gürültü eder, gelişigüzel söylenmiş hiçbir şey kaybolup gitmez, kendine bir şey varsayarsan bunu ispat etmelisin, günlerin ve gecelerin çalışmasıyla emek verilip yığılmış bir konuşmaya su yetmez, bazı davalarda da hep büyük şişkinlikle üflemeyi bırakıp konuşmak gerekir; o usta konuşanların en az bildiği şey budur.

12.6.5

ideoque nonnulli senes in schola facti stupent novitate, cum in iudicia venerunt, et omnia suis exercitationibus similia desiderant. at illic et iudex tacet et adversarius obstrepit et nihil temere dictum perit et, si quid tibi ipse sumas, probandum est, et laboratam congestamque dierum ac noctium studio actionem aqua deficit, et omisso magna semper flandi tumore in quibusdam causis loquendum est; quod illi diserti minime sciunt.

12.6.6Bu yüzden kendilerini dava göremeyecek kadar belagatli sanan bazı kişiler bulursun. Ama genç yaşında ve henüz körpe güçlerle parıldarken foruma götürdüğümüz o adamın hem olabildiğince kolay ve teveccüh uyandıran bir davayla başlamasını isterim, tıpkı vahşi hayvanların yavrularının daha yumuşak avlarla beslenmesi gibi; hem de bu başlangıçtan itibaren işi hiç ara vermeden sürdürüp henüz beslenmesi gereken yeteneği nasırlaştırmamasını, tersine, mücadelenin ne olduğunu ve neye çalışılması gerektiğini artık bildikten sonra dinlenip tazelenmesini isterim.

12.6.6

itaque nonnullos reperias, qui sibi eloquentiores videantur, quam ut causas agant. ceterum illum, quem iuvenem tenerisque adhuc viribus nitentem in forum deduximus, et incipere quam maxime facili ac favorabili causa velim, ferarum ut catuli molliore praeda saginantur, et non utique ab hoc initio continuare operam et ingenio adhuc alendo callum inducere, sed iam scientem, quid sit pugna, et in quam rem studendum sit, refici atque renovari.

12.6.7Böylece hem acemiliğin korkusunu cesaret etmenin daha kolay olduğu dönemde atlatır, hem de cesaret etmenin kolaylığı onu işi küçümsemeye kadar götürmez. Marcus Tullius bu yolu izledi: o zamanki avukatlar arasında artık parlak bir ad kazanmışken Asya'ya yelken açtı ve kendini başka belagat ve bilgelik hocalarına da, ama özellikle Roma'da da dinlediği Apollonios Molon'a Rodos'ta yeniden biçimlendirilmek ve âdeta yeniden pişirilmek üzere teslim etti. Öğütlerle tecrübeler birbiriyle uyuştuğunda, emeğin karşılığı ancak o zaman layıkıyla gelir.

12.6.7

sic et tirocinii metum, dum facilius est audere, transient, nec audendi facilitate usque ad contemptum operis adduxerit. usus est hac ratione M. Tullius, et cum iam clarum meruisset inter patronos, qui tum erant, nomen, in Asiam navigavit seque et aliis sine dubio eloquentiae ac sapientiae magistris, sed praecipue tamen Apollonio Moloni, quem Romae quoque audierat, Rhodi rursus formandum ac velut recoquendum dedit. tum dignum operae pretium venit, cum inter se congruunt praecepta et experimenta.

12.7.17. Bölüm

Her türlü mücadelede gücünü yeterince sınadıktan sonra, ilk kaygısı davaları üstlenmek olacaktır. Bunlarda iyi insan elbette sanıkları savunmayı suçlamaya tercih edecektir; ama suçlayıcı adından da, ne kamusal ne özel hiçbir vazifeyle birini hayatının hesabını vermeye çağırmaya yönelmeyecek kadar ürkmeyecektir. Çünkü kanunların kendisi bile, uygun bir dava açanın sesiyle korunmadıkça hiçbir işe yaramaz; suçların cezasını istemek caiz değilse, suçların kendisine izin verilmiş gibi olur; kötülere serbestlik tanımak da elbette iyilerin aleyhinedir.

12.7.1

cum satis in omni certamine virium fecerit, prima ei cura in suscipiendis causis erit; in quibus defendere quidem reos profecto quam facere vir bonus malet, non tamen ita nomen ipsum accusatoris horrebit, ut nullo neque publico neque privato duci possit officio, ut aliquem ad reddendam rationem vitae vocet. nam et leges ipsae nihil valeant, nisi actoris idonea voce munitae; et si poenas scelerum expetere fas non est, prope est ut scelera ipsa permissa sint, et licentiam malis dari certe contra bonos est.

12.7.2Bu yüzden hatip ne müttefiklerin şikâyetlerinin, ne bir dostun ya da akrabanın öldürülmesinin, ne de devlete karşı patlak verecek komploların cezasız kalmasına göz yumacaktır; suçluların cezalandırılmasına hevesli olduğu için değil, kusurları düzeltmek ve ahlâkı doğrultmak istediği için. Çünkü akılla daha iyiye götürülemeyenler yalnız korkuyla dizginlenir.

12.7.2

quare neque sociorum querelas nec amici vel propinqui necem nec erupturas in rem publicam conspirationes inultas patietur orator, non poenae nocentium cupidus, sed emendandi vitia corrigendique mores. nam qui ratione traduci ad meliora non possunt, solo metu continentur.

12.7.3Bu yüzden suçlayıcılığı hayat tarzı edinmek ve sanıkları ihbar etmeye ödülle sürüklenmek haydutluğa çok yakın olduğu kadar, iç belayı uzaklaştırmak da vatanın savunucularıyla bir tutulmalıdır. Bu yüzden devletin önde gelen adamları vazifenin bu kısmından kaçınmamışlardır; parlak gençlerin de kötü vatandaşları suçlayarak devlete bir rehine verdiklerine inanılmıştır; çünkü kötülerden nefret etmek ve düşmanlıklara meydan okumak ancak iyi bir zihne güvenden doğar gibi görünüyordu.

12.7.3

itaque ut accusatoriam vitam vivere et ad deferendos reos praemio duci proximum latrocinio est, ita pestem intestinam propulsare cum propugnatoribus patriae comparandum. ideoque principes in re publica viri non detrectaverunt hanc officii partem, creditique sunt etiam clari iuvenes obsidem rei publicae dare malorum civium accusationem, quia nec odisse improbos nec simultates provocare nisi ex fiducia bonae mentis videbantur;

12.7.4Bunu hem Hortensius, iki Lucullus, Sulpicius, Cicero, Caesar ve pek çok başkası, hem de iki Cato yapmıştır; bunlardan birine "bilge" denmiştir, ötekinin de bilge olduğuna inanılmazsa, bu adın yerini kime bıraktığını pek bilmiyorum. Hatip her şeyi de savunmayacak, belagatinin o kurtarıcı limanını korsanlara da açmayacak ve avukatlığa en çok davanın kendisiyle yönelecektir.

12.7.4

idque cum ab Hortensio, Lucullis, Sulpicio, Cicerone, Caesare, plurimis aliis, tum ab utroque Catone factum est, quorum alter appellatus est sapiens, alter nisi creditur fuisse, vix scio, cui reliquerit huius nominis locum. neque defendet omnis orator idem, portumque illum eloquentiae suae salutarem non etiam piratis patefaciet duceturque in advocationem maxime causa.

12.7.5Ama haksız yere dava etmeyecek olanların hepsini, ki bunlar elbette büyük bir kısımdır, tek bir kişi taşıyamayacağına göre, bir kısmını tavsiye edenlerin şahıslarına, bir kısmını da davada karar verecek olanların kendilerine bağışlayacaktır; böylece en iyi kişilerin her birinin isteğiyle hareket etmiş olur. Çünkü iyi insan onları en yakın dostları da sayacaktır.

12.7.5

quoniam tamen omnes, qui non improbe litigabunt, quorum certe bona pars est, sustinere non potest unus, aliquid et commendantium personis dabit et ipsorum qui iudicio decernent, ut optimi cuiusque voluntate moveatur; namque hos et amicissimos habebit vir bonus.

12.7.6Ama iki tür hırs da uzaklaştırılmalıdır: hizmetini güçlülere alçak gönüllülere karşı satmak ya da, daha da gösterişli olanı, ne olursa olsun daha aşağıdakileri itibarlı kişilere karşı yükseltmek. Çünkü davaları adil ya da haksız yapan talih değildir. Daha iyi göründüğü için üstlendiği bir davayı, incelerken haksızlığını öğrenince, önce davacıya gerçeği söyledikten sonra bırakmasına utanç da engel olmasın.

12.7.6

summovendum vero est utrumque ambitus genus vel potentibus contra humiles venditandi operam suam vel illud etiam iactantius minores utique contra dignitatem attollendi. non enim fortuna causas vel iustas vel improbas facit. neque vero pudor obstet, quo minus susceptam, cum melior videretur, litem cognita inter discendum iniquitate dimittat, cum prius litigatori dixerit verum.

12.7.7Çünkü adil hâkimler olursak, davacıyı boş bir umutla aldatmamak da en büyük iyiliktir. Avukatın öğüdüne uymayan da onun emeğine layık değildir; hatip olmasını istediğimiz kişiye, bile bile haksız şeyleri korumak elbette yakışmaz. Çünkü yukarıda söylediğimiz sebeplerden ötürü yanlış bir şeyi koruyacaksa, kendisinin yapacağı şey yine de ahlâken güzel olacaktır.

12.7.7

nam et in hoc maximum, si aequi iudices sumus, beneficium est, ut non fallamus vana spe litigantem. neque est dignus opera patroni, qui non utitur consilio, et certe non convenit ei, quem oratorem esse volumus, iniusta tueri scientem. nam si ex illis, quas supra diximus, causis falsum tuebitur, erit tamen honestum quod ipse faciet.

12.7.8Her zaman parasız dava görmesi gerekip gerekmediği tartışılabilir. Bunu daha ilk bakışta hükme bağlamak basiretsizlerin işidir. Çünkü emeğini satmamanın ve bu kadar büyük bir iyiliğin otoritesini küçültmemenin en ahlâklı şey olduğunu, özgür sanatlara ve bizim istediğimiz o ruha en layık şey olduğunu kim bilmez? Çoğu şey sırf bedeli olduğu için değersiz görünebilir.

12.7.8

gratisne ei semper agendum sit, tractari potest. quod ex prima statim fronte diiudicare imprudentium est. nam quis ignorat, quin id longe sit honestissimum ac liberalibus disciplinis et illo, quem exigimus, animo dignissimum, non vendere operam nec elevare tanti beneficii auctoritatem, cum pleraque hoc ipso possint videri vilia, quod pretium habent?

12.7.9Bu, dedikleri gibi, körler için bile yeterince açıktır; kendisine yetecek kadarına sahip olan (bu da azdır) hiç kimse bu kazancı cimrilik suçlamasına uğramadan sağlayamaz. Ama ev geçimi zorunlu ihtiyaçlar için biraz daha fazlasını gerektirirse, bütün bilgelerin kanunlarına göre kendisine karşılık verilmesine izin verecektir; çünkü Sokrates'e de geçimi için yardım toplanmış, Zenon, Kleanthes ve Khrysippos da öğrencilerinden ücret almışlardır.

12.7.9

caecis hoc, ut aiunt, satis clarum est, nec quisquam, qui sufficientia sibi (modica autem haec sunt) possidebit, hunc quaestum sine crimine sordium fecerit. at si res familiaris amplius aliquid ad usus necessarios exiget, secundum omnium sapientium leges patietur sibi gratiam referri, cum et Socrati collatum sit ad victum, et Zeno, Cleanthes, Chrysippus mercedes a discipulis acceptaverint.

12.7.10Çünkü kazanmanın, en ahlâklı emekten ve en çok iyilik ettiği, karşılığında hiçbir şey vermezlerse savunulmaya layık olmayacak kişilerden sağlanandan daha adil bir yolunu görmüyorum. Bu yalnız adil değil, aynı zamanda gereklidir de; çünkü bu emeğin kendisi ve başkalarının işlerine verilen bütün zaman, başka türlü kazanma imkânını keser.

12.7.10

neque enim video, quae iustior acquirendi ratio quam ex honestissimo labore et ab iis, de quibus optime meruerint, quique, si nihil invicem praestent, indigni fuerint defensione. quod quidem non iustum modo, sed necessarium etiam est, cum haec ipsa opera tempusque omne alienis negotiis datum facultatem aliter acquirendi recidant.

12.7.11Ama o zaman da ölçü tutulmalıdır; kimden, ne kadar ve ne zamana kadar alacağı çok önemlidir. O korsanca pazarlık âdeti ve tehlikelere fiyat biçenlerin iğrenç ticareti orta derecede kötü olanlardan bile uzak olacaktır; hele iyi insanları ve iyi davaları koruyan biri için nankörden korkmak gerekmezken. Nankör olacaksa da, bırak kabahat onda olsun.

12.7.11

sed tum quoque tenendus est modus, ac plurimum refert et a quo accipiat et quantum et quo usque. paciscendi quidem ille piraticus mos et imponentium periculis pretia procul abominanda negotiatio etiam a mediocriter improbis aberit, cum praesertim bonos homines bonasque causas tuenti non sit metuendus ingratus; quodsi sit futurus, malo tamen ille peccet.

12.7.12Öyleyse hatip yeterli olanın ötesinde hiçbir şey kazanmak istemeyecektir; yoksul olsa bile bunu bir ücret gibi değil, karşılıklı bir iyi niyet olarak alacaktır; çünkü çok daha fazlasını vermiş olduğunu bilir. Bu iyilik satılmamalı diye, karşılıksız kalıp yitip gitmesi de gerekmez. Kısacası minnettar olmak, daha çok borçlu olanı ilgilendirir.

12.7.12

nihil ergo acquirere volet orator ultra quam satis erit; ac ne pauper quidem tanquam mercedem accipiet, sed mutua benivolentia utetur, cum sciat se tanto plus praestitisse. non enim, quia venire hoc beneficium non oportet, oportet perire. denique ut gratus sit ad eum magis pertinet qui debet.

12.8.18. Bölüm

Sonra davayı öğrenmenin yolu gelir; bu, konuşmanın temelidir. Çünkü davada bulunan her şeyi dikkatle öğrendikten sonra, en azından hâkime bilgi vermeye yetmeyecek kadar zayıf yetenekli kimse bulunmaz.

12.8.1

proxima discendae causae ratio, quod est orationis fundamentum. neque enim quisquam ingenio tam tenui reperietur, qui, cum omnia quae sunt in causa diligenter cognoverit, ad docendum certe iudicem non sufficiat.

12.8.2Ama buna pek az kişi özen gösterir. Davaların hangi eksen üzerinde döndüğüne aldırmayan, yeter ki davanın dışında, şahıslardan ya da konu başlıklarının ortak işlenişinden bağırma fırsatı veren şeyler bulunsun diyen ihmalkârları geçiyorum; bazılarını hırs da saptırır. Bunların bir kısmı, sanki çok meşgulmüş ve önce görülecek hep başka bir işleri varmış gibi, davacıya bir gün önce ya da aynı sabah yanlarına gelmesini buyurur; hatta bazen davayı sıraların arasında öğrendikleriyle övünürler.

12.8.2

sed eius rei paucissimis cura est. nam ut taceam de negligentibus, quorum nihil refert, ubi litium cardo vertatur, dum sint quae vel extra causam ex personis aut communi tractatu locorum occasionem clamandi largiantur, aliquos et ambitio pervertit, qui partim tanquam occupati semperque aliud habentes, quod ante agendum sit, pridie ad se venire litigatorem aut eodem matutino iubent, nonnunquam etiam inter ipsa subsellia didicisse se gloriantur;

12.8.3Bir kısmı da yetenekleriyle övünmek için, işi çabucak kavramış görünsünler diye, daha işitmeden neredeyse kavradıklarını ve anladıklarını söyleyerek yalan söyler; sonra ne hâkimi ne davacıyı ilgilendiren pek çok şeyi usta bir dille ve en büyük alkışlar arasında okuyup bitirdikten sonra, bol terlemiş ve kalabalık bir maiyetle forumdan geri götürülürler.

12.8.3

partim iactantia ingenii, ut res cito accepisse videantur, tenere se et intelligere prius paene quam audiant mentiti, cum multa et diserte summisque clamoribus, quae neque ad iudicem neque ad litigatorem pertineant, decantaverunt, bene sudantes beneque comitati per forum reducuntur.

12.8.4Dostlarına davanın anlatılmasını buyuranların nazlılığına da katlanmam; gerçi bu dostlar hiç değilse doğru öğrenir ve doğru aktarırlarsa kötülüğü daha azdır. Ama kim avukat kadar iyi öğrenebilir? Bir de o aracı, davaların arabulucu eli ve bir tür tercüman, konuşacak olanlar için kendi davaları o kadar önemli değilken, başkasının davalarına nasıl gönül rahatlığıyla emek harcar?

12.8.4

ne illas quidem tulerim delicias eorum, qui doceri amicos suos iubent, quanquam minus mali est, si illi saltem recte discant recteque doceant. sed quis discet tam bene quam patronus? quomodo autem sequester ille et media litium manus et quidam interpres impendet aequo animo laborem in alienas actiones, cum dicturis tanti suae non sint?

12.8.5En kötü alışkanlık ise, yazılı özetlerle yetinmektir: bunları ya davaya kendisi yetmediği için avukata sığınan davacı yazar ya da dava göremediğini itiraf eden, sonra da dava görmenin en zor kısmını yapan avukat türünden biri. Çünkü neyin söylenmesi, neyin gizlenmesi, neyin geçiştirilmesi, değiştirilmesi, hatta uydurulması gerektiğine hükmedebilen biri, daha zor olan şeyi, yani hatibi yapan şeyi yaptığına göre, neden hatip olmasın?

12.8.5

pessimae vero consuetudinis libellis esse contentum, quos componit aut litigator qui confugit ad patronum, quia liti ipse non sufficit, aut aliquis ex eo genere advocatorum, qui se non posse agere confitentur, deinde faciunt id quod est in agendo difficillimum. nam qui iudicare, quid dicendum, quid dissimulandum, quid declinandum, mutandum, fingendum etiam sit, potest, cur non sit orator, quando, quod difficilius est, oratorem facit?

12.8.6Bunlar da her şeyi olduğu gibi yazsalar o kadar zarar vermezlerdi. Ama şimdi buna tasarı ve renkler, bir de gerçekten kötü bazı şeyler eklerler; çoğu avukat bunları alınca değiştirmeyi günah sayar ve okulda verilmiş konular gibi korur. Sonra yakalanırlar ve kendi davacılarından öğrenmek istemedikleri davayı karşı taraftan öğrenirler.

12.8.6

hi porro non tantum nocerent, si omnia scriberent uti gesta sunt. nunc consilium et colores adiiciunt et aliqua peiora veris, quae plerique cum acceperunt, mutare nefas habent et velut themata in scholis posita custodiunt. deinde deprehenduntur et causam, quam discere ex suis litigatoribus noluerunt, ex adversariis discunt.

12.8.7Öyleyse her şeyden önce işi olan kişilere serbest zaman ve yer verelim ve onları kendiliğimizden yüreklendirelim ki her şeyi, ne kadar uzun sözlü olursa olsun ve istedikleri yerden başlayarak, doğaçlama anlatsınlar. Çünkü gereksiz şeyleri işitmek, gerekli olanları bilmemek kadar zarar vermez.

12.8.7

liberum igitur demus ante omnia iis, quorum negotium erit, tempus ac locum, exhortemurque ultro, ut omnia quamlibet verbose et unde volent repetita ex tempore exponant. non enim tam obest audire supervacua quam ignorare necessaria.

12.8.8Hatip çoğu kez hem yarayı hem ilacı, davacıya göre iki taraf için de hiçbir ağırlık taşımayan şeylerde bulacaktır. Dava görecek olan, hafızasına da işittiklerini not etmeye üşenecek kadar güvenmesin. Bir kez işitmek de yetmesin; davacı aynı şeyleri tekrar ve daha sık söylemeye zorlanmalı; yalnız ilk anlatışta bazı şeyler gözden kaçabileceği için değil, hele (sık olduğu gibi) deneyimsiz bir adamsa, aynı zamanda aynı şeyleri söyleyip söylemediğini bilmek için de.

12.8.8

frequenter autem et vulnus et remedium in iis orator inveniet, quae litigatori in neutram partem habere momentum videbantur. nec tanta sit acturo memoriae fiducia, ut subscribere audita pigeat. nec semel audisse sit satis; cogendus eadem iterum ac saepius dicere litigator, non solum quia effugere aliqua prima expositione potuerunt, praesertim hominem (quod saepe evenit) imperitum, sed etiam ut sciamus an eadem dicat.

12.8.9Çünkü pek çoğu yalan söyler ve sanki davayı anlatmıyor da görüyormuş gibi, bir avukatla değil bir hâkimle konuşur gibi konuşur. Bu yüzden onlara hiçbir zaman yeterince inanılmamalı; her yolla sarsılmalı, şaşırtılmalı ve ağızları aranmalıdır.

12.8.9

plurimi enim mentiuntur et, tanquam non doceant causam, sed agant, non ut cum patrono sed ut cum iudice loquuntur. quapropter nunquam satis credendum est, sed agitandus omnibus modis et turbandus et evocandus.

12.8.10Çünkü hekimler nasıl yalnız görünen hastalıkları tedavi etmekle kalmayıp, çoğu kez iyileştirilecek kişilerin kendileri bile gizlediği hâlde gizli olanları da bulmak zorundaysalar, avukat da gösterilenden fazlasını görmelidir. Çünkü dinlemeye yeterince sabır harcadıktan sonra yeniden başka bir role geçmeli, karşı tarafı oynamalı, karşıt olarak düşünülebilecek her şeyi, bu tür bir tartışmanın tabiatının kabul ettiği her şeyi öne sürmelidir. Davacı olabildiğince düşmanca sorgulanmalı ve sıkıştırılmalıdır.

12.8.10

nam ut medicis non apparentia modo vitia curanda sunt sed etiam invenienda quae latent, saepe ipsis ea, qui sanandi sunt, occulentibus, ita advocatus plura quam ostenduntur aspiciat. nam cum satis in audiendo patientiae impenderit, in aliam rursus ei personam transeundum est, agendusque adversarius, proponendum quidquid omnino excogitari contra potest, quidquid recipit in eiusmodi disceptatione natura. interrogandus quam infestissime ac premendus.

12.8.11Çünkü her şeyi araştırırken bazen hiç beklemediğimiz yerde gerçeğe ulaşırız. Kısacası, davayı öğrenirken en iyi avukat inanmayan avukattır. Çünkü davacı her şeyi vaat eder: halkı tanık gösterir, en hazır mühürlü belgeleri, hatta karşı tarafın kendisinin bazı şeyleri inkâr etmeyeceğini söyler.

12.8.11

nam dum omnia quaerimus, aliquando ad verum, ubi minime exspectavimus, pervenimus. in summa optimus est in discendo patronus incredulus. promittit enim litigator omnia, testem populum, paratissimas consignationes, ipsum denique adversarium quaedam non negaturum.

12.8.12Bu yüzden davanın bütün belgelerini incelemek gerekir; bunları görmek yetmez, baştan sona okumak gerekecektir. Çünkü pek sık olarak, ya vaat edilen şeyler hiç yoktur, ya daha azını içerirler, ya zarar verecek başka bir şeyle karışmışlardır, ya da aşırıdırlar ve sırf ölçüsüz oldukları için güvenilirliği zedeleyeceklerdir.

12.8.12

ideoque opus est intueri omne litis instrumentum; quod videre non est satis, perlegendum erit. nam frequentissime aut non sunt omnino, quae promittebantur, aut minus continent aut cum alio aliquo nocituro permixta sunt aut nimia sunt et fidem hoc ipso detractura quod non habent modum.

12.8.13Kısacası çoğu kez kopmuş bir ip, bozulmuş bir balmumu ya da tanıyanı olmayan mühürler bulursun; bunları evde iyice incelemezsen, forumda beklenmedik şekilde seni aldatırlar ve yüzüstü bıraktıklarında, hiç vaat edilmemiş olmalarından daha çok zarar verirler. Davacının davayla hiç ilgisi olmadığına inandığı birçok şeyi de avukat, yeter ki öğrettiğimiz bütün delil yerlerini dolaşsın, ortaya çıkaracaktır.

12.8.13

denique linum ruptum aut turbatam ceram aut sine agnitore signa frequenter invenies; quae, nisi domi excusseris, in foro inopinata decipient, plusque nocebunt destituta quam non promissa nocuissent. multa etiam, quae litigator nihil ad causam pertinere crediderit, patronus eruet, modo per omnes, quos tradidimus, argumentorum locos eat.

12.8.14Söylediğimiz sebeplerden ötürü dava görürken bu yerleri gözden geçirmek ve tek tek denemek hiç uygun olmadığı kadar, davayı öğrenirken şunları kurcalamak gereklidir: hangi şahıslar, hangi zamanlar ve yerler, hangi kurumlar, belgeler ve öteki şeyler; bunlardan yalnız sanata ait kanıt türü çıkarılamaz, hangi tanıklardan korkulması gerektiği ve nasıl çürütülecekleri de çıkarılır. Çünkü sanığın hınçtan mı, nefretten mi, yoksa küçümsemeden mi sıkıntı çektiği çok önemlidir; bunlardan ilki genellikle üstündekileri, ikincisi eşitleri, üçüncüsü de daha alçaktakileri sıkıştırır.

12.8.14

quos ut circumspectare in agendo et attentare singulos minime convenit, propter quas diximus causas, ita in discendo rimari necessarium est, quae personae, quae tempora et loca, instituta, instrumenta, cetera, ex quibus non tantum illud, quod est artificiale probationis genus, colligi possit, sed qui metuendi testes, quomodo sint refellendi. nam plurimum refert, invidia reus an odio an contemptu laboret, quorum fere pars prima superiores, proxima pares, tertia humiliores premit.

12.8.15Davayı böyle baştan sona inceledikten ve fayda ya da zarar verecek her şeyi gözünün önüne koyduktan sonra, sırayla üçüncü bir rolü, hâkimin rolünü üstlenmeli, davanın kendi önünde görüldüğünü hayal etmeli ve aynı konuda hüküm verecek olsa kendisini neyin etkileyeceğini düşünüp, kimin önünde görülürse görülsün en etkili şeyin o olduğunu kabul etmelidir. Böylece sonuç onu nadiren yanıltır; yanıltırsa da kabahat hâkimde olur.

12.8.15

sic causam perscrutatus, propositis ante oculos omnibus quae prosint noceantve, tertiam deinceps personam induat iudicis, fingatque apud se agi causam, et, quod ipsum movisset de eadem re pronuntiaturum, id potentissimum, apud quemcunque agetur, existimet. sic eum raro fallet eventus, aut culpa iudicis erit.

12.9.19. Bölüm

Dava görürken nelerin gözetilmesi gerektiğini aşağı yukarı bütün eser boyunca anlattık; yine de bu yere has, konuşma sanatından çok dava görenin vazifelerine ait birkaç şeye değineceğim. Her şeyden önce, çoğunun başına geldiği gibi, övgü arzusu onu eldeki davanın faydasından uzaklaştırmasın.

12.9.1

quae sint in agendo servanda, toto fere opere exsecuti sumus; pauca tamen propria huius loci, quae non tam dicendi arte quam officiis agentis continentur, attingam. ante omnia ne, quod plerisque accidit, ab utilitate eum causae praesentis cupido laudis abducat.

12.9.2Çünkü savaş yürütenler orduyu her zaman düz ve hoş yerlerden götüremezler; çoğu kez sarp tepelere tırmanmak, ne kadar dik kayalar üstüne kurulmuş ya da ne kadar büyük surlarla güçleştirilmiş olursa olsun şehirleri kuşatıp almak gerekir. Konuşma da daha neşeyle koşma fırsatı bulunca elbette sevinecek, düz bir ovada çarpışırken bütün gücünü halkın beğenisine göre açacaktır;

12.9.2

nam ut gerentibus bella non semper exercitus per plana et amoena ducendus est, sed adeundi plerumque asperi colles, expugnandae civitates quamlibet praecisis impositae rupibus aut operum mole difficiles, ita oratio gaudebit quidem occasione laetius decurrendi et aequo congressa campo totas vires populariter explicabit;

12.9.3ama hukukun dolambaçlarına ya da çıkarılması gereken hakikatin saklandığı yerlere girmeye zorlanırsa, at oynatarak geçit resmi yapmayacak, o titreşen ve coşkulu vecizeleri de mızrak gibi fırlatmayacak; kuşatma işleriyle, lağımlarla, pusularla ve gizli hilelerle iş görecektir.

12.9.3

at si iuris anfractus aut eruendae veritatis latebras adire cogetur, non obequitabit nec illis vibrantibus concitatisque sententiis velut missilibus utetur, sed operibus et cuniculis et insidiis et occultis artibus rem geret.

12.9.4Bunların hepsi yapılırken değil, yapıldıktan sonra övülür; bu yüzden kanaate en çok düşkün olanlara bile buradan daha çok fayda gelir. Çünkü konuşmanın o kusurlu gösterişi alkışçılarının arasında gürleyip söndüğünde, gerçek meziyetin daha güçlü ünü yeniden doğar; hâkimler kimden etkilendiklerini gizlemezler, bilgililere inanılır ve bir konuşmanın gerçek övgüsü ancak bittiğinde gelir.

12.9.4

quae omnia non dum fiunt laudantur, sed cum facta sunt; unde etiam cupidissimis opinionis plus fructus venit. nam cum illa dicendi vitiosa iactatio inter plausores suos detonuit, resurgit verae virtutis fortior fama, nec iudices a quo sint moti, dissimulant, et doctis creditur, nec est orationis vera laus nisi cum finita est.

12.9.5Eskiler belagati gizlemeyi bile âdet edinmişlerdi; Marcus Antonius da bunu öğütler, ta ki konuşanlara daha çok güvenilsin ve avukatların tuzakları daha az şüphe çeksin. Ama o zamanki belagat gizlenebilirdi; çünkü konuşmaya henüz engelleri bile delip çıkacak kadar büyük bir parlaklık eklenmemişti. Bu yüzden hileler, tasarılar ve fark edilirse yok olacak her şey gizli kalsın. Belagatin sırrı buraya kadardır.

12.9.5

veteribus quidem etiam dissimulare eloquentiam fuit moris, idque M. Antonius praecipit, quo plus dicentibus fidei minusque suspectae advocatorum insidiae forent. sed illa dissimulari, quae tum erat, potuit; nondum enim tantum dicendi lumen accesserat, ut etiam per obstantia erumperet. quare artes quidem et consilia lateant et quidquid, si deprehenditur, perit. hactenus eloquentia secretum habet.

12.9.6Kelimelerin seçimi, düşüncelerin ağırlığı, figürlerin zarafeti ya hiç yoktur ya da görünür. Ama sırf göründükleri için bile gösteriş yapılmamalıdır; ikisinden biri seçilecekse, avukattan çok dava övülsün. Yine de hatip şu sonucu sağlayacaktır: en iyi davayı en iyi şekilde görmüş gibi görünmek. Şu da kesin olacaktır: dava hoşa gitmezken kendisi hoşa giden kişiden daha kötü dava gören yoktur; çünkü hoşa giden şey ister istemez davanın dışındadır.

12.9.6

verborum quidem delectus, gravitas sententiarum, figurarum elegantia aut non sunt aut apparent. sed vel propter hoc ipsum ostendenda non sunt quod apparent; aut si unum sit ex duobus eligendum, causa potius laudetur quam patronus. finem tamen hunc praestabit orator, ut videatur optimam causam optime egisse. illud certum erit neminem peius agere quam qui displicente causa placet; necesse est enim extra causam sit quod placet.

12.9.7Hatip, daha küçük davaları kendinden aşağı ya da daha az özgür bir malzeme kendi ününü zedeleyecekmiş gibi görmeyip üstlenmeme kibrine de kapılmayacaktır. Çünkü bir davayı üstlenmenin en haklı sebebi vazifedir; dostların olabildiğince küçük davaları olmasını dilemek de gerekir; işin hakkını veren herkes yeterince iyi konuşmuş olur.

12.9.7

nec illo fastidio laborabit orator non agendi causas minores, tanquam infra eum sint aut detractura sit opinioni minus liberalis materia. nam et suscipiendi ratio iustissima est officium, et optandum etiam ut amici quam minimas lites habeant; et abunde dixit bene, quisquis rei satisfecit.

12.9.8Ama bazıları, konuşma için biraz cılız işleri üstlenmiş olsalar bile, onları dışarıdan getirilmiş şeylerle sıvarlar; başka şey kalmazsa davaların boşluklarını hakaretlerle, mümkünse doğru, değilse uydurma hakaretlerle doldururlar; yeter ki yeteneklerine bir malzeme olsun ve konuşurken alkış kazansın. Ben bunu kusursuz hatipten o kadar uzak sayarım ki dava gerektirmedikçe onun doğru suçlamaları bile yüze vurmayacağına inanırım.

12.9.8

at quidam, etiamsi forte susceperunt negotia paulo ad dicendum tenuiora, extrinsecus adductis ea rebus circumlinunt ac, si defecerint alia, conviciis implent vacua causarum, si contingit, veris, si minus, fictis, modo sit materia ingenii mereaturque clamorem dum dicitur. quod ego adeo longe puto ab oratore perfecto, ut eum ne vera quidem obiecturum, nisi id causa exigit, credam.

12.9.9Çünkü Appius'un dediği gibi, kötü söz söyleme yetkisini üstlenmek düpedüz köpekçe bir belagattir; bunu yapanlar kötü söz işitmeye katlanmayı da önceden göze almalıdır. Çünkü çoğu kez dava görenlerin kendisine saldırılır; avukatın küstahlığını da elbette davacı öder. Ama bunlar o ruh kusurunun kendisinden daha küçüktür: kötü sözlünün kötülük yapandan farkı yalnız fırsattır.

12.9.9

ea est enim prorsus canina, ut ait Appius, eloquentia, cognituram male dicendi subire; quod facientibus etiam male audiendi praesumenda patientia est. nam et in ipsos fit impetus frequenter, qui egerunt, et certe petulantiam patroni litigator luit. sed haec minora sunt ipso illo vitio animi, quod maledicus a malefico non distat nisi occasione.

12.9.10Çirkin, insanlık dışı ve dinleyenlerden hiçbirinin hoşuna gitmeyen bu haz, savunmadan çok intikam isteyen davacılarca çoğu kez talep edilir. Ama başka birçok şey de onların keyfine göre yapılmamalıdır. Hiç değilse özgür kandan gelen hangi insan, başkasının keyfine göre küstah olmaya katlanır?

12.9.10

turpis voluptas et inhumana et nulli audientium bona gratia a litigatoribus quidem frequenter exigitur, qui ultionem malunt quam defensionem. sed neque alia multa ad arbitrium eorum facienda sunt. hoc quidem quis hominum liberi modo sanguinis sustineat petulans esse ad alterius arbitrium?

12.9.11Oysa bazıları karşı tarafın avukatlarına da seve seve saldırır. Bu, belki hak etmedikçe, hem ortak vazifelere duyulan saygı bakımından insanlık dışıdır, hem konuşanın kendisine faydasızdır (çünkü cevap verecek olanlara da aynı hak tanınır), hem de davaya aykırıdır; çünkü onlar düpedüz hasım ve düşman olurlar ve ne kadar az güçleri olursa olsun, hakaretle artar.

12.9.11

atqui etiam in advocatos partis adversae libenter nonnulli invehuntur; quod, nisi si forte meruerunt, et inhumanum est respectu communium officiorum, et cum ipsi qui dicit inutile (nam idem iuris responsuris datur), tum causae contrarium, cui plane adversarii fiunt et inimici, et quantulumcunque eis uirium est, contumelia augetur.

12.9.12Her şeyden önce, hatibe en çok otorite ve güvenilirlik sağlayan alçakgönüllülük yitip gider, eğer iyi bir insan hâkimin ruhuna değil davacının midesine göre ayarlanmış bir yaygaracıya ve havlayıcıya dönüşürse.

12.9.12

super omnia perit illa, quae plurimum oratori et auctoritatis et fidei adfert, modestia, si a viro bono in rabulam latratoremque convertitur, compositus non ad animum iudicis sed ad stomachum litigatoris.

12.9.13Çoğu kez özgürlük görüntüsü de yalnız davalar için değil, konuşanların kendisi için de tehlikeli bir pervasızlığa götürür. Perikles'in, halkı gücendirecek hiçbir kelimenin aklına gelmemesini dilemesi de yersiz değildi. Ama onun halk hakkında düşündüğünü ben, aynı ölçüde zarar verebilecek herkes hakkında düşünürüm. Çünkü söylenirken cesurca görünen sözlere, zarar verdiklerinde aptalca denir.

12.9.13

frequenter etiam species libertatis deducere ad temeritatem solet non causis modo, sed ipsis quoque, qui dixerunt, periculosam. Nec immerito Pericles solebat optare, ne quod sibi verbum in mentem veniret, quo populus offenderetur. sed quod ille de populo, id ego de omnibus sentio, qui tantundem possunt nocere. nam quae fortia dum dicuntur videbantur, stulta cum laeserunt vocantur.

12.9.14Şimdi, dava görenlerin tutumu genellikle çeşitli olduğuna ve kimilerinin özeni ağırlık, kimilerinin kolaylığı da pervasızlık suçlamasına uğradığına göre, hatibin bu konuda nasıl bir ölçü tutacağına inandığımı anlatmak yersiz görünmüyor.

12.9.14

nunc , quia varium fere propositum agentium fuit, et quorundam cura tarditatis, quorundam facilitas temeritatis crimine laboravit, quem credam fore in hoc oratoris modum, tradere non alienum videtur.

12.9.15Konuşmaya her zaman olabildiğince çok özen getirecektir. Çünkü yapabileceğinden daha kötü dava görmek yalnız ihmalkâr birinin değil, kötü, üstlendiği davaya sadakatsiz ve hain birinin işidir. Bu yüzden yetebileceğini bildiğinden fazla dava da üstlenilmemelidir.

12.9.15

adferet ad dicendum curae semper quantum plurimum poterit. neque enim hoc solum negligentis, sed mali et in suscepta causa perfidi ac proditoris est, peius agere quam possit. ideoque ne suscipiendae quidem sunt causae plures quam quibus suffecturum se sciat.

12.9.16Konunun izin verdiği kadar çok şeyi yazılı olarak, Demosthenes'in dediği gibi, mümkünse oyulmuş gibi işlenmiş olarak söyleyecektir. Ama buna ya ilk duruşmalar ya da kamu davalarında araya giren günlerden sonra verilen duruşmalar izin verir; hemen cevap vermek gerektiğinde ise her şey hazırlanamaz; öyle ki biraz daha az atik olanlara, karşı taraftan sandıklarından başka şeyler çıkarsa, yazmış olmak zarar bile verir.

12.9.16

dicet scripta quam res patietur plurima et, ut Demosthenes ait, si continget, et sculpta. sed hoc aut primae actiones aut quae in publicis iudiciis post interiectos dies dantur permiserint; at cum protinus respondendum est, omnia parari non possunt, adeo ut paulo minus promptis etiam noceat scripsisse, si alia ex diverso, quam opinati fuerint, occurrerint.

12.9.17Çünkü hazırladıklarından istemeye istemeye ayrılırlar ve bütün dava boyunca arkalarına bakıp bunlardan bir şeyin koparılıp doğaçlama söylenecek şeylerin arasına sokulup sokulamayacağını ararlar. Bu yapılırsa da tutmaz; kötü birleştirilmiş bir işte olduğu gibi yalnız açık kalan eklem yerleriyle değil, rengin eşitsizliğiyle de kendini ele verir.

12.9.17

inviti enim recedunt a praeparatis et tota actione respiciunt requiruntque, num aliquid ex illis intervelli atque ex tempore dicendis inseri possit; quod si fiat, non cohaeret nec commissuris modo, ut in opere male iuncto, hiantibus sed ipsa coloris inaequalitate detegitur.

12.9.18Böylece ne atılım serbesttir ne de özen birbirine bağlıdır; ikisi de birbirine engel olur. Çünkü yazılmış olanlar ruhu geri tutar, onu izlemez. Bu yüzden bu tür davalarda, çiftçilerin dediği gibi, bütün ayakla basmak gerekir.

12.9.18

ita nec liber est impetus nec cura contexta, et utrumque alteri obstat; illa enim quae scripta sunt reticent animum, non sequuntur. itaque in his actionibus omni, ut agricolae dicunt, pede standum est.

12.9.19Çünkü dava önerme ve çürütmeden oluştuğuna göre, bizim tarafımıza ait olanlar yazılmış olabilir; karşı tarafın da cevap vereceği kesin olan şeyler (çünkü bazen kesindir) aynı özenle çürütülür. Öteki şeyler için bir şeyi hazır getirebiliriz: davayı iyi bilmek; ötekini de orada edinebiliriz: karşı tarafı konuşurken dikkatle dinlemek.

12.9.19

nam cum in propositione ac refutatione causa consistat, quae nostrae partis sunt scripta esse possunt, quae etiam responsurum adversarium certum est (est enim aliquando certum) pari cura refelluntur. ad alia unum paratum adferre possumus, ut causam bene noverimus, alterum ibi sumere, ut dicentem adversarium diligenter audiamus.

12.9.20Yine de birçok şeyi önceden düşünmek ve ruhu her ihtimale hazırlamak mümkündür; bu da kalemden daha güvenlidir, çünkü düşünce daha kolay bırakılır ve başka yere aktarılır. Ama ister cevap verirken ansızın konuşmak gereksin, ister başka bir sebep bunu gerektirsin, terbiye, çalışma ve alıştırmanın kolaylık gücü de verdiği hatip kendini ezilmiş ve yakalanmış saymayacaktır.

12.9.20

licet tamen praecogitare plura et animum ad omnes casus componere, idque est tutius stilo, quo facilius et omittitur cogitatio et transfertur. sed sive in respondendo fuerit subito dicendum, sive quae alia ita exegerit ratio, non oppressum se ac deprehensum credet orator, cui disciplina et studium et exercitatio dederit vires etiam facilitatis;

12.9.21Her zaman silahlı ve âdeta savaş düzeninde duran böyle birine, davalarda konuşma, gündelik ve ev işlerindeki sohbetten daha çok eksik olmayacaktır; bu yüzden de, yeter ki davayı öğrenecek zamanı olsun, hiçbir zaman bu yükten kaçmayacaktır; çünkü ötekileri her zaman bilecektir.

12.9.21

quem armatum semper ac velut in procinctu stantem non magis unquam in causis oratio quam in rebus cotidianis ac domesticis sermo deficiet, nec se unquam propter hoc oneri subtrahet, modo sit causae discendae tempus; nam cetera semper sciet.

12.10.110. Bölüm

Geriye konuşmanın türü hakkında söz etmek kalıyor. İlk bölümlemede belirlediğimiz üçüncü konu buydu; çünkü sanat, sanatkâr ve eser hakkında konuşacağıma söz vermiştim. Retoriğin ve hatibin eseri konuşma olduğuna, konuşmanın da, göstereceğim gibi, birçok biçimi bulunduğuna göre, bunların hepsinde hem sanat vardır hem sanatkâr. Yine de birbirlerinden çok farklıdırlar: yalnız türce değil (bir heykelin başka bir heykelden, bir tablonun başka bir tablodan, bir davanın başka bir davadan farklı olması gibi), cinsin kendisinde de; tıpkı Yunan heykellerinin Etrüsk heykellerinden, Asyacı bir hatibin Attikalı bir hatipten farklı olması gibi.

12.10.1

superest ut dicam de genere orationis. hic erat propositus a nobis in division prima locus tertius; nam ita promiseram me de arte, de artifice, de opere dicturum. cum sit autem rhetorices atque oratoris opus oratio pluresque eius formae, sicut ostendam, in omnibus his et ars est et artifex. plurimum tamen invicem differunt; nec solum specie, ut signum signo et tabula tabulae et actio actioni, sed genere ipso, ut Graecis Tuscanicae statuae, ut Asianus eloquens Attico.

12.10.2Sözünü ettiğim bu eser türlerinin, yaratıcıları olduğu gibi sevenleri de vardır. Bu yüzden henüz kusursuz bir hatip yoktur, belki hiçbir sanat da yoktur; yalnız birinde bir şeyin, ötekinde başka bir şeyin daha çok öne çıkmasından değil, herkesin hoşuna aynı biçimin gitmemesinden de: kısmen zamanların ya da yerlerin şartları yüzünden, kısmen de herkesin kendi yargısı ve amacı yüzünden.

12.10.2

suos autem haec operum genera, quae dico, ut auctores, sic etiam amatores habent; atque ideo nondum est perfectus orator ac nescio an ars ulla, non solum quia aliud in alio magis eminet, sed quod non una omnibus forma placuit, partim condicione vel temporum vel locorum, partim iudicio cuiusque atque proposito.

12.10.3Eserleri yalnız eskiliklerinden ötürü görülmeye değer olmayan ünlü ressamların ilkleri olarak Polygnotos ile Aglaophon anılır. Onların yalın renkleri bugün bile öyle tutkunlar bulur ki bunlar, neredeyse kaba ve sanki az sonra doğacak bir sanatın ilk filizleri olan o eserleri, kendilerinden sonra gelen en büyük ustalara tercih ederler; bence bunu, anlayışlı görünmeye yönelik kendilerine has bir hevesle yaparlar.

12.10.3

primi , quorum quidem opera non vetustatis modo gratia visenda sunt, clari pictores fuisse dicuntur Polygnotus atque Aglaophon, quorum simplex color tam sui studiosos adhuc habet, ut illa prope rudia ac velut futurae mox artis primordia maximis, qui post eos exstiterunt, auctoribus praeferant, proprio quodam intelligendi, ut mea opinio est, ambitu.

12.10.4Sonra, yaşça birbirinden pek uzak olmayan ve ikisi de Peloponnesos Savaşı yıllarında yaşamış olan Zeuksis ile Parrhasios sanata çok şey kattılar (Ksenophon'da Sokrates'in Parrhasios'la bir konuşması bulunur). Rivayete göre bunlardan ilki ışığın ve gölgenin yolunu buldu, ikincisi de çizgileri daha ince bir dikkatle işledi.

12.10.4

post Zeuxis atque Parrhasius non multum aetate distantes, circa Peloponnesia ambo tempora (Nam cum Parrhasio sermo Socratis apud Xenophontem invenitur) plurimum arti addiderunt. quorum prior luminum umbrarumque inuenisse rationem, secundus examinasse subtilius lineas traditur.

12.10.5Zeuksis bedenin uzuvlarına daha fazla dolgunluk verdi; bunu daha görkemli ve heybetli buluyordu ve, sanıldığına göre, kadınlarda bile en güçlü biçimi beğenen Homeros'u izliyordu. Parrhasios ise her şeyin sınırlarını öyle kesin çizdi ki ona "kanun koyucu" derler; çünkü tanrıların ve kahramanların tasvirlerini, onun aktardığı biçimde, ötekiler sanki başka türlü olamazmış gibi izlerler.

12.10.5

nam Zeuxis plus membris corporis dedit, id amplius atque augustius ratus atque, ut existimant, Homerum secutus, cui validissima quaeque forma etiam in feminis placet. ille vero ita circumscripsit omnia, ut eum legum latorem vocent, quia deorum atque heroum effigies, quales ab eo sunt traditae, ceteri, tanquam ita necesse sit, sequuntur.

12.10.6Philippos zamanında ve İskender'in haleflerine kadar en çok resim serpilip gelişti, ama farklı meziyetlerle. Özende Protogenes, yöntemde Pamphilos ile Melanthios, kolaylıkta Antiphilos, Yunanların phantasia dediği hayalleri tasarlamakta Samoslu Theon, yaratıcılıkta ve kendisinin de en çok övündüğü zarafette Apelles en üstündür. Euphranor'u hayranlık uyandırıcı kılan ise, öteki en seçkin uğraşlarda da önde gelenlerden olması ve resimde de heykelde de aynı ölçüde harika bir sanatkâr olmasıdır.

12.10.6

floruit autem circa Philippum et usque ad successores Alexandri pictura praecipue, sed diversis virtutibus. nam cura Protogenes, ratione Pamphilus ac Melanthius, facilitate Antiphilus, concipiendis visionibus, quas φαντασίας vocant, Theon Samius, ingenio et gratia, quam in se ipse maxime iactat, Apelles est praestantissimus. Euphranorem admirandum facit, quod et ceteris optimis studiis inter praecipuos et pingendi fingendique idem mirus artifex fuit.

12.10.7Heykeltıraşlar arasında da benzer bir fark vardır. Kallon ile Hegesias daha sert ve Etrüsk heykellerine yakın eserler yaptılar; Kalamis artık daha az katı, Myron ise adı geçenlerden de yumuşak eserler yaptı. Özende ve yakışıkta Polykleitos herkesten üstündür; çoğu kimse ona birinciliği verse de, bir şey eksiltilmeden geçilmesin diye, onda ağırlığın eksik olduğunu düşünürler.

12.10.7

similis in statuariis differentia Nam duriora et Tuscanicis proxima Callon atque Hegesias, iam minus rigida Calamis, molliora adhuc supra dictis Myron fecit. diligentia ac decor in Polyclito supra ceteros, cui quamquam a plerisque tribuitur palma, tamen, ne nihil detrahatur, deesse pondus putant.

12.10.8Çünkü insan biçimine gerçekte olandan fazla güzellik kattıysa da tanrıların heybetini tam karşılayamamış görünür. Hatta daha ağırbaşlı yaşlardan da kaçındığı, pürüzsüz yanakların ötesine hiç cesaret edemediği söylenir. Polykleitos'ta eksik olanlar ise Pheidias'a ve Alkamenes'e verilir.

12.10.8

nam ut humane formae decorem addiderit supra verum, ita non explevisse deorum auctoritatem videtur. quin aetatem quoque graviorem dicitur refugisse nihil ausus ultra leves genas. at quae Polyclito defuerunt, Phidiae atque Alcameni dantur.

12.10.9Yine de Pheidias'ın tanrıları yapmakta insanları yapmaktan daha iyi bir sanatkâr olduğuna inanılır; fildişinde ise rakip tanımaz. Atina'daki Athena'dan ya da Elis'teki Olympia Zeus'undan başka bir şey yapmamış olsaydı bile öyle olurdu; bu Zeus'un güzelliği yerleşik dine bile bir şey katmış görünür, öylesine eserin heybeti tanrıya denk düşmüştür. Gerçekliğe en iyi Lysippos ile Praksiteles'in yaklaştığını söylerler. Demetrios ise bu konuda aşırıya kaçtığı için kınanır; güzellikten çok benzerliğe düşkündü.

12.10.9

Phidias tamen diis quam hominibus efficiendis melior artifex creditur in ebore vero longe citra aemulum, vel si nihil nisi Minervam Athenis aut Olympium in Elide Iovem fecisset, cuius pulchritudo adiecisse aliquid etiam receptae religioni videtur; adeo maiestas operis deum aequavit. ad veritatem Lysippum ac Praxitelen accessisse optime adfirmant. nam Demetrius tanquam nimius in ea reprehenditur et fuit similitudinis quam pulchritudinis amantior.

12.10.10Konuşmaya gelince, türlerine bakmak istersen neredeyse beden biçimleri kadar yaratılış biçimi bulursun. Ama bazı konuşma türleri vardı ki zamanlarının şartları yüzünden daha kaba kalmışlardı, gerçi başka bakımlardan şimdiden büyük bir yaratılış gücü gösteriyorlardı. Bunlara Laeliusları, Africanusları, Catoları, Gracchusları koyalım; onlara Polygnotoslar ya da Kallonlar diyebilirsin. O orta biçimi de Lucius Crassus ile Quintus Hortensius temsil etsin.

12.10.10

in oratione vero si species intueri velis, totidem paene reperias ingeniorum quot corporum formas. sed fuere quaedam genera dicendi condicione temporum horridiora, alioqui magnam iam ingenii vim prae se ferentia. hinc sint Laelii, Africani, Catones etiam Gracchique, quos tu licet Polygnotos vel Callonas appelles. mediam illam formam teneant L. Crassus, Q. Hortensius.

12.10.11Sonra zamanca birbirinden pek uzak olmayan hatiplerin büyük bir bolluğu çiçek açsın. Burada Caesar'ın gücünü, Caelius'un yaratılışını, Calidius'un inceliğini, Pollio'nun özenini, Messala'nın vakarını, Calvus'un saflığını, Brutus'un ağırbaşlılığını, Sulpicius'un keskinliğini, Cassius'un acılığını buluruz; kendi gördüklerimiz arasında da Seneca'nın bolluğunu, Africanus'un gücünü, Afer'in olgunluğunu, Crispus'un tatlılığını, Trachalus'un sesini, Secundus'un zarafetini.

12.10.11

tum deinde efflorescat non multum inter se distantium tempore oratorum ingens proventus. hic vim Caesaris, indolem Caelii, subtilitatem Calidii, diligentiam Pollionis, dignitatem Messalae, sanctitatem Calvi, gravitatem Bruti, acumen Sulpicii, acerbitatem Cassii reperiemus; in iis etiam, quos ipsi vidimus, copiam Senecae, vires Africani, maturitatem Afri, iucunditatem Crispi, sonum Trachali, elegantiam Secundi.

12.10.12Marcus Tullius'u ise birçok sanat dalında öne çıkan o Euphranor gibi değil, her alanda övülen her şeyde en üstün olan biri olarak görürüz. Yine de kendi zamanının insanları ona saldırmaya cüret ediyorlardı: fazla şişkin, Asyacı ve taşkın diyorlardı; tekrarlarda aşırı, nüktelerinde zaman zaman soğuk, diziminde kırık dökük ve oynak, hatta (Tanrı esirgesin) bir erkeğe yakışmayacak kadar yumuşak diyorlardı.

12.10.12

at M. Tullium non illum habemus Euphranorem circa plures artium species praestantem, sed in omnibus, quae in quoque laudantur, eminentissimum. quem tamen et suorum homines temporum incessere audebant ut tumidiorem et Asianum et redundantem et in repetitionibus nimium et in salibus aliquando frigidum et in compositione fractum, exultantem ac paene, quod procul absit, viro molliorem;

12.10.13Triumvirlerin ölüm listesiyle can verdikten sonra ise ondan nefret edenler, onu kıskananlar, onunla yarışanlar, hatta o günün iktidarına dalkavukluk edenler, artık cevap veremeyecek olan bu adama her yandan saldırdılar. Yine de bugün bazılarınca kuru ve cansız sayılan bu adam, düşmanlarının ağzında bile ancak çiçeklerinin fazlalığı ve yaratılışının taşkınlığı yüzünden kötü anılabildi. İkisi de yanlıştır; ama yalan söylemek için ikincisi daha yakın bir fırsattı.

12.10.13

postea vero quam triumvirali proscriptione consumptus est, passim qui oderant, qui invidebant qui aemulabantur, adulatores etiam praesentis potentiae non responsurum inuaserunt. ille tamen, qui ieiunus a quibusdam et aridus habetur, non aliter ab ipsis inimicis male audire quam nimiis floribus et ingenii affluentia potuit. falsum utrumque, sed tamen ilia mentiendi propior occasio.

12.10.14Onu en çok sıkıştıranlar ise Attikalıların taklitçisi görünmeye can atanlardı. Bu takım, sanki bir gizli ayine girmiş gibi, onu bir yabancı, o kurallara yeterince inanmayan ve bağlanmayan biri diye kovaladı; bugün de kuru, özsüz ve kansız olmaları bundandır.

12.10.14

praecipue vero presserunt eum, qui videri Atticorum imitatores concupierant. haec manus quasi quibusdam sacris initiata ut alienigenam et parum superstitiosum devinctumque illis legibus insequebatur; unde nunc quoque aridi et exsuci et exangues.

12.10.15Çünkü bunlar kendi cılızlıklarını, ona en zıt şeyin, yani sağlığın adıyla örten kimselerdir; belagatin daha parlak gücüne, güneşe dayanamaz gibi dayanamadıkları için büyük bir adın gölgesine gizlenirler. Cicero onlara birçok yerde ve uzun uzun kendisi cevap verdiği için, bu konuda kısa kesmek benim için daha güvenli olacak.

12.10.15

hi sunt enim, qui suae imbecillitati sanitatis appellationem, quae est maxime contraria, obtendant; qui, quia clariorem vim eloquentiae velut solem ferre non possunt, umbra magni nominis delitescunt. quibus quia multa et pluribus locis Cicero ipse respondit, tutior mihi de hoc disserendi brevitas erit.

12.10.16Attikalılarla Asyacılar arasındaki o ayrım eskidir: bunlar sıkı ve sağlam, ötekiler şişkin ve boş sayılırdı; bunlarda hiçbir şey fazla değildi, ötekilerde ise en çok muhakeme ve ölçü eksikti. Aralarında Santra'nın da bulunduğu bazıları bunun şöyle olduğunu düşünür: Yunanca yavaş yavaş Asya'nın yakın şehirlerine yayılırken, dili henüz yeterince bilmeyenler belagate heves etmiş, bu yüzden kendi adlarıyla söylenebilecek şeyleri dolambaçla anlatmaya başlamış, sonra da bunda direnmişler.

12.10.16

et antiqua quidem illa divisio inter Atticos atque Asianos fuit, cum hi pressi et integri, contra inflati illi et inanes haberentur, in his nihil superflueret, illis iudicium maxime ac modus deesset. quod quidam, quorum et Santra est, hoc putant accidisse, quod, paulatim sermone Graeco in proximas Asiae civitates influente, nondum satis periti loquendi facundiam concupierint, ideoque ea, quae proprie signari poterant, circuitu coeperint enuntiare ac deinde in eo perseverarint.

12.10.17Bana ise konuşmadaki farkı hem konuşanların hem dinleyenlerin tabiatı yaratmış gibi geliyor: incelmiş ve keskin zevkli Attikalılar boş ya da taşkın hiçbir şeye katlanmazdı; zaten daha kabarık ve gösterişçi olan Asya halkı ise konuşmada da daha boş bir şan sevdasıyla şişmişti.

12.10.17

mihi autem orationis differentiam fecisse et dicentium et audientium naturae videntur, quod Attici limati quidam et emuncti nihil inane aut redundans ferebant, Asiana gens tumidior alioqui atque iactantior vaniore etiam dicendi gloria inflate est.

12.10.18Bu ayrımı yapanlar sonradan üçüncü bir tür eklediler: Rodos türü. Bunun sanki orta ve ikisinin karışımı olduğunu söylerler; çünkü Rodoslular ne Attikalılar gibi sıkı ne Asyacılar gibi bol konuşur; öyle ki bir yanları halklarından, bir yanları da kurucularından gelir gibidir.

12.10.18

tertium mox, qui haec dividebant, adiecerunt genus Rhodium, quod velut medium esse atque ex utroque mixtum volunt; neque enim Attice pressi neque Asiane sunt abundantes, ut aliquid habere videantur gentis, aliquid auctoris.

12.10.19Çünkü sürgün yeri olarak burayı seçen Aiskhines Atina'nın çalışmalarını oraya taşıdı; bunlar da iklimle ve toprakla soysuzlaşan bazı ekinler gibi o Attika tadını yabancı bir tatla karıştırdı. Bu yüzden bazıları ağır ve gevşek, ama ağırlıktan yoksun olmayan, ne saf pınarlara ne bulanık sellere, durgun göletlere benzeyen hatipler sayılır.

12.10.19

Aeschines enim, qui hunc exilio delegerat locum, intulit eo studia Athenarum, quae, velut sata quaedam caelo terraque degenerant, saporem illum Atticum peregrino miscuerunt. lenti ergo quidam ac remissi, non sine pondere tamen neque fontibus puris neque torrentibus turbidis, sed lenibus stagnis similes habentur.

12.10.20Öyleyse Attikalıların türünün açık ara en iyisi olduğundan kimse şüphe etmeyecektir. Bunlarda ortak bir şey olduğu gibi (keskin ve temiz bir yargı), yaratılışların da pek çok biçimi vardır.

12.10.20

nemo igitur dubitaverit, longe esse optimum genus Atticorum. in quo ut est aliquid inter ipsos commune, id est indicium acre tersumque, ita ingeniorum plurimae formae.

12.10.21Bu yüzden, yalnız sade, berrak ve anlamlı olan, ama belagatte bir tür tutumlulukla yetinen ve elini hep cübbesinin içinde tutan hatiplerin Attikalı olduğuna inananlar bence çok yanılıyorlar. Peki bu Attikalı kim olacak? Lysias olsun; çünkü bu adı sevenler en çok onu benimser. Hiç değilse bizi Kokkos'a ve Andokides'e kadar geri göndermezler. Yine de sormak isterim: Isokrates Attikaca konuşmuş mudur?

12.10.21

quapropter milii falli multum videntur, qui solos esse Atticos credunt tenues et lucidos et significantes sed quadam eloquentiae frugalitate contentos ac semper manum intra pallium continentes. nam quis erit hic Atticus? sit Lysias; hunc enim amplectuntur amatores istius nominis modum. non igitur iam usque ad Coccum et Andocidem remittemur. interrogare tamen velim, an Isocrates Attice dixerit.

12.10.22Çünkü Lysias'a bundan daha uzak bir şey yoktur. "Hayır" diyecekler. Ama onun okulu hatiplerin önde gelenlerini yetiştirdi. Daha benzer birini arayalım. Hypereides Attikalı mıdır? Elbette; ama hazza daha çok yer verdi. Pek çoklarını geçiyorum: Lykurgos'u, Aristogeiton'u ve onlardan öncekiler İsaios'u, Antiphon'u; bunlar için, insanlar için söylendiği gibi, cinsçe birbirlerine benzer, türce farklıdırlar diyebilirsin. Ya az önce andığımız Aiskhines?

12.10.22

nihil enim tam est Lysiae diversum. negabunt . At eius schola principes oratorum dedit. quaeratur similius aliquid. Hyperides Atticus? certe , at plus indulsit voluptati. transeo plurimos, Lycurgum, Aristogitona et his priores Isaeum, Antiphonta; quos ut homines inter se genere similes, differentes dixeris specie. quid ille, cuius modo fecimus mentionem, Aeschines?

12.10.23Bunlardan daha geniş, daha cesur, daha yüce değil midir? Ya nihayet Demosthenes? O sade ve ihtiyatlı hatiplerin hepsini güçte, yücelikte, atılımda, süste ve dizimde geçmedi mi? Yeri geldiğinde yükselmez mi? Figürlerden zevk almaz mı? İstiarelerle parlamaz mı? Kurmaca konuşmalarla susanlara ses vermez mi?

12.10.23

nonne his latior et audentior et excelsior? quid denique Demosthenes? non cunctos illos tenues et circumspectos vi, sublimitate, impetu, cultu, conpositione superavit? non insurgit locis? non figuris gaudet? non translationibus nitet? non oratione ficta dat tacentibus vocem?

12.10.24Marathon'da ve Salamis'te ölen devlet savunucuları adına ettiği o meşhur yemin, hocasının Platon olduğunu yeterince açık göstermez mi? Peki çoğu zaman ilahî bir soluğa kapılmış kâhinlere benzetilmesi gereken Platon'a Asyacı mı diyeceğiz? Ya Perikles? Komedi şairlerinin ona söverken yıldırımlara ve gök gürültüsüne benzettiği adamın Lysias'ın inceliğine benzediğine mi inanacağız? Öyleyse neden

12.10.24

non illud iusiurandum per caesos in Marathone ac Salamine propugnatores rei publicae satis manifesto docet praeceptorem eius Platonem fuisse? quem ipsum num Asianum appellabimus plerumque instinctis divino spiritu vatibus comparandum? quid Periclea? similemne credemus Lysiacae gracilitati, quem fulminibus et caelesti fragori comparant comici, dum illi conviciantur? quid est igitur,

12.10.25Attika tadını ancak çakılların arasından ince bir damarla akanlarda buluyor, kekik kokusunun ancak orada tüttüğünü söylüyorlar? Sanırım bunlar o sınırlar içinde daha verimli bir toprak ya da daha bereketli bir ekin bulsalar, aldığından fazla tohum geri verdiği için onun Attika toprağı olduğunu inkâr ederlerdi; çünkü Menandros bu toprağın bu dürüstlüğüyle alay eder.

12.10.25

cur in iis demum, qui tenui venula per calculos fluunt, Atticum saporem putent, ibi demum thymum redolere dicant? quos ego existimo, si quod in iis finibus uberius invenerint solum fertilioremve segetem, negaturos Atticam esse, quod plus, quam acceperit, seminis reddat, quia hanc eius terrae fidem Menander eludit.

12.10.26Bunun gibi, bugün biri Demosthenes'in o en büyük hatip olarak sahip olduğu meziyetlere, ister kendi tabiatı ister şehrinin kanunu yüzünden onda eksik görünen bir şeyi, örneğin duyguları daha coşkuyla harekete geçirmeyi eklerse, "Demosthenes bunu yapmadı" diyeni mi dinleyeceğim? Ritmi daha uygun bir cümle çıkarsa (belki çıkamaz, ama yine de çıkarsa) bu Attikaca olmayacak mı? Bu ad hakkında daha iyi düşünsünler ve Attikaca konuşmanın en iyi biçimde konuşmak olduğuna inansınlar.

12.10.26

ita nunc, si quis ad eas Demosthenis virtutes, quas ille summus orator habuit, tamen quae defuisse ei sive ipsius natura seu lege civitatis videntur, adiecerit, ut adfectus concitatius moveat, audiam dicentem, non fecit hoc Demosthenes? et si quid numeris exierit aptius (fortasse non possit, sed tamen si quid exierit) non erit Atticum? melius de hoc nomine sentiant credantque Attice dicere esse optime dicere.

12.10.27Yine de bu kanaatte direnenlerden Yunanlara daha kolay katlanırım. Latin belagati bana buluşta, düzenlemede, tedbirde ve bu türden öteki sanatlarda Yunan belagatine benzer, hatta düpedüz onun öğrencisi gibi görünür; ama söyleyişte taklide pek yer bulamaz. Çünkü daha seslerinde bile hemen daha serttir: Yunanların en tatlı iki harfi, biri ünlü öbürü ünsüz (Y ile Z), bizde yoktur ve onlarda bunlardan daha tatlı ses veren harf yoktur; onların adlarını kullandığımız her seferde bu harfleri ödünç almayı âdet edinmişizdir.

12.10.27

atque in hac tamen opinione perseverantes Graecos magis tulerim. Latina mihi facundia, ut inventione, dispositione, consilio, ceteris huius generis artibus similis Graecae ac prorsus discipula eius videtur, ita circa rationem eloquendi vix habere imitationis locum. namque est ipsis statim sonis durior, quando et iucundissimas ex Graecis litteras non habemus, vocalem alteram, alteram consonantem, quibus nullae apud eos dulcius spirant; quas mutuari solemus, quotiens illorum nominibus utimur.

12.10.28Bu olunca konuşma, nasıl oluyorsa, hemen daha neşeli bir parıltıyla güler; Zephyri ve zopyri kelimelerinde olduğu gibi. Bunlar bizim harflerimizle yazılsa boğuk ve barbarca bir şey çıkar; o harflerin yerine sanki Yunancanın bilmediği hüzünlü ve kaba harfler geçer.

12.10.28

quod cum contingit, nescio quomodo hilarior protinus renidet oratio, ut in Zephyris et zopyris . quae si nostris litteris scribantur, surdum quiddam et barbarum efficient, et velut in locum earum succedunt tristes et horridae, quibus Graecia caret.

12.10.29Çünkü harflerimizin altıncısı (F) neredeyse insan sesiyle değil, hatta hiç sesle değil, dişlerin aralığından üflenerek çıkarılır. Ardından bir ünlü gelse bile bir bakıma sarsılmış gibidir; bir ünsüzle birleşip onu kırdığında ise (frangit kelimesinin kendisinde olduğu gibi) çok daha kaba olur. Servum ve cervum derken kullandığımız Aiol harfinin biçimini reddetmiş olsak da sesi yine peşimizi bırakmaz.

12.10.29

nam et illa, quae est sexta nostrarum, paene non humana voce vel omnino non voce potius inter discrimina dentium efflanda est; quae, etiam cum vocalem proxima accipit, quassa quodammodo, utique quotiens aliquam consonantium frangit, it in hoc ipso frangit, multo fit horridior. Aeolicae quoque litterae, qua servum ceruumque dicimus, etiamsi forma a nobis repudiata est, vis tamen nos ipsa persequitur.

12.10.30Heceleri sertleştiren bir harf daha vardır (Q): ancak kendisinden sonra gelen ünlüyü bağlamaya yarar, başka yerde gereksizdir; equos ve aequum kelimelerini onunla yazarız. Üstelik bu iki ünlü de Yunancada hiç olmayan bir ses çıkarır ve bu yüzden onların harfleriyle yazılamaz. Ya şu? Pek çok kelimeyi sanki böğüren o M harfiyle bitiririz; Yunancada hiçbir kelime bu harfle bitmez. Onlar onun yerine hoş ve özellikle sonda âdeta çınlayan ny harfini koyarlar; bu harf bizde kapanışlarda pek nadirdir. Ya şu? Hecelerimiz B ve D harflerine öyle sert dayanır ki en eskiler değilse de eskilerin pek çoğu bunu yumuşatmaya çalıştı: yalnız abversa yerine aversa diyerek değil, B ile biten öneke kendisi de ahenksiz olan S'yi ekleyerek de.

12.10.30

duras et illa syllabus facit, quae ad coniungendas demum subiectas sibi uocalis est utilis, alias supervacua, ut equos hac et aequum scribimus; cum etiam ipsae hae vocales duae efficiant sonum, qualis apud Graecos nullus est, ideoque scribi illorum litteris non potest. quid? quod pleraque nos illa quasi mugiente M littera cludimus in quam nullum Graece verbum cadit: at illi ny iucundam et in fine praecipue quasi tinnientem illius loco ponunt, quae est apud nos rarissima in clausulis. quid? quod syllabae nostrae in B litteram et D innituntur adeo aspere, ut plerique non antiquissimorum quidem, sed tamen veterum mollire temptaverint non solum aversa pro abversis dicendo, sed et in praepositione B litterae absonam et ipsam S subiciendo.

12.10.33Vurgularımız da hem bir tür katılık hem de tekdüzelik yüzünden daha az tatlıdır; çünkü son hece ne tiz vurguyla yükselir ne de inip çıkan vurguyla dolanır, her zaman bir ya da iki pes heceye düşer. Bu yüzden Yunanca Latinceden o kadar tatlıdır ki şairlerimiz bir şiirin tatlı olmasını istedikleri her seferde onu Yunanca adlarla süslerler.

12.10.33

sed accentus quoque, cum rigore quodam, tum similitudine ipsa, minus suaves habemus, quia ultima syllaba nec acuta unquam excitatur nec flexa circumducitur, sed in gravem vel duas graves cadit semper. itaque tanto est sermo Graecus Latino iucundior, ut nostri poetae, quotiens dulce carmen esse voluerint, illorum id nominibus exornent.

12.10.34Bundan da ağır basan bir şey var: pek çok şeyin adı yoktur, bu yüzden onları ya istiareyle ya da dolambaçla anlatmak zorunda kalırız; adı olan şeylerde bile büyük bir yoksulluk bizi çok sık aynı kelimelere döndürür. Yunanlarda ise yalnız kelimelerin değil, birbirinden farklı lehçelerin de bolluğu vardır.

12.10.34

his ilia potentiora, quod res plurimae carent appellationibus, ut eas necesse sit transferre aut circumire; etiam in iis, quae denominata sunt, summa paupertas in eadem nos frequentissime revolvit; at illis non verborum modo, sed linguarum etiam inter se differentium copia est.

12.10.35Bu yüzden Latinlerden Attika dilinin o zarafetini bekleyen, bana söyleyişte aynı tatlılığı ve eşit bolluğu versin. Bu bize verilmemişse, düşüncelerimizi elimizdeki kelimelere uyduracağız ve şeylerin aşırı inceliğini, daha yağlı demeyeyim ama hiç değilse daha güçlü kelimelerle karıştırmayacağız; yoksa iki meziyet de bu karışıklığın içinde kaybolur.

12.10.35

quare qui a Latinis exiget illam gratiam sermonis Attici, det mihi in eloquendo eandem iucunditatem et parem copiam. quod si negatum est, sententias aptabimus iis vocibus quas habemus, nec rerum nimiam tenuitatem, ut non dicam pinguioribus, fortioribus certe verbis miscebimus, ne virtus utraque pereat ipsa confusione.

12.10.36Çünkü dil bize ne kadar az yardım ediyorsa, şeylerin buluşuyla o kadar çok savaşmalıyız. Yüce ve çeşitli düşünceler bulunup çıkarılsın. Bütün duygular harekete geçirilmeli, konuşma istiarelerin parlaklığıyla aydınlatılmalıdır. Onlar kadar ince olamayız; daha güçlü olalım. İncelikte yeniliyoruz; ağırlıkla üstün gelelim. Kelimelerin yerindeliği onlarda daha kesindir; bollukla yenelim.

12.10.36

nam quo minus adiuvat sermo, rerum inventione pugnandum est. sensus sublimes variique eruantur. permovendi omnes adfectus erunt, oratio translationum nitore illuminanda. non possumus esse tam graciles: simus fortiores. subtilitate vincimur: valeamus pondere. proprietas penes illos est certior: copia vincamus.

12.10.37Yunanların daha küçük yaratılışlarının bile kendi limanları vardır; biz ise çoğu zaman daha büyük yelkenlerle ilerleriz, yelkenlerimizi daha güçlü bir rüzgâr şişirsin. Yine de her zaman açık denizde gitmeyeceğiz; ara sıra kıyıları da izlemek gerekir. Onlar her sığlıktan kolayca geçerler; ben ise biraz, ama çok fazla olmamak üzere, daha derin bir yer bulacağım ki kayığım oturmasın.

12.10.37

ingenia Graecorum etiam minora suos portus habent: nos plerumque maioribus velis mouemur, validior spiritus nostros sinus tendat; non tamen alto semper feremur, nam et litora interim sequenda sunt. illis facilis per quaelibet vada accessus; ego aliquid, non multo tamen, altius, in quo mea cumba non sidat, inveniam.

12.10.38Çünkü Yunanlar bu daha ince ve sıkı türde daha iyiyse, biz de yalnız bunda yeniliyorsak ve bu yüzden komedide onlarla yarışmıyorsak, konuşmanın bu kısmı yine de büsbütün bırakılmamalı, elimizden geldiğince iyi işlenmelidir. Şeylerin ölçüsünde ve seçiminde onlara benzeyebiliriz; kelimelerin kendilerinde bulunmayan zarafet ise dışarıdan katılan bir tatla sağlanmalıdır.

12.10.38

neque enim, si tenuiora haec ac pressiora Graeci melius, in eoque vincimur solo et ideo in comoediis non contendimus, prorsus tamen omittenda pars haec orationis, sed exigenda ut optime possumus; possumus autem rerum et modo et iudicio esse similes, verborum gratia, quam in ipsis non habemus, extrinsecus condienda est.

12.10.39Marcus Tullius özel davalarda keskin, gösterişsiz ve ölçüyü aşmayan bir hatip değil midir? Marcus Calidius'ta bu meziyet göze çarpmaz mı? Scipio, Laelius, Cato söyleyişte âdeta Romalıların Attikalıları değil miydi? Kendisinden daha iyisi olamayacak bir şey kime yetmez?

12.10.39

an non in privatis et acutus et indistinctus et non super modum elatus M. Tullius? non in M. Calidio insignis haec virtus? non Scipio, Laelius, Cato in eloquendo uelut Attici Romanorum fuerunt? cui porro non satis est, quo nihil esse melius potest?

12.10.40Bazıları da gündelik konuşmaya, yani dostlarımızla, eşlerimizle, çocuklarımızla, kölelerimizle konuştuğumuz, gönlümüzden geçeni dile getirmekle yetinen, uzaktan getirilmiş ve emek verilmiş hiçbir şey aramayan konuşmaya en çok benzeyenden başka tabiî bir belagat olmadığını düşünür. Buna ne eklenirse yapmacığa ve konuşmada hırslı bir gösterişe ait olduğunu, gerçeklikten uzak ve sırf kelimeler uğruna uydurulmuş olduğunu söylerler; oysa tabiat kelimelere tek bir vazife vermiştir: düşüncelere hizmet etmek.

12.10.40

adhuc quidam nullam esse naturalem putant eloquentiam, nisi quae sit cotidiano sermoni simillima, quo cum amicis, coniugibus, liberis, servis loquamur, contento promere animi voluntatem nihilque arcessiti et elaborati requirente; quidquid huc sit adiectum, id esse adfectationis et ambitiosae in loquendo iactantiae, remotum a veritate fictumque ipsorum gratia verborum, quibus solum natura sit officium attributum, servire sensibus:

12.10.41Atletlerin bedenleri de idmanla ve belli bir beslenme düzeniyle daha güçlü hâle gelse de, bu yüzden tabiî değildir ve insanlara verilmiş olan görünüşten uzaklaşır, derler. "Herkese kendi adı verilmişken" diye sorarlar, "şeyleri dolambaçla ve istiarelerle, yani ya daha çok ya da yabancı kelimelerle göstermenin ne anlamı var?"

12.10.41

sicut athletarum corpora, etiamsi validiora fiant exercitatione et lege quadam ciborum, non tamen esse naturalia atque ab illa specie, quae sit concessa hominibus, abhorrere. quid enim, inquiunt, attinet circuitu res ostendere et translationibus, id est aut pluribus aut alienis verbis, cum sua cuique sint adsignata nomina?

12.10.42Nihayet en eski hatiplerin en çok tabiata uygun konuştuğunu ileri sürerler; sonradan gelenler şairlere daha çok benzemiş, daha ölçülü de olsa aynı yoldan giderek yanlış ve yerinde olmayan şeyleri meziyet saymışlardır. Bu tartışmada biraz gerçek payı vardır; bu yüzden bazılarının yaptığı kadar yerinde ve herkesçe kullanılan kelimelerden uzaklaşmamak gerekir.

12.10.42

denique antiquissimum quemque maxime secundum naturam dixisse contendunt: mox poetis similiores exstitisse, etiamsi parcius, simili tamen ratione, falsa et impropria virtutes ducentes. qua in disputatione nonnihil veri est, ideoque non tam procul, quam fit a quibusdam, recedendum a propriis atque communibus.

12.10.43Yine de biri, dizim bahsinde söylediğim gibi, zorunlu olana (ki ondan aşağısı yoktur) daha iyi bir şey eklerse, bu iftirayla kınanmamalıdır. Çünkü bana göre halkın dilinin bir tabiatı, belagatli bir adamın konuşmasının başka bir tabiatı vardır. Bu adama şeyleri yalnız bildirmek yetseydi, kelimelerin yerindeliğinin ötesinde hiçbir şeye emek vermezdi; ama hoşa gitmesi, harekete geçirmesi, dinleyenin ruhunu pek çok hâle sürüklemesi gerektiğinden, aynı tabiatın bize verdiği bu yardımcıları da kullanacaktır.

12.10.43

si quis tamen, ut in loco dixi compositionis, ad necessaria, quibus nihil minus est, aliquid melius adiecerit, non erit hac calumnia reprehendendus. nam mihi aliam quandam videtur habere naturam sermo vulgaris, aliam viri eloquentis oratio; cui si res modo indicare satis esset, nihil ultra verborum proprietatem elaboraret; sed cum debeat delectare, movere, in plurimas animum audientis species impellere, utetur his quoque adiutoriis, quae sunt ab eadem nobis concessa natura.

12.10.44Çünkü kasları idmanla sıkılaştırmak, gücü artırmak ve renk kazanmak da tabiîdir. Bu yüzden her millette biri ötekinden daha belagatli ve söyleyişte daha tatlı sayılır (böyle olmasaydı herkes eşit olurdu); aynı insanlar da farklı şeyler hakkında farklı konuşur ve kişiler arasındaki farkları gözetir. Böylece kim konuşarak ne kadar çok şey başarıyorsa belagatin tabiatına o kadar uygun konuşur.

12.10.44

nam et lacertos exercitatione constringere et augere vires et colorem trahere naturale est. ideoque in omnibus gentibus alius alio facundior habetur et eloquendo dulcis magis (quod si non eveniret, omnes pares essent); at idem homines aliter de re alia loquuntur et servant personarum discrimina. ita , quo quisque plus efficit dicendo, hoc magis secundum naturam eloquentiae dicit.

12.10.45Bu yüzden zamanlara ve daha parlak, daha özenli bir şey isteyen kulaklara da biraz pay verilmesi gerektiğini düşünenlere de pek karşı çıkmam. Hatibin yalnız Cato'dan ve Gracchuslardan öncekilere değil, bunların kendilerine bile bağlanmaması gerektiğini düşünürüm. Marcus Tullius'un da böyle yaptığını görüyorum: en çok faydaya, ama bir parça da hoşa gitmeye pay veriyordu; kendi işini gördüğünü söylerken asıl davacının işini görüyordu.

12.10.45

quapropter ne illis quidem nimium repugno, qui dandum putant nonnihil etiam temporibus atque auribus nitidius aliquid atque adfectius postulantibus. itaque non solum ad priores Catone Gracchisque, sed ne ad hos quidem ipsos oratorem adligandum puto. atque id fecisse M. Tullium video, ut cum plurimum utilitati, tum partem quandam delectationi daret; cum et suam se rem agere diceret, ageret autem maxime litigatoris.

12.10.46Çünkü hoşa gitmesinin kendisiyle fayda sağlıyordu. Onun hazlarına ekleyebileceğim hiçbir şey bulamıyorum; ancak bizim daha çok vecize söylememiz eklenebilir. Bu da, davanın işlenişine ve konuşmanın otoritesine zarar vermeden yapılabilir, yeter ki bu parıltılar sık ve kesintisiz olup birbirini gölgelemesin. Ama bu kadar boyun eğdikten sonra kimse beni daha ileri sürüklemesin.

12.10.46

nam hoc ipso proderat, quod placet. ad cuius voluptates nihil equidem quod addi possit invenio, nisi ut sensus nos quidem dicamus plures. neque enim non fieri potest salva tractatione causae et dicendi auctoritate, si non crebra hac lumina et continua fuerint et invicem offecerint. sed me hactenus cedentem nemo insequatur ultra.

12.10.47Zamana şu kadarını veriyorum: cübbe kaba ve tüylü olmasın, ama ipekten de olmasın; saç taranmamış olmasın, ama basamak basamak ve halka halka kıvrılmış da olmasın. Üstelik işi lükse ve şehvete vardırmazsan, daha saygın olan şeyler aynı zamanda daha gösterişlidir.

12.10.47

do tempori, ne hirta toga sit, non ut serica; ne intonsum caput, non ut in gradus atque anulos comptum, cum eo quod, si non ad luxuriam ac libidinem referas, eadem speciosiora quoque sint, quae honestiora.

12.10.48Öte yandan halkın vecize dediği, eskilerin ve özellikle Yunanların kullanmadığı şeyin (Cicero'da ise buluyorum), yeter ki konuyu içinde tutsun, bolluğuyla taşmasın ve zafere baksın, faydalı olduğunu kim inkâr eder? Vecizeler ruhu vurur, çoğu zaman tek darbeyle sarsar, kısalıkları yüzünden akılda daha çok kalır ve hoşa giderek ikna eder.

12.10.48

ceterum hoc, quod vulgo sententias vocamus, quod veteribus praecipueque Graecis in usu non fuit (apud Ciceronem enim invenio), dum rem contineant et copia non redundent et ad victoriam spectent, quis utile neget? feriunt animum et uno ictu frequenter impellunt et ipsa brevitate magis haerent et delectatione persuadent.

12.10.49Ama bazıları, bu daha canlı parıltıları konuşurken kullanmaya izin verse bile, yazılan konuşmalardan çıkarılmaları gerektiğini düşünür. Bu yüzden bu konuyu da dokunmadan bırakmamalıyım. Çünkü âlimlerin pek çoğu konuşmanın yolunun başka, yazmanın yolunun başka olduğunu düşünmüştür: bu yüzden dava görmede çok ünlü olan bazıları, Perikles ve Demades gibi, sonraki kuşaklara kalıcı hiçbir yazı bırakmamış; öte yandan yazmakta en iyi olan başkaları, Isokrates gibi, dava görmeye elverişli olmamıştır.

12.10.49

at sunt qui haec excitatiora lumina, etiamsi dicere permittant, a componendis tamen orationibus excludenda arbitrentur. quocirca mihi ne Hic quidem locus intactus est omittendus; nam plurimi eruditorum aliam esse dicendi rationem, aliam scribendi putaverunt; ideoque in agendo clarissimos quosdam nihil posteritati mansurisque mox litteris reliquisse, ut Periclem, ut Demaden; rursus alios ad componendum optimos actionibus idoneos non fuisse, ut Isocraten;

12.10.50Üstelik dava görürken çoğu zaman daha çok atılım ve biraz serbestçe aranmış hazlar gerekir, çünkü bilgisiz kimselerin ruhlarını harekete geçirmek ve sürüklemek gerekir; ama kitaplara emanet edilip örnek olsun diye yayımlanan şeyin temiz, cilalı, kanuna ve kurala göre düzenlenmiş olması gerekir, çünkü âlimlerin eline geçer ve sanatın yargıçları olarak sanatkârları bulur.

12.10.50

praeterea in agendo plus impetus plerumque et petitas vel paulo licentius voluptates, commovendos enim esse ducendosque animos imperitorum; at quod libris dedicatum in exemplum edatur, id tersum ac limatum et ad legem ac regulam conpositum esse oportere, quia veniat in manus doctorum et iudices artis habeat artifices.

12.10.51Hatta o ince hocalar (kendilerini ve pek çoklarını ince olduklarına inandırmışlardır) örneğin konuşmaya, entimemin yazmaya daha uygun olduğunu öğrettiler. Bana göre iyi konuşmak ve iyi yazmak bir ve aynı şeydir; yazılı konuşma da yapılmış bir duruşmanın hatırasından başka bir şey değildir. Bu yüzden, bence, bütün meziyetlere sahip olmalıdır; meziyetler diyorum, kusurlar değil. Çünkü bilgisizlerin bazen kusurlu şeyleri beğendiğini biliyorum.

12.10.51

quin illi subtiles (ut sibimet ac multis persuaserunt) magistri παράδειγμα dicendo, ἐνθύμημα scribendo esse aptius tradiderunt. mihi unum atque idem videtur bene dicere ac bene scribere, neque aliud esse oratio scripta quam monumentum actionis habitae. itaque nullas non, ut opinor, debet habere virtutes, virtutes dico, non vitia. nam imperitis placere aliquando quae vitiosa sint, scio.

12.10.52Peki o zaman konuşma ile yazı neyle ayrılacak? Bana bilge yargıçlardan oluşan bir kurul versen, yalnız Cicero'nun değil, çok daha sıkı olan Demosthenes'in konuşmalarından da pek çok şeyi keserdim. Çünkü o zaman ne duyguları harekete geçirmek gerekir ne kulakları hazla okşamak; Aristoteles böyle dinleyicilerin önünde girişlerin bile gereksiz olduğunu düşünür; çünkü o bilgeler bunlarla sürüklenmez; konuyu yerinde ve anlamlı kelimelerle bildirmek, kanıtları toplamak yeter.

12.10.52

quo different igitur? quodsi mihi des consilium iudicum sapientium, perquam multa recidam ex orationibus non Ciceronis modo, sed etiam eius, qui est strictior multo, Demosthenis. neque enim adfectus omnino movendi erunt, nec aures delectatione mulcendae, cum etiam prooemia supervacua esse apud tales Aristoteles existimet; non enim trahentur his illi sapientes; proprie et significanter rem indicare, probationes colligere satis est.

12.10.53Ama yargıç olarak halk ya da halktan biri verildiyse ve hükmü çoğu zaman bilgisizler, hatta bazen köylüler verecekse, amaçladığımızı elde etmeye yarayacağına inandığımız her şey kullanılmalıdır; bunlar hem konuşurken ortaya konmalı hem yazarken gösterilmelidir, tabii nasıl konuşulması gerektiğini öğretmek için yazıyorsak.

12.10.53

cum vero iudex detur aut populus aut ex populo, laturique sint sententiam indocti saepius atque interim rustici, omnia quae ad obtinendum, quod intendimus, prodesse credemus adhibenda sunt; eaque et cum dicimus promenda et cum scribimus ostendenda sunt, si modo ideo scribimus, ut doceamus quomodo dici oporteat.

12.10.54Demosthenes ya da Cicero yazdıkları gibi dava görselerdi kötü mü görmüş olurlardı? Bu en üstün hatipleri yazılarından başka bir şeyle mi tanıyoruz? Öyleyse yazdıklarından daha iyi mi konuştular, daha kötü mü? Daha kötüyse, yazdıkları gibi konuşmaları gerekirdi; daha iyiyse, konuştukları gibi yazmaları gerekirdi.

12.10.54

an Demosthenes male sic egisset, ut scripsit, aut Cicero? aut eos praestantissimos oratores alia re quam scriptis cognoscimus? melius egerunt igitur an peius? nam si peius, sic potius oportuit dici, ut scripserunt; si melius, sic potius oportuit scribi, ut dixerunt.

12.10.55Peki ne yani? Hatip her zaman yazacağı gibi mi konuşacak? İmkân olursa, her zaman. Ama yargıcın verdiği sürenin kısalığı bazen engel olursa, söylenmesi gereken şeylerden çoğu kesilecektir; yayımlanan metin ise hepsini içerecektir. Yargıçların tabiatına göre söylenmiş şeyler ise sonrakilere aynen aktarılmayacaktır; yoksa zamanın gereği değil, hatibin tercihi gibi görünürler.

12.10.55

quid ergo? semper sic aget orator, ut scribet? si licebit, semper. si vero quando impediant brevitate tempora a iudice data, multum ex eo, quod oportuit dici, recidetur; editio habebit omnia. quae tamen secundum naturam iudicantium dicta sunt, non ita posteris tradentur, ne videantur propositi fuisse, non temporis.

12.10.56Çünkü yargıcın nasıl dinlemek istediği de çok önemlidir; Cicero'nun öğütlediği gibi, onun yüzü çoğu zaman konuşanın dümencisidir. Bu yüzden hoşa gittiğini anladığın şeylerin üzerinde durmalı, kabul görmeyecek şeylerden geri çekilmelisin. Dilin kendisi de yargıca en kolay öğretecek biçime uydurulmalıdır. Buna şaşmamalı; tanıkların kişiliğine göre bile bazı şeyler değiştirilir.

12.10.56

nam id quoque plurimum refert, quomodo audire iudex velit, atque eius vultus saepe ipse rector est dicentis, ut Cicero praecipit. ideoque instandum iis quae placere intellexeris, resiliendum ab iis quae non recipientur. sermo ipse, qui facillime iudicem doceat, aptandus. nec id mirum sit, cum etiam testium personis aliqua mutentur.

12.10.57Nitekim biri akıllıca davranmıştı: köylü bir tanığa Amphion'u tanıyıp tanımadığını sormuş, adam tanımadığını söyleyince adın başındaki h sesini atmış ve ikinci hecesini kısaltmıştı; meğer adam onu bu adla pek iyi tanıyormuş. Bu tür durumlar, bir şeyi yazılması gerektiği gibi söylemek mümkün olmadığında, bazen onun yazıldığından farklı söylenmesine yol açar.

12.10.57

prudenter enim, qui cum interrogasset rusticum testem, an Amphionem nosset, negante eo, detraxit aspirationem breviavitque secundam eius nominis syllabam, et ille eum sic optime norat. huiusmodi casus efficient, ut aliquando dicatur liter quam scribitur, cum dicere, quomodo scribendum est, non licet.

12.10.58Bir başka ayrım daha vardır; o da üç kısma ayrılır ve doğru konuşmanın türleri de birbirinden bununla ayırt edilebilir görünür. Birini sade tür olarak koyarlar (Yunanların iskhnon dediği), ötekini büyük ve güçlü tür olarak (hadron derler); üçüncüsünü kimileri ikisinin ortası diye, kimileri de süslü tür diye (buna anthēron derler) eklemiştir.

12.10.58

altera est divisio, quae in tres partes et ipsa discedit, qua discerni posse etiam recte dicendi genera inter se videntur. namque unum subtile, quod ἰσχνόν vocant, alterum grande atque robustum, quod ἁδρόν dicunt, constituunt; tertium alii, medium ex duobus, alii floridum (namque id ἀνθηρόν appellant) addiderunt.

12.10.59Bunlardan ilki kabaca öğretme, ikincisi harekete geçirme, üçüncüsü de, hangi adla anılırsa anılsın, hoşa gitme ya da başkalarının dediği gibi gönül kazanma vazifesini görür gibidir; öğretmede keskinlik, gönül kazanmada yumuşaklık, harekete geçirmede güç istenir. Bu yüzden sade türde özellikle anlatma ve ispat etme yolu bulunur; ama bu tür, öteki meziyetler çıkarılsa bile çoğu zaman kendi cinsinde eksiksizdir.

12.10.59

quorum tamen ea fere ratio est, ut primum docendi, secundum movendi, tertium illud, utrocumque est nomine, delectandi sire, ut alii dicunt, conciliandi praestare videatur officium; in docendo autem acumen, in conciliando lenitas, in movendo vis exigi videatur. itaque illo subtili praecipue ratio narrandi probandique consistet, sed saepe id etiam detractis ceteris virtutibus suo genere plenum.

12.10.60Orta tarz istiarelerde daha sık, figürlerde daha hoş, ara konularda sevimli, dizimde uyumlu, vecizelerde tatlı olacaktır; ama daha yumuşak akar: berrak, ama iki yanından yemyeşil kıyıların gölgelediği bir ırmak gibi.

12.10.60

medius hic modus et translationibus crebrior et figuris erit iucundior, egressionibus amoenus, compositione aptus, sententiis dulcis, lenior tamen ut amnis lucidus quidem sed uirentibus utrinque ripis inumbratus.

12.10.61Kayaları yuvarlayan, köprüye öfkelenen ve kendi kıyılarını kendi açan o hatip ise, bol ve sel gibi, karşı direnen yargıcı bile sürükleyecek ve onu kendisinin kaptırıp götürdüğü yere gitmeye zorlayacaktır. Bu hatip ölüleri de diriltecek, Appius Caecus'u dirilttiği gibi; onun ağzında vatanın kendisi de haykıracak ve bazen, Cicero'nun senatoda Catilina'ya karşı konuşmasındaki gibi, hatibe hitap edecektir.

12.10.61

at ille, qui saxa devolvat et pontem indignetur et ripas sibi faciat, multus et torrens iudicem vel nitentem contra feret cogetque ire, qua rapiet. hic orator et defunctos excitabit ut Appium Caecum, apud hunc et patria ipsa exclamabit, aliquandoque ut Ciceronem in oratione contra Catilinam in senatu alloquetur.

12.10.62Bu hatip konuşmasını büyütmelerle yükseltecek, abartmaya kadar da çıkacaktır: "Hangi Kharybdis bu kadar obur? Vallahi Okeanos'un kendisi bile." Bu parıltılar artık öğrencilerin bildiği şeylerdir. Bu hatip tanrıların kendilerini de neredeyse kendisiyle buluşup konuşmaya indirecektir: "Sizler, ey Alba tepeleri ve korulukları; sizler, diyorum, ey Albalıların yerle bir edilmiş sunakları, Roma halkının ayinlerine ortak ve onlarla yaşıt olan sunaklar." Bu hatip öfke de acıma da aşılayacak; o konuşurken yargıç tanrılara seslenecek, ağlayacak, bütün duygular arasında oraya buraya çekilerek onu izleyecek ve öğretilmeyi beklemeyecektir.

12.10.62

hic et amplificationibus extollet orationem, et in superlationem quoque erigetur. quae Charybdis tam vorax? et Oceanus medius fidius ipse. nota sunt enim iam studiosis haec lumina. hic deos ipsos in congressum prope suum sermonemque deducet: vos enim Albani tumuli atque luci; vos, inquam, Albanorum obrutae arae, sacrorum popli Romani sociae et aequales. hic iram, hic misericordiam inspirabit, hoc dicente iudex deos appellabit et flebit et per omnes adfectus tractatus huc atque illuc sequetur nec doceri desiderabit.

12.10.63Bu yüzden bu üç türden birini seçmek zorunlu olsaydı, başka bakımlardan da en güçlü olan ve en büyük davalara en uygun düşen bu türü hepsine tercih etmekte kim tereddüt ederdi?

12.10.63

quare si ex tribus his generibus necessario sit eligendum unum, quis dubitet hoc praeferre omnibus et validissimum alioqui et maximis quibusque causis accommodatissimum?

12.10.64Homeros da Menelaos'a kısa ama tatlı, yerinde (yani kelimelerde yanılmayan) ve gereksiz şeylerden arınmış bir belagat verdi; bunlar o ilk türün meziyetleridir. Nestor'un ağzından baldan tatlı bir sözün aktığını söyledi; elbette bundan büyük bir haz düşünülemez. Ama en yüksek belagati Odysseus'ta anlatmak isteyince ona hem sesin büyüklüğünü hem de kelimelerinin bolluğu ve atılımıyla kış karlarına denk bir konuşma gücü verdi.

12.10.64

nam et Homerus brevem quidem cum iucunditate et propriam, id enim est non deerrare uerbis, et carentem supervacuis eloquentiam Menelao dedit, quae sunt virtutes generis illius primi, et ex ore Nestoris dixit dulciorem melle profluere sermonem, qua certe delectatione nihil fingi maius potest; sed summam expressurus in Ulixe facundiam et magnitudinem illi vocis et vim orationis niuibus hibernis et copia verborum atque impetu parem tribuit.

12.10.65Bununla hiçbir ölümlü yarışamayacak; insanlar ona bir tanrıya bakar gibi bakacaktır. Eupolis'in Perikles'te hayran olduğu, Aristophanes'in yıldırımlara benzettiği güç ve hız budur; gerçek konuşma kabiliyeti budur.

12.10.65

cum hoc igitur nemo mortalium contendet; hunc ut deum homines intuebuntur. hanc vim et celeritatem in Pericle miratur Eupolis, hanc fulminibus Aristophanes comparat, haec est vere dicendi facultas.

12.10.66Ama belagat bu üç biçime hapsedilmiş de değildir. Çünkü ince ile güçlü arasına üçüncü bir şey konduğu gibi, bunların aralarında da mesafeler vardır; bunların kendi aralarında da ikisinden karışık, ikisinin ortasında duran bir şey bulunur.

12.10.66

sed neque his tribus quasi formis inclusa eloquentia est. nam ut inter gracile validumque tertium aliquid constitutum est, ita horum inter se intervalla sunt, atque inter haec ipsa mixtum quiddam ex duobus medium est eorum.

12.10.67Çünkü sade türden hem daha dolgun hem daha sade, şiddetli türden hem daha gevşek hem daha şiddetli bir şey bulunur; tıpkı o yumuşak türün de ya daha güçlüye yükselmesi ya da daha inceye inmesi gibi. Böylece neredeyse sayısız tür bulunur ve bunlar birbirinden en azından küçük bir farkla ayrılır. Nitekim dört rüzgârın genel olarak evrenin dört köşesinden estiğini öğrendik; oysa bunların arasında pek çok ara rüzgâr ve onların çeşitli adları, hatta bazı bölgelere ve ırmaklara has rüzgârlar da vardır.

12.10.67

nam et subtili plenius aliquid atque subtilius et vehementi remissius atque vehementius invenitur, ut illud lene aut ascendit ad fortiora aut ad tenuiora summittitur. ac sic prope innumerabiles species reperiuntur, quae utique aliquo momento inter se differant: sicut quattuor ventos generaliter a totidem mundi cardinibus accepimus flare, cum interim plurimi medii et eorum varia nomina et quidam etiam regionum ac fluminum proprii deprehenduntur.

12.10.68Müzisyenlerde de durum aynıdır: lirde beş ses belirledikten sonra tellerin o aralıklarını çok çeşitli seslerle doldururlar, araya koydukları seslerin arasına da başkalarını yerleştirirler; öyle ki o az sayıdaki geçişin pek çok basamağı olur.

12.10.68

eademque musicis ratio est, qui, cum in cithara quinque constituerunt sonos, plurima deinde varietate complent spatia illa nervorum, atque his, quos interposuerunt, inserunt alios, ut pauci illi transitus multos gradus habeant.

12.10.69Demek ki belagatin de daha çok yüzü vardır; ama hatibin hangisine göre kendini ayarlayacağını sormak çok aptalcadır, çünkü doğru olan her türün bir kullanımı vardır ve halkın konuşma türü dediği şey hatibe ait değildir. Hatip, konunun gerektirdiği gibi hepsini kullanacaktır; yalnız davaya göre değil, davanın kısımlarına göre de.

12.10.69

plures igitur etiam eloquentiae faces, sed stultissimum quaerere, ad quam se recturus sit orator, cum omnis species, quae modo recta est, habeat usum, atque id ipsum non sit oratoris, quod vulgo genus dicendi vocant. utetur enim, ut res exiget, omnibus, nec pro causa modo, sed pro partibus causae.

12.10.70Çünkü idam tehlikesindeki bir sanığı savunurken, miras davasında, yasaklama emirleri ve bahis taahhütleri hakkında, belli bir borç alacağı hakkında aynı biçimde konuşmayacağı, senatodaki görüş bildirmenin, halk toplantılarındaki konuşmanın ve özel danışmaların farklarını gözeteceği, kişilerin, yerlerin ve zamanların farkına göre pek çok şeyi değiştireceği gibi, aynı konuşma içinde de bir yerde bir türlü coşturacak, başka bir yerde başka türlü gönül kazanacak, öfkeyi ve acımayı aynı kaynaktan çekmeyecek, öğretmek için bir sanatı, harekete geçirmek için başka bir sanatı kullanacaktır.

12.10.70

nam ut non eodem modo pro reo capitis et in certamine hereditatis et de interdictis ac sponsionibus et de certa credita dicet, sententiarum quoque in senatu et contionum et privatorum consiliorum servabit discrimina, multa ex differentia personarum, locorum temporumque mutabit, ita in eadem oratione aliter concitabit, aliter conciliabit, non ex iisdem haustibus iram et misericordiam petet, alias ad docendum alias ad movendum adhibebit artes.

12.10.71Girişin, anlatının, delillerin, ara konunun, sonucun rengi tek ve aynı kalmayacaktır. Aynı hatip ağırbaşlılıkla, sertlikle, keskinlikle, şiddetle, coşkuyla, bollukla, acılıkla, nezaketle, gevşeklikle, incelikle, okşayarak, yumuşaklıkla, tatlılıkla, kısaca, nükteyle konuşacak; her yerde birbirine benzemeyecek, ama her yerde kendine denk olacaktır.

12.10.71

non unus color prooemii, narrationis, argumentorum, egressionis, perorationis servabitur. dicet idem graviter, severe, acriter, vehementer, concitate, copiose, amare, comiter, remisse, subtiliter, blande, leniter, dulciter, breviter, urbane, non ubique similis, sed ubique par sibi.

12.10.72Böylece hem konuşmanın asıl bulunuş sebebini, yani faydalı biçimde ve amaçladığını gerçekleştirecek güçle konuşmayı başaracak, hem de yalnız âlimlerin değil halkın da övgüsünü kazanacaktır.

12.10.72

sic fiet cum id, propter quod maxime repertus est usus orationis, ut dicat utiliter et ad efficiendum quod intendit potenter, tum laudem quoque nec doctorum modo sed etiam vulgi consequatur.

12.10.73Kusurlu ve bozulmuş konuşma türünü, yani kelimelerin serbestliğiyle şımaran, çocuksu küçük vecizelerle oynaşan, ölçüsüz bir kabarıklıkla şişen, boş beylik konularla coşan, hafifçe silkelenince dökülecek çiçekçiklerle parlayan, uçurumları yücelik sanan ya da özgürlük görüntüsü altında çılgınlık eden türü halka daha uygun ve daha alkış toplar sananlar çok yanılırlar. Bunun pek çok kimsenin hoşuna gittiğini ne inkâr ederim ne de buna şaşarım.

12.10.73

falluntur enim plurimum, qui vitiosum et corruptum dicendi genus, quod aut verborum licentia exultat aut puerilibus sententiolis lascivit aut immodico tumore turgescit aut inanibus locis bacchatur aut casuris, si leviter excutiantur, flosculis nitet aut praecipitia pro sublimibus habet aut specie libertatis insanit, magis existimant populare atque plausibile. quod quidem placere multis nec infitior nec miror.

12.10.74Çünkü belagat, nasıl olursa olsun, kulaklara hoş gelir ve rağbet görür; her ses ruhları tabiî bir hazla sürükler; forumlarda ve surların üzerinde toplanan halkaların sebebi de başka değildir. Bu yüzden konuşan herkesin etrafında hazır bir halk kalabalığı bulunmasına pek şaşmamalı.

12.10.74

Est enim iucunda auribus ac favorabilis qualiscunque eloquentia et ducit animos naturali voluptate vox omnis, neque aliunde illi per fora atque aggerem circuli; quo minus mirum est, quod nulli non agentium parata vulgi corona est.

12.10.75Bilgisizlerin kulağına daha incelikli söylenmiş bir şey çalındığında ise, ne olursa olsun, yeter ki kendilerinin yapamayacakları bir şey olsun, hayranlık uyandırır; haksız da değildir, çünkü o bile kolay değildir. Ama daha iyilerle kıyaslanınca bunlar silinip ölür; tıpkı boyalı yünün gerçek mor kumaşlardan uzakta beğenilmesi gibi; ama Ovidius'un dediği gibi, onu Tyros'tan bir pelerinin yanına koyarsan, daha iyisinin görünüşü onu ezer.

12.10.75

ubi vero quid exquisitius dictum accidit auribus imperitorum, qualecunque id est, quod modo se ipsi posse desperent, habet admirationem, neque immerito; nam ne illud quidem facile est. sed evanescunt hac atque emoriuntur comparatione meliorum, ut lana tincta fuco citra purpuras placet; at si contuleris Tyriae eam lacernae, conspectu melioris obruatur, ut Ovidius ait.

12.10.76Bu bozulmuş şeylere, sahte boyaya kükürt tutulduğu gibi daha keskin bir yargı tutarsan, insanları aldattıkları o yalancı rengi hemen atar ve anlatılması güç bir çirkinlikle solarlar. Demek ki bunlar güneşten uzakta parlar; tıpkı bazı küçük hayvanların karanlıkta kıvılcım gibi görünmesi gibi. Sonuçta kötüyü pek çok kişi beğenir, ama iyiyi kimse beğenmezlik etmez.

12.10.76

si vero iudicium his corruptis acrius adhibeas ut fucinis sulfura, iam illum, quo fefellerant, exuant mentitum colorem et quadam vix enarrabili foeditate pallescant. lucent igitur haec citra solem, ut quaedam exigua animalia igniculi videntur in tenebris. denique mala multi probant, nemo improbat bona.

12.10.77Sözünü ettiğimiz bütün bu şeyleri hatip yalnız en iyi biçimde değil, en kolay biçimde de yapacaktır. Çünkü en yüksek konuşma gücünü ve hayranlığa değer bir ağzı, hatibi zayıflatıp kemiren, kelimeleri güçlükle evirip çeviren, onları tartıp birbirine eklemek için eriyip giden hatibin o mutsuz kaygısı sonuna kadar kovalamaz.

12.10.77

neque vero omnia ista, de quibus locuti sumus, orator optime tantum sed etiam facillime faciet. neque enim vim summam dicendi et os admiratione dignum infelix usque ad ultimum sollicitudo persequitur, quae oratorem macerat et coquit aegre verba vertentem et perpendendis coagmentandisque eis intabescentem.

12.10.78Parlak, yüce ve zengin hatip, her yandan akıp gelen belagat bolluğuna hükmeder. Çünkü zirveye ulaşan kişi artık yokuşa karşı çabalamaz. Tırmanan için emek eteklerdedir; ne kadar ilerlersen yokuş o kadar yumuşar, toprak o kadar güler yüzlü olur.

12.10.78

nitidus ille et sublimis et locuples circumfluentibus undique eloquentiae copiis imperat. desinit enim in adversa niti, qui pervenit in summum. scandenti circa ima labor est; ceterum quantum processeris, mollior clivus ac laetius solum.

12.10.79Bu artık daha yumuşak yamaçları da çalışmayı sürdürerek aşarsan, oradan emeksiz meyveler kendiliğinden sunulur ve her şey kendiliğinden yetişir; ama bunlar her gün toplanmazsa kurur. Bununla birlikte bolluğun da bir ölçüsü olmalıdır, çünkü ölçüsüz hiçbir şey ne övgüye değer ne de sağlıklıdır; o parlaklık erkekçe bir süse, buluş da muhakemeye bağlı olmalıdır.

12.10.79

et si haec quoque iam lenius supina perseverantibus studiis evaseris, inde fructus illaborati offerunt sese et omnia sponte proveniunt; quae tamen cotidie nisi decerpantur, arescunt. sed et copia habeat modum, sine quo nihil nec laudabile nec salutare est, et nitor ille cultum virilem et inventio iudicium.

12.10.80Böylece söyledikleri büyük olacak ama aşırı değil, yüce ama sarp değil, güçlü ama pervasız değil, sert ama asık suratlı değil, ağır ama ağır aksak değil, neşeli ama şımarık değil, hoş ama gevşek değil, görkemli ama şişkin değil. Öteki şeylerde de durum benzerdir; en güvenli yol çoğu zaman ortadan geçer, çünkü iki ucun sonu da kusurdur.

12.10.80

sic erunt magna non nimia, sublimia non abrupta, fortia non temeraria, severa non tristia, gravia non tarda, laeta non luxuriosa, iucunda non dissoluta, grandia non tumida. similis in ceteris ratio est ac tutissima fere per medium via, quia utriusque ultimum vitium est.

12.11.111. Bölüm

Konuşmanın bu meziyetlerini mahkemelerde, danışma kurullarında, halk toplantılarında, senatoda, kısacası iyi bir vatandaşın her vazifesinde kullanmış olan hatip, hem en iyi insana hem de en kutsal işe yakışır biçimde işine son verecektir. Fayda sağlamak hiçbir zaman yeterli olmadığı için ya da böyle bir zihne ve böyle bir yeteneğe sahip olanın bu en güzel işi olabildiğince uzun sürdürmeyi dilememesi gerektiği için değil; daha önce yaptığından daha kötü bir şey yapmamayı da önceden gözetmek ona yakıştığı için.

12.11.1

his dicendi virtutibus usus orator ad iudiciis, consiliis, contionibus, senatu, ad omni denique officio boni civis finem quoque dignum et optimo viro et opere sanctissimo faciet, non quia prodesse unquam satis sit et illa mente atque illa facultate praedito non optandum operis pulcherrimi quam longissimum tempus, sed quia decet hoc quoque prospicere, ne quid peius, quam fecerit, faciat.

12.11.2Çünkü hatip yalnız yıllarla artan bilgiden ibaret değildir; sesten, ciğerden, dayanıklılıktan da oluşur. Bunlar yaş ya da hastalık yüzünden kırılır ya da azalırsa, en büyük hatipte bir eksiklik aranmasından, yorgun düşüp duraklamaktan, söylediklerinin yeterince işitilmediğini hissetmekten, eski hâlini aramaktan sakınmalıdır.

12.11.2

neque enim scientia modo constat orator, quae augetur annis, sed voce, latere, firmitate; quibus fractis aut imminutis aetate seu valetudine cavendum est, ne quid ad oratore summo desideretur, ne intersistat fatigatus, ne quae dicet parum audiri sentiat, ne se quaerat priorem.

12.11.3Tanıma fırsatı bulduğum hatiplerin açık ara en büyüğü olan Domitius Afer'i ben çok yaşlıyken, hak ettiği otoriteden her gün biraz daha kaybederken gördüm: bir zamanlar forumun önde geleni olduğundan kimsenin şüphe etmediği bu adam dava görürken kimileri (ne kadar yakışıksız görünse de) gülüyor, kimileri utanıyordu. Bu da onun hakkında "bırakmaktansa tükenmeyi tercih ediyor" denmesine yol açtı.

12.11.3

vidi ego longe omnium, quos mihi cognoscere contigit, summum oratorem, Domitium Afrum valde senem, cotidie aliquid ex ea quam meruerat auctoritate perdentem, cum agente illo, quem principem fuisse quondam fori non erat dubium, alii, quod indignum videatur, riderent, alii erubescerent; quae occasio fuit de illo dicendi, malle eum deficere quam desinere.

12.11.4Bu konuşmalar herhangi bir anlamda kötü değildi, ama eskilerinden aşağıydı. Bu yüzden hatip, yaşın bu tuzaklarına düşmeden önce geri çekilme borusunu çalacak ve gemisi sağlamken limana varacaktır. Bunu yaptığında da çalışmalarının meyveleri ondan eksik olmayacaktır. Ya sonraki kuşaklar için olayların tarihini yazacak, ya Lucius Crassus'un Cicero'nun kitaplarında kendine öngördüğü gibi hukuk soranlara cevap verecek, ya belagatin sanatını yazacak ya da hayatın en güzel öğütlerine yaraşır bir ses verecektir.

12.11.4

neque erant ilia qualiacunque mala sed minora. quare antequam ad has aetatis veniat insidias, receptui canet et ad portum integra nave perveniet. neque enim minores eum, cum id fecerit, studiorum fructus prosequentur. aut ille monumenta rerum posteris aut, ut L. Crassus ad libris Ciceronis destinat, iura quaerentibus reddet aut eloquentiae component artem aut pulcherrimis vitae praeceptis dignum os dabit.

12.11.5Eskilerin âdeti üzere en iyi gençler onun evine akın edecek ve doğru konuşmanın yolunu ondan bir kâhinden sorar gibi soracaklardır. O da onları âdeta belagatin babası olarak yetiştirecek; yaşlı bir dümenci gibi kıyıları, limanları, fırtınaların işaretlerini, uygun rüzgârda ve ters rüzgârda ne yapmak gerektiğini öğretecektir; bunu yalnız insanlığın ortak vazifesiyle değil, işine duyduğu bir tür sevgiyle de yapacaktır. Çünkü hiç kimse en büyük olduğu şeyin küçülmesini istemez.

12.11.5

frequentabunt vero eius domum optimi iuvenes more veterum et vere dicendi viam velut ex oraculo petent. hos ille formabit quasi eloquentiae parens, et ut vetus gubernator litora et portus et quae tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis ratio poscat, docebit, non humanitatis solum communi ductus officio, sed amore quodam operis. nemo enim minui velit id, ad quo maximus fuit.

12.11.6En iyi bildiğin şeyi öğretmekten daha güzel ne olabilir? Cicero, Caelius'un babası tarafından kendisine böyle getirildiğini söyler; Pansa'yı, Hirtius'u, Dolabella'yı da her gün konuşup dinleyerek bir hoca gibi çalıştırmıştır.

12.11.6

quid porro est honestius quam docere quod optime scias? sic ad se Caelium deductum a patre Cicero profitetur; sic Pansam, Hirtium, Dolabellam ad morem praeceptoris exercuit cotidie dicens audiensque.

12.11.7Bilmem, hatibin asıl o zaman, artık çekilmiş ve kutsal bir saygıyla çevrilmiş, kıskançlıktan kurtulmuş, çekişmelerden uzak, şöhretini güvenli bir yere yerleştirmişken en mesut olacağına inanmak gerekmez mi? O zaman, ölümden sonra gösterilmesi daha olağan olan saygıyı sağken hissedecek ve sonrakilerin gözünde ne olacağını görecektir.

12.11.7

ac nescio an eum tum beatissimum credi oporteat fore, cum iam secretus et consecratus, liber invidia, procul contentionibus famam ad tuto collocarit et sentiet vivus eam, quae post fata praestari magis solet, venerationem et, quid apud posteros futurus sit, videbit.

12.11.8Vicdanım şuna tanıktır: sıradan gücüm elverdiğince, önceden bildiğim ve bu eser uğruna araştırabildiğim her şeyi, öğrenmek isteyecek olanlar varsa onların bilgisine açık yüreklilikle ve içtenlikle sundum. İyi bir insana da bu yeter: bildiğini öğretmiş olmak.

12.11.8

conscius sum mihi, quantum mediocritate valui, quaeque antea scierim, quaeque operis huiusce gratia potuerim inquirere, candide me atque simpliciter ad notitiam eorum, si qui forte cognoscere voluissent, protulisse. atque id viro bono satis est, docuisse quod scierit.

12.11.9Yine de korkarım ki bazıları, aynı insanın hem iyi hem de konuşmada usta olmasını istediğim için çok büyük şeyler; ya da çocukluktan itibaren öğrenilecek bunca sanata, belagat hakkında öğretilenlerden başka ahlâk öğütlerini ve hukuk bilgisini de eklediğim için çok fazla şey istediğimi düşünecek; bunların eserimiz için gerekli olduğuna inananlar da işin uzunluğundan ürküp daha denemeden ümidi keseceklerdir.

12.11.9

vereor tamen, ne aut magna nimium videar exigere, qui eundem virum bonum esse et dicendi peritum velim, aut multa, qui tot artibus ad pueritia discendis morum quoque praecepta et scientiam iris civilis praeter ea, quae de eloquentia tradebantur, adiecerim, quique haec operi nostro necessaria esse crediderint, velut moram rei perhorrescant et desperent ante experimentum.

12.11.10Bunlar önce insan yaratılışının ne büyük bir gücü olduğunu, istediğini gerçekleştirmekte ne kadar güçlü olduğunu kendilerine hatırlatsınlar: insan denizleri aşabilmiş, yıldızların yollarını ve sayılarını öğrenebilmiş, neredeyse evrenin kendisini ölçebilmiştir; bunlar daha küçük, ama daha zor sanatlardır. Sonra ne büyük bir şeyin peşinde olduklarını ve böyle bir ödül önlerinde dururken hiçbir emekten kaçınılmaması gerektiğini düşünsünler.

12.11.10

qui primum renuntient sibi, quanta sit humani ingenii vis, quam potens efficiendi quae velit, cum maria transire, siderum cursus numerosque cognoscere, mundum ipsum paene dimetiri, minores, sed difficiliores artes potuerint. tum cogitent, quantam rem petant, quamque nullus sit hoc proposito praemio labor recusandus.

12.11.11Bunu zihinlerinde kavrarlarsa bu kısma da daha kolay yaklaşır, yolun kendisini ne geçit vermez ne de hiç değilse zor sayarlar. Çünkü önce gelen ve daha büyük olan şey, yani iyi insanlar olmamız, en çok iradeye bağlıdır; bu iradeyi gerçek bir inançla kuşanan kişi, fazileti öğreten sanatları da kolayca benimser.

12.11.11

quod si mente conceperint, huic quoque parti facilius accedent, ut ipsum iter neque impervium neque saltem durum putent. nam id, quod prius quodque maius est, ut boni viri simus, voluntate maxime constat; quam qui vera fide induerit, facile eas, quae virtutem docent, artes accipiet.

12.11.12Çünkü öğretilen şeyler ne o kadar karışık ne de o kadar çoktur ki birkaç yıllık dikkatli bir çabayla öğrenilemesin. İşi uzun kılan bizim direnmemizdir; inanırsan, ahlâken güzel ve mutlu bir hayatın terbiyesi kısadır. Çünkü tabiat bizi en iyi zihne yatkın doğurmuştur; isteyenler için daha iyi şeyleri öğrenmek o kadar kolaydır ki doğru bakan biri için asıl şaşılacak şey bu kadar çok kötü insanın bulunmasıdır.

12.11.12

neque enim aut tam perplexa aut tam numerosa sunt quae praecipiuntur, ut non paucorum admodum annorum intentione discantur. longam enim facit operam quod repugnamus; brevis est institution vitae honestae beataeque, si credas. natura enim nos ad mentem optimam genuit, adeoque discere meliora uolentibus promptum est, ut vere intuenti mirum sit illud magis malos esse tam multos.

12.11.13Çünkü su balıklara, kuru toprak karada yaşayanlara, etrafımızı saran hava kuşlara nasıl uygunsa, tabiata uygun yaşamak da elbette tabiata aykırı yaşamaktan daha kolay olmalıydı. Öteki şeylere gelince, ömrümüzü ihtiyarlığın süresiyle değil de yalnız gençlik çağıyla ölçsek bile, öğrenmek için fazlasıyla yılımız vardır. Çünkü düzen, yöntem ve ölçü her şeyi kısaltır.

12.11.13

nam ut aqua piscibus, ut sicca terrenis, circumfusus nobis spiritus volucribus convenit, ita certe facilius esse oportebat secundum naturam quam contra eam vivere. cetera vero, etiamsi aetatem nostram non spatio senectutis sed tempore adolescentiae metiamur, abunde multos ad discendum annos habent. omnia enim breviora reddet ordo et ratio et modus.

12.11.14Ama ilk kusur hocalardadır: ele geçirdikleri öğrencileri seve seve alıkoyarlar; kısmen küçük ücretlerini daha uzun süre toplamak arzusuyla, kısmen vaat ettikleri şey daha zor görünsün diye hırstan, kısmen de öğretmeyi bilmedikleri ya da ihmal ettikleri için. İkinci kusur bizdedir: bildiğimiz şeyde oyalanmayı, henüz bilmediklerimizi öğrenmekten daha iyi buluruz.

12.11.14

sed culpa est ad praeceptoribus prima, qui libenter detinent quos occupaverunt, partim cupiditate diutius exigendi mercedulas, partim ambitione, quo difficilius videatur esse quod pollicentur, partim etiam inscientia tradendi vel negligentia. proxima ad nobis, qui morari ad eo quod novimus, quam discere quae nondum scimus, melius putamus.

12.11.15Nitekim en çok kendi çalışmalarımızdan söz edeyim: pek çoklarının âdeti olduğu gibi (ömrünün büyük kısmını bu işe harcayanlardan hiç söz etmeyeyim) bunca yıl okulda alıştırma konuşmaları yapmanın ve uydurma konulara bu kadar emek harcamanın ne anlamı var? Oysa gerçek bir davanın görüntüsünü ve konuşmanın kurallarını öğrenmek için kısa bir süre yeter. Bunu,

12.11.15

nam ut de nostris potissimum studiis dicam, quid attinet tam multis annis quam ad more est plurimorum (ut de his, a quibus magna ad hoc pars aetatis absumitur, taceam) declamitare ad schola et tantum laboris ad rebus falsis consumere, cum satis sit modico tempore imaginem veri discriminis et dicendi leges comperisse Quod non eo diro,

12.11.16konuşma alıştırmasının bir gün bırakılması gerektiği için değil, onun tek bir türü içinde yaşlanmamak gerektiği için söylüyorum. Okul öğrencisiyken çeşitli şeyleri öğrenebilir, yaşamanın öğütlerini iyice kavrayabilir ve forumda da kendimizi deneyebilirdik. Öğrenmenin yolu öyledir ki çok yıl istemez. Andığım sanatların her biri birkaç kitaba sığdırılır; öğretilmeleri için sonsuz bir süreye o kadar az ihtiyaç vardır. Geriye alıştırma kalır; o da gücü çabuk kazandırır, kazandırınca da korur.

12.11.16

quasi sit umquam omittenda dicendi exercitatio, sed quia non ad una sit eius specie consenescendum. res varias cognoscere et praecepta vivendi perdiscere et ad foro nos experiri potuimus, dum scholastici sumus. discendi ratio talis, ut non multos poscat annos. quaelibet enim ex iis artibus, quarum habui mentionem, ad paucos libros contrahi solet; adeo non est infinito spatio ad traditionem opus. reliqua est exercitatio, quae vires cito facit, cum fecit, tuetur.

12.11.17Şeylerin bilgisi her gün artar; yine de bunun için ne çok kitap okumak gerekir: tarihçilerden olayların örnekleri, hatiplerden konuşmanın örnekleri, filozofların ve hukukçuların kanaatleri istenir; yeter ki faydalı olanları okumak isteyelim, her şeyi değil, çünkü bu zaten mümkün değildir. Ama zamanı kısa kılan biziz.

12.11.17

rerum cognitio cotidie crescit, et tamen quam multorum ad eam librorum necessaria lectio est, quibus aut rerum exempla ab historicis aut dicendi ab oratoribus petuntur, philosophorum quoque consultorumque opiniones, si utilia velimus legere non, quod ne fieri quidem potest, omnia? sed breve nobis tempus nos facimus.

12.11.18Çünkü çalışmalara ne kadar az zaman ayırıyoruz! Bazı saatleri boş selam ziyaretlerinin zahmeti, bazılarını sohbetlere ayrılan boş vakit, bazılarını gösteriler, bazılarını ziyafetler alıp götürür. Buna bunca çeşit oyunu ve bedene gösterilen çılgınca özeni, yolculukları, kırdaki mülkleri, hesapların kaygılı telaşını, şehvetin davetlerini ve şarabı da ekle: her türlü hazla tutuşmuş ruhlar için geriye kalan zamanlar bile elverişli değildir.

12.11.18

quantulum enim studiis partimur Alias horas vanus salutandi labor, alias datum tabulis otium, alias spectacula, alias convivia trahunt. adiice tot genera ludendi et insanam corporis curam, peregrinatio, rura, calculorum anxiam sollicitudinem, invitamenta libidinum et vinum et flagrantibus omni genere voluptatum animis ne ea quidem tempora idonea, quae supersunt.

12.11.19Bütün bu zamanlar çalışmalara harcansaydı ömrümüz bize uzun, öğrenmek için de fazlasıyla yeterli görünürdü; yalnız gündüz saatlerini hesaba katsak, büyük bir kısmı her uykudan uzun olan geceler hiç yardım etmese bile. Oysa şimdi çalıştığımız yılları değil, yaşadığımız yılları sayıyoruz.

12.11.19

quae si omnia studiis impenderentur, iam nobis longa aetas et abunde satis ad discendum spatii viderentur vel diurna tantum computantibus tempora ut nihil noctes, quarum bona pars omni somno longior est, adiuvarent. nunc computamus annos, non quibus studuimus, sed quibus viximus.

12.11.20Geometriciler, müzisyenler, gramerciler ve öteki sanatların hocaları ne kadar uzun olursa olsun bütün ömürlerini tek tek sanatlarda tükettiler diye, daha çok şey öğrenmek için birkaç ömre ihtiyaç duyduğumuz sonucu çıkmaz. Çünkü onlar bunları ihtiyarlığa kadar öğrenmediler; yalnız bunları öğrenmiş olmakla yetindiler ve bunca yılı öğrenmeye değil, öğretmeye harcadılar.

12.11.20

nec vero si geometrae et musici et grammatici ceterarumque artium professores omnem suam vitam, quamlibet longa fuerit, ad singulis artibus consumpserunt, sequitur ut plures quasdam vitas ad plura discenda desideremus. neque enim illi didicerunt haec usque ad senectutem, sed ea sola didicisse contenti fuerunt ac tot annos non ad percipiendo exhauserunt, sed ad praecipiendo.

12.11.21Her sanatın ya kusursuz eserleri ya da hiç değilse şüphe götürmez izleri bulunan Homeros'tan hiç söz etmeyeyim. Yalnız özgür sanatların bilgisiyle övünmekle kalmayıp kullandığı elbiseyi, yüzüğü ve sandaletleri baştan sona kendi eliyle yapan ve kimsenin emeğine muhtaç olmamak için kendini böyle hazırlayan Elisli Hippias'ı da geçeyim. En ileri ihtiyarlığın getirdiği bunca derde meydan okuyarak dinleyicilere her birinin istediği konuda soru sormalarını söyleyen Gorgias'ın da bütün Yunanistan'ın önünde bunu yaptığına inanırız.

12.11.21

ceterum , ut de Homero taceam, ad quo nullius non artis aut opera perfecta aut certe non dubia vestigia reperiuntur, (ut Eleum Hippiam transeam, qui non liberalium modo disciplinarum prae se scientiam tulit, sed vestem et anulum crepidasque, quae omni manu sua fecerat, ad usu habuit, atque ita se praeparavit, ne cuius alterius opere egeret,) illusisse tot malis, quot summa senectus habet, uniuersae Graeciae credimus Gorgian, qui quaerere auditores de quo quisque vellet iubebat.

12.11.22Platon'da yazıya değer hangi sanat eksikti? Aristoteles kaç yüzyıl öğrendi ki yalnız filozoflara ve hatiplere ait olanları bilgisiyle kucaklamakla kalmayıp hayvanların ve bitkilerin bütün tabiatlarını araştırdı? Onlar bunları bulmak zorundaydı, biz yalnız öğrenmek zorundayız. Eskiçağ bizi o kadar çok hocayla, o kadar çok örnekle donattı ki doğmak için hiçbir çağ bizimkinden daha bahtiyar görünmeyebilir; çünkü bizi eğitmek için öncekiler emek verdi.

12.11.22

quae tandem ars digna litteris Platoni defuit? quot sacculis Aristoteles didicit, ut non solum, quae ad philosophos atque oratores pertinent, scientia complecteretur, sed animalium satorumque naturas omnes perquireret? illis haec invenienda fuerunt, nobis cognoscenda sunt. tot nos praeceptoribus, tot exemplis instruxit antiquitas, ut possit videri nulla sorte nascendi aetas felicior quam nostra, cui docendae priores elaborarunt.

12.11.23Bu yüzden Marcus Cato hem en büyük komutan, hem bilge, hem hatip, hem tarih yazarı, hem hukukta hem de tarım işlerinde son derece usta biriydi. Askerliğin bunca işi ve evdeki bunca çekişme arasında, kaba bir çağda, yaşı ilerlemişken Yunan edebiyatını öğrendi; ihtiyarların arzu ettikleri şeylerin de öğrenilebileceğine insanlara örnek olmak için.

12.11.23

M. igitur Cato idem summus imperator, idem sapiens, idem orator, idem historiae conditor, idem iris, idem rerum rusticarum peritissimus fuit inter tot operas militiae, tantas domi contentiones, rudi saeculo, litteras Graecas aetate iam declinata; didicit, ut esset hominibus documento ea quoque percipi posse quae senes concupissent.

12.11.24Varro ne kadar çok şey, neredeyse her şeyi aktardı! Marcus Tullius'ta konuşmanın hangi aracı eksikti? Daha fazla söze ne gerek var? Sıradan bir yaratılışa sahip olan Cornelius Celsus bile yalnız bütün bu sanatlar hakkında yazmakla kalmamış, üstelik askerlik, tarım ve hekimlik hakkında öğütler de bırakmıştır; yalnız bu girişimiyle bile bütün bunları bildiğine inanmamızı hak eder.

12.11.24

quam multa, paene omnia, tradidit Varro! quod instrumentum dicendi M. Tullio defuit? quid plura? cum etiam Cornelius Celsus, mediocri vir ingenio, non solum de his omnibus conscripserit artibus, sed amplius rei militaris et rusticae et medicinae praecepta reliquerit, dignus vel ipso proposito, ut eum scisse omnia illa credamus.

12.11.25"Ama bu kadar büyük bir eseri tamamlamak zordur ve kimse tamamlamamıştır." Çalışmaya teşvik için her şeyden önce şu yeter: şeylerin tabiatı buna elverir ve yapılmamış olan her şey yapılamaz değildir. Sonra, büyük ve hayranlık uyandıran her şeyin ilk kez gerçekleştirildiği bir zaman olmuştur.

12.11.25

at perficere tantum opus arduum et nemo perfecit. ante omnia sufficit ad exhortationem studiorum, capere id rerum naturam nec, quidquid non est factum, ne fieri quidem posse; tum omnia, quae magna sunt atque admirabilia, tempus aliquod quo primum efficerentur habuisse.

12.11.26Çünkü şiir Homeros'la ve Vergilius'la, belagat da Demosthenes'le ve Cicero'yla bu kadar yüksek bir doruğa ulaştı. Kısacası en iyi olan her şey önceden yoktu. Ama biri en yükseğe erişmekten ümidini kesse bile (yaratılışı, sağlığı, imkânı, hocaları eksik olmayan biri bunu neden yapsın ki?), yine de, Cicero'nun dediği gibi, ikinci ve üçüncü sırada durmak güzeldir.

12.11.26

nam et poesis ab Homero et Vergilio tantum fastigium accepit et eloquentia a Demosthene atque Cicerone. denique quidquid est optimum, ante non fuerat. verum etiam si quis summa desperet (quod cur faciat, cui ingenium, valetudo, facultas, praeceptores non deerunt?), tamen est, ut Cicero ait, pulchrum ad secundis tertiisque consistere.

12.11.27Çünkü savaşta Akhilleus'un şanına erişemeyen biri Aias'ın ya da Diomedes'in övgüsünü küçümsemez; Homeros olamayanlar da Tyrtaios'un övgüsünü. Hatta insanlar hiç kimsenin en iyi olandan daha iyi olamayacağını düşünseydi, şimdi en iyi olanlar da olmazdı: ne Lucretius'tan ve Macer'den sonra Vergilius, ne Crassus'tan ve Hortensius'tan sonra Cicero, ne de onlardan sonra gelenler.

12.11.27

neque enim, si quis Achillis gloriam ad bellicis consequi non potest, Aiacis aut Diomedis laudem aspernabitur, nec qui Homeri non fuerunt, Tyrtaei. quin immo si hanc cogitationem homines habuissent, ut nemo se meliorem fore eo qui optimus fuisset, arbitraretur, ii ipsi, qui sunt optimi, non fuissent, neque post Lucretium ac Macrum Vergilius nec post Crassum et Hortensium Cicero, sed nec illi, qui post eos fuerunt.

12.11.28Geçme ümidi olmasa bile, peşinden gitmenin de büyük bir saygınlığı vardır. Cicero belagatin kalesini elinde tutarken dava görmeye başlayan Pollio ile Messala hayatlarında az mı saygınlık kazandılar, sonrakilere az mı şan bıraktılar? Aksi hâlde, en iyi olan aynı zamanda sonuncu olsaydı, doruğa ulaşmış sanatlar insanlığa pek kötü bir hizmet etmiş olurdu.

12.11.28

verum ut transeundi spes non sit, magna tamen est dignitas subsequendi. an Pollio et Messala, qui iam Cicerone arcem tenente eloquentiae agere coeperunt, parum ad vita dignitatis habuerunt, parum ad posteros gloriae tradiderunt? alioqui pessime de rebus humanis perductae ad summum artes mererentur, si, quod optimum, idem ultimum fuisset.

12.11.29Buna şunu da ekle: orta derecede bir belagat bile büyük meyveler verir ve bu çalışmaları yalnız faydayla ölçen biri için neredeyse kusursuz belagate denktir. İnsanlara daha büyük servetin, makamların, dostlukların, bugünkü ve gelecekteki övgünün başka bir kaynaktan gelmediğini eski ya da yeni örneklerle göstermek zor olmazdı; ama işlenmesi ve sahip olunmasının kendisi çalışmalara en dolgun karşılığı veren bu en güzel işten bu daha küçük ücreti talep etmek edebiyata yakışmaz. Bu, aradıklarının faziletler değil, faziletlerden doğan haz olduğunu söyleyenlerin tutumu olurdu.

12.11.29

adde quod magnos modica quoque eloquentia parit fructus ac, si quis haec studia utilitate sola metiatur, paene illi perfectae par est. neque erat difficile vel veteribus vel novis exemplis palam facere, non aliunde maiores opes, honores, amicitias, laudem praesentem, futuram hominibus contigisse, nisi indignum litteris esset, ab opere pulcherrimo, cuius tractatus atque ipsa possessio plenissimam studiis gratiam refert, hanc minorem exigere mercedem, more eorum, qui a se non virtutes sed voluptatem, quae fit ex virtutibus, peti dicunt.

12.11.30Öyleyse ölümsüz tanrıların insana verdiği en iyi şey olan, o olmayınca her şeyin dilsiz kalıp hem bugünün ışığından hem de sonrakilerin hatırasından yoksun kaldığı konuşmanın heybetinin kendisini bütün ruhumuzla arayalım ve her zaman en iyiye doğru çabalayalım. Bunu yaparsak ya zirveye çıkarız ya da hiç değilse pek çoklarını kendimizden aşağıda görürüz.

12.11.30

ipsam igitur orandi maiestatem, qua nihil dii immortales melius homini dederunt et qua remota muta sunt omnia et luce praesenti ac memoria posteritatis carent, toto animo petamus nitamurque semper ad optima, quod facientes aut evademus ad summum aut certe multos infra nos videbimus.

12.11.31Sevgili Marcellus Victorius, konuşma kurallarına benim gücüm yettiğince katkı sağlayabileceğini düşündüğüm şeyler bunlardı. Bunların bilgisi hevesli gençlere büyük bir fayda getirmese bile, hiç değilse bizim daha çok istediğimiz şeyi, iyi bir niyet getirecektir.

12.11.31

haec erant, Marcelle Victori, quibus praecepta dicendi pro virili parte adiuvari posse per nos videbantur, quorum cognitio studiosis iuvenibus si non magnam utilitatem adferet, at certe, quod magis petimus, bonam voluntatem.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…