Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
IX. Kitap › 1. Bölüm – 2. Bölüm
9.1.11. Bölüm
Önceki kitapta mecazlardan söz edildiğine göre, sırada Yunanca skhēmata denen figürlerle ilgili konu var; bu konu, şeyin tabiatı gereği öncekine bağlıdır.
cum sit proximo libro de tropis dictum, sequitur pertinens ad figuras, quae σχήματα Graece vocantur, locus ipsa rei natura coniunctus superiori.
9.1.2Çünkü çoğu kişi figürleri mecaz saymıştır. Adlarını ister bir biçimde şekillendirilmiş olmalarından, ister sözü çevirmelerinden (bu yüzden onlara "hareketler" de denir) almış olsunlar, bu iki özelliğin figürlerde de bulunduğunu kabul etmek gerekecektir. Kullanımları da aynıdır: hem şeylere güç katarlar hem de zarafet sağlarlar. Mecazlara figür adını verenler de eksik değildir; Gaius Artorius Proculus onlardandır.
nam plerique has tropos esse existimauerunt, quia, sive ex hoc duxerint nomen, quod sint formati quodam modo, sive ex eo, quod vertant orationem, unde et motus dicuntur, fatendum erit esse utrumque eorum etiam in figuris, usus quoque est idem: nam et vim rebus adiiciunt et gratiam praestant. nec desunt qui tropis figurarum nomen imponant, quorum est C. Artorius Proculus.
9.1.3Hatta benzerlik öyle açıktır ki onları ayırmak kolay değildir. Bazı türleri birbirinden açıkça ayrılır, ama ikisi de düz ve yalın söyleyişten sözün bir meziyetiyle saptığı için aralarında genel bir ortaklık yine de sürer; bazıları ise öyle ince bir sınırla ayrılır ki ironi hem düşünce figürleri hem de mecazlar arasında bulunur, periphrasis'e, hyperbaton'a ve onomatopoiia'ya da ünlü yazarlar mecaz değil söz figürü demişlerdir. Bu yüzden ikisinin farkını daha da belirgin biçimde ortaya koymak gerekir.
quin adeo similitudo manifesta est, ut ea discernere non sit in promptu. nam quo modo quaedam in his species plane distant, manente tamen generaliter illa societate, quod utraque res de recta et simplici ratione cum aliqua dicendi virtute deflectitur, ita quaedam perquam tenui limite dividuntur, ut cum ironia tam inter figuras sententiae quam inter tropos reperiatur, περίφρασιν autem et ὑπέρβατον et ὀνοματοποιίαν clari quoque auctores figuras verborum potius quam tropos dixerint. quo magis signanda est utriusque rei differentia.
9.1.4Mecaz, sözü süslemek için tabiî ve asıl anlamından başka bir anlama aktarılmış ifadedir; ya da çoğu gramer hocasının tarif ettiği gibi, asıl olduğu yerden asıl olmadığı bir yere aktarılmış söz. Figür ise, adından da anlaşıldığı gibi, sözün, yaygın ve ilk akla gelen yoldan uzaklaşmış bir biçimlendirilişidir.
est igitur tropos sermo a naturali et principali significatione translatus ad aliam ornandae orationis gratia, vel, ut plerique grammatici finiunt, dictio ab eo loco, in quo propria est, translata in eum, in quo propria non est; figura, sicut nomine ipso patet, conformatio quaedam orationis remota a communi et primum se offerente ratione.
9.1.5Bu yüzden mecazlarda bir kelime başka kelimelerin yerine konur: istiarede (metaphora), metōnymia'da, antonomasia'da, metalēpsis'te, synekdokhē'de, katakhrēsis'te, alegoride ve çoğu zaman abartmada olduğu gibi; abartma hem şeylerle hem kelimelerle yapılır. Onomatopoiia ad uydurmaktır; demek ki bu da, onu uydurmasaydık kullanacağımız kelimelerin yerine konur. Periphrasis, yerine geçtiği adın kendisini de sık sık içine alsa da,
quare in tropis ponuntur verba alia pro aliis, ut in μεταφορᾷ, μετωνυμίᾳ, ἀντονομασίᾳ, μεταλήμψει, συνεκδοχῇ, καταχρήσει, ἀλληγορίᾳ, plerumque ὑπερβολῇ; namque et rebus fit et verbis. Ὀνοματοποιία fictio est nominis; ergo hoc quoque pro aliis ponitur, quibus usuri fuimus, si illud non fingeremus. Περίφρασις etiamsi frequenter et id ipsum,
9.1.6yine de bir kelime yerine birçok kelime kullanır. Sıfat (epitheton), çoğu zaman antonomasianın bir parçasını taşıdığı için, onunla birleşince mecaz olur. Devrikte sıra değişikliği vardır; bu yüzden birçokları bu türü mecazların dışında tutar. Yine de devrik, bir kelimeyi ya da onun bir parçasını kendi yerinden başka bir yere aktarır. Bunların hiçbiri figürlere girmez.
in cuius locum adsumitur, nomen complecti solet, utitur tamen pluribus pro uno. Ἐπίθετον quoniam plerumque habet antonomasiae partem, coniunctione eius fit tropus. in hyperbato commutatio est ordinis, ideoque multi tropis hoc genus eximunt. transfert tamen verbum aut partem eius a suo loco in alienum. horum nihil in figuras cadit.
9.1.7Çünkü figür, hem asıl kelimelerle hem de olağan sırayla dizilmiş kelimelerle yapılabilir. İroninin nasıl bir yanda mecaz, öbür yanda figür olduğunu yeri gelince açıklayacağım. Adın ortak olduğunu kabul ediyorum; bu konudaki tartışmanın ne kadar çok yönlü ve titiz olduğunu da biliyorum; ama bu, şimdiki amacımla ilgili değil. Çünkü söze faydası belliyse, bunlardan birine ne ad verildiğinin önemi yoktur; adlarla şeylerin gücü değişmez.
nam et propriis verbis et ordine collocatis figura fieri potest. quomodo autem ironia alia sit tropi, alia schematos, suo loco reddam. nomen enim fateor esse commune et scio quam multiplicem habeant quamque scrupulosam disputationem; sed ea non pertinet ad praesens meum propositum. nihil enim refert, quomodo appelletur utrumlibet eorum, si quid orationi prosit apparet, nec mutatur vocabulis vis rerum.
9.1.8İnsanlar sahip oldukları addan başka bir ad alsalar da yine aynı insanlardır; bunun gibi, sözünü ettiğimiz bu şeylere ister mecaz ister figür densin, aynı etkiyi yapacaklardır; çünkü adlarıyla değil etkileriyle fayda sağlarlar. Bir meseleye "tahmin", "inkâr", "olgu" ya da "varlık" meselesi dememizin önemi olmaması gibi; yeter ki aynı şeyin araştırıldığını bilelim.
et sicut homines, si aliud acceperunt quam quod habuerant nomen, iidem sunt tamen, ita haec, de quibus loquimur, sive tropi sive figurae dicuntur, idem efficient; non enim nominibus prosunt, sed effectibus; ut statum coniecturalem an infitialem an facti an de substantia nominemus, nihil interest, dum idem quaeri sciamus.
9.1.9Demek ki bunlarda en iyisi, en çok kabul görmüş olanı izlemek ve adı ne olursa olsun şeyin kendisini anlamaktır. Yine de şuna dikkat etmeli: aynı cümlede mecazla figür sık sık bir araya gelir. Çünkü söze figür, aktarılmış kelimelerle de asıl kelimelerle de verilir.
optimum ergo in his sequi maxime recepta et rem ipsam, quocunque appellabitur modo, intelligere. illud tamen notandum, coire frequenter in eadem sententia et tropon et figuram. tam enim translatis verbis quam propriis figuratur oratio.
9.1.10Yazarlar arasında az olmayan bir anlaşmazlık da şudur: bu adın anlamı nedir, kaç cinsi vardır, türleri nelerdir ve kaç tanedir? Bu yüzden önce figürden ne anlamamız gerektiğine bakmak gerekir. Çünkü iki anlamda söylenir. Birinde, ifadenin herhangi bir biçimi demektir; nasıl bedenler, nasıl düzenlenmiş olurlarsa olsunlar, mutlaka bir duruşa sahipse.
est autem non mediocris inter auctores dissensio, et quae vis nominis eius et quot genera et quae quamque multae sint species. quare primum intuendum est, quid accipere debeamus figuram. nam duobus modis dicitur: uno qualiscunque forma sententiae, sicut in corporibus, quibus, quoquo modo sunt composita, utique habitus est aliquis;
9.1.11Öbüründe, asıl anlamıyla skhēma denen şey kastedilir: düşüncede ya da ifadede, yaygın ve yalın biçimden belli bir hesapla yapılan değişiklik; tıpkı bizim oturmamız, bir yere dayanmamız, geriye bakmamız gibi. Bu yüzden biri art arda, ya da hiç değilse çok sık, aynı hâllere, aynı zamanlara, aynı sayılara, hatta aynı vezin ayaklarına düştüğünde, benzerlikten kaçınmak için figürlerin çeşitlendirilmesi gerektiğini öğütleriz.
altero, quo proprie schema dicitur, in sensu vel sermone aliqua a vulgari et simplici specie cum ratione mutatio, sicut nos sedemus, incumbimus, respicimus. itaque cum in eosdem casus aut tempora aut numeros aut etiam pedes continuo quis aut certe nimium frequenter incurrit, praecipere solemus variandas figuras esse vitandae similitudinis gratia.
9.1.12Burada her sözün bir figürü varmış gibi konuşuruz; cursitare ["koşup durmak"] ile lectitare ["okuyup durmak"] için de aynı figürde oldukları, yani aynı yolla çekildikleri söylenir. Bu yüzden o ilk ve yaygın anlamda figürsüz hiçbir şey yoktur. Bununla yetinirsek, Caecilius'un aktardığına inanırsak Apollodoros'un bu kısmın kurallarını kavranamaz sayması da haksız değildir.
in quo ita loquimur, tanquam omnis sermo habeat figuram, itemque eadem figura dicitur cursitare qua lectitare, id est eadem ratione declinari. quare illo intellectu priore et communi nihil non figuratum est. quo si contenti sumus, non immerito Apollodorus, si tradenti Caecilio credimus, incomprehensibilia partis huius praecepta existimavit.
9.1.13Ama bazı duruşlara ve adeta jestlere bu ad verilecekse, burada skhēma olarak ancak yalın ve hazır söyleyiş tarzından şiirce ya da hatipçe değiştirilmiş olanı anlamak gerekir. Böylece bir sözün askhēmatistos, yani figürsüz olduğunu (ki bu, kusurların en küçüğü değildir), öbürünün eskhēmatismenē, yani figürlü olduğunu söylemek doğru olur.
sed si habitus quidam et quasi gestus sic appellandi sunt, id demum hoc loco accipi schema oportebit, quod sit a simplici atque in promptu posito dicendi modo poetice vel oratorie mutatum. sic enim verum erit, aliam esse orationem ἀσχημάτιστον id est carentem figuris, quod vitium non inter minima est, aliam ἐσχηματισμένην, id est figuratam.
9.1.14Ama Zoilos figürü dar sınırlamıştır: o yalnız söylenenden başka bir şey söyleniyormuş gibi yapılan şeyi figür saymıştır. Bunun halk arasında da böyle anlaşıldığını biliyorum; birazdan söz edeceğim bazı kurmaca davalara "figürlü davalar" denmesi de buradandır. Öyleyse figür, bir sanatla yenilenmiş söyleyiş biçimi olsun. Bazıları figürün tek bir cinsi olduğunu düşünmüş,
verum id ipsum anguste Zoilus terminavit, qui id solum putaverit schema, quo aliud simulatur dici quam dicitur, quod sane vulgo quoque sic accipi scio; unde et figuratae controversiae quaedam, de quibus post paulo dicam, vocantur. ergo figura sit arte aliqua novata forma dicendi. genus eius unum quidam putaverunt,
9.1.15ama bu noktada farklı kanaatlere ayrılmışlardır. Kimileri, kelimelerin değişmesi anlamı da değiştirdiği için bütün figürlerin kelimelerde olduğunu söylemiş; kimileri de, kelimeler şeylere uydurulduğu için hepsinin düşüncelerde olduğunu. İkisi de açık bir safsatadır.
in hoc ipso diversas opiniones secuti. nam hi, quia verborum mutatio sensus quoque verteret, omnes figuras in verbis esse dixerunt; illi, quia verba rebus accommodarentur, omnes in sensibus. quarum utraque manifesta cavillatio est.
9.1.16Çünkü aynı şeyler başka türlü söylenebilir, üslup değiştiği hâlde düşünce aynı kalır; bir düşünce figürü de birçok söz figürünü içerebilir. Biri düşüncenin tasarlanışında, öbürü ifadesinde bulunur; ama çok sık bir araya gelirler; şu sözde olduğu gibi: "Artık, artık, Dolabella, ne sana ne de çocuklarına [acıyorum]." Burada sözün yargıçtan başka yöne çevrilmesi bir düşünce figürüdür; "artık, artık" ve liberum [çocukların, eski çoğul biçimiyle] ise söz figürleridir. Çünkü bildiğim kadarıyla çok kişi arasında,
nam ut eadem dici solent aliter, manetque sensus elocutione mutata, et figura sententiae plures habere verborum figuras potest. illa est enim posita in concipienda cogitatione haec in enuntianda; sed frequentissime coeunt, ut in hoc iam iam, Dolabella, neque me tui neque tuorum liberum. nam oratio a iudice aversa in sententia, iam iam et liberum in verbis sunt schemata. inter plurimos enim,
9.1.17figürün iki kısmı olduğu konusunda bir uzlaşma vardır: dianoia, yani zihin, düşünce ya da fikir figürleri (bunların hepsi denmiştir), ve lexis, yani kelimelerin, söyleyişin, üslubun, ifadenin ya da sözün figürleri; ad çeşitlenir, bunun da önemi yoktur.
quod sciam, consensus est duas eius esse partes, διανοίας, id est mentis vel sensus vel sententiarum, nam his omnibus modis dictum est, et λέξεως id est verborum vel dictionis vel elocutionis vel sermonis vel orationis; nam et variatur et nihil refert.
9.1.18Yine de Cornelius Celsus, kelime ve düşünce figürlerine "renk figürleri"ni ekler; hiç şüphesiz aşırı bir yenilik merakına kapılmıştır. Çünkü başka bakımlardan bilgili olan bu adamın, renklerin de vecizelerin de düşünce olduğunu bilmediğine kim inanır? Bu yüzden, bütün söz gibi figürlerin de düşüncede ve kelimelerde bulunması zorunludur.
Cornelius tamen Celsus adiicit verbis et sententiis figuras colorum, nimia profecto novitatis cupiditate ductus. nam quis ignorasse eruditum alioqui virum credat, colores et sententias sensus esse? quare sicut omnem orationem ita figuras quoque versari necesse est in sensu et in verbis.
9.1.19Ama tabiatça şeyleri ruhta tasarlamak onları ifade etmekten önce geldiği için, önce zihne ait figürlerden söz etmek gerekir. Bunların faydası hem büyük hem çok yönlüdür ve sözün her işinde en parlak biçimde görünür. Çünkü bir şeyin hangi figürle söylendiği kanıtla pek ilgili görünmese de, figür söylediklerimizi inanılır kılar ve fark edilmediği yerden yargıçların ruhlarına sızar.
ut vero natura prius est concipere animo res quam enuntiare, ita de iis figuris ante est loquendum, quae ad mentem pertinent; quarum quidem utilitas cum magna, tum multiplex, in nullo non orationis opere vel clarissime lucet. nam etsi minime videtur pertinere ad probationem, qua figura quidque dicatur, facit tamen credibilia quae dicimus et in animos iudicum, qua non observatur, irrepit.
9.1.20Silahlı dövüşte karşıdan gelen darbeleri, düz ve yalın hamleleri görmek de, onlardan sakınıp savuşturmak da kolaydır; arkadan ve gizli gelenler ise daha az fark edilir; nişan aldığından başka bir yeri göstermek de sanattandır. Bunun gibi, kurnazlıktan yoksun söz yalnız ağırlığıyla ve itişiyle savaşır; çabalarını gizleyen ve çeşitlendiren söze ise yanlardan ve arkadan saldırmak, karşısındakinin silahlarını başka yöne çekmek ve adeta bir baş işaretiyle aldatmak imkânı verilir.
namque ut in armorum certamine adversos ictus et rectas ac simplices manus cum videre, tum etiam cavere ac propulsare facile est, aversae tectaeque minus sunt observabiles, et aliud ostendisse quam petas artis est, sic oratio, quae astu caret, pondere modo et impulsu proeliatur; simulanti variantique conatus in latera atque in terga incurrere datur et arma avocare et velut nutu fallere.
9.1.21Duyguları da hiçbir şey figürlerden daha çok yönlendirmez. Çünkü alın, gözler, eller ruhları harekete geçirmede çok etkiliyse, sözün kendi yüzü, ulaşmak istediğimiz amaca göre düzenlendiğinde ne kadar daha etkili olur? Yine de figürlerin en büyük katkısı sözü sevdirmektir: ister konuşanın karakterini sevimli kılmakta, ister davaya iyi niyet kazandırmakta, ister çeşitlilikle bıkkınlığı hafifletmekte, ister bazı şeyleri daha yakışıklı ya da daha güvenli biçimde belirtmekte olsun.
iam vero adfectus nihil magis ducit. nam si frons, oculi, manus multum ad motum animorum valent, quanto plus orationis ipsius vultus ad id, quod efficere intendimus, compositus? plurimum tamen ad commendationem facit, sive in conciliandis agentis moribus sive ad promerendum actioni favorem sive ad levandum varietate fastidium sive ad quaedam vel decentius indicanda vel tutius.
9.1.22Ama hangi figürün hangi şeye uyduğunu göstermeden önce, figürlerin bazılarının saydığı kadar çok olmadığını söylemem gerekir. Çünkü özellikle Yunanların uydurmaya pek hazır olduğu o adlardan etkilenmiyorum.
sed antequam, quae cuique rei figura conveniat, ostendo, dicendum est nequaquam eas esse tam multas quam sint a quibusdam constitutae. neque enim me movent nomina illa, quae fingere utique Graecis promptissimum est.
9.1.23Her şeyden önce, duygular kadar figür olduğunu düşünenler reddedilmelidir. Bunun sebebi duygunun zihnin bir keyfiyeti olmaması değil, yaygın anlamıyla değil de asıl anlamıyla adlandırdığımız figürün herhangi bir şeyin yalın ifadesi olmamasıdır. Bu yüzden konuşurken öfkelenmek, acı duymak, acımak, korkmak, güvenmek, küçümsemek figür değildir; tıpkı öğüt vermenin, tehdit etmenin, rica etmenin, özür dilemenin figür olmadığı gibi.
ante omnia igitur illi, qui totidem figuras putant quot adfectus, repudiandi, non quia adfectus non sit quaedam qualitas mentis, sed quia figura, quam non communiter, sed proprie nominamus, non sit simplex rei cuiuscunque enuntiatio. quapropter in dicendo irasci, dolere, misereri, timere, confidere, contemnere non sunt figurae, non magis quam suadere, minari, rogare, excusare.
9.1.24Ama yeterince dikkatle bakmayanları yanıltan şudur: bütün bu yerlerde figürler bulurlar ve örneklerini konuşmalardan derlerler. Çünkü sözün figür kabul etmeyecek hiçbir kısmı yoktur. Ama figüre yer vermek başka, figür olmak başkadır. Konuyu açıklamak uğruna aynı adı sık sık tekrarlamaktan da çekinmeyeceğim.
sed fallit parum diligenter intuentes, quod inveniunt in omnibus his locis figuras et earum exempla ex orationibus excerpunt. neque enim pars ulla dicendi est, quae non recipere eas possit. sed aliud est admittere figuram, aliud figuram esse. neque enim verebor explicandae rei gratia frequentiorem eiusdem nominis repetitionem.
9.1.25Bu yüzden bana öfkelenen, yalvaran, acıyan birinde bir figür gösterecekler, biliyorum; ama bu yüzden öfkelenmek, acımak, yalvarmak figür olmayacak. Cicero ise sözün bütün parıltılarını bu yere yığar; sanırım bir orta yol izlemiştir: ne her söz figür sayılsın, ne de yalnız yaygın kullanımdan uzak bir kurmaca taşıyanlar; en parlak olanlar ve dinleyiciyi harekete geçirmede en etkili olanlar sayılsın. Onun iki kitapta ele aldığı bu konuyu, okuyucuları en büyük yazarın yargısından yoksun bırakmamak için kelimesi kelimesine aşağıya koydum.
quare dabunt mihi aliquam in irascente, deprecante, miserante figuram, scio; sed non ideo irasci, misereri, deprecari figura erit. Cicero quidem omnia orationis lumina in hunc locum congerit, mediam quandam, ut arbitror, secutus viam: ut neque omnis sermo schema iudicaretur neque ea sola, quae haberent aliquam remotam ab usu communi fictionem, sed quae essent clarissima et ad movendum auditorem valerent plurimum; quem duobus ab eo libris tractatum locum ad litteras subieci, ne fraudarem legentes iudicio maximi auctoris.
9.1.26Hatip Üzerine'nin üçüncü kitabında şöyle yazılıdır: "Sürekli konuşmada ise, hem dizimin pürüzsüzlüğünü hem de söylediğim ritim düzenini koruduktan sonra, bütün konuşma düşüncelerin ve kelimelerin adeta parıltılarıyla süslenmeli ve sık sık donatılmalıdır.
in tertio de Oratore ita scriptum est: in perpetua autem oratione, cum et coniunctionis levitatem et numerorum, quam dixi, rationem tenuerimus, tum est quasi luminibus distinguenda et frequentanda omnis oratio sententiarum atque verborum.
9.1.27Çünkü tek bir şey üzerinde durmak da çok etkiler; şeylerin parlak bir açıklaması da, onları olup bitiyormuş gibi neredeyse göz önüne sermek de. Bu, hem bir olayı anlatırken hem de anlatılanı aydınlatmak ve büyütmek için çok etkilidir; öyle ki büyüteceğimiz şey dinleyenlere, sözün yapabildiği ölçüde büyük görünsün.
nam et commoratio una in re permultum movet et illustris explanatio rerumque, quasi gerantur, sub aspectum paene subiectio, quae et in exponenda re plurimum valet et ad illustrandum id quod exponitur et ad amplificandum, ut iis qui audient illud quod augebimus, quantum efficere oratio poterit, tantum esse videatur;
9.1.28Buna zıt olarak çoğu zaman hızla üstünden geçme; söylediğinden fazlasını anlatan ima; ayrı ayrı ve kesik kesik kısalık; küçültme ve buna eklenen alay, ki Caesar'ın kurallarından uzak değildir; konudan ayrılma, ki onda bir zevk bulunduktan sonra konuya dönüş yerinde ve uyumlu olmalıdır; ne söyleyeceğini önceden bildirme; söylenmiş olandan ayrılma; konuya dönme; tekrar; gerekçenin uygun bir sonuçla bağlanması;
et huic contraria saepe percursio est et plus ad intelligendum quam dixeris significatio et distincte concisa brevitas et extenuatio, et huic adiuncta illusio; a praeceptis Caesaris non abhorrens, et ab re digressio, in qua cum fuerit delectatio, tum reditus ad rem aptus et concinnus esse debebit; propositioque, quid sis dicturus, et ab eo quod est dictum seiunctio, et reditus ad propositum et iteratio et rationis apta conclusio;
9.1.29sonra büyütmek ya da küçültmek için gerçeğin aşılması ve öteye atılması; soru ve ona komşu olan adeta sorgulama; kendi görüşünü açıklama; sonra insanların zihnine en çok sızan şey, yani bir şey söyleyip başka bir şey kastettiğini gizleme, ki bu, konuşmada çekişmeyle değil sohbet tonuyla işlendiğinde çok hoştur;
tum augendi minuendive causa veritatis superlatio atque traiectio, et rogatio atque huic finitima quasi percontatio expositioque sententiae suae; tum illa, quae maxime quasi irrepit in hominum mentes, alia dicentis ac significantis dissimulatio, quae est periucunda, cum in oratione non contentione sed sermone tractatur;
9.1.30ardından tereddüt; sonra bölüştürme; sonra düzeltme, ister söylemeden önce ister söyledikten sonra, ister bir şeyi kendinden uzaklaştırırken; giriştiğin işe karşı önceden tedbir alma; suçu başkasına atma; dinleyicilerle adeta danışmak demek olan paylaşma; kişiler aracılığıyla ya da kişiler olmadan karakterin ve hayatın taklidi, ki sözün büyük bir süsüdür, ruhları kazanmaya son derece uygundur, çoğu zaman da onları sarsmaya; kişilerin uydurulup konuşturulması, büyütmenin belki de en ağır parıltısı;
deinde dubitatio, tum distributio, tum correctio, vel ante vel post quam dixeris vel cum aliquid a te ipso reicias. praemunitio etiam est ad id quod aggrediare, et reiectio in alium; communicatio, quae est quasi cum iis ipsis apud quos dicas deliberatio; morum ac vitae imitatio vel in personis vel sine illis, magnum quoddam ornamentum orationis et aptum ad animos conciliandos vel maxime, saepe autem etiam ad commovendos; personarum ficta inductio vel gravissimum lumen augendi;
9.1.31tasvir; yanılgıya düşürme; neşeye sevk etme; itirazı önceden karşılama; sonra en çok etkileyen iki şey, benzetme ve örnek; bölümleme; söz kesme; karşıtlık; susma; övme;
descriptio, erroris inductio, ad hilaritatem impulsio, anteoccupatio; tum duo illa, quae maxime movent, similitudo et exemplum; digestio, interpellatio, contentio, reticentia, commendatio.
9.1.32büyütmek için serbest, hatta biraz dizginsiz bir ses; öfke, azarlama, vaat; özür dileme, yalvarma, konudan kısa bir sapma (ama yukarıdaki ayrılma gibi değil); temize çıkarma, gönül kazanma, yaralama, dilekte bulunma ve lanetleme.
vox quaedam libera atque etiam effrenatior augendi causa; iracundia, obiurgatio, promissio; deprecatio, obsecratio, declinatio brevis a proposito, non ut superior illa digressio, purgatio, conciliatio, laesio, optatio atque exsecratio.
9.1.33Düşünceler sözü hemen hemen bu parıltılarla aydınlatır. Sözün kendisinde ise, silahlarda olduğu gibi, kimi zaman kullanım için bir tehdit ve adeta bir saldırı, kimi zaman güzellik için bir işleyiş vardır. Çünkü kelimelerin ikilenmesi bazen güç, bazen zarafet taşır; bir kelimenin azıcık değiştirilip çevrilmesi de öyle; aynı kelimenin sık sık başta tekrarlanması ve sonda yeniden dönmesi; aynı kelimelere saldırı ve çarpışma; ekleme ve ilerleme; sık konan aynı kelimenin bir tür ayrımı ve kelimenin geri çağrılması; benzer biçimde bitenler, benzer hâlde düşenler, eşitlere eşitlerle karşılık verenler ve birbirine benzeyenler.
his fere luminibus illustrant orationem sententiae. orationis autem ipsius tanquam armorum est vel ad usum comminatio et quasi petitio vel ad venustatem ipsa tractatio. nam et geminatio verborum habet interdum vim, leporem alias, et paululum immutatum verbum atque deflexum, et eiusdem verbi crebra tum a primo repetitio, tum in extremum conversio, et in eadem verba impetus et concursio et adiunctio et progressio, et eiusdem verbi crebrius positi quaedam distinctio et revocatio verbi, et illa quae similiter desinunt aut quae cadunt similiter aut quae paribus paria referuntur aut quae sunt inter se similia.
9.1.34Bir tür derecelendirme de vardır; ters çevirme; kelimelerin uyumlu bir aşılması; zıt ve bağlaçsız söz; sapma ve kendini kınama; ünlem ve küçültme; birçok hâlde konan kelime; ortaya konan tek tek şeylerden çıkarılıp tek tek şeylere bağlanan söz; ileri sürülen şeye eklenen gerekçe ve bölüştürülmüş şeylere eklenen gerekçe;
est etiam gradatio quaedam et conversio et verborum concinna transgressio, et contrarium et dissolutum, et declinatio et reprehensio, et exclamatio et imminutio; et quod in multis casibus ponitur et quod de singulis rebus propositis ductum refertur ad singula, et ad propositum subiecta ratio et item in distributis supposita ratio;
9.1.35izin verme; bir başka tereddüt; beklenmedik bir şey; sayma; bir başka düzeltme; dağıtma; sürekli ve kesintili söz; imge; kendi kendine cevap verme; değiştirme ve ayırma; düzen ve karşılık verme; konudan ayrılma ve çerçeveleme."
et permissio et rursus alia dubitatio et improvisum quiddam; et dinumeratio et alia correctio et dissipatio, et continuatum et interruptum, et imago et sibi ipsi responsio, et immutatio et diiunctio, et ordo et relatio, et digressio et circumscriptio.
9.1.36"Sözü düşüncelerle ve kelime biçimlendirmeleriyle aydınlatanlar hemen hemen bunlar ve bunlara benzer olanlardır; daha fazlası da olabilir." Hatip adlı eserde de bunların çoğu, ama hepsi değil, biraz daha ayrıntılı olarak bulunur; çünkü Cicero orada söz ve düşünce figürlerinden sonra, kendi deyişiyle sözün adeta başka meziyetlerine ait üçüncü bir konu eklemiştir:
haec enim sunt fere atque horum similia vel plura etiam esse possunt, quae sententiis orationem verborumque conformationibus illuminent. eadem sunt in Oratore plurima non omnia tamen et paulo magis distincta, quia post orationis et sententiarum figuras tertium quendam subiecit locum ad alias, ut ipse ait, quasi virtutes dicendi pertinentem:
9.1.37"Geri kalanlar, yani kelimelerin yerleştirilmesinden alınan adeta parıltılar, söze büyük bir süs katar. Çünkü bunlar, bir sahnenin ya da forumun geniş süslemesinde nişan denen şeylere benzer; yalnız onlar süslediği için değil, öne çıktıkları için.
et reliqua, ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina, magnum adferunt ornatum orationi. sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scenae aut fori appellantur insignia, non quia sola ornent, sed quod excellant.
9.1.38Sözün parıltıları ve bir bakıma nişanları olan şunların hesabı da aynıdır: kelimeler ya ikilenir ve tekrarlanır ya da hafifçe değiştirilerek konur; ya söz sık sık aynı kelimeyle başlar ya aynı kelimeyle biter ya da ikisi birden olur; ya aynı kelime tekrarlanarak eklenir ya da aynı kelime sona getirilir; ya da tek bir kelime art arda ama aynı anlamda olmadan konur; ya da kelimeler benzer hâlde düşer ya da benzer biçimde biter;
eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia, cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem coniicitur aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur, aut continenter unum verbum non eadem sententia ponitur, aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt;
9.1.39ya da zıtlar birçok yolla zıtların karşısına konur; ya basamak basamak yukarıya çıkılır; ya bağlaçlar atılıp birçok şey bağlantısız söylenir; ya bir şeyi geçerken bunu neden yaptığımızı gösteririz; ya kendimizi kınar gibi düzeltiriz; ya hayret ya da yakınma bildiren bir ünlem olur; ya da aynı adın hâlleri sık sık değiştirilir.
aut multis modis contrariis relata contraria, aut cum gradatim sursum versus reditur, aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur, aut cum aliquid praetereuntes, cur id faciamus, ostendimus, aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes, aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel conquestionis, aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.
9.1.40Düşüncelerin süsleri daha büyüktür; Demosthenes bunları çok sık kullandığı için, onun belagatinin en çok bu yüzden övgüye değer olduğunu düşünenler vardır. Gerçekten de onun söylediği hemen hiçbir yer düşüncenin bir biçimlendirilişinden yoksun değildir; konuşmak da bütün düşünceleri ya da hiç değilse çoğunu bir biçimle aydınlatmaktan başka bir şey değildir. Brutus, bunları sen çok iyi bildiğine göre, adlar ya da örnekler kullanmanın ne gereği var? Yalnız yerleri işaret edilsin. Aradığımız hatip şöyle konuşacaktır: aynı şeyi sık sık birçok yolla evirip çevirecek, tek bir şeye takılıp aynı düşünce üzerinde duracak;
sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utatur, sunt qui putent, idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. et vere nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur, nec quicquam est aliud dicere nisi omnes aut certe plerasque aliqua specie illuminare sententias. quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? tantummodo notetur locus. sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et in una re haereat in eademque commoretur sententia.
9.1.42çoğu zaman bir şeyi küçültecek; çoğu zaman alay edecek; konudan sapacak ve düşünceyi başka yöne çevirecek; ne söyleyeceğini önceden bildirecek; bir şeyi bitirdiğinde onu tarif edecek; kendini geri çağıracak; söylediğini tekrarlayacak; bir delili akıl yürütmeyle bağlayacak; sorularla sıkıştıracak; sonra kendine sorulmuş gibi sorulara kendisi cevap verecek;
saepe etiam ut extenuet aliquid; saepe ut irrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet, ut quod dixerit iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat;
9.1.43söylediğinin tersinin anlaşılmasını ve hissedilmesini isteyecek; neyi ya da nasıl söylemesinin daha iyi olacağı konusunda tereddüt eder görünecek; kısımlara bölecek; bir şeyi bırakıp önemsemeyecek; önceden tedbir alacak; kınandığı şeyin kendisinde suçu karşı tarafa atacak; çoğu zaman dinleyicilerle, bazen de karşı tarafla adeta danışacak;
ut contra ac dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet quid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partes; ut aliquid relinquat ac negligat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso, in quo reprehendatur, culpam in adversarium conferat; ut saepe cum iis qui audiunt, nonnunquam etiam cum adversario quasi deliberet;
9.1.44insanların karakterlerini ve konuşmalarını tasvir edecek; bazı dilsiz şeyleri konuşturacak; ruhları görülen işten başka yöne çevirecek; çoğu zaman neşeye ya da gülmeye çevirecek; karşısına çıkarılacağını gördüğü şeyi önceden karşılayacak; benzerlikleri karşılaştıracak; örnekler kullanacak; birine bir şeyi, ötekine başka şeyi vererek bölüştürecek; söz keseni susturacak; bir şeyi söylemeyeceğini söyleyecek; dinleyicilere neden sakınmaları gerektiğini bildirecek; bir şeyi daha serbestçe göze alacak; öfkelenecek de, bazen azarlayacak da; bağışlanma dileyecek, yalvaracak, gönül alacak; konudan biraz sapacak; dilekte bulunacak, lanet okuyacak, konuştuğu kişilerle samimi olacak.
ut hominum mores sermonesque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur auertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videat opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur, ut fiat iis apud quos dicet familiaris.
9.1.45Ayrıca konuşmanın adeta başka meziyetlerini de izleyecek: konu gerektirirse kısalığı; çoğu zaman şeyi anlatırken göz önüne serecek; çoğu zaman olabilecek olanın ötesine taşıyacak; çoğu zaman ima sözden daha büyük olacak; çoğu zaman neşe, çoğu zaman hayatın ve karakterlerin taklidi bulunacak. Bu türde (çünkü adeta bir orman görüyorsun) belagatin bütün büyüklüğü parlamalıdır."
atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur, brevitatem, si res petet, saepe etiam rem dicendo subiiciet oculis, saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio, saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. hoc in genere (nam quasi silvam vides) omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.
9.2.12. Bölüm
Demek ki söz ve düşünce biçimlendirmelerini daha geniş kapsamak isteyen, izleyeceği bir örneğe sahiptir; daha iyi bir yol olduğunu ileri sürmeye de cesaret edemem. Ama benim söyleyeceklerimi amacımın gereğine göre okusun. Çünkü ben, o yalın gösterme tarzından ayrılan düşünce figürlerinden söz etmek niyetindeyim; pek çok bilgin adamın da bu görüşte olduğunu görüyorum.
ergo cui latius complecti conformationes verborum ac sententiarum placuerit, habet quod sequatur nec adfirmare ausim quicquam esse melius; sed haec ad propositi mei rationem legat. nam mihi de his sententiarum figuris dicere in animo est, quae ab illo simplici modo indicandi recedunt; quod item multis doctissimis viris video placuisse.
9.2.2Yine de bütün o başka türden parıltılar, sözün öyle meziyetleridir ki onlarsız hemen hemen hiçbir söz anlaşılamaz. Çünkü parlak açıklama, ortaya koyma, vaat, tarif, ayırma, kendi görüşünü açıklama, gerekçenin uygun bir sonuçla bağlanması, önceden tedbir alma, benzetme, örnek, bölümleme, bölüştürme, söz kesme, söz keseni susturma, karşıtlık, temize çıkarma, yaralama olmazsa yargıç nasıl bilgilendirilebilir?
omnia tamen illa, etiam quae sunt alterius modi lumina, adeo sunt virtutes orationis ut sine iis nulla intelligi fere possit oratio. nam quomodo iudex doceri potest, si desit illustris explanatio, propositio, promissio, finitio, seiunctio, expositio sententiae suae, rationis apta conclusio, praemunitio, similitudo, exemplum, digestio, distributio, interpellatio, interpellantis coercitio, contentio, purgatio, laesio?
9.2.3Büyütmenin ve küçültmenin yolları çıkarılırsa belagatin yapacağı ne kalır? Bunlardan birincisi, söylediğinden fazlasını anlatan imayı, yani emphasis'i, gerçeğin aşılmasını ve öteye atılmasını ister; ikincisi küçültmeyi ve özür dilemeyi. Serbest ve dizginsiz ses, öfke, azarlama, dilek ve lanet çıkarılırsa, coşkulu duygular nereden gelecek? Ya da sevdirme, gönül kazanma, neşeye sevk etme yardıma gelmezse daha yumuşak duygular nereden gelecek?
quid vero agit omnino eloquentia detractis amplificandi minuendique rationibus? quarum prior desiderat illam plus quam dixeris significationem, id est ἔμφασιν, et supralationem veritatis et traiectionem; haec altera extenuationem deprecationemque. qui adfectus erunt vel concitati detracta voce libera et effrenatiore, iracundia, obiurgatione, optatione, exsecratione? vel illi mitiores, nisi adiuvantur commendatione, conciliatione, ad hilaritatem impulsione?
9.2.4Bir şeyi kimi zaman tekrarla, kimi zaman üzerinde durarak zihne kazımayı, konudan ayrılıp kendi amacına dönmeyi, bir şeyi kendinden uzaklaştırıp başkasına atmayı, neyin bırakılacağını, neyin önemsenmeyeceğini yargılamayı bilmeyen birinde ne zevk bulunur, ya da az da olsa bilgili bir insanın ne işareti görülür? Sözün hareketi ve canlılığı bunlardadır; bunlar çıkarılırsa söz yerde yatar ve bedeni hareket ettiren soluktan yoksun kalmış gibi olur.
quae delectatio aut quod mediocriter saltem docti hominis indicium, nisi alia repetitione, alia commoratione infigere, digredi a re et redire ad propositum suum scierit, removere a se, in alium traiicere, quae relinquenda, quae contemnenda sint iudicare? motus est in his orationis atque actus, quibus detractis iacet et velut agitante corpus spiritu caret.
9.2.5Bunlar bulunmakla kalmamalı, düzenlenmeli ve çeşitlendirilmelidir ki, telli çalgılarda gördüğümüz gibi, dinleyiciyi her sesle okşasınlar. Ama bunlar çoğu zaman düzdür, kendilerini başka türlü göstermez, ne olduklarını açıkça ortaya koyarlar. Yine de dediğim gibi figür kabul ederler; bu, en yakındaki örnekten bile öğrenilebilir.
quae cum adesse debent, tum disponenda atque varianda sunt, ut auditorem, quod in fidibus fieri videmus, omni sono mulceant. verum ea plerumque recta sunt nec se fingunt, sed confitentur. admittunt autem, ut dixi, figuras, quod vel ex proxima doceri potest.
9.2.6Soru sormaktan ya da sorgulamaktan daha yaygın ne vardır? İkisini de ayırt etmeden kullanırız; gerçi biri öğrenmek, öbürü sıkıştırmak için kullanılıyor gibi görünür. Ama bu şey, hangi yolla söylenirse söylensin, çok çeşitli figürler taşır. Önce kanıtı daha keskin ve daha şiddetli kılan figürlerden başlayalım; onları ilk sıraya koymuştuk.
quid enim tam commune quam interrogare vel percontari? nam utroque utimur indifferenter, quanquam alterum noscendi, alterum arguendi gratia videtur adhiberi. at ea res, utrocunque dicitur modo, etiam multiplex habet schema. incipiamus enim ab iis, quibus acrior ac vehementior fit probatio, quod primo loco posuimus.
9.2.7Şöyle sormak yalındır:
Peki siz kimsiniz? Hangi kıyılardan geldiniz?
Ama soru bilgi almak için değil, üstüne gitmek için kullanıldığında figürlüdür: "Tubero, Pharsalos'ta savaş hattında çekilmiş o kılıcın ne yapıyordu?" Ve: "Ne zamana kadar, Catilina, sabrımızı kötüye kullanacaksın?" Ve: "Planlarının açığa çıktığını hissetmiyor musun?" Sonunda da bütün o pasaj.
simplex est sic rogare, sed vos qui tandem? quibus aut venistis ab oris? Figuratum autem, quotiens non sciscitandi gratia adsumitur, sed instandi, quid enim tuus ille, Tubero, destrictus in acie Pharsalica gladius agebat? et, quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? et, patere tua consilia non sentis? et totus denique hic locus.
9.2.8Bu, "Uzun zamandır sabrımızı kötüye kullanıyorsun" ve "Planların açığa çıktı" denmesinden ne kadar daha ateşlidir! İnkâr edilemeyecek şeyi de sorarız: "Peki Gaius Fidiculanius Falcula savunma yaptı mı?" Ya da cevap vermenin güç olduğu yerde, halk arasında kullandığımız gibi: "Nasıl?"
quanto enim magis ardet quam si diceretur, diu abuteris patientia nostra, et patent tua consilia. interrogamus etiam quod negari non possit, dixitne tandem causam C. Fidiculanius Falcula? aut ubi respondendi difficilis est ratio, ut vulgo uti solemus, quo modo?
9.2.9"Bu nasıl olabilir?" Ya da öfke uyandırmak için; Seneca'da Medea'nın şu sözü gibi: "Hangi ülkelere gitmemi emrediyorsun?" Ya da acıma uyandırmak için; Vergilius'ta Sinon'un şu sözü gibi:
Eyvah, diyor, hangi toprak, hangi denizler beni kabul edebilir?
Ya da üstüne gidip karşı tarafın bilmezden gelmesini önlemek için; Asinius'un şu sözü gibi: "Duyuyor musun? Biz vasiyeti vazifeye aykırı diye değil, deli işi diye kınıyoruz."
qui fieri potest? aut invidiae gratia, ut Medea apud Senecam, quas peti terras iubes? aut miserationis, ut Sinon apud Vergilium, heu quae me tellus, inquit, quae me aequora possunt accipere? aut instandi et auferendae dissimulationis, ut Asinius, audisne? furiosum, inquam, non inofficiosum testamentum reprehendimus.
9.2.10Bütün bunlar çeşitlilikle doludur. Çünkü soru öfkeye de uyar:
Bundan sonra Iuno'nun tanrısallığına tapan çıkar mı?
hayrete de:
Ölümlü gönüllere neler yaptırmazsın, ey uğursuz altın açlığı?
9.2.10totum hoc plenum est varietatis; nam et indignationi convenit: et quisquam numen Iunonis adoret? et admirationi: quid non mortalia pectora cogis, auri sacra fames?
9.2.11Bazen daha sert bir buyurma türüdür:
Silahlarını kuşanıp bütün şehirden ardımdan gelmeyecekler mi?
Kendimize de sorarız; Terentius'un şu sözü gibi: "O hâlde ne yapayım?"
est interim acrius imperandi genus: non arma expedient totaque ex urbe sequentur? et ipsi nosmet rogamus, quale est illud Terentianum quid igitur faciam?
9.2.12Cevap vermede de bir figür vardır: bir şey soran birine, öyle daha faydalı olduğu için başka bir şeyle karşılık verildiğinde. Bu kimi zaman suçu büyütmek için yapılır: sanığa karşı tanıklık eden bir tanığa sanığın onu sopayla dövüp dövmediği sorulunca, "Hem de suçsuz olduğum hâlde" demesi gibi. Kimi zaman da, en sık olduğu gibi, savuşturmak için yapılır: "Bir adamı öldürdün mü?" diye sorarım; "Bir haydudu" diye cevap verilir. "Bir çiftliği zorla mı ele geçirdin?" "Kendi çiftliğimi" diye cevap verilir.
est aliqua etiam in respondendo figura, cum aliud interroganti ad aliud, quia sic utilius sit, occurritur, tum augendi criminis gratia, ut testis in reum rogatus, an ab reo fustibus vapulasset, et innocens, inquit; tum declinandi, quod est frequentissimum: quaero , an occideris hominem; respondetur, latronem; An fundum occupaveris; respondetur, meum .
9.2.13Böylece savunma itiraftan önce gelir; Bukolikler'de Vergilius'ta olduğu gibi. Biri şöyle der:
Ben görmedim mi seni, alçak, Damon'un tekesini pusu kurup yakalarken?
Öbürü karşılık verir:
Şarkıda yenilmişken o bana tekeyi vermeyecek miydi?
Bunun komşusu bilmezden gelmedir;
ut confessionem praecedat defensio, ut apud Vergilium in Bucolicis dicenti, non ego te vidi Damonis, pessime, caprum excipere insidiis? occurritur: an mihi cantando victus non redderet ille? Cui est confinis dissimulatio,
9.2.14bu, gülmeden başka bir yerde bulunmaz, bu yüzden de yerinde ele alındı; çünkü ciddi yapılırsa itiraf yerine geçer. Bundan başka, kendine soru sorup kendine cevap vermenin sırayla gelmesi de hoş olabilir; Cicero'nun Ligarius savunmasındaki şu sözü gibi: "Peki bunu kimin huzurunda söylüyorum? Elbette bunu bildiği hâlde beni, görmeden önce devlete geri veren adamın huzurunda."
non alibi quam in risu posita ideoque tractata suo loco. nam serio si fiat, pro confessione est. ceterum et interrogandi se ipsum et respondendi sibi solent esse non ingratae vices, ut Cicero pro Ligario, apud quem igitur hoc dico? nempe apud eum, qui, cum hoc sciret, tamen me, antequam vidit, rei publicae reddidit.
9.2.15Caelius savunmasında ise uydurulmuş bir soruyla başka türlü yapar: "Biri şöyle diyecek: Senin terbiyen bu mu? Delikanlıları böyle mi yetiştiriyorsun?" ve bütün o pasaj. Sonra: "Sayın yargıçlar, biri bu ruh gücüne, bu fazilet ve nefis hâkimiyeti yaratılışına sahip olduysa" vesaire. Bunun zıddı, bir başkasına soru sorup cevap beklemeden cevabı hemen eklemektir: "Evin mi yoktu? Ama vardı. Paran mı artıyordu? Ama yoksuldun." Bazıları bu figüre suggestio [cevabı ekleme] der.
aliter pro Caelio ficta interrogatione: dicet aliquis, Haec igitur est tua disciplina? sic tu instituis adulescentis? et totus locus. deinde: ego , si quis, iudices, hoc robore animi atque hac indole virtutis ac continentiae fuit, et cetera. cui diversum est, cum alium rogaveris, non exspectare responsum sed statim subiicere: domus tibi deerat? at habebas; pecunia superabat? at egebas. quod schema quidam per suggestionem vocant.
9.2.16Karşılaştırmayla da yapılır: "Peki hangisi kendi görüşünün gerekçesini daha kolay verebilirdi?" Başka yollarla da: kimi zaman daha kısa, kimi zaman daha geniş, kimi zaman tek bir şey, kimi zaman birçok şey hakkında. Davalarda prolēpsis denen önceden karşılama da şaşırtıcı derecede etkilidir: ileri sürülebilecek itirazı önceden ele alırız. Bu, öbür kısımlarda da seyrek değildir ve özellikle girişe uyar.
fit et comparatione: uter igitur facilius suae sententiae rationem redderet? et aliis modis tum brevius, tum latius, tum de una re, tum de pluribus. mire vero in causis valet praesumptio, quae πρόλημψις dicitur, cum id quod obiici potest occupamus. id neque in aliis partibus rarum est et praecipue prooemio convenit.
9.2.17Ama tek bir cinsten olsa da farklı türleri vardır. Bir türü önceden tedbir almadır; Cicero'nun Quintus Caecilius'a karşı konuşmasında, hep savunma yapmış birinin davacılığa inmesi konusunda yaptığı gibi. Bir türü itiraftır; Rabirius Postumus savunmasında olduğu gibi: Cicero orada, krala borç para verdiği için müvekkilinin kendi görüşüne göre de kınanması gerektiğini kabul eder. Bir türü önceden söylemedir: "Çünkü söyleyeceğim, ama suçu büyütmek için değil." Bir türü düzeltmedir: "Biraz fazla ileri gittiysem beni bağışlamanızı rica ediyorum." En sık olanı hazırlıktır: bir şeyi neden yapacağımızı ya da neden yaptığımızı daha çok kelimeyle söyleriz.
sed , quanquam generis unius, diversas species habet. est enim quaedam praemunitio, qualis Ciceronis contra Q. Caecilium, quod ad accusandum descendat qui semper defenderit; quaedam confessio, ut pro Rabirio Postumo, quem sua quoque sententia reprehendendum fatetur, quod pecuniam regi crediderit; quaedam praedictio, ut dicam enim non augendi criminis gratia; quaedam emendatio, ut rogo , ignoscatis mihi, si longius sum evectus; frequentissima praeparatio, cum pluribus verbis, vel quare facturi quid simus vel quare fecerimus, dici solet.
9.2.18Kelimelerin gücü ve isabeti de önceden karşılamayla doğrulanır: "Gerçi bu bir ceza değil, cinayetin önlenmesiydi"; ya da kendini kınamayla: "Vatandaşlar diyorum, eğer onları bu adla anmak caizse." Tereddüt de gerçeğe biraz inanılırlık katar;
verborum quoque vis ac proprietas confirmatur vel praesumptione: quanquam illa non poena, sed prohibitio sceleris fuit; aut reprehensione: cives , inquam, si hoc eos nomine appellari fas est. adfert aliquam fidem veritatis et dubitatio,
9.2.19nereden başlayacağımızı, nerede bitireceğimizi, en çok neyi söylememiz gerektiğini, yoksa hiç söylememiz mi gerektiğini araştırıyormuş gibi yaptığımızda. Bunun örnekleri her yerde doludur, ama şimdilik biri yeter: "Bana gelince, nereye döneceğimi bilmiyorum. Mahkemenin rüşvetle satın alındığı rezaletini inkâr mı edeyim?" vesaire.
cum simulamus quaerere nos, unde incipiendum, ubi desinendum, quid potissimum dicendum, an omnino dicendum sit? cuiusmodi exemplis plena sunt omnia, sed unum interim sufficit: equidem , quod ad me attinet, quo me vertam nescio. negem fuisse infamiam iudicii corrupti? et cetera.
9.2.20Bu, geçmiş için de geçerlidir; çünkü tereddüt etmiş olduğumuzu da uydururuz. Bu figürden pek uzak olmayan, paylaşma denen figürdür: ya karşı tarafa danışırız, Domitius Afer'in Cloatilla savunmasında yaptığı gibi: "Korkudan titreyen kadın, bir kadına neyin serbest olduğunu, bir eşe neyin yakıştığını bilmiyor. Belki de tesadüf sizi o ıssızlıkta zavallı kadının karşısına çıkardı. Sen, kardeş, siz, babasının dostları, ne öğüt veriyorsunuz?"
hoc etiam in praeteritum valet; nam et dubitasse nos fingimus. A quo schemate non procul abest illa, quae dicitur communicatio, cum aut ipsos adversarios consulimus, ut Domitius Afer pro Cloatilla: nescit trepida, quid liceat feminae, quid coniugem deceat; forte vos in illa solitudine obvios casus miserae mulieri obtulit; tu, frater, vos, paterni amici, quod consilium datis?
9.2.21ya da, en sık olduğu gibi, yargıçlarla adeta danışırız: "Ne öğüt veriyorsunuz? Size soruyorum"; ve: "Peki ne yapılması gerekirdi?" Cato da: "Söyleyin bakalım, siz o yerde olsaydınız başka ne yapardınız?" Ve başka bir yerde: "Ortak bir işin görüldüğünü ve sizin bu işin başına getirildiğinizi düşünün."
aut cum iudicibus quasi deliberamus, quod est frequentissimum: quid suadetis? et vos interrogo, et quid tandem fieri oportuit? et Cato, cedo , si vos in eo loco essetis, quid aliud fecissetis? et alibi: communem rem agi putatote ac vos huic rei praepositos esse.
9.2.22Ama bazen paylaşırken beklenmedik bir şey ekleriz; bu da kendi başına bir figürdür. Cicero Verres'e karşı şöyle der: "Sonra ne oldu? Ne sanıyorsunuz? Belki bir hırsızlık ya da bir yağma?" Sonra yargıçların ruhlarını uzun süre askıda tuttuktan sonra çok daha alçakça olan şeyi ekledi. Celsus buna "askıda tutma" (sustentatio) der.
sed nonnunquam communicantes aliquid inexspectatum subiungimus, quod et per se schema est, ut in Verrem Cicero, quid deinde? quid censetis? furtum fortasse aut praedam aliquam? Deinde, cum diu suspendisset iudicum animos, subiecit, quod multo esset improbius. hoc Celsus sustentationem vocat.
9.2.23Ama bunun iki yönü vardır; çünkü tersine, çoğu zaman en ağır şeyleri bekletip sonra hafif ya da hiç suç sayılmayacak bir şeye ineriz. Bu yalnız paylaşma yoluyla yapılmadığı için, başkaları ona paradoxon, yani beklenmedik demiştir.
est autem duplex; nam contra frequenter, cum exspectationem gravissimorum fecimus, ad aliquid quod sit leve aut nullo modo criminosum descendimus. sed quia non tantum per communicationem fieri solet, παράδοξον alii nominarunt, id est inopinatum.
9.2.24Kendi başımıza beklenmedik bir şey geldiğini söylediğimizde de figür olduğunu düşünenlere katılmıyorum; Pollio'nun şu sözü gibi: "Sayın yargıçlar, Scaurus sanıkken, onun davasında nüfuzun hiçbir etkisi olmasın diye yalvaracağımı hiç düşünmemiştim."
illis non accedo qui schema esse existimant etiam, si quid nobis ipsis dicamus inexspectatum accidisse, ut Pollio, nunquam fore credidi, iudices, ut, reo Scauro, ne quid in eius iudicio gratia valeret, precarer.
9.2.25İzin verme denen figürün kaynağı da hemen hemen paylaşmanınkiyle aynıdır: bazı şeyleri yargıçların kendi değerlendirmesine, bazen de karşı tarafa bırakırız; Calvus'un Vatinius'a söylediği gibi: "Utanmayı bir kenara bırak da pretor olmaya Cato'dan daha layık olduğunu söyle."
paene idem fons est illius, quam permissionem vocant, qui communicationis, cum aliqua ipsis iudicibus relinquimus aestimanda, aliqua nonnunquam adversariis quoque, ut Calvus Vatinio, perfrica frontem et dic te digniorem, qui praetor fieres, quam Catonem.
9.2.26Duyguları artırmaya uygun figürler ise en çok taklide dayanır. Çünkü öfkelendiğimizi, sevindiğimizi, korktuğumuzu, hayret ettiğimizi, acı çektiğimizi, kızdığımızı, bir şey dilediğimizi ve bunlara benzer şeyleri uydururuz. Şu sözler buradan gelir: "Kurtuldum, nefes aldım"; "İyi"; "Bu ne çılgınlık?"; "Ey zamanlar, ey ahlâk!"; "Vah bana! Gözyaşlarım tükendi, ama acı yine göğsüme saplanmış duruyor"; ve:
Şimdi açılın, ey geniş topraklar.
9.2.26quae vero sunt augendis adfectibus accommodatae figurae, constant maxime simulatione. namque et irasci nos et gaudere et timere et admirari et dolere et indignari et optare, quaeque sunt similia his, fingimus. unde sunt illa, liberatus sum: respiravi; et bene habet; et quae amentia est haec? et O tempora, o mores! et Miserum me! consumptis enim lacrimis infixus tamen pectori haeret dolor; et magnae nunc hiscite terrae.
9.2.27Bazıları buna ünlem der ve söz figürleri arasına koyar. Bunlar gerçek olduğunda, şimdi söz ettiğimiz biçime girmez; ama taklit edilmiş ve sanatla kurulmuşsa hiç şüphesiz figür sayılmalıdır. Aynı şey, Cornificius'un licentia [serbestlik], Yunanların parrhēsia dediği serbest söz için de söylenmiş olsun. Çünkü gerçek bir serbestlikten daha az figürlü ne olabilir? Ama çoğu zaman bu görünüşün altında dalkavukluk gizlenir.
quod exclamationem quidam vocant ponuntque inter figuras orationis. haec quotiens vera sunt, non sunt in ea forma, de qua nunc loquimur, at simulata et arte composita procul dubio schemata sunt existimanda. quod idem dictum sit de oratione libera, quam Cornificius licentiam vocat, Graeci παῤῥησίαν. Quid enim minus figuratum quam vera libertas? Sed frequenter sub hac facie latet adulatio.
9.2.28Cicero Ligarius savunmasında, "Caesar, savaş başladıktan, hatta büyük ölçüde yürütüldükten sonra, hiçbir zorla zorlanmadan, kendi kararım ve irademle sana karşı kuşanılmış silahlara katılmaya gittim" derken yalnız Ligarius'un faydasını gözetmez; galibin merhametini bundan daha çok övemezdi de.
nam Cicero cum dicit pro Ligario, suscepto bello, Caesar, gesto iam etiam ex parte magna, nulla vi coactus consilio ac uoluntate mea ad ea arma profectus sum, quae erant sumpta contra te, non solum ad utilitatem Ligarii respicit, sed magis laudare victoris clementiam non potest.
9.2.29"Tubero, bu adamın yapabildiğini bizim de yapabilmemizden başka ne yaptık?" cümlesinde ise her iki tarafın davasını şaşırtıcı biçimde haklı kılar, ama böylece, davası kötü olmuş olan adamın gönlünü kazanır. Daha da cüretkâr olanlar, Cicero'nun düşündüğü gibi daha güçlü ciğerler isteyenler, prosōpopoiiai denen kişi uydurmalarıdır. Bunlar sözü şaşırtıcı biçimde hem çeşitlendirir hem de canlandırır.
in illa vero sententia, quid autem aliud egimus, Tubero, nisi ut, quod hic potest, nos possemus? admirabiliter utriusque partis facit bonam causam, sed hoc eum demeretur, cuius mala fuerat. illa adhuc audaciora et maiorum (ut Cicero existimat) laterum, fictiones personarum, quae προσωποποιΐαι dicuntur. mire namque cum variant orationem, tum excitant.
9.2.30Bunlarla karşı tarafın düşüncelerini, sanki kendi kendileriyle konuşuyorlarmış gibi ortaya dökeriz (ama bu ancak, düşünmüş olmaları saçma olmayan şeyleri söylediklerini uydurursak inanılırlıktan uzak düşmez); kendi başkalarıyla konuşmalarımızı ve başkalarının kendi aralarındaki konuşmalarını inanılır biçimde sahneye koyarız; öğüt verirken, azarlarken, yakınırken, överken, acırken uygun kişileri konuştururuz.
his et adversariorum cogitationes velut secum loquentium protrahimus (qui tamen ita demum a fide non abhorrent, si ea locutos finxerimus, quae cogitasse eos non sit absurdum), et nostros cum aliis sermones et aliorum inter se credibiliter introducimus, et suadendo, obiurgando, querendo, laudando, miserando personas idoneas damus.
9.2.31Hatta bu söyleyiş türünde tanrıları yere indirmek ve ölüleri uyandırmak da serbesttir; şehirler ve halklar da ses kazanır. Bazıları ancak hem bedenleri hem sözleri uydurduğumuz şeylere prosōpopoiia der; insanların taklit edilmiş konuşmalarına ise dialogoi demeyi tercih ederler; bazı Latin yazarlar buna sermocinatio [konuşturma] demiştir.
quin deducere deos in hoc genere dicendi et inferos excitare concessum est; urbes etiam populique vocem accipiunt. ac sunt quidam, qui has demum προσωποποιΐας dicant, in quibus et corpora et verba fingimus; sermones hominum adsimulatos dicere διαλόγους malunt, quod Latinorum quidam dixerunt sermocinationem.
9.2.32Ben artık yerleşmiş âdete uyarak ikisine de aynı adı verdim. Çünkü elbette bir konuşma, bir kişinin konuşması olarak uydurulmadan uydurulamaz. Ama tabiatın izin vermediği şeylerde figür şu yolla yumuşar: "Çünkü benim için hayatımdan çok daha değerli olan vatanım, bütün İtalya, bütün devlet benimle şöyle konuşsa: Marcus Tullius, ne yapıyorsun?" Şu tür ise daha cüretkârdır: "Catilina, vatan seninle şöyle konuşuyor ve bir bakıma susarak söylüyor: Birkaç yıldır senin elinden geçmeyen hiçbir cürüm olmadı."
ego iam recepto more utrumque eodem modo appellavi. nam certe sermo fingi non potest, ut non personae sermo fingatur. sed in his, quae natura non permittit, hoc modo mollior fit figura: etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica sic loquatur, 'M. Tulli, quid agis?' Illud audacius genus: quae tecum, Catilina, sic agit et quodammodo tacita loquitur, 'Nullum iam aliquot annis facinus exstitit nisi per te.'
9.2.33Ya şeylerin, kişilerin, seslerin bazı görüntülerinin gözümüzün önünde olduğunu uydururuz, ya da aynı şeylerin karşı tarafın ya da yargıçların başına gelmemesine şaşarız; "Bana öyle görünüyor" ve "Sana öyle görünmüyor mu?" gibi. Ama bunun için büyük bir belagat gücü gerekir. Çünkü tabiatça yanlış ve inanılmaz olan şeyler ya gerçeğin üstünde oldukları için daha çok etkiler, ya da gerçek olmadıkları için boş sayılır.
commode etiam aut nobis aliquas ante oculos esse rerum, personarum, vocum imagines fingimus, aut eadem adversariis aut iudicibus non accidere miramur: qualia sunt videtur mihi, et nonne videtur tibi? sed magna quaedam vis eloquentiae desideratur. falsa enim et incredibilia natura necesse est aut magis moveant, quia supra vera sunt, aut pro vanis accipiantur, quia vera non sunt.
9.2.34Bazı sözler gibi yazılar da uydurulur; Asinius'un Liburnia savunmasında yaptığı gibi: "Benim için hem çok değerli hem çok tatlı olan, benim için yaşayan ve aynı gün bana iki kez hayat veren annem" vesaire; sonra da: "mirastan mahrum olsun." Bu kendi başına bir figürdür; bu davada olduğu gibi başka bir yazıyı taklit ederek kurulduğunda ise ikiye katlanır.
ut dicta autem quaedam, ita scripta quoque fingi solent, quod facit Asinius pro Liburnia: mater mea, quae mihi cum carissima, tum dulcissima fuit, quaeque mihi vixit bisque eodem die vitam dedit et reliqua; deinde exheres esto. haec cum per se figura est, tum duplicatur, quotiens sicut in hac causa ad imitationem alterius scripturae componitur.
9.2.35Çünkü karşı taraftan şu vasiyet okunuyordu: "Bana karşı gösterdiği en büyük iyi niyet için her şeyi vermek istediğim ve borçlu olduğum, buna en çok layık olan Publius Novanius Gallio" ve ardından başka sözler eklenerek: "mirasçım olsun." Bu bir bakıma parōdē olmaya başlar; bu ad, başka şarkılara benzetilerek bestelenmiş şarkılardan alınmış, ödünç kullanımla şiir ve söz taklidine de verilmiştir.
nam contra recitabatur testamentum: P. Novanius Gallio, cui ego omnia meritissimo volo et debeo pro eius animi in me summa voluntate et adiectis deinceps aliis, heres esto. incipit esse quodammodo παρῳδή, quod nomen ductum a canticis ad aliorum similitudinem modulatis abusive etiam in versificationis ac sermonum imitatione servatur.
9.2.36Biçimleri de sık sık uydururuz: Vergilius'un Söylenti'yi, Prodikos'un (Ksenophon'un aktardığına göre) Haz'ı ve Fazilet'i, Ennius'un bir satura'da çekiştiklerini anlattığı Ölüm'ü ve Hayat'ı uydurması gibi. Belirsiz bir kişinin uydurulmuş konuşması da vardır: "Burada biri" ve "Biri diyecek ki".
sed formas quoque fingimus saepe, ut Famam Vergilius, ut Voluptatem ac Virtutem (quemadmodum a Xenophonte traditur) Prodicus, ut Mortem ac Vitam, quas contendentes in satura tradit Ennius. est et incertae personae ficta oratio, hic aliquis, et, Dicat aliquis.
9.2.37Kişisiz atılmış söz de vardır:
Burada Dolopların ordusu, burada zalim Akhilleus çadır kurmuştu.
Bu, figürlerin karışmasıyla olur: prosōpopoiia'ya, söz figürü olan eksiltme eklenir; çünkü bunu kimin söylediği atılmıştır. Prosōpopoiia bazen anlatı görünümüne bürünür. Tarihçilerde dolaylı hitaplar bundan doğar; Titus Livius'un birinci kitabının hemen başında olduğu gibi: "Şehirler de öbür şeyler gibi en aşağıdan doğar; sonra kendi yiğitlikleri ve tanrılar yardım ederse büyük bir güç ve büyük bir ad kazanırlar."
est et iactus sine persona sermo: hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles. Quod fit mixtura figurarum, cum προσωποποιΐᾳ accedit illa, quae est orationis per detractionem; detractum est enim, quis diceret. vertitur interim προσωποποιΐα in speciem narrandi. unde apud historicos reperiuntur obliquae adlocutiones, ut in T. Livii primo statim, urbes quoque ut cetera ex infimo nasci; deinde, quas sua virtus ac dii iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere.
9.2.38Yargıçtan çevrilmiş söz, yani apostrophē denen figür de şaşırtıcı derecede etkiler: ister karşı tarafa saldıralım: "Tubero, Pharsalos'taki savaş hattında o kılıcın ne yapıyordu?"; ister bir yakarışa dönelim: "Sizi, Alba tepeleri ve korulukları, size sesleniyorum"; ister öfke uyandıran bir yardım dilemeye: "Ey Porcius kanunları, ey Sempronius kanunları!" Ama dinleyiciyi ortaya konan meseleden uzaklaştıran söyleyişe de "çevirme" denir:
aversus quoque a iudice sermo, qui dicitur ἀποστροφή mire movet, sive aduersarios invadimus: quid enim tuus ille, Tubero, in acie Pharsalica? sive ad invocationem aliquam convertimur: vos enim iam ego, Albani tumuli atque luci; sive ad invidiosam implorationem: O leges Porciae legesque Semproniae! sed illa quoque vocatur aversio,
9.2.39Ben Danaolarla birlikte Troya soyunu yok etmeye Aulis'te yemin etmedim...
Bu, birçok ve çeşitli figürle yapılır: ya başka bir şey beklediğimizi, ya daha büyük bir şeyden korktuğumuzu, ya da konuyu bilmeyenlere daha önemli bir şey var gibi görünebileceğini taklit ederiz; Caelius savunmasının girişi gibi.
quae a proposita quaestione abducit audientem: non ego cum Danais Troianam excindere gentem Aulide iuravi—. Quod fit et multis et variis figuris, cum aut aliud exspectasse nos aut maius aliquid timuisse simulamus aut plus videri posse ignorantibus, quale est prooemium pro Caelio.
9.2.40Cicero'nun dediği gibi, göz önüne serme ise bir şeyin yapıldığı bildirilmeyip nasıl yapıldığı gösterildiğinde, hem de bütünüyle değil parça parça gösterildiğinde yapılır. Bu konuyu önceki kitapta canlılığın (evidentia) altına koyduk; Celsus da bu figüre bu adı vermiştir. Başkaları buna hypotypōsis der: şeylerin kelimelerle öyle canlandırılmış bir biçimi ki duyulmaktan çok görülüyor gibi olur: "Kendisi cinayet ve çılgınlıkla tutuşmuş olarak foruma geldi; gözleri yanıyordu, bütün yüzünden zalimlik taşıyordu."
illa vero, ut ait Cicero, sub oculos subiectio tum fieri solet, cum res non gesta indicatur, sed ut sit gesta ostenditur, nec universa, sed per partes; quem locum proximo libro subiecimus evidentiae, et Celsus hoc nomen isti figurae dedit. ab aliis ὑποτύπωσις dicitur proposita quaedam forma rerum ita expressa verbis, ut cerni potius videatur quam audiri: ipse inflammatus scelere et furore in forum venit, ardebant oculi, toto ex ore crudelitas eminebat.
9.2.41Yalnız yapılmış ya da yapılmakta olan şeyleri değil, olacak ya da olabilecek olan şeyleri de hayal ederiz. Cicero, Milo savunmasında Clodius'un pretorluğu ele geçirseydi neler yapacağını şaşırtıcı biçimde işler. Ama asıl anlamıyla metastasis denen bu zaman aktarması, eskilerde diatypōsis'te daha çekingendi. Bu türden şeylerin önüne şunu koyarlardı: "Gördüğünüzü varsayın"; Cicero'nun şu sözü gibi: "Gözlerinizle görmediğiniz bu şeyleri ruhlarınızla görebilirsiniz."
nec solum quae facta sint aut fiant, sed etiam quae futura sint aut futura fuerint imaginamur. mire tractat hoc Cicero pro Milone, quae facturus fuerit Clodius, si praeturam invasisset. sed haec quidem translatio temporum, quae proprie μετάστασις dicitur, in διατυπώσει verecundior apud priores fuit. praeponebant enim talia, credite vos intueri, ut Cicero, haec , quae non vidistis oculis, animis cernere potestis.
9.2.42Yeniler ise, özellikle de deklamatörler, daha cüretkârca ve Herkül hakkı için hiç de etkisiz olmayan bir biçimde hayal ederler. Seneca, bir babanın, öbür oğlunun yol göstermesiyle zina üstünde yakaladığı oğlunu ve üvey anneyi öldürdüğü konuyu işleyen bir davada şöyle der: "Önden git, ardından geliyorum; al bu yaşlı eli, istediğin yere bastır."
novi vero et praecipue declamatores audacius nec mehercule sine motu quodam imaginantur, ut et Seneca in controversia, cuius summa est, quod pater filium et novercam inducente altero filio in adulterio deprehensos occidit: duc , sequor; accipe hanc senilem manum et quocunque vis imprime.
9.2.43Biraz sonra da: "Bak," diyor, "uzun zaman inanmadığın şeye." "Ben göremiyorum; gece basıyor, koyu bir karanlık." Bu figürde daha belirgin bir şey vardır; çünkü şey anlatılmıyor, olup bitiyor gibi görünür.
et post paulo, aspice , inquit, quod diu non credidisti. ego vero non video, nox oboritur et crassa caligo. habet haec figura manifestius aliquid; non enim narrari res, sed agi videtur.
9.2.44Bazıları yerlerin açık ve anlamlı tasvirini de aynı meziyete bağlar; başkaları buna topographia der. İroniye (eirōneia) dissimulatio [bilmezden gelme] diyen birini buldum; ama bu adla bu figürün bütün gücü yeterince gösterilmiyor gibi göründüğü için, çoğu yerde olduğu gibi Yunanca adla yetineceğiz. Demek ki figür olan ironi, mecaz olan ironiden cins bakımından pek farklı değildir (çünkü ikisinde de söylenenin zıddı anlaşılmalıdır); ama daha dikkatle bakan, türlerinin farklı olduğunu kolayca fark eder. Birincisi,
locorum quoque dilucida et significans descriptio eidem virtuti adsignatur a quibusdam; alii τοπογραφίαν dicunt. Εἰρωνείαν inveni qui dissimulationem vocaret; quo nomine quia parum totius huius figurae vires videntur ostendi, nimirum sicut in plerisque erimus Graeca appellatione contenti. igitur Εἰρωνεία quae est schema, ab illa, quae est tropos, genere ipso nihil admodum distat; (in utroque enim contrarium ei quod dicitur intelligendum est) species vero prudentius intuenti diversas esse facile est deprehendere. primum ,
9.2.45mecaz olan ironi daha açıktır; söylediğinden başka bir şey düşünse de başka bir şeymiş gibi yapmaz. Çünkü çevresindeki her şey hemen hemen düzdür; Catilina'ya karşı söylenen şu söz gibi: "Ondan geri çevrilince arkadaşın, o çok iyi adam Metellus'a taşındın." İroni yalnız iki kelimededir; demek ki mecaz daha kısadır da.
quod tropos apertior est et, quanquam aliud dicit ac sentit, non aliud tamen simulat. nam et omnia circa fere recta sunt: ut illud in Catilinam, A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, Metellum demigrasti. in duobus demum verbis est ironia, ergo etiam brevior est tropos.
9.2.46Figürde ise bütün kastın uydurulduğu, itiraf edilmekten çok sezdirilir; öyle ki orada kelimeler kelimelere zıttır, burada ise düşünce söze ve sese zıttır, bazen de davanın bütün düzeni. Hatta bütün bir hayat ironi taşıyor gibi görünebilir; Sokrates'in hayatı öyle görünmüştür. Ona bu yüzden eirōn denmiştir: bilgisiz birini, başkalarına bilgeymişler gibi hayranlık duyan birini oynuyordu. Nasıl sürekli metaphora alegoriyi yaparsa, o mecazın örülüp uzatılması da bu figürü yapar.
at in figura totius voluntatis fictio est apparens magis quam confessa, ut illic verba sint verbis diversa, hic sensus sermoni et voci et tota interim causae conformatio; cum etiam vita universa ironiam habere videatur, qualis est visa Socratis; nam ideo dictus εἴρων, agens imperitum et admiratorem aliorum tanquam sapientium; ut, quemadmodum ἀλληγορίαν facit continua μεταφορὰ sic hoc schema faciat tropos ille contextus.
9.2.47Bu figürün bazı türlerinin mecazlarla hiçbir ortaklığı yoktur; hemen ilki, inkârdan yapılan ve bazılarının antiphrasis dediği tür gibi: "Seninle en katı hukukla uğraşmayacağım; belki kazanacağım şeyi söylemeyeceğim"; ve: "Onun kararnamelerini, yağmalarını, verilen ve zorla alınan mirasları niye ortaya dökeyim?"; ve: "Onun şehvetinin o ilk haksızlığını geçiyorum"; ve: "Altı yüz bin sesterce hakkında söylenmiş tanıklıkları bile okumuyorum"; ve "söyleyebilirim".
quaedam vero genera huius figurae nullam cum tropis habent societatem, ut illa statim prima, quae dicitur a negando, quam nonnulli ἀντίφρασιν vocant: non agam tecum iure summo, non dicam, quod forsitan obtinerem; et quid ego istius decreta, quid rapinas, quid hereditatum possessiones datas, quid ereptas proferam? et Mitto illam primam libidinis iniuriam, et Ne illa quidem testimonia recito, quae dicta sunt de HS sescentis milibus, et possum dicere.
9.2.48Bu türlerle bazen bütün meseleleri baştan sona geçeriz; Cicero'nun şu sözü gibi: "Bunu, sanki çürütmem gerekiyormuş gibi ele alsaydım, daha çok şey söylerdim." Buyuruyor ya da izin veriyormuş gibi davrandığımızda da ironi vardır:
Git, rüzgârlarla İtalya'nın peşine düş;
karşı tarafta bulunduğunu kabul etmek istemediğimiz şeyleri
quibus generibus per totas interim quaestiones decurrimus: ut Cicero, hoc ego si sic agerem, tanquam mihi modi esset diluendum, haec pluribus dicerem. Εἰρωνεία est, et cum similes imperantibus vel permittentibus sumus: I, sequere Italiam venti; et cum ea,
9.2.49onlara bağışladığımızda da. Bu, aynı şeyler bizde bulunup karşı tarafta bulunmadığında daha keskin olur:
Beni korkaklıkla suçla bakalım, Drances, sağ elin bunca Teukros ölüsünü yığdığına göre!
Aynısı tersine de geçerlidir: bizde olmayan ya da karşı tarafa dönen şeyleri itiraf eder gibi yaptığımızda:
Dardanoslu zinacı benim önderliğimde mi Sparta'yı ele geçirdi?
Anlaşılmasını istediğin şeyin zıddını söyleme yolu yalnız kişilerle ilgili değildir,
quae nolumus videri in adversariis esse, concedimus eis. id acrius fit, cum eadem in nobis sunt et in adversario non sunt: meque timoris argue tu, Drance, quando tot caedis acervos Teucrorum tua dextra dedit. Quod idem contra valet, cum aut ea, quae a nobis absunt, aut etiam quae in aduersarios recidunt, quasi fatemur: me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter. Nec in personis tantum,
9.2.50şeylerle de ilgilidir; Quintus Ligarius savunmasının bütün girişi ve şu küçümsemeler gibi: "Elbette! Ey iyi tanrılar!"
Elbette tanrıların derdi bu!
ve Oppius savunmasındaki şu pasaj:
sed et in rebus versatur haec contraria dicendi quam quae intelligi velis ratio, ut totum pro Quinto Ligario prooemium et illae elevationes: videlicet , O dii boni! — scilicet is superis labor est. —et ille pro Oppio locus:
9.2.51"Ey şaşılası sevgi! Ey eşsiz iyi niyet!" Bu taklitten pek uzak olmayan, birbirine benzer şeyler vardır. Hiç zarar vermeyecek bir itiraf; şu gibi: "Demek ki, Tubero, bir davacının en çok dileyeceği şeye sahipsin: suçunu itiraf eden bir sanık." Bağışlama da vardır: davaya güvendiğimiz için haksız bir şeye bile katlanır göründüğümüzde: "Çok ünlü bir şehrin donanma komutanı kırbaç korkusundan parayla kurtuldu: insanlık hâli"; ve Cluentius savunmasında, kin hakkında: "Halk toplantılarında hükmetsin, mahkemelerde yere serilsin." Üçüncüsü onaylamadır; aynı savunmada mahkemenin rüşvetle bozulduğunu kabul etmesi gibi.
O amorem mirum! O benivolentiam singularem! non procul absunt ab hac simulatione res inter se similes, confessio nihil nocitura, qualis est: habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, confitentem reum; et concessio, cum aliquid etiam iniquum videmur causae fiducia pati: metum virgarum nauarchus nobilissimae civitatis pretio redemit: humanum est; et pro Cluentio de invidia: dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; tertia consensio, ut pro eodem, iudicium esse corruptum.
9.2.52Lehimize sonuç verecek bir şeye katıldığımızda bu figür daha belirgindir; ama bu, karşı tarafın bir kusuru olmadan gerçekleşemez. Bazı şeyleri de adeta överiz; Cicero'nun Verres'e karşı Drepanumlu Apollonius'la ilgili suçlamada yaptığı gibi: "Ondan bir şey aldıysan buna sevinirim bile ve senin bundan daha doğru bir iş yapmadığını söylerim." Bazen de suçlamaları büyütürüz;
haec evidentior figura est, cum alicui rei assentimur, quae est futura pro nobis; verum id accidere sine adversarii vitio non potest. quaedam etiam velut laudamus, ut Cicero in Verrem circa crimen Apollonii Drepanitani: gaudeo etiam, si quid ab eo abstulisti, et abs te nihil rectius factum esse dico. interim augemus crimina,
9.2.53kolayca çürütebileceğimiz ya da inkâr edebileceğimiz suçlamaları; bu, örnek gerektirmeyecek kadar sıktır. Bazen de, tam bu kadar ağır oldukları için onları inanılmaz kılarız; Cicero'nun Roscius savunmasında, kendi başına açık olsa da baba katilliğinin vahşetini söz gücüyle de abartması gibi. Aposiōpēsis'e
quae ex facili aut diluere possimus aut negare, quod est frequentius quam ut exemplum desideret. interim hoc ipso fidem detrahimus illis, quod sint tam gravia, ut pro Roscio Cicero, cum immanitatem parricidii quanquam per se manifestam tamen etiam vi orationis exaggerat. Ἀποσιώπησις,
9.2.54Cicero reticentia [susma], Celsus obticentia, bazıları da interruptio [kesme] der; o da bir duygu ya da öfke gösterir; şu gibi:
Ben sizi... ama çalkalanan dalgaları yatıştırmak daha iyi;
ya da kaygı ve adeta dinî bir çekinme: "Clodius'un kendisinin bulduğuyla övündüğü bu kanundan, Milo sağken, konsül demeyeceğim, söz etmeye cesaret edebilir miydi? Hepimizin... Bütününü söylemeye cesaret edemiyorum." Demosthenes'in Ktesiphon savunmasının girişindeki söz buna benzer.
quam idem Cicero reticentiam, Celsus obticentiam, nonnulli interruptionem appellant, et ipsa ostendit aliquid adfectus vel irae, ut: quos ego—sed motos praestat componere fluctus; vel sollicitudinis et quasi religionis: an huius ille legis, quam Clodius a se inventam gloriatur, mentionem facere ausus esset vivo Milone, non dicam consule? de nostrum omnium — non audeo totum dicere; cui simile est in prooemio pro Ctesiphonte Demosthenis.
9.2.55Ya da başka bir şeye geçmek için kullanılır: "Cominius ise... ama bağışlayın beni, sayın yargıçlar." Burada şu konudan ayrılma da vardır (gerçi başkalarına davanın bir kısmı gibi göründüğüne göre figürler arasında sayılması gerekiyorsa); çünkü dava Gnaeus Pompeius'un övgüsüne kayar; bu, aposiōpēsis olmadan da yapılabilirdi.
vel alio transeundi gratia: Cominius autem — tametsi ignoscite mihi, iudices. in quo est et illa (si tamen inter schemata numerari debet, cum aliis etiam pars causae videatur) digressio; abit enim causa in laudes Cn. Pompeii, idque fieri etiam sine ἀποσιωπήσει potuit.
9.2.56Çünkü Cicero'nun dediği gibi, o daha kısa konudan ayrılma pek çok yolla yapılır. Ama örnek olarak şunlar yeter: "Sonra Ancharius'un köleleri tarafından öldürülen Gaius Varenus... Sayın yargıçlar, lütfen buna dikkat edin"; ve Milo savunmasında:
"Ve bana, o zamanlar herkesi her şeyle tehdit ederken bakmayı âdet edindiği o gözlerle baktı."
nam brevior illa, ut ait Cicero, a re digressio plurimis fit modis. sed haec exempli gratia sufficient: tum C. Varenus, is qui a familia Anchariana occisus est; hoc, quaeso, iudices, diligenter attendite; et pro Milone et aspexit me illis quidem oculis, quibus tum solebat, cum omnibus omnia minabatur.
9.2.57Bir başka şey de vardır: yarım kalmış sözün susması değil, ama adeta yasal sonundan önce kesilmiş bir söz; şu gibi: "Fazla üstüne gidiyorum; delikanlı sarsılmış görünüyor"; ve: "Daha fazla söze ne gerek? Delikanlının kendisini konuşurken dinlediniz." Başkalarının karakterlerinin taklidi, yani ēthopoiia ya da bazılarının tercih ettiği adla mimēsis, artık daha yumuşak duygular arasında sayılabilir; çünkü çoğu zaman alaya dayanır. Hem eylemlerde hem sözlerde görülür: eylemlerde, ki bu hypotypōsis'e komşudur; sözlerde ise Terentius'taki şu örnek gibi:
Ama ben bilmiyordum nereye varmak istediğini. "Küçükken buradan kaçırıldı, annem onu kendi kızı gibi büyüttü, kız kardeşim dendi; onu götürüp ailesine vermek istiyorum."
9.2.57est alia non quidem reticentia, quae sit imperfecti sermonis, sed tamen praecisa velut ante legitimum finem oratio: ut illud nimis urgeo, commoveri videtur adolescens; et quid plura? ipsum adolescentem dicere audistis. imitatio morum alienorum, quae ἠθοποιία vel, ut alii malunt, μίμησις dicitur, iam inter leniores adfectus numerari potest; est enim posita fere in eludendo, sed versatur et in factis et in dictis. in factis, quod est ὑποτυπώσει vicinum; in dictis, quale est apud Terentium: at ego nesciebam, quorsum tu ires. parvula hinc est abrepta, eduxit mater pro sua, soror dicta est: cupio abducere, ut reddam suis.
9.2.59Kendi sözlerimizin ve eylemlerimizin de anlatma yoluyla benzer bir taklidi vardır; şu farkla ki çoğu zaman alay etmekten çok kesin bir şey ileri sürer: "Davacı olarak Quintus Caecilius'u bulduklarını söylüyordum." Şunlar da hoştur ve sözü sevdirmeye hem çeşitlilikleriyle hem de kendi tabiatlarıyla çok yararlar: sözü yalın ve hazırlıksız göstererek bizi yargıcın gözünde daha az şüpheli kılarlar.
sed nostrorum quoque dictorum factorumque similis imitatio est per relationem, nisi quod frequentius asseverat quam eludit: dicebam habere eos actorem Q. Caecilium. sunt et illa iucunda et ad commendationem cum varietate tum etiam ipsa natura plurimum prosunt, quae simplicem quandam et non praeparatam ostendendo orationem minus nos suspectos iudici faciunt.
9.2.60Söylediğine adeta pişman olmak da buradan gelir; Caelius savunmasında olduğu gibi: "Ama neden böyle ağırbaşlı bir kişiyi sahneye çıkardım?" Halk arasında kullandığımız şu söz de öyle: "Farkında olmadan bu konuya düştüm." Ne söyleyeceğimizi araştırıyormuş gibi yaptığımızda da: "Geriye ne kaldı?" ve "Bir şeyi atladım mı?"; aynı yerde de bulduğumuzda, Cicero'nun dediği gibi: "Bu türden bir şey daha kaldı"; ve: "Biri öbürünü aklıma getiriyor."
Hinc est quasi paenitentia dicti, ut pro Caelio sed quid ego ita gravem personam introduxi? et quibus utimur vulgo: imprudens incidi. vel cui quaerere nos, quid dicamus, fingimus: Quid reliquum est? et Num quid omisi et cum ibidem invenire, ut ait Cicero: unum etiam mihi reliquum huiusmodi est; et aliud ex alio succurrit mihi.
9.2.61Zarif geçişler de buradan doğar; geçişin kendisi figür olduğu için değil. Cicero, kendi kürsüsünde bir kuyumcuya kendine yüzük dövdürten Piso'nun örneğini anlattıktan sonra, sanki bu ona bir şey hatırlatmış gibi şunu ekledi: "Piso'nun yüzüğü az önce bana, aklımdan tamamen çıkmış bir şeyi hatırlattı: Bu adamın kaç namuslu adamın parmağından altın yüzük çıkarıp aldığını sanırsınız?" Bazı şeyleri bilmiyormuş gibi yaptığımızda da: "Ama bu eserlerin sanatçısı, kimdi? Kimdi? Doğru hatırlatıyorsun: Polykleitos olduğunu söylüyorlardı."
unde etiam venusti transitus fiunt; non quia transitus ipse sit schema, ut Cicero, narrato Pisonis exemplo, qui anulum sibi cudi ab aurifice in tribunali suo iusserat, velut hoc in memoriam inductus adiecit: hic modo me commonuit Pisonis anulus, quod totum effluxerat. quam multis istum putatis hominibus honestis de digitis anulos aureos abstulisse? et cum aliqua velut ignoramus: sed earum rerum artifice, quem? quemnam? recte admones, Polyclitum esse dicebant.
9.2.62Bu yalnız buna yaramaz. Çünkü bazı figürlerle başka bir şey yapıyor görünürken başka bir şeyi başarırız; burada Cicero'nun, Verres'i heykel ve resim merakına hastalık derecesinde düşkün olmakla suçlarken kendisinin de bu şeylere düşkün sanılmamasını sağlaması gibi. Demosthenes de Marathon'da ve Salamis'te ölenler adına yemin ederek, Khaironeia'da uğranılan yenilginin daha az kin uyandırmasını sağlar.
quod quidem non in hoc tantum valet. quibusdam enim, dum aliud agere videmur, aliud efficimus, sicut hic Cicero consequitur, ne, cum morbum in signis atque tabulis obiiciat Verri, ipse quoque earum rerum studiosus esse credatur. et Demosthenes iurando per interfectos in Marathone et Salamine id agit, ut minore invidia cladis apud Chaeroneam acceptae laboret.
9.2.63Şunlar da sözü hoş kılar: bir şeyden söz edip onu ertelemek, yargıcın hafızasına emanet etmek ve emanet ettiğini sonra geri istemek; bazı şeyleri bir figürle tekrarlamak (çünkü tekrar kendi başına figür değildir); bazı şeyleri ayrı tutmak ve konuşmaya adeta çeşitli yüzler vermek. Çünkü konu çeşitlilikten hoşlanır; nasıl gözler farklı şeylerin görünüşüyle daha çok oyalanırsa, ruhlar için de her zaman yeni bir şeymiş gibi yönelebilecekleri bir şey bulunması faydalıdır.
faciunt illa quoque iucundam orationem, aliqua mentione habita differre et deponere apud memoriam iudicis et reposcere quae deposueris, et iterare quaedam schemate aliquo, (non enim est ipsa per se iteratio schema) et excipere aliqua et dare actioni varios velut vultus. gaudet enim res varietate, et sicut oculi diversarum aspectu rerum magis detinentur, ita semper animis praestat, in quod se velut novum intendant.
9.2.64Vurgu (emphasis) da figürler arasındadır: bir sözden gizli bir şey çıkarıldığında. Vergilius'ta olduğu gibi: "Evlilik yatağından uzak, suçsuz bir hayatı yabani hayvanlar gibi sürmeme izin yoktu, öyle mi?" Çünkü Dido evlilikten yakınsa da duygusu şuraya taşar: evlilik yatağı olmayan hayatı insanların değil, yabani hayvanların hayatı sayar. Ovidius'ta başka bir tür vardır; orada Zmyrna sütninesine babasına olan aşkını şöyle itiraf eder:
"Ah," dedi, "kocası bakımından bahtiyar anneme!"
Buna komşu olan ya da onunla aynı olan figür,
est emphasis etiam inter figuras, cum ex aliquo dicto latens aliquid eruitur, ut apud Vergilium non licuit thalami expertem sine crimine vitam Degere more ferae? quamquam enim de matrimonio queritur Dido, tamen huc erumpit eius adfectus, ut sine thalamis vitam non hominum putet, sed ferarum. aliud apud Ovidium genus, apud quem Zmyrna nutrici amorem patris sic confitetur; O, dixit, felicem coniuge matrem Huic vel confinis vel eadem est,
9.2.65bugün en çok kullandığımızdır. Çünkü artık en sık kullanılan ve bence en çok beklenen türe gelmek gerekiyor: bu türde söylemediğimiz şeyin bir şüphe yoluyla anlaşılmasını isteriz; ironideki gibi mutlaka zıddını değil, gizli olan ve dinleyicinin adeta bulması gereken başka bir şeyi. Yukarıda gösterdiğim gibi, bizimkiler artık hemen hemen yalnız buna figür derler; "figürlü davalar" adı da buradan gelir.
qua nunc utimur plurimum. iam enim ad id genus, quod et frequentissimum est et exspectari maxime credo, veniendum est, in quo per quandam suspicionem quod non dicimus accipi volumus, non utique contrarium, ut in Εἰρωνείᾳ, sed aliud latens et auditori quasi inveniendum. quod , ut supra ostendi, iam fere solum schema a nostris vocatur, et unde controversiae figuratae dicuntur.
9.2.66Bunun üç kullanımı vardır: biri, açıkça söylemek pek güvenli değilse; ikincisi, açıkça söylemek yakışmıyorsa; üçüncüsü yalnız güzellik için kullanılır ve yeniliği ve çeşitliliğiyle, düz bir anlatımdan daha çok zevk verir.
eius triplex usus est: unus si dicere palam parum tutum est, alter si non decet, tertius qui venustatis modo gratia adhibetur et ipsa novitate ac varietate magis, quam si relatio sit recta, delectat.
9.2.67Bunlardan birincisi okullarda sıktır. Çünkü iktidarı bırakan tiranlarla yapılan anlaşmalar ve iç savaştan sonraki senato kararları uydurulur, geçmişi suçlamak ölüm cezası gerektirir; böylece forumda faydası olmayan şey orada yasak da olur. Ama figürlerin durumu aynı değildir. Çünkü o tiranlara karşı, yeter ki başka türlü de anlaşılabilsin, ne kadar açık olursa olsun bir söz söyleyebilirsin; çünkü yalnız tehlikeden kaçınılır, kırgınlıktan değil. Bir düşüncenin çift anlamıyla tehlike savuşturulabiliyorsa, herkes o hileyi destekler.
ex his, quod est primum, frequens in scholis est. nam et pactiones deponentium imperium tyrannorum et post bellum civile senatus consulta finguntur et capitale est obiicere anteacta, ut, quod in foro non expedit, illic nec liceat. sed schematum condicio non eadem est. quamlibet enim apertum, quod modo et aliter intelligi possit, in illos tyrannos bene dixeris, quia periculum tantum, non etiam offensa vitatur. quod si ambiguitate sententiae possit eludi, nemo non illi furto favet.
9.2.68Gerçek davalarda bu susma zorunluluğu şimdiye kadar hiç olmadı; ama buna benzer, yürütmesi ise çok daha güç başka bir zorunluluk vardır: kınanmadan davanın kazanılamayacağı güçlü kişiler engel olduğunda.
vera negotia nunquam adhuc habuerunt hanc silentii necessitatem; sed aliam huic similem, verum multo ad agendum difficiliorem, cum personae potentes obstant, sine quarum reprehensione teneri causa non possit.
9.2.69Bu yüzden bu daha az ve daha ihtiyatlı yapılmalıdır; çünkü nasıl kırdığının bir önemi yoktur ve açık bir figür figür olma niteliğini yitirir. Bu yüzden bazıları, ister anlaşılsın ister anlaşılmasın, bütün işi reddeder. Ama bir ölçü koymak mümkündür; her şeyden önce figürler açık olmasın. Şüpheli ve adeta çift anlamlı kelimelerden aranmazlarsa açık olmazlar; şüpheli gelin davasındaki şu söz gibi:
Babamın beğendiği kadınla evlendim;
9.2.69ideoque hoc parcius et circumspectius faciendum est, quia nihil interest, quomodo offendas, et aperta figura perdit hoc ipsum quod figura est. ideoque a quibusdam tota res repudiatur, sive intelligatur sive non intelligatur. sed licet modum adhibere; in primis, ne sint manifestae. non erunt autem, si non ex verbis dubiis et quasi duplicibus petentur, quale est in suspecta nuru, duxi uxorem, quae patri placuit;
9.2.70ya da, çok daha ahmakça olarak, çift anlamlı dizimlerden. Bakire kızına âşık olmakla dile düşmüş bir babanın, kaçırılan kızına onu kimin kirlettiğini sorduğu davada olduğu gibi: "Seni kim kaçırdı?" "Sen, baba... bilmiyor musun?" (Latincede hem "Sen, baba" hem "Bilmiyor musun, baba?" diye okunabilir.)
aut, quod est multo ineptius, compositionibus ambiguis, ut in illa controversia, in qua infamis amore filiae virginis pater raptam eam interrogat, a quo vitiata sit, quis te, inquit, rapuit? tu , pater, nescis?
9.2.71Şeylerin kendisi yargıcı şüpheye götürsün; geri kalanı uzaklaştıralım ki yalnız bu kalsın. Burada duygular da, sessizlikle kesilen söz de, duraksamalar da çok yardımcı olur. Böylece yargıç, belki duysa inanmayacağı o bilmem ne şeyi kendisi arar ve kendi bulduğunu sandığı şeye inanır.
res ipsae perducant iudicem ad suspicionem, et amoliamur cetera, ut hoc solum supersit; in quo multum etiam adfectus iuvant et interrupta silentio dictio et cunctationes. sic enim fiet, ut iudex quaerat illud nescio quid ipse, quod fortasse non crederet, si audiret, et ei, quod a se inventum existimat, credat.
9.2.72Ama figürler en iyi türden olsalar bile sık olmamalıdır. Çünkü sıklığın kendisi onları açığa vurur; kırgınlık uyandırmaları azalmaz, ama otoriteleri azalır; açıkça suçlamamak da utanma değil, güvensizlik gibi görünür. Kısacası yargıç figürlere en çok, söylemek istemediğimizi düşündüğünde inanır.
sed ne si optimae quidem sint, esse debent frequentes. nam densitate ipsa figurae aperiuntur, nec offensae minus habent, sed auctoritatis; nec pudor videtur, quod non palam obiicias, sed diffidentia. in summa, sic maxime iudex credit figuris, si nos putat nolle dicere.
9.2.73Ben de böyle kişilerle karşılaştım, hatta daha seyrek olan bir şeyle, ancak bu sanatla kazanılabilecek bir davayla da. Kocasının vasiyetini sahte olarak koymakla suçlanan bir kadını savunuyordum; mirasçıların, ölmek üzere olan kocaya bir senet verdikleri söyleniyordu; bu da doğruydu.
equidem et in personas incidi tales et in rem quoque, quod est magis rarum, quae obtineri nisi hac arte non posset. ream tuebar, quae subiecisse dicebatur mariti testamentum, et dicebantur chirographum marito exspiranti heredes dedisse; et verum erat.
9.2.74Çünkü kadın kanunlar gereği mirasçı yapılamadığından, mal varlığı bu gizli emanet (fideicommissum) yoluyla ona geçsin diye bu yol tutulmuştu. Bunu açıkça söyleseydik kadının kendisini savunmak kolaydı, ama miras kaybolurdu. Bu yüzden öyle bir yol izlemeliydik ki yargıçlar bunun yapıldığını anlasın, muhbirler ise bunu söylenmiş bir şey olarak yakalayamasın; ikisi de oldu. Övünüyor sanılmaktan korkup bunu araya sokmazdım, eğer forumda da bu figürlere yer olduğunu kanıtlamak istemeseydim. Bazı şeyler de,
nam , quia per leges institui uxor non poterat heres, id fuerat actum, ut ad eam bona per hoc tacitum fideicommissum pervenirent. et caput quidem tueri facile erat, si hoc diceremus palam, sed peribat hereditas. ita ergo fuit nobis agendum, ut iudices illud intelligerent factum, delatores non possent apprehendere ut dictum; et contigit utrumque. quod non inseruissem, veritus opinionem iactantiae, nisi probare voluissem in foro quoque esse his figuris locum. quaedam etiam,
9.2.75kanıtlayamayacağın şeyler, daha çok figürle serpiştirilmelidir. Çünkü o gizli ok bazen saplanıp kalır ve görünmediği için çıkarılamaz; aynı şeyi açıkça söylersen ise hem karşı taraf savunulur hem de senin onu kanıtlaman gerekir.
quae probare non possis, figura potius spargenda sunt. haeret enim nonnunquam telum illud occultum, et hoc ipso, quod non apparet, eximi non potest; at si idem dicas palam, et defenditur et probandum est.
9.2.76Kişiye duyulan saygı bize engel olduğunda ise (ikinci tür olarak bunu koymuştuk), iyi insanları utanma korkudan ne kadar daha güçlü alıkoyuyorsa, o kadar daha dikkatli konuşmalıdır. Burada yargıç, bildiğimiz şeyi örttüğümüze ve gerçeğin gücüyle taşan kelimeleri dizginlediğimize inansın. Çünkü hakkında konuştuğumuz kişiler, yargıçlar ya da dinleyiciler, bunu isteyerek yaptığımıza inanırlarsa bu söven şımarıklıktan ne kadar daha çok nefret ederler? Ya da
cum autem obstat nobis personae reverentia, (quod secundum posuimus genus) tanto cautius dicendum est, quanto validius bonos inhibet pudor quam metus. hic vero tegere nos iudex quod sciamus et verba vi quadam veritatis erumpentia credat coercere. nam quanto magis aut ipsi, in quos dicimus, aut iudices aut adsistentes oderint hanc maledicendi lasciviam, si velle nos credant? aut quid interest quomodo dicatur,
9.2.77şey de niyet de anlaşıldığına göre, nasıl söylendiğinin ne önemi var? Sonunda konuşarak ne kazanırız, kendimizin de yapılmaması gerektiğini bildiğimiz şeyi yaptığımızı açıkça göstermekten başka? Oysa özellikle benim ders vermeye başladığım o ilk zamanlar bu kusurdan çok çekti. İnsanlar, güçlükleri yüzünden hoşa giden, ama aslında çok daha kolay olan böyle davaları severek işliyorlardı.
cum et res et animus intelligitur? quid dicendo denique proficimus, nisi ut palam sit facere nos quod ipsi sciamus non esse faciendum? atqui praecipue prima, quibus praecipere coeperam, tempora hoc vitio laborarunt. dicebant enim libenter tales controversias, quae difficultatis gratia placent, cum sint multo faciliores.
9.2.78Çünkü düz tür ancak çok büyük güçle kabul ettirilebilir; bu sapaklar ve dolambaçlar ise zayıflığın sığınaklarıdır; koşuda güçsüz olanların dönemeçlerle atlatması gibi. Üstelik peşine düşülen bu düşünce oyunu, şaka yollarından pek uzak değildir. Şu da yardım eder: dinleyici anlamaktan zevk alır, kendi zekâsını beğenir ve bir başkası konuşurken kendini över.
nam rectum genus adprobari nisi maximis viribus non potest; haec deverticula et anfractus suffugia sunt infirmitatis, ut qui cursu parum valent, flexu eludant, cum haec, quae adfectatur, ratio sententiarum non procul a ratione iocandi abhorreat. adiuvat etiam, quod auditor gaudet intelligere, et favet ingenio suo et alio dicente se laudat.
9.2.79Bu yüzden yalnız bir kişi düz söze engel olduğunda figürlere başvurmuyorlardı (bu türde figürlerden çok ölçüye ihtiyaç vardır); figürlere, faydasız ve hatta günah oldukları yerlerde de yer açıyorlardı. Örneğin annesiyle dile düşmüş oğlunu gizlice öldüren bir baba, karısına kötü muamele etmekten yargılanırken karısına imalı sözler fırlatırsa. Çünkü böyle bir kadını yanında tutmaktan daha iğrenç ne olabilir?
itaque non solum, si persona obstaret rectae orationi, (quo in genere saepius modo quam figuris opus est) decurrebant ad schemata, sed faciebant illis locum etiam, ubi inutiles ac nefariae essent, ut si pater, qui infamem in matrem filium secreto occidisset, reus malae tractationis iacularetur in uxorem obliquis sententiis. nam quid impurius, quam retinuisse talem?
9.2.80Sonra, karısı hakkında en büyük günahtan şüphelenmiş göründüğü için suçlanan bir adamın, çürütmesi gereken şeyi kendi savunmasıyla doğrulamasından daha çelişik ne olabilir? Yargıçların ruh hâline bürünselerdi, böyle bir savunmaya onların katlanmayacağını anlarlardı; ana babaya karşı lanetli suçlamalar serpiştirildiğinde ise hiç katlanmazlardı.
quid porro tam contrarium quam eum, qui accusetur, quia summum nefas suspicatus de uxore videatur, confirmare id ipsa defensione, quod diluendum est? at si iudicum sumerent animum, scirent, quam eiusmodi actionem laturi non fuissent, multoque etiam minus, cum in parentes abominanda crimina spargerentur.
9.2.81Madem buraya geldik, okullara biraz daha yer verelim. Çünkü hatip onlarda da yetiştirilir ve nasıl dava görüleceği, nasıl deklamasyon yapıldığına bağlıdır. Öyleyse çoğu kişinin sert figürler değil, davaya açıkça zıt figürler kurduğu konulardan da söz etmek gerekir: "Tiranlığa yeltenmekten mahkûm olan, suç ortaklarını ele vermesi için işkence görsün; onu suçlayan da istediği bir ödülü dilesin." Biri babasını mahkûm ettirmiştir; babasının işkence görmemesini diler; baba buna karşı çıkar.
et quatenus huc incidimus, paulo plus scholis demus. nam et in his educatur orator, et in eo, quomodo declamatur, positum est etiam, quomodo agatur. dicendum ergo de iis quoque, in quibus non asperas figuras, sed palam contrarias causae plerique fecerunt: tyrannidis adfectatae damnatis torqueatur, ut conscios indicet; accusator eius optet, quod volet. patrem quidam damnavit, optat, ne is torqueatur; pater ei contra dicit.
9.2.82Baba adına konuşan hiç kimse, sanki baba işkence altında oğlunu suç ortağı olarak anacakmış gibi oğluna karşı figürler kurmaktan kendini alamadı. Bundan daha ahmakça ne olabilir? Çünkü yargıçlar bunu anlayınca, baba bu yüzden işkence görmek istediği için ya işkence görmeyecek, ya da işkence görse bile ona inanılmayacaktır.
nemo se tenuit agens pro patre, quin figuras in filium faceret, tanquam illum conscium in tormentis nominaturus. quo quid stultius? nam cum hoc iudices intellexerint, aut non torquebitur, cum ideo torqueri velit, aut torto non credetur.
9.2.83"Ama onun bunu istediği inanılırdır." Belki; öyleyse bunu gerçekleştirmek için gizlesin. Ama bize (deklamatörlerden söz ediyorum) bunu söylemezsek anlamış olmamızın ne faydası olacak? Öyleyse dava gerçek olsaydı, o gizli niyeti biz de böyle mi açığa vururduk? Ya bu mutlaka doğru değilse ve bu mahkûmun itiraz etmek için başka sebepleri olabiliyorsa: ister kanunun korunması gerektiğini düşündüğü için, ister davacıya bir iyilik borçlu kalmak istemediği için, ister (benim en çok izleyeceğim yol) işkence altında suçsuz olduğunu sonuna kadar savunmak için?
at credibile est, hoc eum velle. fortasse; dissimulet ergo, ut efficiat. sed nobis (declamatoribus dico) quid proderit hoc intellexisse, nisi dixerimus? ergo , si vere ageretur, similiter consilium illud latens prodidissemus? quid? si neque utique verum est, et habere alias hic damnatus contradicendi causas potest, vel quod legem conservandam putet, vel quod nolit accusatori debere beneficium, vel (quod ego maxime sequerer) ut innocentem se esse in tormentis pertendat?
9.2.84Bu yüzden böyle konuşanların aklına her zaman şu söz de gelmeyecek: "Davayı uyduran bu savunmayı istemişti." Belki istememiştir; ama istediğini kabul edelim: o ahmakça düşündüyse, bizim de hemen ahmakça mı konuşmamız gerekir? Ben gerçek davalarda bile çoğu zaman davanın tarafının ne istediğine bakmak gerektiğini düşünmüyorum.
quare ne illud quidem semper succurret sic dicentibus, patrocinium hoc voluit, qui controversiam finxit. fortasse enim noluit; sed esto, voluerit: continuone, si ille stulte cogitavit, nobis quoque stulte dicendum est? at ego in causis agendis frequenter non puto intuendum, quid litigator velit.
9.2.85Bu türde sık görülen bir yanılgı da şudur: bazı kişilerin bir şey söyleyip başka bir şey istediğini sanırlar, özellikle de konuda biri ölmesine izin verilmesini istiyorsa. Şu davada olduğu gibi: Bir zamanlar yiğitlik göstermiş biri, başka bir savaşta, elli yaşında olduğu için kanuna göre askerlikten muaf tutulmasını istemiş; oğlunun karşı çıkmasıyla savaş hattına gitmeye zorlanmış ve kaçmıştır. Aynı savaşta yiğitlik gösteren oğul, ödül olarak babasının bağışlanmasını diler; baba buna karşı çıkar. "Çünkü," derler, "ölmek istemiyor, oğlunu kötü göstermek istiyor."
est et ille in hoc genere frequens error, ut putent aliud quosdam dicere aliud velle, praecipue cum in themate est aliquem, ut sibi mori liceat, postulare, ut in illa controversia, qui aliquando fortiter fecerat et alio bello petierat, ut militia vacaret ex lege quod quinquagenarius esset, adversante filio ire in aciem coactus deseruit. filius , qui fortiter eodem proelio fecerat, incolumitatem eius optat; contra dicit pater. non enim, inquiunt, mori vult, sed invidiam filio facere.
9.2.86Doğrusu gülüyorum: kendileri ölecekmiş gibi korkuyor ve kendi korkularını karara taşıyorlar; gönüllü ölüme dair bunca örneği, yiğitken kaçağa dönmüş birinin taşıyabileceği sebepleri de unutuyorlar. Ama tek bir dava hakkında konuşmak gereksiz.
equidem rideo, quod illi sic timent tanquam ipsi morituri et in consilium suos metus ferunt, obliti tot exemplorum circa voluntariam mortem, causarum quoque, quas habet factus ex viro forti desertor. sed de una controversia loqui supervacuum est.
9.2.87Genel olarak ben, tarafına ihanet etmenin hiçbir zaman hatibin işi olduğunu düşünmüyorum; iki tarafın da aynı şeyi istediği bir davayı da anlayamıyorum; yaşamak istediği hâlde ölümü hiç istememektense kötü bir biçimde istemeyi tercih edecek kadar ahmak birini de düşünemiyorum.
ego in universum neque oratoris puto esse unquam praevaricari, neque litem intelligo, in qua pars utraque idem velit, neque tam stultum quemquam, qui, si vivere vult, mortem potius male petat quam omnino non petat.
9.2.88Yine de bu türden figürlü davalar olduğunu inkâr etmiyorum; şu dava gibi: Kardeşini öldürdüğü için akraba katilliğiyle (parricidium) yargılanan bir sanık mahkûm olacak gibi görünüyordu; baba tanıklık ederek onun bunu kendi emriyle yaptığını söyledi; sanık beraat edince baba onu evlatlıktan reddeder. Çünkü baba oğlunu büsbütün bağışlamaz, önceki davada ileri sürdüğünü de açıkça değiştiremez; evlatlıktan reddetme cezasının ötesine geçmese de yine reddeder. Başka bir yönden de figür, babaya karşı izin verilenden fazlasını, oğula karşı daha azını yapar.
non tamen nego esse controversias huiusmodi figuratas, ut est illa, reus parricidii, quod fratrem occidisset, damnatum iri videbatur; pater pro testimonio dixit eum se iubente fecisse; absolutum abdicat. nam neque in totum filio parcit nec, quod priore iudicio adfirmavit, mutare palam potest et, ut non durat ultra poenam abdicationis, ita abdicat tamen; et alioqui figura in patrem plus facit, quam licet, in filium minus.
9.2.89Kimse istediği şeye karşı konuşmadığı gibi, biri söylediğinden daha iyi bir şeyi de isteyebilir. Kendi terk ettiği ve babasının büyüttüğü oğlunu, bakım masraflarını ödeyerek geri almak için babasından izin isteyen evlatlıktan reddedilmiş adam belki eve geri çağrılmayı tercih eder, ama istediği şeyi istemiyor da değildir.
ut autem nemo contra id, quod vult, dicit, ita potest melius aliquid velle quam dicit, quo modo ille abdicatus, qui a patre, ut filium expositum et ab eo educatum solutis alimentis recipiat, postulat, revocari fortasse mavult, non tamen quod petit non vult.
9.2.90Bir yargıçtan daha sert bir hak istenirken yine de bir merhamet umudu doğuran gizli bir ima da vardır; anlaşma yapıyor görünmemek için açıkça değil, inanılır bir şüphe yoluyla. Pek çok davada olduğu gibi şu davada da: "Kız kaçıran, otuz gün içinde hem kaçırdığı kızın babasını hem de kendi babasını yatıştıramazsa ölsün." Kızın babasını yatıştırıp kendi babasını yatıştıramayan adam, babasına karşı akıl hastalığı davası açar.
est latens et illa significatio qua, cum ius asperius petitur a iudice fit tamen spes aliqua clementiae, non palam, ne paciscamur, sed per quandam credibilem suspicionem, ut in multis controversiis, sed in hac quoque: raptor , nisi intra tricesimum diem et raptae patrem et suum exoraverit, pereat; qui exorato raptae patre suum non exorat, agit cum eo dementia.
9.2.91Çünkü bu baba söz verse dava ortadan kalkar; hiçbir umut vermezse, deli değilse bile hiç değilse zalim görünür ve yargıcı kendinden soğutur. Bu yüzden Latro çok güzel söyledi: "Demek öldüreceksin?" "Elimden gelirse." Gallio'nun babası ise kendi yaratılışına uygun olarak daha yumuşak söyledi: "Dayan, gönlüm, dayan; dün daha güçlüydün."
nam si promittat hic pater, lis tollitur; si nullam spem faciat, ut non demens, crudelis certe videatur et a se iudicem avertat. latro igitur optime, occides ergo? — si potero. remissius et pro suo ingenio pater Gallio, dura , anime, dura; here fortior fuisti.
9.2.92Bunlara komşu olan, Yunanlar arasında ünlü figürlerdir; bunlarla sert şeyleri daha yumuşak anlatırlar. Themistokles'in Atinalılara şehri tanrılara emanet etmelerini öğütlediği düşünülür; çünkü şehri bırakmalarını söylemek sert olurdu. Savaş için altın Zafer heykellerinin eritilmesini isteyen adam da bunu "zaferlerden faydalanmak gerekir" diyerek yumuşattı. Bütün bunlar, bir şey söyleyip başka bir şeyin anlaşılmasını istemek bakımından alegoriye benzer.
confinia sunt his celebrata apud Graecos schemata, per quae res asperas mollius significant. nam Themistocles suasisse existimatur Atheniensibus, ut urbem apud deos deponerent, quia durum erat dicere, ut relinquerent. et , qui Victorias aureas in usum belli conflari volebat, ita declinavit, victoriis utendum esse. totum autem allegoriae simile est aliud dicere aliud intelligi velle.
9.2.93Figürlere karşı nasıl cevap verilmesi gerektiği de araştırılmıştır. Bazıları, gizli yaralar nasıl deşilirse, karşı tarafın figürlerinin de her zaman açığa çıkarılması gerektiğini düşünmüştür. Bu gerçekten de çoğu zaman yapılmalıdır; çünkü başka türlü suçlamalar çürütülemez, özellikle de mesele figürlerin hedeflediği şeyde yatıyorsa. Ama figürler yalnız sövgüden ibaretse, bazen anlamamak da temiz bir vicdanın işaretidir.
quaesitum etiam est, quomodo responderi contra figuras oporteret. et quidam semper ex diverso aperiendas putaverunt, sicut latentia vitia rescinduntur. idque sane frequentissime faciendum est; aliter enim dilui obiecta non possunt, utique cum quaestio in eo consistit, quod figurae petunt. at cum maledicta sunt tantum, et non intelligere interim bonae conscientiae est.
9.2.94Hatta figürler bilmezden gelinemeyecek kadar sıksa, karşı taraftan, imalı sözlerle anlatmak istedikleri o bilmem ne şeyi, güveniyorlarsa açıkça ileri sürmeleri, ya da hiç değilse kendilerinin söylemeye cesaret edemediği şeyi yargıçların yalnız anlamasını değil, inanmasını da beklememeleri istenmelidir.
atque etiam si fuerint crebriores figurae quam ut dissimulari possint, postulandum est, ut nescio quid illud, quod adversarii obliquis sententiis significare voluerint, si fiducia sit, obiiciant palam, aut certe non exigant ut, quod ipsi non audent dicere, id iudices non modo intelligant, sed etiam credant.
9.2.95Bilmezden gelmek de bazen faydalıdır; şu adamın hikâyesinde olduğu gibi (çünkü bilinen bir hikâyedir): ona "Babanın külleri üzerine yemin et" denince buna hazır olduğunu söyledi, yargıç da bu teklifi kabul etti; avukat ise figürlerin dünyadan kaldırıldığını yüksek sesle haykırdı. Öyle ki buradan hemen, bu türden figürlerin düşüncesizce kullanılmaması gerektiği de bir kural olarak çıktı.
utilis aliquando etiam dissimulatio est, ut in eo (nota enim fabula est), qui, cum esset contra eum dictum, iura per patris tui cineres, paratum se esse respondit, et iudex condicione usus est, clamante multum advocato schemata de rerum natura tolli, ut protinus etiam praeceptum sit, eiusmodi figuris utendum temere non esse.
9.2.96Üçüncü tür, yalnız daha iyi söyleme fırsatının arandığı türdür; bu yüzden Cicero bunun çekişmeye dayanmadığını düşünür. Onun Clodius'a karşı kullandığı şu söz böyledir: "Bütün kurban törenlerini bilen bu adam, tanrıların kendisi tarafından kolayca yatıştırılabileceğini düşünüyordu."
tertium est genus, in quo sola melius dicendi petitur occasio; ideoque id Cicero non putat esse positum in contentione. tale est illud, quo idem utitur in Clodium: quibus iste, qui omnia sacrificia nosset, facile ab se deos placari posse arbitrabatur.
9.2.97Bu tür konuda ironi de çok sık kullanılır. Ama açık ara en bilgicesi, bir şeyin başka bir şey aracılığıyla gösterilmesidir; geçmişin bağışlanması şartıyla iktidarı bırakmış bir tirana karşı rakibi şöyle der: "Bana senin aleyhinde konuşmak yasak; sen benim aleyhimde konuş, konuşabilirsin de: geçenlerde seni öldürmek istedim."
ironia quoque in hoc genere materiae frequentissima est. sed eruditissimum longe, si per aliam rem alia indicetur, ut adversus tyrannum, qui sub pacto abolitionis dominationem deposuerat, agit competitor, mihi in te dicere non licet, tu in me dic et potes; nuper te volui occidere.
9.2.98Yeminden alınan şu tür sıktır ve pek peşine düşülmemelidir; mirastan mahrum edilmiş biri adına: "Oğlumu mirasçı bırakarak ölmek bana böyle nasip olsun." Çünkü genel olarak gerekmedikçe yemin etmek ağırbaşlı bir adama pek yakışmaz; Seneca da bunun avukatların değil tanıkların işi olduğunu zarifçe söylemiştir. Küçük bir vecize uğruna yemin eden de güveni hak etmez; meğer ki yukarıda söylediğim gibi Demosthenes kadar iyi yapabilsin.
frequens illud est nec magnopere captandum, quod petitur a iureiurando, ut pro exheredato, ita mihi contingat herede, filio mori. nam et in totum iurare, nisi ubi necesse est, gravi viro parum convenit, et est a Seneca dictum eleganter, non patronorum hoc esse, sed testium. nec meretur fidem qui sententiolae gratia iurat, nisi si potest tam bene quam Demosthenes, ut supra dixi.
9.2.99Açık ara en hafif tür ise kelimeden yapılanıdır; Cicero'nun Clodia'ya karşı söylediği sözde bulunsa bile: "Özellikle herkesin, herhangi birinin düşmanı (inimica) olmaktan çok herkesin dostu (amica) saydığı bir kadın."
levissimum autem longe genus ex verbo, etiamsi est apud Ciceronem in Clodiam, praesertim quam omnes amicam omnium potius quam cuiusquam inimicam putaverunt.
9.2.100Karşılaştırmanın da bir figür olduğunu görüyorum; gerçi bazen bir kanıt, bazen de bir dava türüdür. Biçimi Murena savunmasındaki gibidir: "Sen danışanlarına cevap vermek için gece uyanık kalıyorsun, o ise yöneldiği yere ordusuyla zamanında varmak için; seni horozların ötüşü, onu boruların sesi uyandırıyor" vesaire.
comparationem equidem video figuram quoque esse, cum sit interim probationis, interim etiam causae genus, et sit talis eius forma, qualis est pro Murena, vigilas tu de nocte, ut tuis consultoribus respondeas, ille, ut eo, quo contendit, mature cum exercitu perveniat; te gallorum illum buccinarum cantus exsuscitat et cetera.
9.2.101Bunun düşünceden çok söze ait olup olmadığını bilmiyorum. Çünkü değişen tek şey, bütünlerin bütünlere değil, tek tek şeylerin tek tek şeylere karşı konmasıdır. Yine de Celsus ve dikkatsiz olmayan bir yazar olan Visellius onu bu kısma koymuşlardır; Rutilius Lupus ise iki türe de koyar ve ona antitheton der.
nescio an orationis potius quam sententiae sit. id enim solum mutatur, quod non universa universis, sed singula singulis opponuntur. et Celsus tamen et non negligens auctor Visellius in hac eam parte posuerunt, Rutilius quidem Lupus in utroque genere, idque ἀντίθετον vocat.
9.2.102Cicero'nun düşünce parıltıları arasına koyduklarının dışında, aynı Rutilius da (Leontinoili olanı değil, kendi zamanından, dört kitabını kendi tek kitabına aktardığı öbür Gorgias'ı izleyerek), elbette Rutilius'a katılan Celsus da başka birçok figür koymuşlardır:
praeter illa vero, quae Cicero inter lumina posuit sententiarum, multa alia et idem Rutilius Gorgian secutus, non illum Leontinum, sed alium sui temporis, cuius quattuor libros in unum suum transtulit, et Celsus, videlicet Rutilio accedens, posuerunt schemata:
9.2.103Yunanların diallagē dediği tamamlama: birçok delil tek bir sonuca götürüldüğünde; onların epakolouthēsis dediği sonuç gelme, ki bundan delillerde söz ettik; onda syllogismos [kıyas] diye geçen toplama; tehdit, yani kataplēxis; öğüt, yani parainetikon. Bunların hiçbiri, söz ettiğimiz figürlerden birini almadıkça düz sözden başka bir şey değildir.
consummationem, quam Graecus διαλλαγήν vocat, cum plura argumenta ad unum effectum deducuntur; consequens, ille ἐπακολούθησιν, de quo nos in argumentis diximus; collectionem, qui apud illum est συλλογισμός; minas, id est κατάπληξιν; exhortationem, ⟦παραινετικόν⟧. quorum nihil non rectum est, nisi cum aliquam ex iis, de quibus locuti sumus, figuram accipit.
9.2.104Bunların dışında Celsus şunları da figür sayar: dışlamak, kesin olarak ileri sürmek, küçümsemek, yargıcı uyandırmak, atasözleri kullanmak, suçlamayı dizelerle, şakayla, kin uyandırarak ve yakarışla ağırlaştırmak (ki bu deinōsis'tir), dalkavukluk etmek, bağışlamak, burun kıvırmak, hatırlatmak, özür dilemek, yalvarmak, azarlamak.
praeter haec Celsus excludere, asseverare, detrectare, excitare iudicem, proverbiis uti, et versibus et ioco et invidia et invocatione intendere crimen (quod est δείνωσις ), adulari, ignoscere, fastidire, admonere, satisfacere, precari, corripere, figuras putat.
9.2.105Bölümlemeyi, ortaya koymayı, bölmeyi ve iki şeyin akrabalığını da sayar; bu akrabalık, farklı görünen şeylerin aynı değerde olmasıdır: örneğin yalnız bir içki vererek hayatı alan değil, aklı alan da zehirleyicidir; bu ise tarifin bir kısmıdır.
partitionem quoque et propositionem et divisionem et rerum duarum cognationem, quod est, ut idem valeant quae videntur esse diversa, ut non is demum sit veneficus, qui vitam abstulit data potione, sed etiam qui mentem; quod est in parte finitionis.
9.2.106Rutilius ya da Gorgias şunları sayar: anankaion [zorunlu olan], anamnēsis [hatırlatma], anthypophora [itiraza karşılık], bir başka figür (metinde anthypophora adı tekrarlanmıştır), parauxēsis [büyütme], önce ne yapılması gerektiğini sonra ne yapıldığını söylemek demek olan proekthesis, zıtlıktan kurulan entimemlerin kaynağı olan enantiotēs [karşıtlık]; Hermagoras'ın bir mesele olarak kullandığı metalēpsis'i de sayar. Visellius çok az figür kabul etse de, commentum dediği entimemi ve ratio diye adlandırdığı epikheiremi bunlar arasına koyar. Celsus da bunu bir bakıma kabul eder; çünkü sonuç gelmenin epikheirem olup olmadığından şüphe eder. Visellius vecizeyi de ekler.
Rutilius sive Gorgias, ἀναγκαῖον, ἀνάμνησιν, ἀνθυποφορὰν, ⟦ἀνθυποφοράν?⟧, παραύξησιν, προέκθεσιν, quod est dicere quid fieri oportuerit, deinde quid factum sit; ἐναντιότητα unde sint enthymemata κατ᾽ ἐναντίωσιν, μετάληψιν etiam, quo statu Hermagoras utitur. Visellius , quanquam paucissimas faciat figuras, ἐνθύμημα tamen, quod commentum vocat, et, rationem appellans, ἐπιχείρημα inter eas habet. quod quidem recipit quodammodo et Celsus; nam consequens an epichirema sit dubitat. Visellius adiicit et sententiam.
9.2.107Bunlara diaskeuai [ayrıntılı işlemeler], apagoreuseis [yasaklamalar], paradiēgēseis [yan anlatılar] ekleyenleri de buluyorum. Ama bunlar nasıl figür değilse, başka figürler de belki vardır ve gözümüzden kaçmıştır, ya da hâlâ yenileri yapılabilir; yine de onlar da söz ettiklerimizle aynı tabiattadır.
invenio , qui aggregent his διασκευάς, ἀπαγορεύσις, παραδιηγήσεις. sed ut haec non sunt schemata, sic alia vel sint forsitan ac nos fugerint vel etiam nova fieri adhuc possint, eiusdem tamen naturae cuius sunt ea de quibus dictum est.