Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
IX. Kitap › 3. Bölüm
9.3.1Söz figürleri ise hep değişmiştir ve kullanım nereye ağır basarsa öyle değişmeye devam eder. Bu yüzden eski dili bizimkiyle karşılaştırırsak, artık söylediğimiz hemen her şey figürdür. Eskilerin, özellikle de Cicero'nun dediği gibi hanc rem invidere değil hac re invidere ("bir şeyi kıskanmak"), in illum incumbere değil illi incumbere ("ona yüklenmek"), vini plenum değil vino plenum ("şarapla dolu"), hunc adulari değil huic adulari ("ona dalkavukluk etmek") deniyor artık; bunun gibi daha bin şey var. Keşke daha kötüleri galip gelmese!
verborum vero figurae et mutatae sunt semper et, utcunque valuit consuetudo, mutantur. itaque , si antiquum sermonem nostro comparemus, paene iam quidquid loquimur figura est, ut hac re invidere, non ut veteres et Cicero praecipue, hanc rem, et incumbere illi, non in illum, et plenum vino non vini, et huic non hunc adulari iam dicitur et mille alia; utinamque non peiora vincant.
9.3.2Söz figürleri iki cinstir: birine konuşma tarzı derler, öbürü daha çok kelimelerin dizilişiyle elde edilir. İkisi de söze yakışır; yine de birincisine daha çok gramere, ikincisine daha çok retoriğe ait denebilir. Birincisi kusurlarla aynı cinslerde ortaya çıkar; çünkü aranıp bulunmasaydı da kendiliğinden düşseydi, sözdeki her figür bir kusur olurdu.
verum schemata λέξεως duorum sunt generum: alterum loquendi rationem vocant, alterum maxime collocatione exquisitum est. quorum tametsi utrumque convenit orationi, tamen possis illud grammaticum hoc rhetoricum magis dicere. prius fit iisdem generibus quibus vitia. esset enim orationis schema vitium, si non peteretur, sed accideret.
9.3.3Ama çoğunlukla otoriteyle, eskilikle, kullanımla, sık sık da bir tür gerekçeyle savunulur. Bu yüzden yalın ve düz konuşma tarzından sapmış olsa da, ardınca gidilecek inandırıcı bir yanı varsa bir meziyettir. En büyük faydası ise şudur: hep aynı biçimde kurulan gündelik konuşmanın bıktırıcılığını giderir, bizi bayağı söyleyiş tarzından korur.
verum auctoritate, vetustate, consuetudine plerumque defenditur, saepe etiam ratione quadam. ideoque , cum sit a simplici rectoque loquendi genere deflexa, virtus est, si habet probabile aliquid, quod sequatur. una tamen in re maxime utilis, ut cotidiani ac semper eodem modo formati sermonis fastidium levet et nos a vulgari dicendi genere defendat.
9.3.4Bunu ölçülü ve konu gerektirdiğinde kullanan, sözüne serpilmiş bir baharat gibi tat katar; fazla düşkünlük gösteren ise çeşitliliğin verdiği o zarafeti bile yitirir. Gerçi bazı figürler öylesine yerleşmiştir ki figür adından neredeyse kurtulmuşlardır; bunlar daha sık kullanılsa da alışkın kulağa daha az dokunur.
quodsi quis parce et, cum res poscet, utetur; velut asperso quodam condimento iucundior erit; at qui nimium adfectaverit, ipsam illam gratiam varietatis amittet. quanquam sunt quaedam figurae ita receptae, ut paene iam hoc ipsum nomen effugerint; quae etiamsi fuerint crebriores, consuetas aures minus ferient.
9.3.5Çünkü gizli kalmış, gündelik kullanımın dışında duran ve bu yüzden daha çok göze batan figürler, yenilikleriyle kulağı nasıl uyandırırsa bolluklarıyla da öyle bıktırır; konuşanın karşısına kendiliğinden çıkmadıklarını, her köşe bucaktan aranıp çıkarılarak yığıldıklarını ilan ederler.
nam secretae et extra vulgarem usum positae ideoque magis notabiles, ut novitate aurem excitant, ita copia satiant, et se non obvias fuisse dicenti sed conquisitas et ex omnibus latebris extractas congestasque declarant.
9.3.6Adlarda cins (eril, dişil) bakımından da figür yapılır. Vergilius köstebekler ve ceylanlar için eril sıfat kullanır: oculis capti talpae ("gözleri kör köstebekler"), timidi dammae ("ürkek ceylanlar"). Ama bunun bir gerekçesi vardır: iki cinsten biri öbürüyle birlikte anlatılır; köstebeklerin ve ceylanların dişisi olduğu kadar erkeğinin de olduğu kesindir. Fiillerde de olur: fabricatus est gladium ("kılıcı dövdü") ve inimicum poenitus es ("düşmanını cezalandırdın") gibi.
fiunt ergo et circa genus figurae in nominibus; nam et oculis capti talpae et timidi dammae dicuntur a Vergilio; sed subest ratio, quia sexus uterque altero significatur, tamque mares esse talpas dammasque quam feminas certum est; et in verbis, ut fabricatus est gladium et inimicum poenitus es.
9.3.7Bu pek şaşırtıcı değildir, çünkü fiillerin tabiatında, yaptığımız şeyleri çoğu kez edilgen biçimle söylemek (arbitror "kanaatimce", suspicor "sanırım") ve tersine, başımıza gelen şeyleri etken biçimle söylemek (vapulo "dayak yiyorum") vardır. Bu yüzden biçimler sık sık yer değiştirir ve fiillerin çoğu iki biçimle de söylenir: luxuriatur / luxuriat ("azgınlaşıyor"), fluctuatur / fluctuat ("dalgalanıyor"), adsentior / adsentio ("katılıyorum").
quod mirum minus est, quia in natura verborum est et quae facimus patiendi modo saepe dicere, ut arbitror, suspicor, et contra faciendi quae patimur, ut vapulo; ideoque frequens permutatio est et pleraque utroque modo efferuntur: luxuriatur, luxuriat; fluctuatur, fluctuat; adsentior, adsentio.
9.3.8Sayı bakımından da figür vardır. Ya tekile çoğul bağlanır: gladio pugnacissima gens Romani, "kılıçta en savaşçı millet Romalılar" (çünkü millet birçok kişiden oluşur); ya da tersine:
Ana babasına gülümsemeyenler: ne bir tanrı onu sofrasına, ne bir tanrıça yatağına layık gördü.
Burada "gülümsemeyenler"den biri "o" olarak, yani layık görülmeyen kişi olarak alınmıştır.
est figura et in numero, vel cum singulari pluralis subiungitur, gladio pugnacissima gens Romani ( gens enim ex multis), vel ex diverso, qui non risere parentes, nec deus hunc mensa dea nec dignata cubili est; Ex illis enim, qui non risere, hic quem non dignata.
9.3.9Satirde de şöyle denir:
ama bizim bu kasvetli "yaşamamıza" baktım.
Burada ad yerine mastar kullanılmıştır; çünkü "bizim hayatımız" anlaşılsın ister. Sıfat-fiil yerine fiil de kullanırız: magnum dat ferre talentum, "götürmeye büyük bir talent verir", yani ferendum, "götürülecek"; fiil yerine sıfat-fiil de kullanırız: volo datum, "verilmiş istiyorum".
- satura est sed nostrum istud vivere triste aspexi , cum infinito verbo sit usus pro appellatione; nostram enim vitam vult intelligi. utimur et verbo pro participio, magnum dat ferre talentum, tanquam ferendum, et participio pro verbo, volo datum.
9.3.10Bazen bir figürün hangi kusura benzediğinden de şüphe edilebilir. Örneğin virtus est vitium fugere, "fazilet kusurdan kaçmaktır": bu ya virtus est fuga vitiorum ("fazilet kusurlardan kaçıştır") sözündeki söz bölüklerini değiştirir ya da virtutis est vitium fugere ("kusurdan kaçmak faziletin işidir") sözündeki halleri; yine de ikisinden de çok daha canlıdır. Figürler bazen birleştirilir: Sthenelus sciens pugnae, "savaşı bilen Sthenelus"; çünkü bu, scitus Sthenelus pugnandi, "savaşmakta usta Sthenelus" demektir.
interim etiam dubitari potest, cui vitio simile sit schema: ut in hoc virus est vitium fugere: aut enim partes orationis mutat ex illo virtus est fuga vitiorum, aut casus ex illo virtutis est vilium fugere; multo tamen hoc utroque excitatius. iunguntur interim schemata: Sthenelus sciens pugnae; est enim scitus Sthenelus pugnandi.
9.3.11Zamanlar da aktarılır: "Timarkhides ona baltadan bir tehlike olmadığını söylüyor" (geçmiş zaman yerine şimdiki zaman konmuştur); kipler de: hoc Ithacus velit, "İthakalı bunu isterdi". Uzatmayayım: solesizmin yapıldığı bütün cinslerde olur.
transferuntur et tempora: Timarchides negat esse ei periculum a securi, (praesens enim pro praeterito positum est) et status: hoc Ithacus velit; et, ne morer, per omnia genera per quae fit soloecismus.
9.3.12Yunanların heteroiōsis [başkalaştırma] dediği, exallagē [değiştirme] denen şeyden pek farklı olmayan figür de budur; Sallustius'taki neque ea res falsum me habuit ("bu şey beni yanıltmadı") ve duci probare ("komutana onaylatmak") gibi. Bunlarla genellikle yeniliğin yanı sıra kısalık da aranır. Öyle ki iş o kadar ileri gitmiştir: aynı yazar "pişmanlık duymayacak" (non acturo paenitentiam) yerine non paeniturum, "görmek için gönderilenler" (ad videndum missos) yerine visuros demiştir.
haec quoque est, quam ἑτεροίωσιν vocant, cui non dissimilis ἐξαλλαγή dicitur, ut apud Sallustium neque ea res falsum me habuit et duci probare. ex quibus fere praeter novitatem brevitas etiam peti solet. unde eo usque processum est, ut non paeniturum pro non acturo paenitentiam et visuros ad videndum missos idem auctor dixerit.
9.3.13Onun bunları figür olarak yaptığını kabul edelim; ama yerleşmiş oldukları için hâlâ figür denip denemeyeceğine bakmak gerekir. Çünkü yerleşmiş şeylerde avamın otoritesiyle bile yetiniriz: Pollio'nun Labienus'a karşı yazdığında kınadığı rebus agentibus artık yerleşmiştir; Cicero'nun kınadığı bilinen contumeliam fecit ("hakaret etti") de öyle; çünkü eskiden adfici contumelia ("hakarete uğramak") derlerdi.
quae ille quidem fecerit schemata, an idem vocari possint, videndum, quia recepta sint. nam receptis etiam vulgo auctore contenti sumus: ut nunc evaluit rebus agentibus, quod Pollio in Labieno damnat, et contumeliam fecit, quod a Cicerone reprehendi notum est; ad fici enim contumelia dicebant.
9.3.14Bir başka çekicilik de eskilikten gelir; Vergilius buna eşsiz bir düşkünlük gösterir:
ya da azarlarıma karşı korkak, kendini öne attığında... ama işitmişti ki Truva kanından bir soy gelecekti.
Bunlara benzeyen pek çok şey eski tragedya ve komedya yazarlarında vardır.
alia commendatio vetustatis, cuius amator unice Vergilius fuit: vel cum se pavidum contra mea iurgia iactat.— progeniem sed enim Troiano a sanguine duci audierat . Quorum similia apud veteres tragicos comicosque sunt plurima.
9.3.15Gündelik kullanımda da enimvero ("gerçekten de") kalmıştır. Aynı şairde bundan da fazlası var: nam quis te, iuvenum confidentissime, "çünkü kim seni, delikanlıların en küstahı...", burada söze nam ("çünkü") ile başlanır. Şu da:
Dökülen kanla savaşlar ne kadar kızışırsa, o da kasvetli alevlerle o kadar titrer, o kadar azgınlaşır.
Bu, şu sözden çevrilmiştir: "Sıkıntı ne kadar bastırırsa kötülük yapmak için o kadar güçlenir."
illud et in consuetudine remansit enimvero. his amplius apud eundem: nam quis te iuuenum confidentissime, quo sermonis initium fit. sed tam magis illa tremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. Quod est versum ex illo: quam magis aerumna urget, tam magis ad malefaciendum viget.
9.3.16Eskiler böyle şeylerle doludur. Terentius Hadım'ın başında "O hâlde ne yapayım?" der; bir başkası "Demek öyle, pezevenk?" der. Catullus da Düğün Şarkısı'nda:
kız evlenmeden kaldıkça, o zamana dek ailesine sevgilidir.
Burada ilk dum "-dıkça", ikincisi "o zamana dek" anlamındadır.
pleni talibus antiqui sunt; initio Eunuchi Terentius quid igitur faciam? inquit. alius: ain tandem leno? Catullus in Epithalamio, dum innupta manet, dum cara suis est, cum prius dum significet quoad, sequens usque eo.
9.3.17Yunancadan aktarılmış figürler de çoktur: ya Sallustius'unkiler, örneğin vulgus amat fieri, "halk olmayı sever" (yani "olageldiği gibi olur"); ya Horatius'unkiler, örneğin nec ciceris nec longae invidit avenae, "ne nohudu esirgedi ne uzun yulafı"; ya da Vergilius'unki, Tyrrhenum navigat aequor, "Tiren denizini yüzer". Ama artık resmî tutanaklarda bile yaygınlaşmış olan da vardır: saucius pectus, "göğsünden yaralı".
ex Graeco vero translata vel Sallustii plurima, quale est, vulgus amat fieri, vel Horatii, nam id maxime probat, nec ciceris, nec longae invidit avenae, vel Vergilii, Tyrrhenum navigat aequor. sed iam vulgatum actis quoque, saucius pectus.
9.3.18Az önce söylediğim figürlerin bu ilk kısmında ekleme de vardır; gereksiz görünebilir ama zarafetsiz değildir:
çünkü ne Parnasos'un sırtları, çünkü ne Pindos'unki sizi alıkoydu;
burada ikinci "çünkü" olmasa da olur. Horatius'taki şu da öyledir:
Fabricius'u da, ve saçları kesilmemiş şu Curius'u.
Eksiltmeler ise sözün bağlamında ya bir kusurdur ya bir figür:
Ateşe yaklaş, birazdan gereğinden çok ısınırsın;
burada plus satis, "gereğinden çok" denmiştir, plus quam satis est yerine.
ex eadem parte figurarum priore dicto et adiectio est, quae videri potest supervacua, sed non sine gratia est: nam neque Parnasi vobis iuga, nam neque Pindi; potest enim deesse alterum nam. et apud Horatium illud, Fabriciumque , hunc et intonsis Curium capillis. sed detractiones, quae in complexu sermonis aut vitium habent aut figuram; accede ad ignem, iam calesces plus satis. plus enim quam satis est.
9.3.19Öbür eksiltme türü üzerine daha uzun konuşmak gerekir. Karşılaştırma derecesini mutlak sıfat yerine de yaygın olarak kullanırız; biri kendisi için "daha zayıfım" dediğinde olduğu gibi. İki karşılaştırma derecesini birbirine karşı da koyarız: "Catilina, seni yakalatırsam, öldürtürsem, korkmam gereken, herhâlde, birinin bunu gereğinden acımasızca yaptığımı söylemesi değil, bütün iyi insanların gereğinden geç yaptığımı söylemesi olacaktır."
nam de altera detractione pluribus dicendum est. utimur vulgo et comparativis pro absolutis, ut cum se quis infirmiorem esse dicet; duo inter se comparativa committimus: si te, Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi, ne non potius hoc omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat.
9.3.20Solesizme benzemeyen ama yine de sayıyı değiştiren, genellikle mecazlara da sayılan şeyler vardır: bir kişi için çoğul konuşmak gibi:
ama biz uçsuz bucaksız bir denizi aştık nice yollarla;
birçokları için de tekil:
atalarının silahlarıyla atılgan Romalı gibi.
Şunlar da görünüşte farklı ama cinsçe aynıdır:
sunt et illa non similia soloecismo quidem, sed tamen numerum mutantia, quae et tropis adsignari solent, ut de uno pluraliter dicamus: sed nos immensum spatiis confecimus aequor; et de pluribus singulariter, haud secus ac patriis acer Romanus in armis. Specie diversa sed genere eadem et haec sunt,
9.3.21Bağların batan güneşe bakmasın. O zaman açık havada tatlı uykular devşirmek, ormanın sırtında çimenlere uzanmak hoşuma gitmesin.
Çünkü önce bilinmeyen başka birine, sonra yalnız kendine değil, herkese öğüt verir. Kendimizden başkalarıymış gibi de söz ederiz: "Servius söylüyor, Tullius reddediyor."
neve tibi ad solem vergant vineta cadentem.— ne mihi tum molles sub divo carpere somnos, neu dorso nemoris libeat iacuisse per herbas, non enim nescio cui alii prius nec postea sibi uni, sed omnibus praecipit. sed de nobis loquimur tanquam de aliis: dicit Seruius, negat Tullius.
9.3.22Kendi kişiliğimizi başkasınınki yerine kullanır, birilerini başkalarının yerine koyarız. İkisinin de örneği Caecina Savunması'ndadır. Cicero karşı tarafın avukatı Piso'ya seslenerek şöyle der: "Sen 'Onu yerine iade ettim' dedin; ben 'Pretorun buyruğu uyarınca yerime iade edilmedim' diyorum." Doğrusu şudur: Aebutius iade ettiğini söyledi, Caecina "Pretorun buyruğu uyarınca iade edilmedim" diyor. Ayrıca dixti'nin kendisi de, bir hecesi düşürüldüğü için bir kelime figürüdür.
sed nostra persona utimur pro aliena, et alios pro aliis fingimus. utriusque rei exemplum pro Caecina. Pisonem , adversae partis advocatum, adloquens Cicero dicit, restituisse te dixti; nego me ex edicto praetoris restitutum esse; verum enim est illud; restituisse se Aebutius dixit, Caecina nego me ex edicto praetoris restitutum esse; et ipsum dixti, excussa syllaba, figura in verbo.
9.3.23Şunlar da aynı cinsten sayılabilir: biri, bizim araya sokma ya da ara kapatma dediğimiz, Yunanların parenthesis, parempiptōsis adını verdiği figürdür; sözün akışının ortasına bir başka düşünce girdiğinde olur: "Ben seni (çünkü benimle çok sık konuşur) vatana kavuşturduğumda..." Buna, mecazlar arasında sayılmasını istemedikleri hyperbaton'u da eklerler.
illa quoque ex eodem genere possunt videri: unum quod interpositionem vel interclusionem dicimus, Graeci παρένθεσιν, παρέμπτωσιν vocant, dum continuationi sermonis medius aliqui sensus intervenit: ego cum te ( mecum enim saepissime loquitur ) patriae reddidissem; cui adiiciunt hyperbaton,
9.3.24Öbürü, apostrophē denen düşünce figürüne benzer, ama anlamı değil söyleyiş biçimini değiştirir:
Decius'ları, Marius'ları, büyük Camillus'ları, savaşta çetin Scipio'ları ve seni, en büyük Caesar.
9.3.24quod inter tropos esse noluerunt; alterum, quod est ei figurae sententiarum, quae ἀποστροφή dicitur, simile, sed non sensum mutat, verum formam eloquendi: Decios, Marios magnosque Camillos, Scipiadas duros bello et te, maxime Caesar.
9.3.25Polydoros konusunda daha da keskindir:
Her kutsal bağı koparır, Polydoros'u boğazlar, altını zorla ele geçirir. Ölümlü gönüllere neler yaptırmazsın, ey uğursuz altın açlığı?
Bu kadar küçük farklara ayrı adlar veren kimseler buna metabasis [geçiş] der; bunun başka bir biçimde de yapıldığını düşünürler:
Ne diyorum? Ya da neredeyim?
9.3.25acutius adhuc in Polydoro, fas omne abrumpit, Polydorum obtruncat et auro vi potitur. quid non mortalia pectora cogis auri sacra fames? hoc, qui tam parva momenta nominibus discreverunt, μετάβασιν vocant, quam et aliter fieri putant: quid loquor? aut ubi sum?
9.3.26Vergilius şu yerde parenthesis ile apostrophē'yi birleştirmiştir:
Oradan pek uzak olmayan yerde, hızlı dörtlü arabalar Mettus'u ters yönlere parçalamıştı (sen ise, Albalı, sözünde dursaydın!), Tullus da yalancı adamın bağırsaklarını sürüklüyordu.
Bu figürler ya da bunlara benzeyenler,
coniunxit autem παρένθεσιν et ἀποστροφήν Vergilius illo loco, haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae distulerant , (at tu dictis Albane maneres!) raptabatque viri mendacis viscera Tullus. Haec schemata aut his similia,
9.3.27yani değiştirme, ekleme, eksiltme ve sıralama ile yapılanlar, dinleyiciyi kendilerine çevirir; ara ara göze çarpan bir figürle uyandırıp gevşemesine izin vermez. Kusura benzemelerinden de bir çeşit zarafet kazanırlar; yemeklerde bazen ekşiliğin kendisinin hoşa gitmesi gibi. Bu da figürler ölçüsüzce çok olmazsa, aynı cinsten olanlar ne bitişik ne sık konulursa gerçekleşir; çünkü onları bıkkınlıktan çeşitlilikleri nasıl kurtarırsa seyreklikleri de öyle kurtarır.
quae erunt per mutationem, adiectionem, detractionem, ordinem, et convertunt in se auditorem nec languere patiuntur subinde aliqua notabili figura excitatum, et habent quandam ex illa vitii similitudine gratiam, ut in cibis interim acor ipse iucundus est. quod continget, si neque supra modum multae fuerint nec eiusdem generis aut iunctae aut frequentes, quia satietatem ut varietas earum, ita raritas effugit.
9.3.28Daha keskin olan cins ise yalnız konuşma tarzına dayanmaz, düşüncelerin kendisine hem zarafet hem de güç katar. Bunlardan ilki eklemeyle yapılan olsun. Bunun birçok cinsi vardır. Kelimeler ikilenir: ya büyütmek için, "Öldürdüm, öldürdüm, ama Spurius Maelius'u değil" (biri bildirir, öbürü pekiştirir); ya da acındırmak için:
Ah Corydon, Corydon!
9.3.28illud est acrius genus, quod non tantum in ratione positum est loquendi, sed ipsis sensibus cum gratiam tum etiam vires accommodat. E quibus primum sit, quod fit adiectione. plura sunt genera; nam et verba geminantur, vel amplificandi gratia, ut occidi , occidi, non Sp. Maelium; alterum est enim quod indicat, alterum quod adfirmat; vel miserandi, ut A Corydon, Corydon.
9.3.29Aynı figür bazen ironiyle küçümsemeye çevrilir. İkilemeye benzeyen, araya bir şey girdikten sonra yapılan tekrar da vardır, ama o biraz daha şiddetlidir: "Mallar, ah zavallı ben! (çünkü gözyaşları tükense de acı yine gönülde saplı kalır) mallar, diyorum, Gnaeus Pompeius'un malları tellalın en acı sesine teslim edildi!" Ya da: "Yaşıyorsun; hem de küstahlığını bırakmak için değil, pekiştirmek için yaşıyorsun."
quae eadem figura nonnunquam per ironiam ad elevandum convertitur. similis geminationis post aliquam interiectionem repetitio est, sed paulo etiam vehementior: bona , miserum me! ( consumptis enim lacrimis tamen infixus haeret animo dolor ) bona, inquam, Cn. Pompeii acerbissimae voci subiecta praeconis. — vivis et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam.
9.3.30Birçok cümle de aynı kelimelerle keskin ve ısrarlı biçimde başlar: "Ne Palatium'un gece muhafızları, ne şehrin nöbetçileri, ne halkın korkusu, ne bütün iyi insanların birliği, ne senatonun toplandığı bu en korunaklı yer, ne de şunların yüzleri, bakışları seni hiç mi sarsmadı?" Aynı kelimelerle de biterler: "Onları kim suçladı? Appius. Kim mahkemeye çıkardı? Appius."
sed ab iisdem verbis plura acriter et instanter incipiunt: nihilne te nocturnum praesidium Palatii, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil consensus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora uultusque mouerunt? et in iisdem desinunt: quis eos postulavit? Appius . Quis produxit? Appius .
9.3.31Gerçi bu örnek, başları da sonları da birbirinin aynı olan bir başka figüre de girer: "kim" ile "kim", "Appius" ile "Appius". Şunun gibi: "Antlaşmaları sık sık bozanlar kimdir? Kartacalılar. Savaşı en acımasızca yürütenler kimdir? Kartacalılar. İtalya'yı perişan edenler kimdir? Kartacalılar. Bağışlanmak isteyenler kimdir? Kartacalılar."
quanquam hoc exemplum ad aliud quoque schema pertinet, cuius et initia inter se et fines iidem sunt, quis et quis, Appius et Appius . quale est: qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Carthaginienses. qui sunt, qui crudelissime bellum gesserunt? Carthaginienses. qui sunt, qui Italiam deformarunt? Carthaginienses. qui sunt, qui sibi ignosci postulant? Carthaginienses.
9.3.32Karşıt ya da karşılaştırmalı cümlelerde de ilk kelimeler dönüşümlü olarak tekrarlanıp birbirine karşılık verir; az önce bunun daha çok buraya ait olduğunu söyledim: "Sen danışanlarına cevap vermek için gece uyanık durursun; o, yöneldiği yere ordusuyla zamanında varmak için. Seni horozların ötüşü uyandırır, onu boruların sesi. Sen dava hazırlarsın, o savaş düzeni. Sen danışanlarının, o ise şehirlerin ya da ordugâhların ele geçirilmesinden sakınır."
etiam in contrapositis vel comparativis solet respondere primorum verborum alterna repetitio, quod modo huius esse loci potius dixi: vigilas tu de node, ut tuis consultatoribus respondeas; ille, ut eo quo intendit mature cum exercitu perveniat. te gallorum, illum buccinarum cantus exsuscitat. tu actionem instituis; ille aciem instruit. tu caves, ne consultores tui, ille, ne urbes aut castra capiantur.
9.3.33Ama hatip bu zarafetle yetinmemiş, aynı figürü tersine çevirmiştir: "O, düşman kuvvetlerinin, sen ise yağmur sularının nasıl uzak tutulacağını bilirsin ve bunda ustasın. O, sınırları genişletmede, sen sınırları çizmede deneyimlisin."
sed hac gratia non fuit contentus orator, vertit in contrarium eandem figuram: ille tenet et scit, ut hostium copiae, tu, ut aquae pluviae arceantur. ille exercitatus in propagandis finibus, tu in regendis.
9.3.34Ortadaki kelimeler de baştakilere karşılık gelebilir:
Seni Angitia'nın korusu, seni Fucinus'un camsı suyu...
ya da sondakilere: "Sicilya ganimetiyle yüklü bu gemi, kendisi de bir ganimetken." İki yandaki ortadaki kelimeler tekrarlanarak da aynı şeyin yapılabileceğinden kimse şüphe etmez. Sondakiler de ilklere karşılık verir: "Çok, hem de ağır acılar ana babalar ve akrabalar için bulundu, çok."
possunt media quoque respondere vel primis, ut te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda; vel ultimis ut haec navis onusta praeda Siciliensi, cum et ipsa esset ex praeda. nec quisquam dubitabit. idem fieri posse iteratis utrinque mediis. respondent primis et ultima: multi et graves dolores inventi parentibus et propinquis multi.
9.3.35Önce konan şeyleri hem tekrar eden hem de ayıran bir tekrar türü de vardır:
Iphitus ve Pelias benimle; Iphitus yaşla artık ağırlaşmış, Pelias da Odysseus'un açtığı yarayla yavaşlamış.
Buna Yunanca epanodos denir, bizimkiler regressio [geri dönüş] der. Aynı kelimeler yalnız aynı anlamda değil,
est et illud repetendi genus, quod simul proposita iterat et dividit: Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo iam gravior, Pelias et vulnere tardus Ulixi. Ἐπάνοδος dicitur Graece, nostri regressionem vocant. nec solum in eodem sensu,
9.3.36farklı anlamda, birbirine karşıt olarak da alınır: "Önde gelenlerin itibarı neredeyse eşitti; onların ardından gidenlerinki ise belki eşit değildi." Bu yeniden ele alış bazen hallerle ve cinslerle de çeşitlendirilir: "Konuşmanın emeği büyüktür, iş büyüktür" ve devamı. Rutilius'ta da uzun bir dönem hâlinde verilir, ama şunlar cümle başlarıdır: "Bu senin baban mı? Ona şimdi baba mı diyorsun? Babanın oğlu musun?"
sed etiam in diverso eadem verba contra sumuntur: principum dignitas erat paene par, non par fortasse eorum qui sequebantur. interim variatur casibus haec et generibus retractatio: magnus est dicendi labor, magna res et cetera; et apud Rutilium longa περιόδῳ sed haec initia sententiarum sunt: pater hic tuus? patrem nunc appellas? patris tui filius es?
9.3.37Bu figür yalnız hallerle yapıldığında polyptōton denir. Başka yollarla da kurulur; Cluentius Savunması'ndaki gibi: "Peki zehrin verildiği zaman? O gün mü? O kalabalıkta mı? Hem kimin eliyle verildi? Nereden alındı? Ayrıca kadeh nasıl yakalandı?
fit casibus modo hoc schema, quod πολύπτωτον vocant. constat aliis etiam modis, ut pro Cluentio: quod autem tempus veneni dandi? illo die? illa frequentia? per quem porro datum? unde sumptum? quae porro interceptio poculi?
9.3.38Neden yeniden verilmedi?" Şeylerin birbirine bağlı bu çeşitliliğine Caecilius metabolē der. Cluentius Savunması'nda Oppianicus'a karşı olan yer böyledir: "Belediye meclisinin bütün üyeleri onun Larinum'un resmî nüfus sayımı kayıtlarını tahrif ettiğine hükmetti; kimse onunla ne bir hesap ne de bir iş görürdü; bunca akrabası ve hısımı arasından hiç kimse onu çocuklarına vasi yazmadı"; ardından daha birçok şey gelir.
cur non de integro autem datum? hanc rerum, coniunctam diversitatem Caecilius μεταβολήν vocat, qualis est pro Cluentio locus in Oppianicum: illum tabulas publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi iudicaverunt, cum illo nemo orationem, nemo rem ullam contrahebat, nemo illum ex tam multis cognatis et adfinibus tutorem unquam liberis suis scripsit, et deinceps adhuc multa.
9.3.39Bunlar tek bir yerde yığıldığı gibi, Cicero'nun "dağıtılmış" dediğini sandığım şeyler ise tersine saçılmıştır:
Burada ekinler, orada üzümler daha bereketli yetişir, başka yerde ağaçların meyveleri...
ve devamı.
ut haec in unum congeruntur, ita contra ilia dispersa sunt, quae a Cicerone dissipata dici puto: hic segetes, illic ueniunt felicius uuae, arborei fetus alibi, et deinceps.
9.3.40Cicero'da ise figürlerin şaşırtıcı bir karışımı görülür: ilk kelime uzun bir aradan sonra en sona geri getirilir, ortadakiler ilklere, sondakiler ortadakilere uyar: "Burada kınanan artık sizin işinizdir, senatörler, benim değil; hem de çok güzel bir iş, ama dediğim gibi benim değil, sizin."
ilia vero apud Ciceronem mira figurarum mixtura deprehenditur, in qua et primum verbum longo post intervallo redditum est ultimum et media primis et mediis ultima congruunt: vestrum iam hic factum reprehenditur, patres conscripti, non meum; ac pulcherrimum quidem factum, verum, ut dixi, non meum, sed vestrum.
9.3.41Bu daha sık tekrara, yukarıda söylediğim gibi karışık figürlerden oluştuğu için plokē [örgü] derler. Brutus'a mektuptaki şu yer de böyledir: "Ben Appius Claudius'la barıştığımda, hem de Gnaeus
hanc frequentiorem repetitionem πλοκήν vocant, quae fit ex permixtis figuris, ut supra dixi, utque se habet epistola ad Brutum, ego cum in gratiam redierim cum Appio Claudio, et redierim per Cn.
9.3.42Pompeius aracılığıyla barıştığımda, evet, ben barıştığımda..." Aynı düşüncelerde, kelimelerin çekimini değiştirerek yapılan daha sık bir tekrar da vardır; Persius'taki gibi:
Senin bilmen, bildiğini bir başkası bilmedikçe bu kadar mı hiçtir?
Cicero'da da: "Çünkü yargılayanlar da bu yargıyla mahkûm edilemezdi."
Pompeium, ego ergo cum redierim. sed in iisdem sententiis crebrioribus mutata declinationibus iteratione verborum: ut apud Persium, usque adeone scire tuum nihil est, nisi te scire hoc sciat alter? Sed apud Ciceronem, neque enim poterant iudicio et hi damnari, qui iudicabant.
9.3.43Bütün cümleler de başladıkları gibi bitebilir: "Asya'dan geliyor. Bu bile ne kadar yeni bir şey! Bir halk tribunu Asya'dan geliyor." Aynı dönemde ilk kelime en sona da getirilir, üçüncü kez de artık konuşmanın devamında; çünkü şu eklenmiştir: "Yine de geliyor." Bazen düşünce tekrarlanır ama kelimeler aynı sırayla değil: "Cleomenes ne yapabilirdi? Çünkü kimseyi haksız yere suçlayamam. Ne, diyorum, büyük bir şey yapabilirdi Cleomenes?"
sed sensus quoque toti, quemadmodum coeperunt, desinunt: venit ex Asia. hoc ipsum quam novum! tribunus plebis venit ex Asia. * eadem tamen periodo et verbum primum ultimum refertur, tertium iam sermone, adiectum est enim verumtamen venit. interim sententia quidem repetitur, sed non eodem verborum ordine: quid Cleomenes facere potuit? non enim possum quemquam insimulare falso. quid , inquam, magno opere potuit Cleomenes facere?
9.3.44Önceki cümlenin son kelimesi ile sonrakinin ilk kelimesi de sık sık aynıdır; bu figürü şairler daha sık kullanır:
Pierides, bunu Gallus için en büyük şey kılacaksınız, Gallus için, ki ona sevgim saat saat büyüyor.
Ama hatipler de seyrek kullanmaz: "Yine de yaşıyor. Yaşıyor mu? Hatta senatoya bile geliyor."
prioris etiam sententiae verbum ultimum ac sequentis primum frequenter est idem, quo quidem schemate utuntur poetae saepius: Pierides, vos haec facietis maxima Gallo, Gallo , cuius amor tantum mihi crescit in horas. Sed ne oratores quidem raro: hic tamen vivit; vivit? immo vero etiam in senatum venit.
9.3.45Bazen de, kelimelerin ikilenmesinde dediğimiz gibi, cümlelerin başları ve sonları başka başka ama aynı yere varan kelimelerle birbirine uyar. Başlar şöyle: "Kendimi bütün tehlikelere teslim etmiş, tuzaklara sunmuş, kıskançlığa hedef etmiş olayım." Sonlar da hemen aynı yerde: "Çünkü siz karar verdiniz, siz hükmünüzü söylediniz, siz yargıladınız." Bunu kimi synōnymia, kimi disiunctio [ayırma] diye adlandırır; ikisi farklı olsa da ikisi de doğrudur, çünkü burada aynı şeyi anlatan adlar birbirinden ayrılmıştır. Aynı şeyi anlatan kelimeler bir araya da yığılır: "Durum böyle olduğuna göre, Catilina, başladığın yoldan git; artık şehirden çık; kapılar açık, yola koyul."
aliquando , sicut in geminatione verborum diximus, initia quoque et clausulae sententiarum alis, sed non alio tendentibus verbis inter se consonant. initia hoc modo: dediderim periculis omnibus, obtulerim insidiis, obiecerim invidiae. rursus clausulae ibidem statim, vos enim statuistis, vos sententiam dixistis, vos iudicavistis. hoc alii συνωνυμίαν alii disiunctionem vocant, utrumque, etiamsi est diversum, recte; nam est nominum idem significantium separatio. congregantur quoque verba idem significantia. quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti; egredere aliquando ex urbe, patent portae, proficiscere.
9.3.46Aynı adama karşı başka bir konuşmada da: "Gitti, uzaklaştı, fırladı, kaçıp kurtuldu." Caecilius'a göre bu pleonasmos'tur, yani gereğini aşan bol söz; şu örnekteki gibi: "kendim gözlerimin önünde gördüm"; çünkü "gördüm"de "kendim" zaten vardır. Ama başka bir yerde de söylediğim gibi, gereksiz bir eklemeyle yüklendiğinde bu bir kusurdur; buradaki gibi düşünceyi büyüttüğünde ya da açığa çıkardığında bir meziyettir: "gördüm", "kendim", "gözlerimin önünde", her biri ayrı bir duygudur. Yine de bunları neden özellikle bu adla işaretlediğini
et in eundem alio libro: abiit , excessit, erupit, evasit. hoc Caecilio πλεονασμός videtur, id est, abundans super necessitatem oratio, sicut illa vidi oculos ante ipse meos. in illo enim vidi inest ipse. verum id, ut alio quoque loco dixi, cum supervacua oneratur adiectione, vitium est, cum auget aut manifestat sententiam sicut hic, virtus. fidi , ipse, ante oculos, totidem sunt adfectus. cur tamen haec proprie nomine tali notarit,
9.3.47anlamıyorum; çünkü ikileme de, tekrar da, her türlü ekleme de pleonasmos sayılabilir. Yalnız kelimeler değil, aynı işi gören düşünceler de yığılır: "Zihin karışıklığı, üstüne çöken bir çeşit suç karanlığı ve Erinyslerin yanan meşaleleri onu kışkırttı."
non video. nam et geminatio et repetitio et qualiscunque adiectio πλεονασμός videri potest. nec verba modo, sed sensus quoque idem facientes acervantur: perturbatio istum mentis et quaedam scelerum offusa caligo et ardentes furiarum faces excitarunt.
9.3.48Farklı şeyler de yığılır: "Kadın, tiranın vahşi zalimliği, babanın sevgisi, başı dönmüş öfke, düşüncesizliğin çılgınlığı." Ovidius'ta da:
ama Nereidlerin ağır tanrısallığı, ama boynuzlu Ammon, ama bağırsaklarımla doyurulmak için gelen deniz canavarı...
Buna da plokē diyen birini buldum;
congeruntur et diversa: mulier , tyranni saeva crudelitas, patris amor, ira praeceps, temeritatis dementia. sed apud Ovidium: sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon, sed quae visceribus veniebat belua ponti exsaturanda meis. Inveni, qui et hoc πλοκήν vocaret:
9.3.49ona katılmıyorum, çünkü bu tek bir figürdür. Hem aynı hem farklı şeyi anlatan kelimelerin karışımı da vardır; buna da diallagē derler: "Düşmanlarıma soruyorum: bunlar benim elimle araştırılmadı mı, bulunmadı mı, açığa çıkarılmadı mı, ortadan kaldırılmadı mı, silinmedi mi, söndürülmedi mi?" "Araştırıldı, bulundu, açığa çıkarıldı" başka bir şey gösterir; "ortadan kaldırıldı, silindi, söndürüldü" birbirine benzer, ama öncekilere benzemez.
cui non adsentior, cum sit unius figurae, mixta quoque et idem et diversum significantia, quod et ipsum διαλλαγὴν vocant. quaero ab inimicis, sintne haec investigate, comperta, patefacta, sublata, deleta, exstincta per me. investigata , comperta, patefacta aliud ostendunt; sublata, deleta, extincta sunt inter se similia, sed non etiam prioribus.
9.3.50Bu örnek de yukarıdaki de bir başka figür daha oluşturur: bağlaçtan yoksun olduğu için dissolutio [çözülme] denir; bir şeyi daha ısrarla söylediğimizde uygundur, çünkü hem her biri ayrı ayrı vurgulanır hem de sanki daha çok olurlar. Bu yüzden bu figürü yalnız tek tek kelimelerde değil, cümlelerde de kullanırız; Cicero'nun Metellus'un halk toplantısına karşı söylediği gibi: "İhbar edilenlerin çağrılmasını, gözaltında tutulmasını, senatoya getirilmesini emrettim; senatoya getirildiler"; bütün bu yer böyledir. Bu cinse brakhylogia da derler; bu, bağlantılı bir çözülme sayılabilir. Bunun zıttı bağlaçlarla dolu figürdür. Öbürüne asyndeton, buna polysyndeton denir.
sed hoc autem exemplum et superius aliam quoque efficiunt figuram, quae, quia coniunctionibus caret, dissolutio vocatur, apta, cum quid instantius dicimus; nam et singula inculcantur et quasi plura fiunt. ideoque utimur hac figura non in singulis modo verbis, sed sententiis etiam, ut Cicero dicit contra contionem Metelli: qui indicabantur, eos vocari, custodiri, ad senatum adduci iussi; in senatum sunt introducti, et totus hic locus talis est. hoc genus et βραχυλογίαν vocant, quae potest esse copulata dissolutio. contrarium illud est schema, quod coniunctionibus abundat. illud ἀσύνδετον, hoc πολυσύνδετον dicitur.
9.3.51Bu da ya aynı bağlacın sık sık tekrarıyla olur:
hem evini hem ocağını hem silahlarını hem Amyklai köpeğini hem Girit sadağını;
ya da farklı bağlaçlarla:
sed hoc est vel iisdem saepius repetitis, ut tectumque laremque armaque Amyclaeumque canem Cressamque pharetram; vel diversis:
9.3.52silahları ve adamı... karada da denizde de çok... çok da...
9.3.52arma virumque — multum ille et terris — multa quoque.
9.3.53Zarflar ve zamirler de çeşitlendirilir: "Burada o delikanlıyı gördüm, onun için yılda iki kez altı gün sunaklarımız tüter; burada bana, yalvarmama ilk cevabı o verdi." Ama ikisi de bir yığmadır, yalnız biri bağlı, öbürü çözülmüş.
adverbia quoque et pronomina variantur, hic illum vidi iuvenem, — bis senos cui nostra dies, — hic mihi responsum primus dedit ille petenti. sed utrumque horum acervatio est, tantum iuncta aut dissoluta.
9.3.54Yazarlar bunların hepsine kendi adlarını vermiştir, ama çeşit çeşit, uyduranın her birinin hoşuna gittiği gibi. Kaynak ise birdir: söylediklerimizi daha keskin, daha ısrarlı kılar, tekrar tekrar patlayan bir duygunun gücünü taşıyormuş gibi gösterir. Yunanca klimax denen derecelendirmenin (gradatio) sanatı ise daha açıktır, daha yapmacıktır; bu yüzden daha seyrek kullanılmalıdır.
omnibus scriptores sua nomina dederunt, sed varia et ut cuique fingenti placuit. fons quidem unus, quia acriora facit et instantiora quae dicimus et vim quandam prae se ferentia velut saepius erumpentis adfectus. gradatio , quae dicitur κλῖμαξ apertiorem habet artem et magis adfectatam ideoque esse rarior debet.
9.3.55Bu da eklemeye aittir; çünkü söyleneni tekrarlar ve bir başka şeye geçmeden önce öncekilerin üzerinde durur. Örneğini çok bilinen bir Yunanca yerden aktaralım: "Bunu söyledim de yazmadım değil; yazdım da elçiliğe gitmedim değil; elçiliğe gittim de Thebailıları ikna etmedim değil."
est autem ipsa quoque adiectionis; repetit enim quae dicta sunt et, priusquam ad aliud descendat, in prioribus resistit. eius exemplum ex Graeco notissimo transferatur: non enim dixi quidem sed non scripsi, nec scripsi quidem sed non obii legationem, nec obii quidem legationem sed non persuasi Thebanis.
9.3.56Latince örnekler de verilsin: "Africanus'a gayreti fazileti, fazileti şanı, şanı rakipleri kazandırdı." Calvus'unki de: "Demek ki zimmet davaları devlete ihanet davalarından daha çok, devlete ihanet davaları Plautius kanunu davalarından daha çok, Plautius kanunu davaları seçim rüşveti davalarından daha çok, seçim rüşveti davaları da bütün kanunlara dayanan davalardan daha çok yok olmadı."
sint tamen tradita et Latina: Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos comparavit. et Calvi: non ergo magis pecuniarum repetundarum quam maiestatis, neque maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum iudicia perierunt.
9.3.57Şairlerde de bulunur: Homeros'ta Zeus'tan Agamemnon'a kadar indirdiği asa hakkında; bizim bir tragedya şairimizde de:
Dediklerine göre Tantalos Iuppiter'den türedi, Tantalos'tan Pelops doğdu, Pelops'tan da Atreus, soyumuzu da o sürdürür.
9.3.57invenitur apud poetas quoque, ut apud Homerum de sceptro, quod a Iove ad Agamemnonem usque deducit, et apud nostrum etiam tragicum: Iove propagatus est, ut perhibent, Tantalus, ex Tantalo ortus Pelops, ex Pelope autem satus Atreus , qui nostrum porro propagat genus.
9.3.58Eksiltmeyle yapılan figürler ise en çok kısalığın ve yeniliğin zarafetini arar. Bunlardan biri, önceki kitapta synekdokhē'den doğan figürlere ertelediğim türdür: çıkarılan bir kelime öbürlerinden yeterince anlaşıldığında olur. Caelius'un Antonius'a karşı söylediği gibi: "Yunanlı sevinçten donakalmaya..."; çünkü "başladı" kelimesi de birlikte duyulur. Cicero da Brutus'a şöyle yazar: "Konuşma elbette yalnız senin üzerine; ne üzerine olabilirdi ki? O zaman Flavius 'Yarın postacılar' dedi; ben de bu mektubu orada, yemekte karaladım."
at quae per detractionem fiunt figurae, brevitatis novitatisque maxime gratiam petunt; quarum una est ea, quam libro proximo in figuras ex συνεκδοχῇ distuli, cum subtractum verbum aliquod satis ex ceteris intelligitur: ut Caelius in Antonium, stupere gaudio Graecus: simul enim auditur coepit. Cicero ad Brutum: sermo nullus scilicet nisi de te; quid enim potius? tum Flavius, Cras, inquit, tabellarii, et ego ibidem has inter cenam exaravi.
9.3.59Bana kalırsa, kelimelerin edep gereği yakışık içinde çıkarıldığı yerler de buna benzer:
Biliriz kimin seni, tekeler yan gözle bakarken, hangi tapınakta... ama kolay gönüllü Nymphalar güldü.
Bazıları bunu aposiōpēsis [yarıda kesme] sayar; boşuna.
cui similia sunt illa meo quidem iudicio, in quibus verba decenter pudoris gratia subtrahuntur: nouimus et qui te, transversa tuentibus hircis, sed quo, sed faciles Nymphae risere, sacello. Hanc quidam aposiopesin putant, frustra.
9.3.60Çünkü onda neyin söylenmeden bırakıldığı belirsizdir ya da en azından daha uzun bir sözle açıklanması gerekir; burada ise tek bir kelime eksiktir, hem de açık bir kelime. Bu aposiōpēsis ise, bir şeyin eksik olduğu her söz aynı adla anılacaktır. Ben şunu bile her zaman aposiōpēsis diye adlandırmam:
nam illa quid taceat incertum est aut certe longiore sermone explicandum, hic unum verbum et manifestum quidem desideratur; quod si aposiopesis est, nihil non, in quo deest aliquid, idem appellabitur. ego ne illud quidem aposiopesin semper voco,
9.3.61bir şeyin, ne olursa olsun, anlaşılmaya bırakıldığı yer; Cicero'nun mektuplarındaki şu söz gibi: "Lupercalia'da, Antonius'un Caesar'a... günü yazıldı." Çünkü burada susmamış, şaka yapmıştır; zira "taç giydirdiği" dışında bir şey anlaşılamazdı.
in quo res quaecunque relinquitur intelligenda, ut ea quae in epistolis Cicero: data Lupercalibus, quo die Antonius Caesari; non enim obticuit sed lusit, quia nihil aliud intelligi poterat quam hoc, diadema imposuit.
9.3.62Eksiltmeyle yapılan ikinci figür, az önce sözünü ettiğim, bağlaçların çıkarıldığı figürdür. Üçüncüsü epezeugmenon [boyunduruklanmış] denendir: birçok cümle tek bir fiile bağlanır; bu cümlelerin her biri tek başına konsa o fiile ihtiyaç duyardı. Bu ya fiil başa konup öbürleri ona bakınca olur: "Hayâyı şehvet yendi, korkuyu küstahlık, aklı çılgınlık"; ya da fiil sona konup birçok şeyi kapatınca:
"Çünkü sen, Catilina, hayânın seni hiçbir zaman utanç verici işten, korkunun tehlikeden, aklın da çılgınlıktan geri çevirebileceği biri değilsin."
altera est per detractionem figura, de qua modo dictum, cui coniunctiones eximuntur. tertia , quae dicitur ἐπεζευγμένον in qua unum ad verbum plures sententiae referuntur, quarum unaquaeque desideraret illud, si sola poneretur. id accidit aut praeposito verbo, ad quod reliqua respiciant: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia; aut illato, quo plura cluduntur: neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor unquam a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaverit.
9.3.63Fiil ortada da durabilir, hem öncekilere hem sonrakilere yeter. Bu figür farklı cinsleri de birleştirir: erkek ve kız çocuklarını birlikte filii, "oğullar" diye andığımızda olduğu gibi; tekilleri çoğullarla da karıştırır.
medium quoque potest esse, quod et prioribus et sequentibus sufficiat. iungit autem et diversos sexus, ut cum marem feminamque filios dicimus, et singularia pluralibus miscet.
9.3.64Ama bunlar o kadar yaygındır ki figür sanatını kendilerine mal edemezler. Söz biçiminin farklı türlerinin birleştirildiği şu ise tam bir figürdür:
O zaman dostlarıma silah kuşanmalarını buyuruyorum, ve uğursuz soyla savaşmak gerektiğini.
Çünkü sondaki "savaş" kısmı bir sıfat-fiile dayansa da "buyuruyorum" ikisine de uyar. Eksiltme için yapılmamış, iki farklı şeyi bir araya toplayan bağlamaya synoikeiōsis [yakınlaştırma] derler:
Cimriye, sahip olduğu şey de sahip olmadığı kadar eksiktir.
Bundan farklı saydıkları bir de ayırma vardır;
sed haec adeo sunt vulgaria, ut sibi artem figurarum adserere non possint. illud plane figura est, qua diversa sermonis forma coniungitur: sociis tunc, arma capessant, edico , et dira bellum cum genie gerendum. Quamvis enim pars bello posterior participio insistat, utrique convenit illud edico. non utique detractionis gratia factam coniunctionem συνοικείωσιν vocant, quae duas res diversas colligat: tam deest avaro, quod habet, quam quod non habet. Huic diversam volunt esse distinctionem,
9.3.65buna paradiastolē adını verirler; benzer şeyler onunla birbirinden ayrılır: "Kendine kurnaz yerine bilge, küstah yerine cesur, cimri yerine tutumlu dediğin zaman..." Bu bütünüyle tarife dayanır; bu yüzden figür olup olmadığından şüpheliyim. Bunun zıttı, yakın bir şeyden farklı bir şeye, benzermiş gibi geçilen figürdür:
Kısa olmaya çalışırım, karanlık olurum
ve devamı.
cui dant nomen παραδιαστολήν qua similia discernuntur: cum te pro astuto sapientem appelles, pro confidente, fortem, pro illiberali diligentem. quod totum pendet ex finitione, ideoque an figura sit dubito. cui contraria est ea, qua fit ex vicino transitus ad diversa ut similia: brevis esse laboro, obscurus fio, et quae sequuntur.
9.3.66Üçüncü figür cinsi, seslerin bir benzerliğiyle, eşitliğiyle ya da zıtlığıyla kulakları kendine çevirir, gönülleri uyandırır. Yunanların paronomasia dediği, bizim adnominatio [ad benzeştirme] dediğimiz figür buradandır. Bu tek bir biçimde yapılmaz. Önce söylenmiş bir addan yakınlık yoluyla türetilip hallerde çekilebilir; Domitius Afer'in Cloatilla Savunması'ndaki gibi: "Hiçbir şeyden anlamayan, her şeyde bahtsız bir kadın."
tertium est genus figurarum, quod aut similitudine aliqua vocum aut paribus aut contrariis convertit in se aures et animos excitat. hinc est παρονομασία, quae dicitur adnominatio. ea non uno modo fieri solet: ex vicinia (quadam praedicti nominis ducta casibus declinat, ut Domitius Afer pro Cloatilla, mulier omnium rerum imperita, in omnibus rebus infelix;
9.3.67Bir kelimeye, daha çok şey anlatan aynı kelime eklendiğinde de olur: "Bir insan düşman olunca, hem de insan!" Bu örnekleri başka bir şey için kullanmıştım; ama birinde ikileme bir emphasis [ima] taşır. Paronomasia'nın zıttı, aynı kelimeyle bir şeyin sahteliğinin gösterildiği figürdür: "Özel kişilere kanun gibi gelmeyen bir kanun."
et cum verbo idem verbum plus significans subiungitur: quando homo hostis, homo. quibus exemplis sum in aliud usus, sed in uno ἔμφασις est geminatio. παρονομασίᾳ contrarium est, quod eodem verbo quasi falsum arguitur: Quae lex privatis hominibus esse lex non uidebatur.
9.3.68Buna komşu olan antanaklasis, aynı kelimenin zıt anlamda kullanılmasıdır. Proculeius oğlundan, onun kendi ölümünü beklediğinden yakınmıştı; oğlu beklemediğini söyleyince, "Tersine," dedi, "beklemeni rica ediyorum." Farklı anlam aynı kelimeden değil de yakın bir kelimeden de çıkarılabilir: şükran ayinine (supplicatio) layık gördüğün birinin cezaya (supplicium) çarptırılması gerektiğini söylediğinde olduğu gibi.
cui confinis est ἀντανάκλασις eiusdem verbi contraria significatio. cum Proculeius> quereretur de filio, quod is mortem suam expectaret, et ille dixisset, se vero non exspectare: Immo, inquit, rogo exspectes. non ex eodem sed ex vicino diversum accipitur, cum supplicio adficiendum dicas, quem supplicatione dignum iudicaris.
9.3.69Başka bir biçimde de ya aynı kelimeler farklı anlamlarda kullanılır, ya da yalnız bir hecesi uzatılarak ya da kısaltılarak değiştirilir. Şakada bile soğuk olan böyle bir şeyin öğütler arasında anlatılmasına doğrusu şaşıyorum; örneklerini de taklit edilsinler diye değil, kaçınılsın diye veriyorum:
aliter quoque voces aut eaedem diversa in significatione ponuntur aut productione tantum vel correptione mutatae; quod etiam in iocis frigidum equidem tradi inter praecepta miror, eorumque exempla vitandi potius quam imitandi gratia pono:
9.3.70"Sevilmek (amari) hoştur, yeter ki içinde acı (amari) bir şey olmamasına dikkat edilsin." "Kuşların (avium) tatlılığı ıssız yerlere (avium) götürür." Ovidius da şaka yollu şöyle der:
Neden sana, Furia, "furia" [öfke perisi] demeyeyim?
Cornificius buna traductio [aktarma] der,
amari iucundum est, si curetur, ne quid insist amari. avium dulcedo ad avium ducit; et apud Ovidium ludentem: cur ego non dicam, Furia, te furiam? Cornificius hanc traductionem vocat,
9.3.71yani bir anlamın öbürüne aktarılması. Ama bir şeyin kendine has niteliğini ayırt etmeye dayanan tür daha zariftir: "Devletin bu vebası kısa bir süre bastırılabilir (reprimi), sonsuza dek ezilemez (comprimi)." Ön eklerle zıt anlama çevrilenler de öyle: "Şehirden dışarı salınmış (emissus) değil, şehrin içine salınmış (immissus) görünsün." Hem figür olarak hoş, hem de düşünce olarak güçlü olan şu ise daha iyi ve daha keskindir: "Ölümle ölümsüzlüğü satın aldı."
videlicet alterius intellectus ad alterum. sed elegantius, quod est positum in distinguenda rei proprietate: hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. sed quae praepositionibus in contrarium mutantur: non emissus ex urbe, sed immissius in urbem esse videatur. melius atque acrius, quod cum figura iucundum est tum etiam sensu valet: Emit morte immortalitatem.
9.3.72Şunlar daha hafiftir: "Pisoların değil, fırıncıların (pistorum)" ve "hatipten (orator) çiftçiye (arator)". En kötüsü ise şudur: "Senatörler (patres conscripti) kandırılmış (circumscripti) görünmesin", ve: "Seyrek olur (evenit), ama şiddetle gelir (venit)." Yine de şiddetli ve keskin bir düşüncenin, aynı olmayan ama uyumsuz da olmayan bir kelimeden bir çekicilik kazandığı olur.
illa leviora: Non Pisonum sed pistorum et ex oratore arator. pessimum vero: ne patres conscripti videantur circumscripti; — raro evenit sed vehementer venit. sed contingit, ut aliqui sensus vehemens et acer venustatem aliquam non eadem ex voce non dissona accipiat.
9.3.73Peki utanç neden beni ailemden bir örnek vermekten alıkoysun? Babam, elçilik görevinde öleceğini (immoriturum) söyleyip de birkaç gün bile harcamadan, işi bitirmeden dönen birine karşı şöyle demişti: "Elçilik görevinde ölmeni istemiyorum; ama orada biraz oyalan (immorare)." Çünkü hem düşüncenin kendisi güçlüdür, hem de anlamca birbirinden çok uzak kelimelerde ses hoş biçimde uyuşur; hele aranmamış da sanki kendiliğinden gelmiş olunca: kelimelerden birini kendisi kullanmış, öbürünü karşı taraftan almıştır.
sed cur me prohibeat pudor uti domestico exemplo? pater meus contra eum, qui se legationi immoriturum dixerat, deinde vix paucis diebus insumptis re infecta redierat, non exigo, ut inmoriaris legationi; immorare. nam et valet sensus ipse et in verbis tantum distantibus iucunde consonat vox, praesertim non captata, sed velut oblata, cum altero suo sit usus, alterum ab adversario acceperit.
9.3.74Eskiler söze eşit ve zıt öğelerle zarafet kazandırmaya çok özen gösterdi. Gorgias bunda ölçüsüzdü; Isokrates de, hiç değilse ilk gençliğinde, bunu bolca kullandı. Marcus Tullius da bunlardan hoşlandı; ama bolluk taşmadıkça hoşa giden bu hazza bir ölçü getirdi ve başka bakımdan hafif olan bir şeyi düşüncelerin ağırlığıyla doldurdu. Çünkü kendi başına soğuk ve boş bir yapmacıklık, keskin düşüncelere rastlayınca, dışarıdan çağrılmış değil de doğuştan gelen bir zarafet taşıyormuş gibi görünür.
magnae veteribus curae fuit gratiam dicendi et paribus et contrariis acquirere. Gorgias in hoc immodicus, copiosus aetate utique prima Isocrates fuit. delectatus est his etiam M. Tullius, verum et modum adhibuit non ingratae, nisi copia redundet, voluptati et rem alioqui leuem sententiarum pondere implevit. nam per se frigida et inanis adfectatio, cum in acres incidit sensus, innatam gratiam videtur habere non arcessitam.
9.3.75Benzerliğin aşağı yukarı dört yolu vardır. Birincisi, bir kelimeye eşit ya da ondan pek farklı olmayan bir kelime arandığında olur:
gemilerin de (puppes), halkının gençleri de (pubes);
şu da öyle: "Bu felaket getiren söylenti (fama) içinde, sanki çok yıkıcı bir alev (flamma) içindeymiş gibi"; ve: "Çünkü övülmesi gereken umut (spes) değil, iştir (res)"; ya da en azından eşit olup son heceleriyle uyuşan: "Sözlerle (verbis) değil, silahlarla (armis)."
similium fere quadruplex ratio est. nam est primum, quotiens verbum verbo aut non dissimile valde quaeritur, ut puppesque tuae pubesque tuorum; et sic in hac calamitosa fama quasi in aliqua perniciosissima flamma, et non enim tam spes laudanda quam res est, aut certe par et extremis syllabis consonans: non verbis, sed armis.
9.3.76Ama bu da keskin düşüncelere rastladığında güzeldir: "Elinden geldiği kadar (possis), hep faydalı olmaya (prosis) çalış." Çoğunluğun görüşüne göre buna parison denir. Stoacı Theon ise parison'u birbirinden pek farklı olmayan kolonlardan (membra) oluşan söz sayar.
sed hoc quoque, quotiens in sententias acres incidit, pulchrum est: quantum possis, in eo semper experire, it prosis. hoc est πάρισον, ut plerisque placuit. Theo Stoicus πάρισον existimat, quod sit e membris non dissimilibus.
9.3.77İkincisi, kapanışın benzer düşmesi, aynı hecelerin sona toplanmasıdır; iki ya da daha çok cümlenin bu benzer sonuna homoioteleuton derler: "Yalnız onun kurtuluşunu söndürmek (exstinguendam) için değil, böyle adamlar eliyle şanını lekelemek (infingendam) için de." Trikōlon denen üçlüler çoğunlukla bunlardan oluşur, ama her zaman sonları uyuşacak biçimde değil: "Hayâyı şehvet yendi, korkuyu küstahlık, aklı çılgınlık." Ama bu yol dört ve daha çok cümleye de uzanabilir. Tek tek kelimelerle de yapılır: "Hecuba buna acı duyuyor, utanıyor, üzülüyor" (dolet, pudet, piget); ve:
Gitti, uzaklaştı, fırladı, kaçıp kurtuldu.
9.3.77secundum , ut clausula similiter cadat, syllabis iisdem in ultimam partem collatis: ὁμοιοτέλευτον vocant similem duarum sententiarum vel plurium finem: non modo ad salutem eius exstinguendam, sed etiam gloriam per tales viros infingendam. ex quibus fere fiunt, non tamen ut semper utique ultimis consonent, quae τρίκωλα dicuntur: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia. sed in quaternas quoque ac plures haec ratio ire sententias potest. fit etiam singulis verbis: Hecuba hoc dolet, pudet, piget; et abiit , excessit, erupit, evasit.
9.3.78Üçüncüsü aynı hallere düşen figürdür; homoioptōton denir. Ama sonu benzer olan söz her durumda homoioptōton olan sona varmaz; çünkü homoioptōton yalnız hal bakımından benzer olandır, çekilen kelimeler birbirine benzemese de. Hem de yalnız sonda bulunmaz: ya baştakiler birbirine karşılık verir, ya ortadakiler, ya sondakiler; ya da bunlar yer değiştirir, ortadakiler baştakilere, sondakiler ortadakilere uydurulur; nasıl uydurulabilirse öyle.
tertium est, quod in eosdem casus cadit, ὁμοιόπτωτον dicitur. sed neque, quod finem habet similem, utique in eundem venit finem ὁμοιόπτωτον, quia ὁμοιόπτωτον est tantum casu simile, etiamsi dissimilia sint quae declinentur; nec tantum in fine deprehenditur, sed respondentibus vel primis inter se vel mediis vel extremis vel etiam permutatis his, ut media primis et summa mediis accommodentur, et quocunque modo accommodari potest.
9.3.79Çünkü her zaman eşit sayıda heceden oluşmaz; Afer'deki gibi: "Talihsiz saray, kısa süre önce yitirdiği adamda, tehlikeler arasında bir koruma (praesidio) değilse de, sıkıntılar arasında bir teselli (solacio) bulurdu." Bu türün en iyileri, sanırım, cümlelerin başlarının da sonlarının da uyuştuğu örneklerdir; buradaki gibi: praesidio ile solacio, pericula ile adversa; öyle ki kelimeleri neredeyse benzer olur, eşit düşer ve aynı biçimde biter.
neque enim semper paribus syllabis constat, ut est apud Afrum, amisso nuper infelicis aulae si non praesidio inter pericula tamen solacio inter adversa. eius fere videntur optima, in quibus initia sententiarum et fines, consentiunt, ut hic praesidio solacio, pericula adversa, paene ut similia sint verbis et paribus cadant et eodem modo desinant.
9.3.80Dördüncüsü, kolonların eşit olmasıdır; buna isokōlon denir. "Eğer tarlada ve ıssız yerlerde küstahlık ne kadar güçlüyse, forumda ve mahkemelerde arsızlık da o kadar güçlü olsaydı" sözü isokōlon'dur ve homoioptōton taşır. "Aulus Caecina şimdi bu davada Sextus Aebutius'un arsızlığına, o zaman zorbalık sırasında küstahlığına boyun eğdiğinden daha az boyun eğmezdi" sözü ise isokōlon, homoioptōton ve homoioteleuton'dur. Buna, adların haller değiştirilerek tekrarlandığını söylediğim figürden gelen zarafet de eklenir: "boyun eğmezdi, eğdiğinden" (cederet, cessit). Şu ise hem homoioteleuton hem paronomasia'dır: "Elinde servet (patrimonium) bulunmayan kimse bir başkasını evliliğe (matrimonium) veremez."
etiam ut sint, quod est quartum, membris aequalibus, quod ἰσόκωλον dicitur: si , quantum in agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro atque iudiciis impudentia valeret ἰσόκωλον est et ὁμοιόπτωτον habet; non minus nunc in causa cederet Aulus Caecina Sexti Aebutii impudentiae, quam tum in vi facienda cessit audaciae, ἰσόκωλον, ὁμοιόπτωτον, ὁμοιοτέλευτον. accedit et ex illa figura gratia, qua nomina dixi mutatis casibus repeti: non minus cederet quam cessit. at hoc ὁμοιοτέλευτον et παρονομασία est: neminem alteri posse dare in matrimonium, nisi penes quem sit patrimonium.
9.3.81Karşı koyma (contrapositum) ya da bazılarının dediği gibi karşılaştırma (contentio), Yunanca adıyla antitheton, tek bir biçimde yapılmaz. Tek tek kelimeler tek tek kelimelere karşı konabilir, az önce söylediğim örnekteki gibi: "Hayâyı şehvet yendi, korkuyu küstahlık"; ikililer ikililere: "Bu bizim yeteneğimizin değil, sizin yardımınızın işidir"; cümleler cümlelere: "Halk toplantılarında hükmetsin, mahkemelerde yere serilsin."
contrapositum autem vel, ut quidam vocant, contentio ( ἀντίθετον dicitur) non uno fit modo. nam et fit, si singula singulis opponuntur, ut in eo quod modo dixi, uicit pudorem libido, timorem audacia, et bina binis: non nostri ingenii, vestri auxilii est, et sententiae sententiis: dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis.
9.3.82Buna en uygun biçimde, ayırma dediğimiz tür de eklenir: "Roma halkı özel lüksten nefret eder, kamusal görkemi sever." Sona konan, aynı halde ama farklı anlamda olan kelimelerle kurulanlar da öyle: "Zamanın kötülüğünden (mali) gelen zarar vermesin, davanın iyiliğinden (boni) gelen fayda versin."
cui commodissime subiungitur et ea species, quam distinctionem diximus: odit populus Romanus privatam luxuriam, publicam magnificentiam diligit; et, quae sunt simili casu, dissimili sententia in ultimo locata: ut quod in tempore mali fuit, nihil obsit, quod in causa boni fuit, prosit.
9.3.83Karşı konan şey her zaman hemen ardından gelmez. Şu örnekte olduğu gibi: "Yargıçlar, demek ki bu yazılmış değil, doğmuş bir kanundur"; ama Cicero'nun dediği gibi, öne sürülen her şeye tek tek karşılık verilir, ardından gelen sözde olduğu gibi: "Bu kanunu öğrenmedik, devralmadık, okumadık; tabiatın kendisinden kaptık, içtik, süzüp çıkardık."
nec semper contrapositum subiungitur, ut in hoc, est igitur, haec iudices, non scripta sed nata lex, verum, sicut Cicero dicit, de singulis rebus propositis refertur ad singula, ut in eo quod sequitur, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus.
9.3.84Karşıt olan şey de her zaman karşısına konmaz; Rutilius'taki gibi: "Ölümsüz tanrılar ekinleri ilk olarak bize verdi; biz ise yalnız bizim aldığımızı bütün yeryüzüne dağıttık."
nec semper, quod adversum est, contra ponitur, quale est apud Rutilium, nobis primis dii immortales fruges dederunt; nos, quod soli accepimus, in omnes terras distribuimus.
9.3.85Kelimelerin çekimlenerek tekrarlandığı o figür de işe katılarak yapılır; buna antimetabolē denir: "Yemek için yaşamıyorum, yaşamak için yiyorum." Cicero'da da öyle bir çevirme vardır ki hal değişikliği taşıdığı gibi benzer biçimde de biter: "Hem kusur kıskançlık uyandırmadan cezalandırılsın, hem de kıskançlık kusur bulunmadan ortadan kalksın."
fit etiam adsumpta illa figura, qua verba declinata repetuntur, quod ἀντιμεταβολή dicitur: non , ut edam, vivo, sed, ut vivam, edo. et quod apud Ciceronem conversum ita est, ut, cum mutationem casus habeat, etiam similiter desinat: ut et sine invidia culpa plectatur et sine culpa invidia ponatur.
9.3.86Aynı kelimeyle kapanan da vardır; Roscius hakkında söylediği gibi: "Çünkü o, sahnede seyredilmeye layık tek kişi görünecek kadar usta bir sanatçıdır; ama aynı zamanda, oraya hiç çıkmamaya layık tek kişi görünecek kadar da değerli bir adamdır." Ters yerlere konan adlarda da kendine has bir zarafet vardır: "Antonius konsülse Brutus düşmandır; Brutus devletin kurtarıcısıysa düşman Antonius'tur."
et eodem cluditur verbo: ut quod dicit de se. Roscio , etenim , cum artifex eiusmodi est, ut solus videatur dignus qui in scena, spectetur, tum vir eiusmodi est, ut solus dignus esse videatur, qui eo non accedat. est et in nominibus ex diverso collocatis sua gratia: si consul Antonius, Brutus hostis; si conservator rei publicae Brutus, hostis Antonius.
9.3.87Figürler hakkında eskiden de gerekenden fazlası söylenmiş; yine de şunları figür sayacak olanlar hâlâ çıkacaktır: "İnanılmaz şey söylüyorum, ama doğru" (buna anthypophora derler); "biri buna bir kez katlandı, kimse iki kez, ben üç kez" (diexodos); "fazla uzaklaştım, ama konuma dönüyorum" (aphodos).
olim plura de figuris quam necesse erat, et adhuc erunt, qui putent esse figuram: incredibile est, ( quod dico, sed verum; ἀνθυποφοράν vocant; et aliquis hoc semel tulit, nemo bis, ego ter, διέξοδον et longius evectus sum sed redeo ad propositum, ἄφοδον.
9.3.88Bazı söz figürleri düşünce figürlerinden pek az ayrılır; tereddüt gibi. Tereddüt şeyin kendisi hakkında olduğunda önceki kısma, kelime hakkında olduğunda sonrakine verilmelidir: "Buna kötülük mü demeliyim, aptallık mı?"
quaedam verborum figurae paulum figuris sententiarum declinantur, ut dubitatio. nam cum est in re, priori parti adsignanda est, cum in verbo, sequenti; sive me malitiam sive stultitiam dicere oportet.
9.3.89Düzeltmede de durum aynıdır; çünkü orada tereddüt edilen şey burada düzeltilir. Bazıları kişileştirmede de aynı şeyin olduğunu, bu figürün kelimelerde bulunduğunu düşünmüştür: "Zalimliğin anası açgözlülüktür"; Sallustius'un Cicero'ya karşı yazdığı "Ey Arpinumlu Romulus" ve Menandros'taki "Thrialı Oidipus" da öyle.
Bütün bunları, konuyu eserlerinin bir kısmı olarak geçiştirmeyip doğrudan bu işe kitaplar ayıranlar daha bol bol işlemiştir: Caecilius, Dionysios, Rutilius, Cornificius, Visellius ve başka pek çokları. Ama yaşayanların şanı da onlarınkinden aşağı kalmayacak.
item correctionis eadem ratio est; nam quod illic dubitat, hic emendat. etiam in personae fictione accidere quidam idem putaverunt, ut in verbis esset haec figura: crudelitatis mater est avaritia, et apud Sallustium in Ciceronem O Romule Arpinas, et apud Menandrum Oedipus Thriasius. haec omnia copiosius sunt exsecuti, qui non ut partem operis transcurrerunt, sed proprie libros huic operi dedicaverunt, sicut Caecilius, Dionysius, Rutilius, Cornificius, Visellius aliique non pauci; sed non minor erit eorum, qui vivunt, gloria.
9.3.90Bazılarının daha çok söz figürü bulabileceğini kabul ederim; ama bunların ünlü yazarların aktardıklarından daha iyi olduğuna katılmam. Her şeyden önce, Marcus Tullius Hatip Üzerine'nin üçüncü kitabında birçok figür saymış, sonradan yazdığı Hatip'te bunları geçerek kendisi de reddetmiş görünüyor. Bunların bir kısmı sözden çok düşünceye aittir: küçültme, beklenmedik söz, imge, kendi kendine cevap, konu dışına çıkma, izin verme, zıt (sanırım enantiotēs denen budur), karşı taraftan alınan kanıt.
ut fateor autem verborum quoque figuras posse plures reperiri a quibusdam, ita iis, quae ab auctoribus claris traduntur, meliores non adsentior. nam in primis M. Tullius multas in tertio De Oratore libro posuit, quas in Oratore postea scripto transeundo videtur ipse damnasse; quarum pars est, quae sententiarum potius quam uerborum sit: ut imminutio, improvisum, imago, sibi ipsi responsio, digressio, permissio, contrarium (hoc enim puto, quod dicitur ἐναντιότης ), sumpta ex adverso probatio.
9.3.91Bazıları ise hiç figür değildir: sıralama, sayma, özetleme gibi; bu adla ister kısaca toplanmış bir düşünce, ister tarif kastedilsin; çünkü Cornificius ve Rutilius bunu da söz figürü sayar. Kelimelerin zarif biçimde yer değiştirmesini, yani hyperbaton'u ise, Caecilius onu da figür saysa, biz mecazlar arasına koyduk.
quaedam omnino non sunt figurae, sicut ordo, dinumeratio, circumscriptio, sive hoc nomine significatur comprehensa breviter sententia sive finitio; nam et hoc Cornificius atque Rutilius schema λέξεως putant. verborum autem concinna transgressio, id est hyperbaton, quod Caecilius quoque putat schema, a nobis est inter tropos posita.
9.3.92Değiştirme ise, Rutilius'un alloiōsis dediği şeyse, kişilerin, şeylerin, eylemlerin farklılığını gösterir; bu daha geniş yapılırsa figür değildir, daha dar yapılırsa antitheton'a girer; bu ad hypallagē'yi anlatıyorsa, onun hakkında yeterince söylendi.
sed mutatio, si ea est, quam Rutilius ἀλλοίωσιν vocat, dissimilitudinem ostendit horminum, rerum, factorum; quae si latius fiat, figura non est, si angustius, in ἀντίθετον cadet; si vero haec appellatio significat ὑπαλλαγήν, satis de ea dictum est.
9.3.93Rutilius'un aitiologia dediği, öne sürülen şeye eklenen gerekçe hangi bakımdan figürdür? Aynı yazarda ilk sıraya konan şeyin, yani dağıtılan öğelere eklenen gerekçenin figür olup olmadığından da şüphe edilebilir.
quod vero schema est ad propositum subiecta ratio, quod Rutilius αἰτιολογίαν vocat? nam de illo dubitari possit, an schema sit distributis subiecta ratio, quod apud eundem primo loco positum est.
9.3.94Buna prosapodosis der; bu, olsa olsa birden çok şey öne sürüldüğünde figür sayılabilir. Ya her birine hemen gerekçe eklenir, Gaius Antonius'taki gibi: "Ama ne suçlayıcımdan korkarım, çünkü suçsuzum; ne rakibimden çekinirim, çünkü ben Antonius'um; ne de onun konsül olacağını umarım, çünkü o Cicero'dur";
προσαπόδοσιν dicit, quae, ut maxime, servetur sane in pluribus propositis, quia aut singulis statim ratio subiiciatur, ut est apud C. Antonium, sed neque accusatorem eum metuo, quod sum innocens; neque competitorem vereor, quod sum Antonius; neque consulem spero, quod est Cicero;
9.3.95ya da iki üç şey konduktan sonra gerekçeleri aynı sırayla arka arkaya verilir; Brutus'un Gnaeus Pompeius'un diktatörlüğü hakkında söylediği gibi: "Çünkü kimseye hükmetmemek, birine kul olmaktan iyidir: birincisiyle onurlu yaşamak mümkündür, ikincisinde ise yaşamanın hiçbir yolu yoktur."
aut positis duobus vel tribus eodem ordine singulis continua reddatur, quale apud Brutum de dictatura Cn. Pompeii, praestat enim nemini imperare quam alicui servire; sine illo enim vivere honeste licet, cum hoc vivendi nulla condicio est.
9.3.96Ama tek bir şeye birden çok gerekçe de eklenir; Vergilius'taki gibi:
İster topraklar oradan gizli güçler ve semiz besinler alsın, ister ateşle her kusur kaynatılıp atılsın...
ve bütün o yer;
ister o sıcaklık daha çok yol açsın... ister daha çok sertleştirsin.
Relatio [geri götürme] ile ne anlaşılmasını istediği bana açık değil.
sed et uni rei multiplex ratio subiungitur, ut apud Vergilium, sire inde occultas vires et pabula terrae pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem excoquitur vitium—et totus locus; seu plures calor ille vias,—Seu durat magis. Relationem quid accipi velit, non liquet mihi.
9.3.97Çünkü anaklasis'i ya da epanodos'u kastediyorsa, bunların hepsinden söz ettik. Ama ne olursa olsun, ne bunu ne de öncekileri Hatip'te tekrarlar. O kitapta söz figürleri arasına aynı şekilde konan tek şey ünlemdir; ben onu daha çok düşünceye ait sayarım, çünkü bir duygudur. Geri kalan hepsinde ona katılıyorum.
nam si ἀνάκλασιν aut ἐπάνοδον dicit, de omnibus locuti sumus. sed quidquid id est, neque hoc neque superiora in Oratore repetit. sola est in eo libro posita pariter inter figuras uerborum exclamatio, quam sententiae potius puto (adfectus enim est), de ceteris omnibus consentio.
9.3.98Caecilius bunlara, hakkında konuştuğum periphrasis'i ekler. Cornificius soruyu, akıl yürütmeyi, kendi sorusunu cevaplamayı, geçişi, gizlemeyi, ayrıca vecizeyi, kolonu, kesitleri (articuli), açıklamayı, sonuç çıkarmayı ekler. Bunlardan öncekiler öbür cinsin figürleridir; sonrakiler ise hiç figür değildir.
adiicit his Caecilius περίφρασιν, de qua dixi; Cornificius interrogationem, ratiocinationem, subiectionem, transitionem, occultationem, praeterea sententiam, membrum, articulos, interpretationem, conclusionem. quorum priora alterius generis sunt schemata, sequentia schemata omnino non sunt.
9.3.99Rutilius da başkalarında bulunanların dışında şunları sayar: paromologia [kabullenme], anankaion [zorunlu olan], ēthopoiia [karakter çizme], dikaiologia [haklılık gösterme], prolēmpsis [önceden karşılama], kharaktērismos [tasvir], brakhylogia [kısa söz], parasiōpēsis [söylemeden geçme], parrhēsia [açık sözlülük]; bunlar için de aynı şeyi söylüyorum. Ad aramaya neredeyse hiçbir sınır tanımayan, kanıtlara ait olanları bile figürlere yazan yazarları ise geçeceğim. Gerçekten figür olanlar hakkında da şunu
item Rutilius praeter ea, quae apud alios quoque sunt, παρομολογίαν, ἀναγκαῖον, ἠθοποιίαν, δικαιολογίαν, πρόλημψιν, χαρακτηρισμόν, βραχυλογίαν, παρασιώπησιν, παῤῥησίαν de quibus idem dico. nam eos quidem auctores, qui nullum prope tinem fecerunt exquirendis nominibus, praeteribo, qui etiam, quae sunt argumentorum, figuris ascripserunt. ego illud de iis etiam, quae vere sunt,
9.3.100kısaca ekleyeyim: yerinde konduklarında sözü süsledikleri gibi, ölçüsüzce arandıklarında da son derece yersizdirler. Bazıları şeylerin ağırlığını ve düşüncelerin gücünü ihmal edip boş kelimeleri bile bu kalıplara sokup bozmuşlarsa, kendilerini en büyük sanatçılar sayar; bu yüzden figürleri birbirine örmekten vazgeçmezler. Oysa figürlerin peşine içerik olmadan düşmek, beden olmadan duruş ve jest aramak kadar gülünçtür.
adiiciam breviter, sicut ornent orationem opportune positae, ita ineptissimas esse, cum immodice petantur. sunt qui neglecto rerum pondere et viribus sententiarum, si vel inania verba in hos modos depravarunt, summos se iudicent artifices ideoque non desinant eas nectere, quas sine substantia sectari tam est ridiculum quam quaerere habitum gestumque sine corpore.
9.3.101Doğru yapılan figürler de fazla sıklaştırılmamalıdır. Yüz ifadesinin değişmesi ve gözlerin bakışı da konuşmanın sunuluşunda çok etkilidir; ama biri ağzını tuhaf biçimlerde büküp alnını ve gözlerini oynatıp durursa gülünç olur. Sözün de dimdik bir çehresi vardır; kıpırtısız bir katılıkla donup kalmamalı, ama çoğunlukla tabiatın ona verdiği görünümde tutulmalıdır.
sed ne eae quidem, quae recte fiunt, densandae sunt nimis; nam et vultus mutatio oculorumque coniectus multum in actu valet; sed si quis ducere os exquisitis modis et frontis ac luminum inconstantia trepidare non desinat, rideatur. sed oratio habet rectam quandam velut faciem, quae ut stupere immobili rigore non debebit, ita saepius in ea, quam natura dedit, specie continenda est.
9.3.102Her şeyden önce şunu bilmek gerekir: konuşmada her yer, her kişi, her zaman neyi gerektirir? Çünkü bu figürlerin büyük kısmı hoşnut etmeye dayanır. Ama dehşet uyandırarak, öfke kabartarak, acındırarak savaşmak gerektiğinde, öfkelenen, ağlayan, yalvaran birinin karşıt öğelerle, eşit düşen ve birbirine benzeyen kapanışlarla konuşmasına kim katlanır? Çünkü bu durumlarda kelimelere gösterilen özen duyguların inandırıcılığını azaltır; sanatın gösteriş yaptığı her yerde de hakikat yokmuş gibi görünür.
sciendum vero in primis, quid quisque in orando postulet locus, quid persona, quid tempus; maior enim pars harum figurarum posita est in delectatione. ubi vero atrocitate, invidia, miseratione pugnandum est, quis ferat contrapositis et pariter cadentibus et consimilibus irascentem, flentem, rogantem cum in his rebus cura uerborum deroget adfectibus fidem et ubicunque ars ostentatur, veritas abesse videatur.