Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
VIII. Kitap
8.pr.1Önsöz
Bundan önceki beş kitapta toplananlar aşağı yukarı bulmanın ve bulunanı düzenlemenin yolunu kapsar. Bunu bütün ayrıntılarıyla derinlemesine bilmek ilmin doruğuna ulaşmak için ne kadar gerekliyse, yeni başlayanlara daha kısa ve daha basit aktarmak da o kadar uygundur.
his fere, quae in proximos quinque libros collata sunt, ratio inveniendi atque inventa disponendi continetur, quam ut per omnes numeros penitus cognoscere ad summam scientiae necessarium est, ita incipientibus brevius ac simplicius tradi magis convenit.
8.pr.2Çünkü yeni başlayanlar ya bu kadar çok yönlü ve karışık bir öğretimin güçlüğünden yılarlar; ya yeteneklerin özellikle beslenmesi ve bir tür hoşgörüyle büyütülmesi gereken çağda daha sert konuların işlenmesiyle yıpranırlar; ya yalnız bunları öğrendilerse belagat için yeterince donandıklarını sanırlar; ya da konuşmanın belli birtakım kanunlarına bağlanmış gibi her girişimden korkarlar.
aut enim difficultate institutionis tam numerosae atque perplexae deterreri solent, aut eo tempore, quo praecipue alenda ingenia atque indulgentia quadam enutrienda sunt, asperiorum tractatu rerum atteruntur, aut, si haec sola didicerunt, satis se ad eloquentiam instructos arbitrantur, aut quasi ad certas quasdam dicendi leges adligati conatum omnem reformidant.
8.pr.3Bu yüzden en titiz sanat yazarlarının belagatten en uzak kişiler olduğunu düşünürler. Yine de yeni başlayanlara bir yol gerekir; ama düz, hem yürümeye hem göstermeye elverişli bir yol. Öyleyse usta hoca her şeyin en iyisini seçsin ve şimdilik yalnız beğendiklerini aktarsın, öbürlerini çürütmekle vakit kaybetmesin. Çünkü öğrenciler nereye götürürsen oraya gelir.
unde existimant accidisse ut, qui diligentissimi artium scriptores exstiterint, ab eloquentia longissime fuerint. via tamen opus est incipientibus, sed ea plana et cum ad ingrediendum tum ad demonstrandum expedita. eligat itaque peritus ille praeceptor ex omnibus optima et tradat ea demum in praesentia quae placet, remota refutandi cetera mora. sequentur enim discipuli, quo duxeris.
8.pr.4Sonra konuşma gücüyle birlikte bilgileri de artacaktır. Önce götürüldükleri yolun tek yol olduğuna inansınlar; sonra onun en iyi yol olduğunu da öğreneceklerdir. Yazarların farklı kanaatleri inatla savunarak içinden çıkılmaz hale getirdikleri şeyler ise ne karanlıktır ne de kavranması güç.
mox cum robore dicendi crescet etiam eruditio. iidem primo solum iter credant esse in quod inducentur, mox illud cognituri etiam optimum. sunt autem neque obscura neque ad percipiendum difficilia quae scriptores diversis opinionibus pertinaciter tuendis involverunt.
8.pr.5Bu yüzden bu sanatın bütün işlenişinde neyi öğreteceğine karar vermek, karar verdikten sonra öğretmekten daha güçtür. Özellikle bu iki kısımda pek az şey vardır ki eğitilen kişi onlara direnmezse geri kalanında yolu kolay olacaktır.
itaque in toto artis huiusce tractatu difficilius est iudicare quid doceas quam, cum iudicaris, docere, praecipueque in duabus his partibus perquam sunt pauca, circa quae si is qui instituitur non repugnaverit, pronum ad cetera habiturus est cursum.
8.pr.6Nitekim en çok emeği şunu göstermek için harcadık: Retorik iyi konuşmanın ilmidir; hem faydalıdır hem bir sanattır hem de bir fazilettir. Konusu, üzerinde konuşulması gereken her şeydir; bu şeyler de aşağı yukarı üç türde bulunur: övgü, danışma ve mahkeme türlerinde. Ayrıca her konuşma şeylerden ve kelimelerden oluşur: Şeylerde buluşa, kelimelerde üsluba, her ikisinde de yerleştirmeye bakılır; hafıza bunları kavrar, sunuş da onları makbul kılar. Hatibin vazifesi öğretmek,
nempe enim plurimum in hoc laboris exhausimus, ut ostenderemus rhetoricen bene dicendi scientiam et utilem et artem et virtutem esse; materiam eius res omnes de quibus dicendum esset; eas in tribus fere generibus, demonstrativo, deliberativo, iudicialique reperiri; orationem porro omnem constare rebus et verbis; in rebus intuendam inventionem, in verbis elocutionem, in utroque collocationem, quae memoria conplecteretur, actio commendaret. oratoris officium docendi,
8.pr.7harekete geçirmek ve zevk vermek kısımlarından oluşur. Bunlardan öğretmeye anlatı ve delillendirme, harekete geçirmeye duygular aittir; duygular davanın her yerinde, ama en çok başında ve sonunda hüküm sürer. Zevk vermek ise, her ikisinde de bulunsa da, daha çok üslupta kendine özgü bir yer tutar.
movendi, delectandi partibus contineri, ex quibus ad docendum expositio et argumentatio, ad movendum adfectus pertinerent, quos per omnem quidem causam sed maxime tamen in ingressu ac fine dominari. nam delectationem, quamvis in utroque sit eorum, magis tamen proprias in elocutione partes habere.
8.pr.8Sorular kimi zaman sınırsızdır, kimi zaman kişilerle, zamanlarla, yerlerle sınırlıdır. Her konuda üç şey araştırılmalıdır: Var mıdır, nedir, nasıldır? Bunlara övgü türünün övme ve yermeden oluştuğunu ekliyorduk. Bu türde hakkında konuştuğumuz kişinin kendi yaptıklarına ve ondan sonra yapılanlara bakmak gerekir. Danışma türü ise ahlâken güzel ve faydalı şeylerin işlenişinden oluşur.
quaestiones alias infinitas, alias finitas quae personis, temporibus, locis continerentur. in omni porro materia tria esse quaerenda, an sit, quid sit, quale sit. his adiiciebamus demonstrativam laude ac vituperatione constare. in ea quae ab ipso de quo diceremus, quae post eum acta essent, intuendum. hoc opus tractatu honestorum utiliumque constare.
8.pr.9Öğüt konuşmalarına tahminden gelen üçüncü bir kısım eklenir: Üzerinde danışılan şey olabilir mi, olacak mı? Burada özellikle kimin, kimin önünde ve ne söylediğine bakılması gerektiğini söyledik. Mahkeme davalarının kimi tek bir tartışmaya, kimi birden çok tartışmaya dayandığını; bazılarında meseleyi kimi zaman iddianın, kimi zaman reddin oluşturduğunu; her reddin de iki türlü inkârdan (iş yapılmış mıdır, yapılan bu mudur?), ayrıca savunma ve aktarmadan oluştuğunu söyledik.
suasoriis accedere tertiam partem ex coniectura, possetne fieri et an esset futurum de quo deliberaretur. hic praecipue diximus spectandum, quis, apud quem, quid diceret. iudicialium causarum alias in singulis, alias in pluribus controversiis consistere, et in quibusdam intentionem modo statum facere, modo depulsionem; depulsionem porro omnem infitiatione duplici, factumne et an hoc factum esset, praeterea defensione ac translatione constare.
8.pr.10Sorunun ya yazılı metinden ya da olaydan doğduğunu; olaydan doğanın şeylerin doğruluğu, kendine özgülüğü ve keyfiyeti hakkında, yazılı metinden doğanın kelimelerin gücü ya da maksadı hakkında olduğunu; bunlarda hem davaların hem de dava haklarının gücüne bakılmasının âdet olduğunu; bunların da lafız ve maksat, kıyas, iki anlamlılık ya da zıt kanunlar türüne girdiğini söyledik.
quaestionem aut ex scripto esse aut ex facto; facto, de rerum fide, proprietate, qualitate; scripto, de verborum vi aut voluntate, in quibus vis tum causarum tum actionum inspici soleat, quae aut scripti et voluntatis aut ratiocinativa aut ambiguitatis aut legum contrariarum specie continentur.
8.pr.11Her mahkeme davasında beş kısım bulunduğunu da söyledik: Girişle dinleyicinin gönlü kazanılır, anlatıyla bilgilendirilir, kanıtla önerilenler doğrulanır, çürütmeyle karşı tarafın söyledikleri çözülür, sonuçla da ya hafıza tazelenir ya da gönüller harekete geçirilir.
in omni porro causa iudiciali quinque esse partes, quarum exordio conciliari audientem, narratione doceri, probatione proposita confirmari, refutatione contra dicta dissolvi, peroratione aut memoriam refici aut animos moveri.
8.pr.12Bunlara delillendirmenin ve duygulandırmanın yerlerini, yargıçların hangi yollarla kışkırtılması, yatıştırılması ve gevşetilmesi gerektiğini ekledik. Bölmenin yolu da buna katıldı. Yeter ki öğrenecek kişi şuna inanmak istesin: Konu çeşitli bir şeydir ve onda pek çok şeyi bilgi olmadan da tabiatın kendisi kendiliğinden sağlamalıdır; öyle ki söz ettiğim bu şeyler hocalar tarafından bulunmuş değil, yapılırken gözlemlenmiş gibi görünür.
his argumentandi et adficiendi locos et quibus generibus concitari, placari, resolvi iudices oporteret, adiecimus. accessit ratio divisionis. credere modo qui discet velit materiam quandam variam esse, et in qua multa etiam sine doctrina praestare debeat per se ipsa natura, ut haec de quibus dixi non tam inventa a praeceptoribus quam cum fierent observata esse videantur.
8.pr.13Bundan sonra gelenler daha çok emek ve özen ister. Çünkü buradan itibaren üslubun yolunu ele alacağız; bütün hatiplerin kabul ettiği gibi, işin en güç kısmını. Yukarıda andığımız Marcus Antonius da kendisine usta konuşan pek çok kişi göründüğünü, ama belagatli hiç kimse görmediğini söylerken, usta konuşana gerekeni söylemenin yettiğini, süslü konuşmanın ise en belagatli kişiye özgü olduğunu düşünür.
plus exigunt laboris et curae quae sequuntur. hinc enim iam elocutionis rationem tractabimus, partem operis, ut inter omnes oratores convenit, difficillimam. nam et M. Antonius, cuius supra mentionem habuimus, cum a se disertos visos esse multos ait, eloquentem neminem: diserto satis putat dicere quae oporteat, ornate autem dicere proprium esse eloquentissimi.
8.pr.14Bu fazilet onun zamanına kadar hiç kimsede bulunmadıysa, ne kendisinde ne de Lucius Crassus'ta bulunduysa, hem bunlarda hem de öncekilerde eksik kaldığı kesindir; çünkü en güç şeydi. Marcus Tullius da buluşu ve düzenlemeyi basiretli bir insanın,
quae virtus si usque ad eum in nullo reperta est, ac ne in ipso quidem aut L. Crasso, certum est et in his et in prioribus eam desideratam, quia difficillima fuit. et Marcus Tullius inventionem quidem ac dispositionem prudentis hominis putat,
8.pr.15belagati ise hatibin işi sayar; bu yüzden özellikle bu kısmın kuralları üzerinde emek vermiştir. Bunu haklı olarak yaptığı, sözünü ettiğimiz şeyin adından da açıkça anlaşılır. Çünkü eloqui [dile getirmek], zihinde tasarladığın her şeyi dışarı çıkarmak ve dinleyenlere ulaştırmaktır. Bu olmadan öncekiler gereksizdir; kınına sokulup orada kalmış bir kılıca benzer.
eloquentiam oratoris, ideoque praecipue circa praecepta partis huius laboravit. quod eum merito fecisse etiam ipso rei, de qua loquimur, nomine palam declaratur. eloqui enim est omnia, quae mente conceperis, promere atque ad audientes perferre; sine quo supervacua sunt priora et similia gladio condito atque intra vaginam suam haerenti.
8.pr.16Bu yüzden en çok bu öğretilir; buna hiç kimse sanat olmadan ulaşamaz; en çok çalışma burada gerekir; alıştırma bunu hedefler, taklit de bunu; bütün ömür bunun için harcanır; bir hatip bir başkasından en çok bununla üstün olur; konuşma türlerinin de biri öbüründen bununla üstün olur.
hoc itaque maxime docetur, hoc nullus nisi arte adsequi potest, hic studium plurimum adhibendum, hoc exercitatio petit, hoc imitatio, hic omnis aetas consumitur, hoc maxime orator oratore praestantior, hoc genera ipsa dicendi alia alia potiora.
8.pr.17Çünkü Asyacılar ya da başka herhangi bir türle bozulmuş olanlar şeyleri görmemiş ya da yerleştirmemiş değillerdir; "kuru" dediğimiz hatipler de aptal ya da davalarda kör değildi. Ama bunlarda üslupta muhakeme ve ölçü, onlarda ise güç eksikti. Böylece konuşmanın hem kusurunun hem faziletinin burada olduğu anlaşılır.
neque enim Asiani aut quocunque alio genere corrupti res non viderunt aut eas non collocaverunt neque, quos aridos vocamus, stulti aut in causis caeci fuerunt; sed his iudicium in eloquendo ac modus, illis vires defuerunt, ut appareat in hoc et vitium et virtutem esse dicendi.
8.pr.18Yine de yalnız kelimelere özen gösterilmemelidir. Çünkü bu itirafımı daha giriş kapısında hemen yakalayacak olanların karşısına çıkmam ve onlara direnmem gerekir: Davaların siniri olan şeylere özen göstermeyi bırakıp seslerle ilgili boş bir uğraş içinde yaşlananlara karşı. Bunu da zarafet uğruna yaparlar; oysa zarafet, benim kanaatime göre, konuşmanın en güzel yanıdır, ama kendiliğinden geldiğinde, zorla aranıp bulunduğunda değil.
non ideo tamen sola est agenda cura verborum. occurram enim necesse est et, velut in vestibulo protinus apprehensuris hanc confessionem meam, resistam iis qui, omissa rerum (qui nervi sunt in causis) diligentia, quodam inani circa voces studio senescunt, idque faciunt gratia decoris, qui est in dicendo mea quidem opinione pulcherrimus, sed cum sequitur non cum adfectatur.
8.pr.19Sağlıklı, kanı temiz ve alıştırmayla güçlenmiş bedenler, güçlerini aldıkları şeylerden güzelliklerini de alırlar: Hem renkleri iyidir, hem sıkıdırlar, hem de kaslarıyla belirgindirler. Ama biri aynı bedenleri kadınlar gibi kıllarını yolup boyayarak süslerse, güzelliğe harcanan bu emek yüzünden son derece çirkin olurlar.
corpora sana et integri sanguinis et exercitatione firmata ex iisdem his speciem accipiunt ex quibus vires, namque et colorata et adstricta et lacertis expressa sunt; at eadem si quis volsa atque fucata muliebriter comat, foedissima sint ipso formae labore.
8.pr.20Bir Yunan dizesinin tanıklık ettiği gibi, yakışır ve görkemli bir giyim insanlara otorite de katar; ama kadınsı ve şatafatlı bir giyim bedeni süslemez, zihni açığa vurur. Benzer biçimde bazılarının o yarı saydam ve renkten renge giren üslubu, bu kelime kılığına bürünen şeylerin kendilerini de kadınsılaştırır. Öyleyse kelimelere özen, şeylere ise kaygı istiyorum.
et cultus concessus atque magnificus addit hominibus, ut Graeco versu testatum est, auctoritatem; at muliebris et luxuriosus non corpus exornat, sed detegit mentem. similiter illa translucida et versicolor quorundam elocutio res ipsas effeminat, quae illo verborum habitu vestiantur. curam ergo verborum, rerum volo esse sollicitudinem.
8.pr.21Çünkü en iyi kelimeler çoğu zaman şeylere yapışıktır ve kendi ışıklarıyla görünürler. Biz ise onları, sanki hep gizleniyor ve kaçıyorlarmış gibi ararız. Böylece onların asla üzerinde konuşulacak şeyin yanında olmadığını düşünür, başka yerlerden arar ve bulduklarımızı zorlarız.
nam plerumque optima rebus cohaerent et cernuntur suo lumine; at nos quaerimus illa, tanquam lateant semper seque subducant. ita nunquam putamus circa id esse de quo dicendum est, sed ex aliis locis petimus et inventis vim adferimus.
8.pr.22Belagate daha büyük bir gönülle yaklaşmak gerekir; belagat bütün bedeniyle güçlüyse, tırnakları cilalamayı ve saçı düzeltmeyi kendi işi saymayacaktır. Ama çoğu zaman bu titizlik içinde konuşma daha da kötüleşir. Birincisi,
maiore animo aggredienda eloquentia est, quae si toto corpore valet, ungues polire et capillum reponere non existimabit ad curam suam pertinere. sed evenit plerumque ut in hac diligentia deterior etiam fiat oratio, primum,
8.pr.23en iyi şeyler en az zorlananlardır ve basit, gerçeğin kendisinden çıkmış şeylere benzerler. Özeni belli eden, hatta uydurulmuş ve düzmece görünmeyi de isteyen şeyler ise hem zarafet kazanamaz hem de inandırıcılığını yitirir; çünkü düşünceler gölgelenir ve, deyim yerindeyse, gür bir otun altında ekinler gibi boğulur.
quia sunt optima minime arcessita et simplicibus atque ab ipsa veritate profectis similia. nam illa, quae curam fatentur et ficta atque composita videri etiam volunt, nec gratiam consequuntur et fidem amittunt propter id quod sensus obumbrantur et velut laeto gramine sata strangulantur.
8.pr.24Kelime sevgisi yüzünden doğrudan söylenebilecek şeyi dolambaçla söyleriz, yeterince söylenmiş olanı tekrarlarız, tek kelimeyle açıkça anlatılanı birçok kelimeyle yükleriz ve çoğu şeyi söylemektense ima etmeyi daha iyi sayarız. Peki ya artık hiçbir kelimenin asıl anlamıyla hoşa gitmemesine ne demeli? Başka birinin de söyleyebileceği şeyin usta işi olmadığı sanılıyor.
nam et quod recte dici potest circumimus amore verborum et quod satis dictum est repetimus et quod uno verbo patet pluribus oneramus et pleraque significare melius putamus quam dicere. quid quod nihil iam proprium placet, dum parum creditur disertum quod et alius dixisset?
8.pr.25Figürleri ya da istiareleri şairlerin en bozuğundan ödünç alırız; sanki ancak anlaşılmamız için yetenek gerekiyorsa yetenekli sayılırız. Oysa Cicero yeterince açık bir kural koymuştu: Konuşmada en büyük kusur, gündelik konuşma türünden ve ortak anlayışın alışkanlığından uzaklaşmaktır.
A corruptissimo quoque poetarum figuras seu translationes mutuamur, tum demum ingeniosi scilicet, si ad intelligendos nos opus sit ingenio. atqui satis aperte Cicero praeceperat, in dicendo vitium vel maximum esse a vulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus abhorrere.
8.pr.26Ama o kaba ve bilgisizdir; biz daha iyiyiz, çünkü tabiatın buyurduğu her şey bize bayağı gelir; süs değil, fettan cilveler ararız; sanki kelimelerin, şeylere yapışık olmalarından başka bir fazileti varmış gibi. Kelimelerin kendine özgü, açık ve süslü olması ve uygun biçimde yerleştirilmesi için bütün bir ömür boyunca uğraşmak gerekiyorsa, çalışmaların bütün meyvesi yitirilmiş demektir.
sed ille est durus atque ineruditus; nos melius, quibus sordet omne quod natura dictavit, qui non ornamenta quaerimus sed lenocinia, quasi vero sit ulla verborum nisi rei cohaerentium virtus; quae ut propria sint et dilucida et ornata et apte collocentur, si tota vita laborandum est, omnis studiorum fructus amissus est.
8.pr.27Oysa çoğunun her bir kelimede takılıp kaldığını görürsün; hem kelimeleri bulurken hem de bulduklarını tartıp ölçerken. Bu, her zaman en iyilerini kullanmak için yapılsaydı bile yine de lanetlenecek bir talihsizlik olurdu; çünkü konuşmanın akışını dizginler, düşüncenin sıcaklığını da gecikme ve güvensizlikle söndürür.
atqui plerosque videas haerentes circa singula et dum inveniunt et dum inventa ponderant ac dimetiuntur. quod si idcirco fieret ut semper optimis uterentur, abominanda tamen haec infelicitas erat, quae et cursum dicendi refrenat et calorem cogitationis extinguit mora et diffidentia.
8.pr.28Hiçbir kelimeyi gönül rahatlığıyla kaybedemeyen hatip zavallıdır, deyim yerindeyse yoksuldur. Ama önce konuşmanın yolunu öğrenmiş, sonra çok ve yerinde okumalarla kendine zengin bir kelime donanımı edinmiş, buna yerleştirme sanatını eklemiş, sonra da bütün bunları çok sayıda alıştırmayla güçlendirip her zaman hazırda ve göz önünde tutan kişi hiçbir kelimeyi kaybetmeyecektir de.
miser enim et, ut sic dicam, pauper orator est qui nullum verbum aequo animo perdere potest. sed ne perdet quidem, qui rationem loquendi primum cognoverit, tum lectione multa et idonea copiosam sibi verborum supellectilem compararit et huic adhibuerit artem collocandi, deinde haec omnia exercitatione plurima roborarit, ut semper in promptu sint et ante oculos.
8.pr.29Çünkü bunu yapan kişiye şeyler adlarıyla birlikte gelecektir. Ama önceden çalışmak, yetiyi kazanıp deyim yerindeyse bir kenara koymak gerekir. Aramanın, muhakeme etmenin, karşılaştırmanın o kaygısı öğrenirken gösterilmelidir, konuşurken değil. Yoksa servet biriktirmemiş olanlar sıkışınca arar dururlar; konuşmada da yeterince çalışmamış olan öyle yapar.
namque ei qui id fecerit simul res cum suis nominibus occurrent. sed opus est studio praecedente et acquisita facultate et quasi reposita. namque ista quaerendi, iudicandi, comparandi anxietas, dum discimus, adhibenda est, non dum dicimus. alioqui sicut, qui patrimonium non pararunt, sub diem quaerunt, ita in oratione, qui non satis laboravit.
8.pr.30Ama konuşma gücü önceden hazırlanmışsa kelimeler, aranıp istenmiş gibi değil, her zaman düşüncelere yapışık gibi görünerek ve onları gölgenin bedeni izlemesi gibi izleyerek, kendiliğinden görevlerinin başında olacaklardır.
sin praeparata dicendi vis fuerit, erunt in officio, non ut requisita respondere, sed ut semper sensibus inhaerere videantur atque eos ut umbra corpus sequi.
8.pr.31Ama bu özenin de bir yeterlik sınırı vardır. Kelimeler Latince, anlamlı ve süslü olduğunda, uygun biçimde de yerleştirildiğinde daha fazla neden uğraşalım? Yine de bazıları için kendini kusurlu bulmanın ve neredeyse her hece için kendini helak etmenin sonu yoktur. En iyi kelimeleri bulduklarında bile daha eski, daha uzak, daha beklenmedik bir şey ararlar; kelimelerin övüldüğü bir konuşmada düşüncelerin yerlerde süründüğünü anlamazlar.
sed in hac ipsa cura est aliquid satis. nam cum Latina, significantia, ornata, cum apte sunt collocata, quid amplius laboremus? quibusdam tamen nullus est finis calumniandi se et cum singulis paene syllabis commoriendi, qui etiam, cum optima sunt reperta, quaerunt aliquid quod sit magis antiquum, remotum, inopinatum, nec intelligunt iacere sensus in oratione, in qua verba laudantur.
8.pr.32Öyleyse üsluba olabildiğince büyük özen gösterilsin; yeter ki kelimeler uğruna hiçbir şey yapılmaması gerektiğini bilelim, çünkü kelimelerin kendileri şeyler için bulunmuştur. Kelimelerin en makbulü de gönlümüzün düşüncesini en iyi dışa vuran ve yargıçların gönüllerinde istediğimiz şeyi meydana getiren kelimelerdir.
sit igitur cura elocutionis quam maxima, dum sciamus tamen nihil verborum causa esse faciendum, cum verba ipsa rerum gratia sint reperta; quorum ea sunt maxime probabilia, quae sensum animi nostri optime promunt atque in animis iudicum quod nos volumus efficiunt.
8.pr.33Bu kelimeler şüphesiz konuşmayı hem hayranlık uyandırıcı hem de hoş kılmalıdır; ama hayranlık uyandırıcı derken, harikulade şeylere hayran kaldığımız gibi değil; hoş derken de çirkin bir hazla değil, övgüye ve onura yakışan bir hazla.
ea debent praestare sine dubio et admirabilem et iucundam orationem, verum admirabilem non sic, quomodo prodigia miramur, et iucundam non deformi voluptate sed cum laude ac dignitate coniuncta.
8.1.11. Bölüm
Yunanların phrasis dediği şeye Latincede üslup (elocutio) deriz. Üsluba ya tek tek kelimelerde ya da bir araya gelmiş kelimelerde bakılır. Tek tek kelimelerde, Latince, açık ve süslü olmalarına, elde etmek istediğimiz şeye uygun düşmelerine; bir araya gelmiş kelimelerde de doğru, iyi yerleştirilmiş ve figürlü olmalarına bakmak gerekir.
igitur , quam Graeci φράσιν vocant, Latine dicimus elocutionem. ea spectatur verbis aut singulis aut coniunctis. in singulis intuendum est ut sint Latina, perspicua, ornata, ad id quod efficere volumus accommodata, in coniunctis, ut emendata, ut collocata, ut figurata.
8.1.2Ama Latince ve doğru konuşmanın yolu hakkında söylenmesi gerekenleri birinci kitapta, gramerden söz ederken ele aldık. Gerçi orada yalnız kusurlu olmamalarını öğütledik; burada da olabildiğince az yabancı ve dışarıdan gelme olmaları gerektiğini hatırlatmak yersiz değildir. Çünkü konuşma kurallarını bilmekte eksikleri olmayan pek çok kişi bulursun ki onlar için Latince değil, özentili konuşuyorlar dersin. Nitekim o Attikalı yaşlı kadın da, başka bakımlardan son derece usta bir konuşmacı olan Theophrastos'un tek bir kelimedeki özentisini fark edip ona yabancı demişti; bunu nereden anladığı sorulunca da, onun fazlasıyla Attika ağzıyla konuşmasından başka hiçbir şeyden anlamadığını söylemişti.
sed ea, quae de ratione Latine atque emendate loquendi fuerunt dicenda, in libro primo, cum de grammatice loqueremur, exsecuti sumus. verum illic tantum ne vitiosa essent praecepimus; hic non alienum est admonere ut sint quam minime peregrina et externa. multos enim, quibus loquendi ratio non desit, invenias quos curiose potius loqui dixeris quam Latine, quomodo et illa Attica anus Theophrastum, hominem alioqui disertissimum, adnotata unius adfectatione verbi, hospitem dixit nec alio se id deprehendisse interrogata respondit, quam quod nimium Attice loqueretur.
8.1.3Asinius Pollio da şaşırtıcı bir söz ustalığına sahip Titus Livius'ta bir tür Patavium'luluk bulunduğunu düşünür. Bu yüzden, mümkünse, bütün kelimeler ve ses bu şehrin yetiştirdiği birini koksun; böylece konuşma, sonradan vatandaşlık verilmiş değil, düpedüz Romalı görünsün.
et in Tito Livio, mirae facundiae viro, putat inesse Pollio Asinius quandam Patavinitatem. quare , si fieri potest et verba omnia et vox huius alumnum urbis oleant, ut oratio Romana plane videatur, non civitate donata.
8.2.12. Bölüm
Açıklık (perspicuitas) kelimelerde başlıca olarak asıl anlama (proprietas) dayanır; ama asıl anlamın kendisi tek bir biçimde anlaşılmaz. İlk anlamı her şeyin kendi adıdır; onu her zaman kullanmayacağız, çünkü müstehcen, bayağı ve alçak kelimelerden kaçınacağız.
perspicuitas in verbis praecipuam habet proprietatem, sed proprietas ipsa non simpliciter accipitur. primus enim intellectus est sua cuiusque rei appellatio, qua non semper utemur; nam et obscena vitabimus et sordida et humilia.
8.2.2Alçak kelimeler, şeylerin ya da kişinin mevkiinin değerinin altında kalan kelimelerdir. Bu kusurdan kaçınırken bazıları azımsanmayacak biçimde yanılırlar: Davanın zorunluluğu gerektirse bile gündelik kullanımda olan her şeyden korkarlar. Konuşmasında "İber otları" diyen ve kendisinden başka kimsenin anlamadığı o adam gibi; bu boş gösterişle alay eden Cassius Severus onun "esparto" demek istediğini belirtmeseydi kimse anlamayacaktı.
sunt autem humilia infra dignitatem rerum aut ordinis. in quo vitio cavendo non mediocriter errare quidam solent, qui omnia quae sunt in usu, etiamsi causae necessitas postulet, reformidant; ut ille, qui in actione Hibericas herbas, se solo nequiquam intelligente, dicebat, nisi irridens hanc vanitatem Cassius Severus spartum dicere eum velle indicasset.
8.2.3Ünlü bir hatibin "salamurayla sertleştirilmiş balıklar" sözünü, kaçındığı kelimenin kendisinden neden daha parlak saydığını da anlamıyorum. Her şeyin kendi adını kullanan bu asıl anlam türünde hiçbir fazilet yoktur; ama zıddı bir kusurdur. Buna bizde "uygunsuz" (improprium), Yunanlarda akyron denir. Şu örnekteki gibi:
nec video quare clarus orator duratos muria pisces nitidius esse crediderit quam ipsum id quod vitabat. In hac autem proprietatis specie, quae nominibus ipsis cuiusque rei utitur, nulla virtus est, at quod ei contrarium est, vitium. id apud nos improprium, ἄκυρον apud Graecos vocatur, quale est,
8.2.4"Bu kadar büyük bir acıyı ummak"; ya da Dolabella'nın konuşmasında Cicero'nun düzelttiğini kaydettiğim "ölüm taşımak"; ya da şimdi bazılarının övdüğü türden "Haçtan kelimeler düştü" sözü. Ama asıl anlamda olmayan her şey hemen uygunsuzluk kusuruna düşmüş sayılmaz; çünkü önce, hem Yunancada hem Latincede adı konmamış pek çok şey vardır.
tantum sperare dolorem, aut, quod in oratione Dolabellae emendatum a Cicerone adnotavi, mortem ferre, aut, qualia nunc laudantur a quibusdam, quorum est, de cruce verba ceciderunt. non tamen quidquid non erit proprium, protinus et improprii vitio laborabit, quia primum omnium multa sunt et Graece et Latine non denominata.
8.2.5Cirit atana iaculari [cirit atmak] denir, ama gülle ya da kazık atanın kendine özgü bir adı yoktur. Lapidare [taşlamak] fiilinin ne demek olduğu açıktır, ama toprak topakları ya da kiremit parçaları atmanın adı yoktur.
nam et, qui iaculum emittit, iaculari dicitur, qui pilam aut sudem, appellatione privatim sibi adsignata caret; et ut, lapidare quid sit, manifestum est, ita glebarum testarumque iactus non habet nomen.
8.2.6Bu yüzden katakhrēsis denen kötüye kullanma (abusio) zorunludur. İstiare (translatio) de, konuşmanın en büyük süsü onda olsa bile, kelimeleri kendi şeylerinden başka şeylere uydurur. Bu yüzden asıl anlam ada değil, anlatma gücüne bağlıdır; kulakla değil, anlayışla tartılmalıdır.
unde abusio, quae κατάχρησις dicitur, necessaria. translatio quoque, in qua vel maximus est orationis ornatus, verba non suis rebus accommodat. quare proprietas non ad nomen, sed ad vim significandi refertur nec auditu, sed intellectu perpendenda est.
8.2.7İkinci biçimde, aynı adı taşıyan birçok şey arasında öbürlerinin kendisinden türediği şeye asıl anlam denir. Örneğin vertex kendi etrafında dönen su ya da benzer biçimde dönen başka herhangi bir şeydir; sonra saçların kıvrılışı yüzünden başın en üst kısmı [tepe], buradan da dağlarda en yüksek olan yer [doruk]. Bunların hepsine doğru olarak vertex diyebilirsin, ama asıl anlamda bu ad, başlangıçtaki şeyindir.
secundo modo dicitur proprium inter plura, quae sunt eiusdem nominis, id unde cetera ducta sunt; ut vertex est contorta in se aqua vel quidquid aliud similiter vertitur, inde propter flexum capillorum pars summa capitis, ex hoc id quod in montibus eminentissimum. recte dixeris haec omnia vertices, proprie tamen unde initium est.
8.2.8Solea [sandal, dil balığı], turdus [ardıç kuşu, bir balık] ve öbür balık adları da böyledir. Üçüncü bir biçim bundan farklıdır: Birçok şeye ortak bir şey, bunlardan birinde seçkin bir ad taşır; örneğin cenaze şarkısına asıl anlamda nenia, komutanın çadırına augurale denir. Aynı şekilde başka şeylere de ortak olan bir ad, anlamca bir şeye özel olarak verilir: Urbs [şehir] deyince Roma'yı, venales [satılıklar] deyince yeni köleleri, Corinthia aera deyince Korinthos tunçlarını anlarız; oysa başka şehirler de vardır, satılık pek çok şey de vardır, Korinthos'un altını ve gümüşü de tuncu kadar vardır. Ama bunlarda da hatibin fazileti görünmez.
sic soleae et turdi pisces et cetera. tertius est huic diversus modus, cum res communis pluribus in uno aliquo habet nomen eximium, ut carmen funebre proprie nenia et tabernaculum ducis augurale. item , quod commune et aliis nomen intellectu alicui rei peculiariter tribuitur, ut urbem Romam accipimus et venales novicios et Corinthia aera, cum sint urbes aliae quoque et venalia multa et tam aurum et argentum quam aes Corinthium. sed ne in his quidem virtus oratoris inspicitur.
8.2.9Buna karşılık şunu övmek pek yerinde olur; çünkü bu biçimde "asıl anlamıyla söylenmiş" diye övülen, kendisinden daha anlamlı hiçbir şey bulunamayacak sözdür: Cato'nun, Gaius Caesar'ın devleti yıkmaya ayık bir kafayla giriştiğini söylemesi gibi; Vergilius'un "ince eğrilmiş şiir", Horatius'un "keskin flüt" ve "korkunç Hannibal" demesi gibi.
at illud iam non mediocriter probandum, quod hoc etiam laudari modo solet, ut proprie dictum, id est, quo nihil inveniri possit significantius: ut Cato dixit, C. Caesarem ad evertendam rem publicam sobrium accessisse; ut Virgilius deductum carmen, et Horatius acrem tibiam Hannibalemque dirum.
8.2.10Bu biçimde bazıları, sıfatlardan (epitheta) doğan bir asıl anlam türünü de aktarmışlardır: "tatlı şıranın" ve "beyaz dişlerle" gibi. Bu tür hakkında başka bir yerde konuşulacaktır.
in quo modo illud quoque est a quibusdam traditum proprii genus ex appositis (epitheta dicuntur): ut dulcis musti et cum dentibus albis. de quo genere alio loco dicendum est.
8.2.11İyi yapılmış istiarelere de asıl anlamlı denir. Kimi zaman da bir kişide en göze çarpan şey asıl adın yerini tutar: Fabius'a pek çok komutanlık faziletinden ötürü "Oyalayıcı" (Cunctator) adı verilmiştir. Söylediklerinden fazlasını anlatan kelimeler açıklığın bir kısmı sayılabilir; çünkü anlamaya yardım ederler. Ama ben vurguyu (emphasis) konuşmanın süsüne bağlamayı tercih ederim; çünkü anlaşılmayı değil, daha fazlasının anlaşılmasını sağlar.
etiam quae bene translata sunt propria dici solent. interim autem quae sunt in quoque praecipua proprii locum accipiunt, ut Fabius inter plures imperatorias virtutes cunctator est appellatus. possunt videri verba, quae plus significant quam eloquuntur, in parte ponenda perspicuitatis; intellectum enim adiuvant. ego tamen libentius emphasim retulerim ad ornatum orationis, quia non ut intelligatur efficit, sed ut plus intelligatur.
8.2.12Karanlık ise artık kullanımdan kalkmış kelimelerle doğar. Biri papazların kayıtlarını, en eski antlaşmaları ve unutulmuş yazarları karıştırıp oradan topladıklarıyla tam da anlaşılmamayı amaçlarsa böyle olur. Çünkü bazıları bilgin şöhretine buradan heveslenir; bazı şeyleri yalnız kendileri biliyormuş gibi görünmek isterler.
at obscuritas fit verbis iam ab usu remotis: ut si commentarios quis pontificum et vetustissima foedera et exoletos scrutatus auctores id ipsum petat ex his quae inde contraxerit, quod non intelliguntur. hinc enim aliqui famam eruditionis adfectant, ut quaedam soli scire videantur.
8.2.13Bazı bölgelere daha tanıdık gelen ya da sanatlara özgü kelimeler de yanıltır: Atabulus rüzgârı [Apulia'nın kavurucu kara rüzgârı], navis saccaria [çuval gemisi], direkteki cosanum gibi. Anlamlarını bilmeyen bir yargıç önünde bunlardan ya kaçınmalı ya da onları açıklamalıdır. Eşsesli (homōnyma) denen kelimelerde de öyle: Taurus bir hayvan mı [boğa], bir dağ mı, gökteki bir burç mu, bir insan adı mı, yoksa bir ağaç kökü mü? Ayırt edilmedikçe anlaşılmayacaktır.
fallunt etiam verba vel regionibus quibusdam magis familiaria vel artium propria, ut Atabulus ventus et navis saccaria et in malo cosanum. quae vel vitanda apud iudicem ignarum significationum earum vel interpretanda sunt, sicut in his, quae homonyma vocantur: ut, taurus animal sit an mons an signum in coelo an nomen hominis an radix arboris, nisi distinctum non intelligetur.
8.2.14Ama sözün dokusunda ve akışında daha çok karanlık ve daha çok karanlık biçimi vardır. Bu yüzden söz, dikkatin izleyemeyeceği kadar uzun olmasın; sonu da bir yer değiştirmeyle ya da ölçüyü aşan bir devrikle (hyperbaton) ertelenmesin. Bunlardan daha da kötüsü kelimelerin birbirine karıştırılmasıdır; şu dizedeki gibi: "Kayalar, İtalyanlar der, dalgaların ortasındaki, Sunaklar."
plus tamen est obscuritatis in contextu et continuatione sermonis et plures modi. quare nec sit tam longus, ut eum prosequi non possit intentio, nec traiectione vel ultra modum hyperbato finis eius differatur. quibus adhuc peior est mixtura verborum, qualis in illo versu. saxa vocant Itali, mediis quae in fluctibus, aras.
8.2.15Araya bir şey sokmak da (hatipler ve tarihçiler, sözün ortasına bir düşünce yerleştirmek için bunu sık kullanırlar) anlamayı engeller, meğer ki araya giren şey kısa olsun. Vergilius tayı anlattığı yerde "boş gürültülerden ürkmez" dedikten sonra araya birçok şey sokar ve başka bir figürle ancak beşinci dizede konuya döner: "Sonra, uzaktan silahlar bir ses verirse, yerinde durmayı bilmez." En başta iki anlamlılıktan kaçınmak gerekir;
etiam interiectione (qua et oratores et historici frequenter utuntur, ut medio sermone aliquem inserant sensum) impediri solet intellectus, nisi quod interponitur breve est. nam Vergilius illo loco, quo pullum equinum describit, cum dixisset, nec vanos horret strepitus, compluribus insertis alia figura quinto demum versu redit, tum , si qua sonum procul arma dedere, stare loco nescit. Vitanda in primis ambiguitas,
8.2.16yalnız türünden yukarıda söz ettiğimiz, anlamı belirsizleştiren iki anlamlılıktan değil (Chremetem audivi percussisse Demean), anlamı karıştıramasa bile aynı kelime kusuruna düşen iki anlamlılıktan da. Örneğin biri visum a se hominem librum scribentem [kitap yazan bir adam gördüğünü; ya da adam yazan bir kitap] derse: Kitabın adam tarafından yazıldığı açık olsa da sözü kötü kurmuş ve elinden geldiği kadarıyla iki anlamlı yapmış olur.
non haec solum, de cuius genere supra dictum est, quae incertum intellectum facit, ut Chremetem audivi percussisse Demean, sed illa quoque, quae, etiamsi turbare non potest sensum, in idem tamen verborum vitium incidit, ut si quis dicat, visum a se hominem librum scribentem. nam etiamsi librum ab homine scribi patet, male tamen composuerit feceritque ambiguum, quantum in ipso fuit.
8.2.17Bazılarında boş kelimeler kalabalığı da vardır. Bunlar ortak konuşma tarzından korkarak ve parlaklık görüntüsüne kapılarak her şeyi bol bir gevezelikle dolanırlar; çünkü şeyleri kendi adlarıyla söylemek istemezler. Sonra bu diziyi başka benzer bir diziyle birleştirip karıştırarak hiçbir soluğun dayanamayacağı kadar uzatırlar.
est etiam in quibusdam turba inanium verborum, qui, dum communem loquendi morem reformidant, ducti specie nitoris circumeunt omnia copiosa loquacitate, eo quod dicere nolunt ipsa ; deinde illam seriem cum alia simili iungentes miscentesque, ultra quam ullus spiritus durare possit, extendunt.
8.2.18Bazıları bu kötülük için emek bile harcar. Bu da yeni bir kusur değildir; çünkü Titus Livius'ta, öğrencilerine söylediklerini karartmalarını buyuran ve bunun için Yunanca skotison ["karart!"] kelimesini kullanan bir hoca bulunduğunu okuyorum. O olağanüstü övgü de elbette buradan gelir: "Çok daha iyi;
in hoc malum a quibusdam etiam laboratur; neque id novum vitium est, cum iam apud Titum Livium inveniam fuisse praeceptorem aliquem, qui discipulos obscurare quae dicerent iuberet, Graeco verbo utens σκότισον. unde illa scilicet egregia laudatio: tanto melior;
8.2.19ben bile anlamadım." Başkaları kısalığa özenip konuşmaya gerekli olan kelimeleri de çıkarırlar; ne demek istediklerini kendilerinin bilmesi yetermiş gibi, başkalarını ilgilendiren şeyi hiç önemsemezler. Ama ben dinleyicinin ancak kendi yeteneğiyle anladığı sözü işe yaramaz söz sayarım. Bazıları da konuşma figürlerini tersine bozarak aynı kusura düşerler.
ne ego quidem intellexi. alii brevitatem aemulati necessaria quoque orationi subtrahunt verba et, velut satis sit scire ipsos quid dicere velint, quantum ad alios pertineat, nihil putant. at ego otiosum sermonem dixerim, quem auditor suo ingenio intelligit. quidam , emutatis in perversum dicendi figuris, idem vitium consequuntur.
8.2.20En kötüsü ise adianoēta, yani kelimeleri açık olup anlamı gizli olan sözlerdir: Bir kör hakkında "yolun yanında durdu" denmesi gibi; ya da okullarda, kendi uzuvlarını ısırarak parçalamış birinin "kendi üstünde yattığı" uydurulması gibi.
pessima vero sunt ἀδιανόητα, hoc est, quae verbis aperta occultos sensus habent, ut cum dictus est caecus secundum viam stare, et, qui suos artus morsu lacerasset, fingitur in scholis supra se cubasse.
8.2.21Bunlar zekice, güçlü ve iki anlamlılıkları sayesinde ustaca sanılır. Artık pek çok kişiyi şu kanaat sarmıştır: Ancak yorumlanması gereken bir söz zarif ve seçkin söylenmiş sayılır. Bazı dinleyiciler de bunlardan hoşlanır; anladıklarında kendi zekâlarından zevk alır ve sanki duymuşlar değil de kendileri bulmuşlar gibi sevinirler.
ingeniosa haec et fortia et ex ancipiti diserta creduntur, pervasitque iam multos ista persuasio, ut id iam demum eleganter atque exquisite dictum putent, quod interpretandum sit. sed auditoribus etiam nonnullis grata sunt haec, quae cum intellexerunt acumine suo delectantur et gaudent, non quasi audierint sed quasi invenerint.
8.2.22Bizim için ilk fazilet açıklık olsun: asıl anlamlı kelimeler, doğru bir sıra, uzun uzadıya ertelenmeyen bir cümle sonu; hiçbir şey eksik ya da fazla olmasın. Böylece söz hem bilginlerce beğenilir hem de bilgisizler için açık olur. Bu, üslupla ilgili gözlemdir; şeylerin açıklığının nasıl sağlanacağını ise anlatının kurallarında söyledik.
nobis prima sit virtus perspicuitas, propria verba, rectus ordo, non in longum dilata conclusio, nihil neque desit neque superfluat: ita sermo et doctis probabilis et planus imperitis erit. haec eloquendi observatio. nam rerum perspicuitas quo modo praestanda sit, diximus in praeceptis narrationis.
8.2.23Yol her şeyde benzerdir. Çünkü gerekenden ne daha az ne daha çok, ne de düzensiz ya da karışık söylemezsek, söylediklerimiz açık olur ve dikkatsiz dinleyenlere bile anlaşılır. Şunu da hesaba katmak gerekir: Yargıcın dikkati her zaman, karanlığı kendi başına dağıtacak ve konuşmanın karanlığına kendi anlayışından bir ışık götürecek kadar keskin değildir; çoğu zaman birçok düşünce onu başka yöne çeker. Bu yüzden söyleyeceklerimiz o kadar açık olmalıdır ki, konuşma, güneşin gözlere girmesi gibi, yargıç ona dikkatini yöneltmese bile gönlüne girsin.
similis autem ratio est in omnibus. nam si neque pauciora quam oportet neque plura neque inordinata aut indistincta dixerimus, erunt dilucida et negligenter quoque audientibus aperta; quod et ipsum in consilio est habendum, non semper tam esse acrem iudicis intentionem, ut obscuritatem apud se ipse discutiat et tenebris orationis inferat quoddam intelligentiae suae lumen, sed multis eum frequenter cogitationibus avocari, nisi tam clara fuerint, quae dicemus, ut in animum eius oratio, ut sol in oculos, etiamsi in eam non intendatur, incurrat.
8.2.24Öyleyse yargıcın anlayabilmesine değil, anlamamasının hiç mümkün olmamasına özen göstermek gerekir. Bu yüzden davayı inceleyenlerin yeterince kavramadığını düşündüğümüz şeyleri sık sık tekrarlarız da. "Bu dava elbette bizim kusurumuzla karanlık anlatıldı; daha açık ve daha ortak kelimelere ineceğiz" deriz; bir şeyi iyi yapmamış gibi davranmamız da tam bu noktada işin en iyi yapılmasıdır.
quare non, ut intelligere possit, sed, ne omnino possit non intelligere, curandum. propter quod etiam repetimus saepe, quae non satis percepisse eos qui cognoscunt putamus: quae causa utique nostra culpa dicta obscurius est: ad planiora et communia magis verba descendimus; cum id ipsum optime fiat, quod nos aliquid non optime fecisse simulamus.
8.3.13. Bölüm
Şimdi süse (ornatus) geliyorum; hatip şüphesiz konuşmanın öbür kısımlarından çok bu kısımda kendine serbestlik tanır. Çünkü doğru ve açık konuşanların ödülü küçüktür; büyük bir fazilete ulaşmış olmaktan çok, kusurlardan uzak görünürsün. Buluş çoğu zaman bilgisizlerle ortaktır,
venio nunc ad ornatum, in quo sine dubio plus quam in ceteris dicendi partibus sibi indulget orator. nam emendate quidem ac lucide dicentium tenue praemium est, magisque ut vitiis carere quam ut aliquam magnam virtutem adeptus esse videaris. inventio cum imperitis saepe communis,
8.3.2düzenleme orta bir bilgiye de emanet edilebilir; daha derin sanatlar varsa, sanat olabilmek için çoğu zaman gizlenirler; kısacası bütün bunlar yalnız davaların faydasına bağlanmalıdır. Ama konuşan kişi işlenmiş ve süslü bir sözle kendini de makbul kılar. Öbür şeylerde bilginlerin hükmünü, bunda ise halkın övgüsünü de arar; yalnız güçlü silahlarla değil, parıldayan silahlarla da savaşır.
dispositio modicae doctrinae credi potest; si quae sunt artes altiores, plerumque occultantur, ut artes sint; denique omnia haec ad utilitatem causarum solam referenda sunt. cultu vero atque ornatu se quoque commendat ipse qui dicit et in ceteris iudicium doctorum, in hoc vero etiam popularem laudem petit, nec fortibus modo, sed etiam fulgentibus armis proeliatur.
8.3.3Cicero, Cornelius davasında, yalnız yargıcı bilgilendirerek, yalnız faydalı, Latince ve açık konuşarak mı Roma halkının hayranlığını yalnız haykırışla değil alkışla da açığa vurmasını sağlamıştı? O gürültüyü şüphesiz yücelik, görkem, parlaklık ve ağırlık koparmıştı.
an in causa Cicero Cornelii consecutus esset docendo iudicem tantum et utiliter demum ac Latine perspicueque dicendo, ut populus Romanus admirationem suam non acclamatione tantum, sed etiam plausu confiteretur? sublimitas profecto et magnificentia et nitor et auctoritas expressit illum fragorem.
8.3.4Konuşma alışılmış ve öbürlerininkine benzer olsaydı, konuşanın ardından bu kadar alışılmadık bir övgü gelmezdi. Ben de orada bulunanların ne yaptıklarının farkında olmadıklarına, kendi istekleriyle ve muhakemeleriyle alkışlamadıklarına, kendilerinden geçmiş ve nerede olduklarını bilmez halde bu haz coşkusuna kapıldıklarına inanıyorum.
nec tam insolita laus esset prosecuta dicentem, si usitata et ceteris similis fuisset oratio. atque ego illos credo, qui aderant, nec sensisse quid facerent nec sponte iudicioque plausisse, sed velut mente captos et quo essent in loco ignaros erupisse in hunc voluptatis adfectum.
8.3.5Ama konuşmanın bu süsü davaya da az katkıda bulunmaz. Çünkü istekle dinleyenler hem daha dikkatli dinler hem daha kolay inanır; çoğu zaman zevkin kendisiyle yakalanır, bazen de hayranlıkla sürüklenirler. Demirin kendisi de gözlere bir dehşet verir; yıldırımlar da, yalnız güçlerinden değil parıltılarından da korkulmasaydı, bizi bu kadar sarsmazdı.
sed ne causae quidem parum confert idem hic orationis ornatus. nam , qui libenter audiunt, et magis attendunt et facilius credunt, plerumque ipsa delectatione capiuntur, nonnunquam admiratione auferuntur. nam et ferrum ipsum adfert oculis terroris aliquid, et fulmina ipsa non tam nos confunderent, si vis eorum tantum, non etiam ipse fulgor timeretur.
8.3.6Cicero da Brutus'a yazdığı bir mektupta haklı olarak tam şu sözlerle yazar: "Hayranlık uyandırmayan belagati hiç belagat saymam." Aristoteles de en çok bunun aranması gerektiğini düşünür. Ama bu süs (yineleyeceğim) erkekçe, güçlü ve temiz olsun; kadınsı hafifliği ve boyayla uydurulmuş rengi sevmesin; kanla ve güçle parlasın.
recteque Cicero his ipsis ad Brutum verbis quadam in epistola scribit, nam eloquentiam, quae admirationem non habet, nullam iudico. eandem Aristoteles quoque petendam maxime putat. sed hic ornatus (repetam enim) virilis et fortis et sanctus sit nec effeminatam levitatem et fuco ementitum colorem amet, sanguine et viribus niteat.
8.3.7Bu o kadar doğrudur ki, en çok bu kısımda kusurlar faziletlere komşu olduğundan, kusurları kullananlar bile onlara faziletlerin adını verirler. Bu yüzden bozulmuşlardan kimse benim işlenmiş bir sözle konuşanlara düşman olduğumu söylemesin. Bunun bir fazilet olduğunu inkâr etmiyorum, ama onlara yakıştırmıyorum.
hoc autem adeo verum est ut, cum in hac maxime parte sint vicina virtutibus vitia, etiam, qui vitiis utuntur, virtutum tamen iis nomen imponant. quare nemo ex corruptis dicat me inimicum esse culte dicentibus. non hanc esse virtutem nego, sed illis eam non tribuo.
8.3.8Bana zambaklar, menekşeler, anemonlar ve fışkıran pınarlar gösterilen bir tarlayı, bol bir hasadın ya da meyveyle yüklü asmaların bulunduğu bir tarladan daha bakımlı mı sayayım? Kısır çınarı ve budanmış mersinleri, asmayla evlendirilmiş karaağaca ve verimli zeytinlere mi tercih edeyim? Zenginler onlara sahip olsun; ama başka hiçbir şeyleri olmasaydı ne olurlardı?
an ego fundum cultiorem putem, in quo mihi quis ostenderit lilia et violas et anemonas, fontes surgentes, quam ubi plena messis aut graves fructu vites erunt? sterilem platanum tonsasque myrtos quam maritam ulmum et uberes oleas praeoptaverim? habeant illa divites licet, quid essent, si aliud nihil haberent?
8.3.9Öyleyse meyve veren ağaçlara hiç güzellik kazandırılmamalı mı? Kim bunu söyler? Ben de ağaçlarımı bir düzene ve belli aralıklara koyacağım. Hangi yönden bakarsan bak düz sıralar oluşturan o beşli dikimden daha güzel ne olabilir? Ama bu, toprağın özsuyunu eşit çekmesine de hemen yarar. Zeytinin yükselen doruklarını demirle budayacağım;
nullusne ergo etiam frugiferis adhibendus est decor? quis negat? nam et in ordinem certaque intervalla redigam meas arbores. quid illo quincunce speciosius qui, in quamcunque partem spectaveris, rectus est? sed protinus in id quoque prodest, ut terrae sucum aequaliter trahat. surgentia in altum cacumina oleae ferro coercebo;
8.3.10zeytin daha güzel bir biçimde daire halinde yayılacak ve hemen daha çok dalda meyve verecektir. Böğürleri sıkı olan at daha yakışıklıdır, ama aynı zamanda daha hızlıdır. Kaslarını alıştırmanın belirginleştirdiği atlet görünüşte güzeldir, ama aynı zamanda yarışmaya daha hazırdır.
in orbem se formosius fundet et protinus fructum ramis pluribus feret. decentior equus, cuius adstricta ilia, sed idem velocior. Pulcher aspectu est athleta, cuius lacertos exercitatio expressit, idem certamini paratior.
8.3.11Gerçek güzellik hiçbir zaman faydadan ayrılmaz. Ama bunu ayırt etmek ancak orta bir muhakeme ister. Daha çok dikkat edilmeye değer olan şudur: Bu soylu süsün kendisi de konunun türüne göre çeşitlenmek zorunda olacaktır. İlk bölmeden başlayayım: Övgü, danışma ve mahkeme davalarına aynı süs uymaz. Çünkü övgü türü gösteriş için kurulmuştur ve yalnız dinleyenlerin hazzını arar; bu yüzden konuşmanın bütün sanatlarını açar ve süsünü ortaya serer; çünkü pusu kurmaz, zafere değil yalnız övgü ve şan gayesine yönelir.
nunquam vera species ab utilitate dividitur. sed hoc quidem discernere modici iudicii est. illud observatione dignius, quod hic ipse honestus ornatus materiae genere esse debebit variatus. atque , ut a prima divisione ordiar, non idem demonstrativis et deliberativis et iudicialibus causis conveniet. namque illud genus ostentationi compositum solam petit audientium voluptatem, ideoque omnes dicendi artes aperit ornatumque orationis exponit, ut quod non insidietur nec ad victoriam sed ad solum finem laudis et gloriae tendat.
8.3.12Bu yüzden düşüncelerde halka hoş gelen, kelimelerde parlak, figürlerde hoş, istiarelerde görkemli, dizimde özenli ne varsa, belagatin bir tür seyyar satıcısı gibi bakılması ve neredeyse elle tutulması için ortaya koyacaktır. Çünkü sonuç davaya değil, konuşanın kendisine bağlanır.
quare , quidquid erit sententiis populare, verbis nitidum, figuris iucundum, translationibus magnificum, compositione elaboratum, velut institor quidam eloquentiae intuendum et paene pertractandum dabit. nam eventus ad ipsum, non ad causam refertur.
8.3.13Ama gerçek bir iş görülüyor ve gerçek bir çarpışma varken şöhrete en son yer verilsin. Üstelik en büyük çıkarların söz konusu olduğu yerde kelimeler için kaygılanmak yakışık da almaz. Bu, böyle durumlarda hiç süs olmasın demek değildir; ama daha sıkı, daha ağır, kendini daha az belli eden ve en çok da konuya uygun bir süs olsun.
at ubi res agitur et vera dimicatio est, ultimus sit famae locus. praeterea ne decet quidem, ubi maxima rerum momenta versantur, de verbis esse sollicitum. Neque hoc eo pertinet, ut in his nullus sit ornatus, sed uti pressior et severior et minus confessus, praecipue materiae accommodatus.
8.3.14Çünkü danışma konuşmalarında senato daha yüce, halk daha coşkulu bir şey ister; mahkemelerde de kamu davaları ve idamlık davalar daha özenli bir konuşma türü gerektirir. Ama özel bir danışmaya ve, sık olduğu gibi, birkaç kişinin hesaplarla ilgili davalarına sade ve özene benzemeyen bir söz daha çok yakışır. Belli bir ödünç parayı dönemli cümlelerle istemek, damlayan yağmur suyu için coşkuya kapılmak ya da bir kölenin geri verilmesi davasında ter dökmek utanç verici olmaz mı?
nam et in suadendo sublimius aliquid senatus, concitatius populus, et in iudiciis publicae capitalesque causae poscunt accuratius dicendi genus. at privatum consilium causasque paucorum, ut frequenter accidit, calculorum purus sermo et dissimilis curae magis decuerit. an non pudeat certam creditam periodis postulare aut circa stillicidia adfici aut in mancipii redhibitione sudare?
8.3.15Ama konumuza dönelim. Konuşmanın hem süsü hem açıklığı ya tek kelimelerde ya da birçok kelimede bulunduğundan, ayrı ayrı kelimelerin ve birleşik kelimelerin neyi gerektirdiğini inceleyelim. Açıklığın daha çok asıl anlamlı kelimelere, süsün daha çok aktarılmış kelimelere ihtiyaç duyduğu pek doğru olarak aktarılmıştır; ama uygunsuz olan hiçbir şeyin süslü olmadığını da bilelim.
sed ad propositum. et quoniam orationis tam ornatus quam perspicuitas aut in singulis verbis est aut in pluribus positus, quid separata, quid iuncta exigant, consideremus. quanquam enim rectissime traditum est, perspicuitatem propriis, ornatum translatis verbis magis egere, sciamus nihil ornatum esse quod sit improprium.
8.3.16Aynı şeyi çoğu zaman birçok kelime anlattığından (buna synōnymia denir), bunların bazısı öbürlerinden daha onurlu, daha yüce, daha parlak, daha hoş, daha sesli olur. Çünkü daha iyi ses veren harflerden oluşan heceler daha berrak olduğu gibi, kelimeler de daha sesli hecelerden oluştuklarında öyledir; bir kelime ne kadar çok soluk taşırsa kulağa o kadar güzel gelir. Hecelerin bir araya gelmesinin yaptığını kelimelerin birbirine bağlanması da yapar: Biri bir başkasıyla birleşince daha iyi ses verir. Yine de kullanım farklıdır.
sed cum idem frequentissime plura significent (quod συνωνυμία vocatur), iam sunt aliis alia honestiora, sublimiora, nitidiora, iucundiora, vocaliora. nam ut syllabae e litteris melius sonantibus clariores sunt, ita verba e syllabis magis vocalia et, quo plus quodque spiritus habet, auditu pulchrius. Et quod facit syllabarum, idem verborum quoque inter se copulatio, ut aliud alii iunctum melius sonet. diversus tamen usus.
8.3.17Çünkü korkunç şeylere kulağa da sert gelen kelimeler daha uygun düşer. Ama genel olarak tek kelimelerin en iyileri ya en gür sesli olanlar ya da sesçe en hoş olanlar sayılır. Onurlu kelimeler her zaman çirkinlerden üstündür; bayağı kelimelerin de bilgince bir konuşmada asla yeri yoktur.
nam rebus atrocibus verba etiam ipso auditu aspera magis convenient. at universum quidem optima simplicium creduntur, quae aut maxime exclamant aut sono sunt iucundissima. et honesta quidem turpibus potiora semper nec sordidis unquam in oratione erudita locus.
8.3.18O parlak ve yüce kelimeler çoğu zaman konunun ölçüsüne göre ayırt edilmelidir. Bir yerde görkemli olan başka bir yerde şişkindir; büyük şeyler hakkında alçak görünen kelimeler daha küçük şeylere uygun görünür. Parlak bir konuşmada daha alçak bir kelime göze batar ve bir leke gibi durur; aynı şekilde yüce ve parlak bir kelime de yalın bir sözle uyuşmaz ve bozuk olur, çünkü düzlükte şişer.
clara illa atque sublimia plerumque materiae modo discernenda sunt. quod alibi magnificum, tumidum alibi, et quae humilia circa res magnas, apta circa minores videntur. ut autem in oratione nitida notabile humilius verbum et velut macula, ita a sermone tenui sublime nitidumque discordat fitque corruptum, quia in plano tumet.
8.3.19Bazı şeyler akılla değil hisle hükme bağlanır. "Kesilmiş bir dişi domuzla antlaşmalar yapıyorlardı" dizesinde olduğu gibi: Bunu adın zarif bir biçimde değiştirilmesi sağladı; porco [erkek domuzla] olsaydı bayağı olurdu. Ama bazılarında sebep açıktır. Yakın zamanda "Tapınak hizmetçisi çocuğun mor kenarlı togasını sandıkta fareler kemirdi" diyen şaire haklı olarak güldük. Oysa Vergilius'un şu sözüne hayran kalırız:
quaedam non tam ratione quam sensu iudicantur, ut illud, caesa iungebant foedera porca, fecit elegans fictio nominis, quod si fuisset porco, vile erat. at quibusdam ratio manifesta est. risimus , et merito nuper poetam, qui dixerat praetextam in cista mures rosere camilli. At Vergilii miramur illud,
8.3.20"çoğu zaman küçük bir fare." Çünkü yerinde bir sıfat daha fazlasını beklememizi önledi, tekil hâl daha çok yakıştı, alışılmadık tek heceli dize sonu da zarafet kattı. Horatius da bu yüzden ikisini birden taklit etti: "Gülünç bir fare doğacak."
saepe exiguus mus. Nam epitheton proprium effecit, ne plus exspectaremus, et casus singularis magis decuit, et clausula ipsa unius syllabae non usitata addidit gratiam. imitatus est itaque utrumque Horatius, nascetur ridiculus mus.
8.3.21Konuşma her zaman büyütülmemeli, bazen alçaltılmalıdır da. Kelimelerin alçaklığı bazen şeylere güç katar. Cicero Piso'ya karşı "bütün akrabaların bir yük arabasıyla getirilirken" dediğinde bayağı bir kelimeye düşmüş mü görünür, yoksa yıkmak istediği adama duyulan aşağılamayı bununla mı artırmıştır? Başka bir yerde de şöyle der: "Başını karşıya dikiyorsun, onunla birlikte sallanarak."
nec augenda semper oratio sed summittenda nonnunquam est. vim rebus aliquando verborum ipsa humilitas adfert. an , cum dicet in Pisonem Cicero, cum tibi tota cognatio serraco advehatur, incidisse videtur in sordidum nomen, non eo contemptum hominis, quem destructum volebat, auxisse? et alibi, caput opponis, cum eo coruscans.
8.3.22Şakalara da zaman zaman buradan hoş bir zarafet gelir; Marcus Tullius'taki şu sözler gibi: "ablasıyla yatıp kalkan o oğlancık", "kargaların gözlerini delen Flavius", Milo savunmasındaki "Hey sen, Rufio!" ve "Antonius taklitçisi Erucius". Ama bu deklamasyon yapanlarda daha göze çarpar; ben çocukken "Babaya ekmek ver" sözü övülürdü, aynı davadaki "Köpeği bile besliyorsun" sözü de.
unde interim gratus fit iocis decor, qualis est ille apud M. Tullium pusio , qui cum maiore sorore cubitabat, et, Flavius , qui cornicum oculos confixit, et pro Milone illud Heus tu Rufio, et Erucius Antoniaster. id tamen in declamatoribus est notabilius laudarique me puero solebat, da patri panem; et in eodem, etiam canem pascis.
8.3.23Bu iş özellikle okullarda tehlikelidir ve sık sık gülme sebebi olur; hele şimdi, bu alıştırma gerçeklikten çok uzaklaşmış, kelimelere inanılmaz bir burun kıvırmayla eziyet çekiyor ve sözün büyük bir kısmını kendinden kesip atmışken.
res quidem praecipue in scholis anceps et frequenter causa risus, nunc utique, cum haec exercitatio procul a veritate seiuncta laboret incredibili verborum fastidio ac sibi magnam partem sermonis absciderit.
8.3.24Kelimeler asıl anlamlı, uydurulmuş ve aktarılmış olduğuna göre, asıl anlamlı kelimelere eskilik değer kazandırır. Çünkü herkesin kullanmayacağı kelimeler konuşmayı daha saygıdeğer ve daha hayranlık uyandırıcı kılar; muhakemesi pek keskin olan Publius Vergilius bu süsü eşsiz biçimde kullanmıştır.
cum sint autem verba propria, ficta, translata, propriis dignitatem dat antiquitas. namque et sanctiorem et magis admirabilem faciunt orationem, quibus non quilibet fuerit usurus, eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius unice est usus.
8.3.25Olli [onlara], quianam [niçin], moerus [sur], pone [arkasında], pellacia [ayartıcılık] gibi kelimeler, resimlerde de çok hoşa giden o eskiliğin sanatla taklit edilemeyen otoritesini serperler. Ama ölçüyle kullanmak gerekir; bu kelimeler en uzak karanlıklardan çekip çıkarılmamalıdır. Quaeso [rica ederim] yeterince eskidir; quaiso demeye ne gerek var? Bizim zamanımızdan biraz önce yaşayanlar oppido [pek, son derece] kelimesini kullanmışlardı; şimdi buna kimsenin katlanacağından korkarım. Aynı anlama gelen antegerio'yu ise gösteriş meraklısından başka kimse kullanmayacaktır.
olli enim et quianam et moerus et pone et pellacia aspergunt illam, quae etiam in picturis est gratissima, vetustatis inimitabilem arti auctoritatem. sed utendum modo, nec ex ultimis tenebris repetenda. satis est vetus quaeso; quid necesse est quaiso dicere? oppido quidem usi sunt paulum tempore nostro superiores, vereor, ut iam nos ferat quisquam; certe antegerio, cuius eadem significatio est, nemo nisi ambitiosus utetur.
8.3.26Aerumnosus [çileli] kelimesine ne gerek var? Sanki "korkunç bir şey" demek yetmezmiş gibi. Reor [sanırım] katlanılabilir, autumo [derim] tragedyaya yaraşır; proles [döl] demek alışılmadık, prosapia [soy sop] demek tatsızdır. Daha ne diyeyim? Söz neredeyse tamamen değişmiştir.
aerumnosum quid opus est? tanquam parum sit, si dicatur quid horridum. reor tolerabile, autumo tragicum, prolem dicere inusitatum est, prosapiam insulsum. quid multa? totus prope mutatus est sermo.
8.3.27Yine de bazı eski kelimeler eskiliklerinin kendisi sayesinde daha hoş parlar; bazıları da zaman zaman zorunlu olarak kullanılır: nuncupare [adını anmak] ve fari [söylemek] gibi. Daha pek çok kelime daha cesurca da araya sokulabilir, ama ancak özenti görünmezse. Vergilius özentiye şaşılacak bir biçimde saldırır: "Korinthos kelimelerinin o âşığı, / Britanyalı Thukydides, Attika ateşi, / Galya tau'sunu, al, min ve sil'i nasıl da kötü sıkıştırdı; / bütün bu kelimeleri kardeşi için böyle karıştırdı." Bu kişi Cimber'di;
quaedam tamen adhuc vetera vetustate ipsa gratius nitent, quaedam et necessario interim sumuntur, ut nuncupare et fari; multa alia etiam audentius inseri possunt sed ita demum, si non appareat adfectatio, in quam mirifice Vergilius: Corinthiorum amator iste verborum, Thucydides Britannus, Atticae febris, tau Gallicum, al, min, et sil ut male elisit; ita omnia ista verba miscuit fratri. Cimber hic fuit,
8.3.29kardeşini öldürdüğü de Cicero'nun şu sözüyle damgalanmıştır: "Germanum Cimber occidit" [Cimber kardeşini öldürdü; ya da: Bir Kimber bir Germen'i öldürdü]. Sallustius da aynı derecede ünlü bir epigramla iğnelenir: "Eski Cato'nun kelimelerini bolca çalan Crispus, / Iugurtha tarihinin yazarı."
a quo fratrem necatum hoc Ciceronis dicto notatum est, germanum Cimber occidit. nec minus noto Sallustius epigrammate incessitur: et verba antiqui multum furate Catonis Crispe, Iugurthinae conditor historiae.
8.3.30Bu iğrenç bir özentidir; çünkü hem herkes için kolaydır hem de en kötüsü şudur: Buna meraklı olan kişi kelimeleri şeylere uydurmaz, bu kelimelerin uyacağı şeyleri dışarıdan getirir. Kelime uydurmak ise, birinci kitapta söylediğim gibi, daha çok Yunanlara tanınmış bir serbestliktir; onlar bazı seslere ve duygulara bile ad vermekten çekinmemişlerdir; ilk insanların şeylere ad verirken sahip oldukları serbestlikten farksız bir serbestlikle.
odiosa cura; nam et cuilibet facilis et hoc pessima, quod eius studiosus non verba rebus aptabit, sed res extrinsecus arcesset, quibus haec verba conveniant. fingere , ut primo libro dixi, Graecis magis concessum est, qui sonis etiam quibusdam et adfectibus non dubitaverunt nomina aptare, non alia libertate quam qua illi primi homines rebus appellationes dederunt.
8.3.31Bizimkiler ise birleştirmede ya da türetmede biraz cüret ettiklerinde bile pek kabul görmezler. Hatırlıyorum, ben daha pek gençken Pomponius ile Seneca arasında, önsözlerde bile, tragedyada gradus eliminat [adımlarını eşikten dışarı atar] denmesinin uygun olup olmadığı tartışılmıştı. Oysa eskiler expectorat [göğüsten söküp atar] demekten bile korkmamışlardı; exanimat [soluğunu keser] da elbette aynı damgayı taşır.
nostri autem in iungendo aut in derivando paulum aliquid ausi vix in hoc satis recipiuntur. nam memini iuvenis admodum inter Pomponium ac Senecam etiam praefationibus esse tractatum, an gradus eliminat in tragoedia dici oportuisset. at veteres ne expectorat quidem timuerunt; et sane eiusdem notae est exanimat.
8.3.32Uzatma ve çekim yoluyla türetilenler ise Cicero'daki beatitas ve beatitudo [saadet] gibilerdir; Cicero bunların sert olduğunu düşünür, ama kullanımla yumuşatılabileceklerini sanır. Bazı kelimeler yalnız fiillerden değil, adlardan da türetilmiştir: Cicero'nun sullaturit [Sulla'lık taslıyor], Asinius'un fimbriatum [Fimbria'lanmış] ve figulatum [çömlekçileşmiş] kelimeleri gibi.
at tractu et declinatione talia sunt, qualia apud Ciceronem beatitas et beatitudo; quae dura quidem sentit esse, verumtamen usu putat posse molliri. nec a verbis modo, sed a nominibus quoque derivata sunt quaedam, ut a Cicerone sullaturit ab Asinio fimbriatum et figulatum .
8.3.33Yunancadan pek çok yeni kelime türetilmiştir; en çoğunu Verginius Flavus türetmiştir. Bunların bazıları pek sert görünür: ens [olan] ve essentia [öz] gibi. Bunları neden bu kadar küçümsediğimizi anlamıyorum; meğer ki kendimize karşı haksız yargıçlar olalım. Bu yüzden de dilin yoksulluğundan sıkıntı çekiyoruz. Yine de bazıları tutunmuştur.
multa ex Graeco format nova ac plurima a Verginio Flavo, quorum dura quaedam admodum videntur, ut ens et essentia; quae cur tantopere aspernemur nihil video, nisi quod iniqui iudices adversus nos sumus ideoque paupertate sermonis laboramus. quaedam tamen perdurant.
8.3.34Çünkü şimdi eski olan kelimeler de bir zamanlar yeniydi; bazıları da kullanımda pek yenidir: Reatus [sanıklık] kelimesini ilk Messala, munerarius [gösteri veren] kelimesini ilk Augustus söylemiştir. Hocalarım piratica [korsanlık] kelimesinin musica ve fabrica gibi kullanılmasını hâlâ yasaklıyorlardı. Cicero favor [rağbet] ve urbanus [ince, nazik] kelimelerinin yeni olduğuna inanır. Nitekim Brutus'a mektubunda şöyle der: "O sevgiyi ve, bu kelimeyi kullanmama izin verilirse, o rağbeti danışmaya çağıracağım."
nam et quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova, et quaedam sunt in usu perquam recentia, ut Messala primus reatum, munerarium Augustus primus dixerunt. piraticam quoque ut musicam et fabricam dici adhuc vetabant mei praeceptores. favorem et urbanum Cicero nova credit. nam et in epistola ad Brutum eum , inquit, amorem et eum, ut hoc verbo utar, fauorem in consilium advocabo.
8.3.35Appius Pulcher'e de şöyle yazar: "Seni, yalnız bilge değil, şimdi dediğimiz gibi urbanus bir insan…" Aynı Cicero obsequium [boyun eğme] kelimesini ilk Terentius'un kullandığını düşünür; Caecilius da albente caelo [gök ağarırken] sözünü ilk Sisenna'nın söylediğini. Cervix [ense] kelimesini tekil olarak ilk Hortensius söylemiş görünür; çünkü eskiler onu çoğul olarak kullanırlardı. Öyleyse cesaret etmek gerekir; hatibin kelime uydurmasını yasaklayan Celsus'a katılmıyorum. Çünkü,
et ad Appium Pulchrum, te , hominem non solum sapientem verum etiam, ut nunc loquimur, urbanum. idem putat a Terentio primum dictum esse obsequium, Caecilius a Sisenna albente caelo. cervicem videtur Hortensius primus dixisse, nam veteres pluraliter appellabant. audendum itaque; neque enim accedo Celso, qui ab oratore verba fingi vetat. nam ,
8.3.36Cicero'nun dediği gibi, kelimelerin bazısı doğaldır, yani ilk anlamlarıyla konulmuştur; bazısı da bunlardan yapılmış, sonradan bulunmuştur. O kaba ilk insanların koyduklarından başka ad koymak artık bize caiz olmasa da, sonradan doğanlara tanınmış olan türetme, çekme ve birleştirme hakkı
cum sint eorum alia (ut dicit Cicero) nativa, id est, quae significata sunt primo sensu, alia reperta, quae ex his facta sunt, ut iam nobis ponere alia, quam quae illi rudes homines primique fecerunt, fas non sit, at derivare, flectere, coniungere, quod natis postea concessum est,
8.3.37ne zaman ortadan kalktı? Ama daha tehlikeli bir şey uydurmuş görünürsek bazı çarelerle önceden kendimizi korumalıyız: "Deyim yerindeyse", "Böyle söylemek caizse", "Bir bakıma", "Bu kelimeyi kullanmama izin verin" gibi. Bu, daha serbestçe yapılmış istiarelerde de işe yarayacaktır; muhakememizin yanılmadığı kaygımızın kendisinden açıkça belli olan her şey güvenle söylenebilir. Bu konuda Yunanların çok zarif bir öğüdü vardır: Abartıyı önceden kendin kına (proepiplēssein tē hyperbolē).
quando desiit licere? sed , si quid periculosius finxisse videbimur, quibusdam remediis praemuniendum est: ut ita dicam, Si licet dicere, Quodam modo, Permittite mihi sic uti. quod idem etiam in iis, quae licentius translata erunt, proderit, nihilque non tuto dici potest, in quo non falli iudicium nostrum sollicitudine ipsa manifestum erit. qua de re Graecum illud elegantissimum est, quo praecipitur προεπιπλήσσειν τῇ ὑπερβολῇ.
8.3.38İstiareler ancak sözün dokusu içinde değerlendirilebilir. Öyleyse tek kelimeler hakkında yeterince söylendi; başka bir yerde gösterdiğim gibi bunların kendi başlarına hiçbir fazileti yoktur. Ama süssüz de değildirler; meğer ki üzerinde konuşulacak şeyin değerinin altında kalsınlar; müstehcen şeylerin çıplak adlarıyla söylenmesi de bunun dışındadır.
translata probari nisi in contextu sermonis non possunt. itaque de singulis verbis satis dictum, quae, ut alio loco ostendi, per se nullam virtutem habent. sed ne inornata sunt quidem, nisi cum sunt infra rei, de qua loquendum est, dignitatem, excepto si obscena nudis nominibus enuntientur.
8.3.39Bunlardan kaçınmak gerekmediğini düşünenler kendileri bilsin; onlara göre hiçbir ses tabiatça çirkin değildir ve şeyde bir çirkinlik varsa başka herhangi bir adla da yine aynı anlama ulaşılır. Ben Roma utangaçlığının âdetiyle yetinerek, bu türden kişilere daha önce de cevap verdiğim gibi, edebimi susarak koruyacağım.
quod viderint, qui non putant esse vitanda, quia nec sit vox ulla natura turpis et, si qua est rei deformitas, alia quoque appellatione quacunque ad intellectum eundem nihilominus perveniat. ego Romani pudoris more contentus, ut iam respondi talibus, verecundiam silentio vindicabo.
8.3.40Şimdi buradan bir araya gelmiş sözün yoluna geçelim. Onun süsü ilk olarak şu iki kısma ayrılır: Nasıl bir üslup tasarlıyoruz, onu nasıl dile getiriyoruz? Çünkü önce şu belli olmalıdır: Büyütmek mi istiyoruz küçültmek mi? Coşkulu mu konuşacağız ölçülü mü, neşeli mi ağır mı, bol mu sıkı mı, sert mi yumuşak mı, görkemli mi ince mi, ciddi mi nükteli mi? Sonra,
iam hinc igitur ad rationem sermonis coniuncti transeamus. cuius ornatus in haec duo prima dividitur, quam concipiamus elocutionem, quo modo efferamus. nam primum est, ut liqueat, augere quid velimus an minuere, concitate dicere an moderate, laete an severe, abundanter an presse, aspere an leniter, magnifice an subtiliter, graviter an urbane. tum ,
8.3.41hangi istiare türüyle, hangi figürlerle, ne tür düşüncelerle, hangi biçimde ve en sonunda hangi yerleştirmeyle amacımıza ulaşabileceğimiz. Ama konuşmanın neyle süslendiğini söylemeden önce bu övgüye zıt olan şeylere değineceğim; çünkü ilk fazilet kusurdan uzak olmaktır.
quo translationum genere, quibus figuris, qualibus sententiis, quo modo, qua postremo collocatione id, quod intendimus, efficere possimus. ceterum dicturus, quibus ornetur oratio, prius ea, quae sunt huic contraria laudi, attingam; nam prima virtus est vitio carere.
8.3.42Öyleyse her şeyden önce, inandırıcı olmayan bir konuşmanın süslü olacağını ummayalım. Cicero inandırıcı türü, aşırı süslenmemiş tür diye tarif eder. Süslenmemesi ve cilalanmaması gerektiği için değil (çünkü bunlar da süsün bir kısmıdır), her yerde aşırı olan şey kusur olduğu için.
igitur ante omnia ne speremus ornatam orationem fore, quae probabilis non erit. Probabile autem Cicero id genus dicit, quod non nimis est comptum. Non quia comi expolirique non debeat (nam et haec ornatus pars est) sed quia vitium est ubique quod nimium est.
8.3.43Bu yüzden kelimelerde ağırlık, düşüncelerde de ya ciddiyet ya da insanların kanaatlerine ve ahlâkına uygunluk bulunmasını ister. Bunlar korunduktan sonra, konuşmayı parlak kılacağını düşündüğü şeyleri almak serbesttir: seçilmiş kelimeleri, istiareleri, abartılı kelimeleri, ada eklenen sıfatları, ikilemeleri, eşanlamlıları ve sunuştan da, şeylerin taklidinden de uzak düşmeyen kelimeleri.
itaque vult esse auctoritatem in verbis, sententias vel graves vel aptas opinionibus hominum ac moribus. his enim salvis, licet assumere ea quibus illustrem fieri orationem putat, delecta, translata, superlata, ad nomen adiuncta, duplicata et idem significantia atque ab ipsa actione atque ab imitatione rerum non abhorrentia.
8.3.44Ama önce kusurları göstermeye giriştiğimize göre, kakemphaton denen şeyle başlayalım. Bu, ya kötü bir alışkanlık yüzünden sözün müstehcen bir anlama çarpıtılmasıdır (Sallustius'ta saygın ve eski bir dille söylenmiş ductare exercitus [orduları yönetmek] ve patrare bella [savaşları sonuçlandırmak] sözlerine gülenler gibi, Tanrı aşkına! Bu kusuru yazanların değil, okuyanların kusuru sayarım;
sed quoniam vitia prius demonstrare aggressi sumus, ab hoc initium sit, quod κακέμφατον vocatur, sive mala consuetudine in obscenum intellectum sermo detortus est (ut ductare exercitus et patrare bella, apud Sallustium dicta sancte et antique ridentibus, si dis placet; quam culpam non scribentium quidem iudico sed legentium,
8.3.45yine de onurlu kelimeleri ahlâkımız yüzünden yitirdiğimize göre bundan kaçınmak gerekir; artık galip gelmiş kusurlara boyun eğmek zorundayız); ya da kelimelerin birleşmesi çirkin bir ses verir. Örneğin cum hominibus notis [tanınmış insanlarla] konuştuğumuzu söylersek, cum ile notis arasına tam bu hominibus kelimesi girmedikçe, önceden özür dilenmesi gereken bir söze düşmüş gibi oluruz; çünkü ilk kelimenin son harfi, ancak dudaklar birleşerek söylenebildiğinden, ya bizi pek yakışıksız biçimde durmaya zorlar ya da sonraki harfle birleşince onun tabiatına bürünüp bozulur [cum n- açık saçık bir kelimeyi andırır].
tamen vitandam, quatenus verba honesta moribus perdidimus, et vincentibus iam vitiis cedendum est) sive iunctura deformiter sonat, ut, si cum hominibus notis loqui nos dicimus, nisi hoc ipsum hominibus medium sit, in praefanda videmur incidere, quia ultima prioris syllabae littera, quae exprimi nisi labris coeuntibus non potest, aut intersistere nos indecentissime cogit aut continuata cum insequente in naturam eius corrumpitur.
8.3.46Başka birleşmeler de benzer bir şey yapar; ama bunları sıralamak, kaçınılması gerektiğini söylediğimiz kusurda oyalanmaktan zevk alan birinin işidir. Kelimeyi bölmek de edebe aynı zararı verir: Biri intercapedo [ara] kelimesinin nominativus hâlini kullanırsa olduğu gibi.
aliaeque coniunctiones aliquid simile faciunt, quas persequi libenter est in eo vitio, quod vitandum dicimus, commorantis. sed divisio quoque adfert eandem iniuriam pudori, ut si intercapedinis nominativo casu quis utatur.
8.3.47Bu yalnız yazıda olmaz; çoğu kişi, dikkat etmezsen, anlamı da müstehcen anlamak ister (Ovidius'taki gibi: "gizli kalanı daha iyi sanır") ve müstehcenlikten en uzak kelimelerden bile bir çirkinlik fırsatı kapar. Nitekim Celsus Vergilius'un şu sözünde bir kakemphaton bulunduğunu düşünür: "çalkalanınca kabarmaya başlarlar." Bunu kabul edersen hiçbir şey söylemek güvenli değildir.
nec scripto modo id accidit, sed etiam sensu plerique obscene intelligere, nisi caveris, cupiunt (ut apud Ovidium quaeque latent meliora putat ) et ex verbis, quae longissime ab obscenitate absunt, occasionem turpitudinis rapere. siquidem Celsus κακέμφατον apud Vergilium putat: incipiunt agitata tumescere. Quod si recipias, nihil loqui tutum est.
8.3.48Çirkinliğe en yakın kusur alçaklık kusurudur; buna tapeinōsis derler. Bununla bir şeyin büyüklüğü ya da değeri küçültülür: "Dağın tepesinde taştan bir siğil var." Tabiatça bunun zıddı olan, ama yanılgı bakımından ona eşit olan kusur, küçük şeylere ölçüyü aşan adlar vermektir; meğer ki bununla kasten gülme aranıyor olsun. Bu yüzden ne bir baba katiline "yaramaz" demelisin, ne de belki bir fahişeye düşkün olan bir adama "alçak cani"; çünkü biri çok az, öbürü çok fazladır. Aynı şekilde bazı konuşmalar ağır kanlı,
deformitati proximum est humilitatis vitium, ταπείνωσιν vocant, qua rei magnitudo vel dignitas minuitur: ut saxea est verruca in summo montis vertice. cui natura contrarium, sed errore par est, parvis dare excedentia modum nomina, nisi cum ex industria risus inde captatur. itaque nec parricidam nequam dixeris hominem nec deditum forte meretrici nefarium; quia alterum parum, alterum nimium est. proinde quaedam hebes,
8.3.49bayağı, kuru, kasvetli, nahoş, değersizdir. Bu kusurlar zıddı olan faziletlerle karşılaştırılınca en kolay belli olur: Birincisi keskin, ikincisi parlak, üçüncüsü bol konuşmanın; sonrakiler de neşeli, hoş ve özenli konuşmanın zıddıdır.
sordida, ieiuna, tristis, ingrata, vilis oratio est; quae vitia facillime fient manifesta contrariis virtutibus. nam primum acuto, secundum nitido, tertium copioso, deinceps hilari, iucundo, accurato diversum est.
8.3.50Meiōsis'ten de kaçınmak gerekir: Söze, dolgun olmasını engelleyen bir eksiklik düştüğünde olur; gerçi bu, süssüz bir konuşmadan çok karanlık bir konuşmanın kusurudur. Ama bu da basiretli kişilerce yapıldığında figür (schēma) sayılır; tautologia, yani aynı kelimenin ya da sözün tekrarı da öyle. Çünkü bu,
vitari debet et μείωσις, cum sermoni deest aliquid, quo minus plenus sit; quanquam id obscurae potius quam inornatae orationis est vitium. sed hoc quoque, cum a prudentibus fit, schema dici solet, sicut ταυτολογία id est eiusdem verbi aut sermonis iteratio. haec enim,
8.3.51en büyük yazarlarca pek kaçınılmasa da, bazen kusur sayılabilir. Bu kadar küçük bir inceliğe aldırmayan Cicero da sık sık buna düşer; şu yerde olduğu gibi: "Öyleyse, yargıçlar, o hüküm yalnız bir hükme benzer değildi de…" Kimi zaman ad değiştirilerek buna epanalēpsis denir ve bu da figürler arasındadır; bunların örnekleri faziletlerin ele alınacağı yerde aranmalıdır.
quanquam non magnopere a summis auctoribus vitata, interim vitium videri potest, in quod saepe incidit etiam Cicero securus tam parvae observationis, sicut hoc loco, non solum igitur illud iudicium iudicii simile, iudices, non fuit. interim mutato nomine ἐπανάλημψις dicitur, atque est et ipsum inter schemata; quorum exempla illo loco quaerenda, quo virtutes erunt.
8.3.52Bundan daha kötüsü homoeideia'dır [tekdüzelik]: Hiçbir çeşitlilik zarafetiyle bıkkınlığı hafifletmez, baştan sona tek renktir; sanattan yoksun bir konuşma en çok bununla yakalanır. Düşüncelerde, figürlerde ve dizimde yalnız gönüllere değil, kulaklara da son derece nahoş gelir. Makrologia'dan da kaçınmak gerekir,
peior hac ὁμοείδεια, quae nulla varietatis gratia levat taedium atque est tota coloris unius, qua maxime deprehenditur carens arte oratio; eaque et in sententiis et in figuris et in compositione longe non animis solum sed etiam auribus est ingratissima. vitanda etiam μακρολογία,
8.3.53yani gerekenden uzun sözden; Titus Livius'taki şu söz gibi: "Elçiler barışı elde edemeyince geldikleri yere, evlerine geri döndüler." Ama buna komşu olan dolaylama (periphrasis) fazilet sayılır. Pleonasmos da bir kusurdur: Konuşma gereksiz kelimelerle yüklendiğinde olur; "Kendi gözlerimle gördüm" gibi; çünkü "gördüm" yeter.
id est longior quam oportet sermo: ut apud T. Livium, legati non impetrata pace retro domum, unde venerant, abierunt. sed huic vicina periphrasis virtus habetur. est et πλεονασμὸς vitium, cum supervacuis verbis oratio oneratur: ego oculis meis vidi; sat est enim vidi.
8.3.54Cicero bunu Hirtius'ta da nükteyle düzeltmişti: Hirtius deklamasyon yaparken bir oğulun annesi tarafından on ay rahminde taşındığını söyleyince Cicero, "Ne yani, başkaları torbada mı taşır?" demişti. Yine de bazen ilk yerde örneğini verdiğim tür, kesinlik kazandırmak için kullanılır: "ve sesi bu kulaklarla içime çektim."
emendavit hoc etiam urbane in Hirtio Cicero, cui cum declamans filium a matre decem mensibus in utero latum esse dixisset, quid ? aliae, inquit, in perula solent ferre? nonnunquam tamen illud genus, cuius exemplum priore loco posui, adfirmationis gratia adhibetur: vocemque his auribus hausi.
8.3.55Ama gereksiz ve fazlalık olduğunda kusur olacaktır; bir şey katmak için eklendiğinde değil. Periergia denen bir şey de vardır: deyim yerindeyse gereksiz bir didinme; titiz olandan kılı kırk yaranın, dinden batıl inancın ayrıldığı gibi. Bir sözle tarif edeyim: Ne anlamaya ne de süse yardım eden her kelime kusurlu sayılabilir.
at vitium erit, quotiens otiosum fuerit et supererit, non cum adiicietur. est etiam, quae περιεργία vocatur, supervacua, ut sic dixerim, operositas, ut a diligenti curiosus et a religione superstitio distat. atque , ut semel finiam, verbum omne, quod neque intellectum adiuvat neque ornatum, vitiosum dici potest.
8.3.56Kakozēlon, yani kötü özenti, her konuşma türünde kusur işler. Şişkin, cılız, aşırı tatlı, taşkın, zorlama ve coşkun şeylerin hepsi aynı adın altına girer. Kısacası faziletin ötesine geçen her şeye kakozēlon denir; yetenek muhakemeden yoksun kalıp iyinin görüntüsüyle aldandığında doğar. Belagatteki bütün kusurların en kötüsüdür; çünkü öbür kusurlardan yeterince kaçınılmaz, buna ise bile bile yönelinir.
κακόζηλον id est mala adfectatio, per omne dicendi genus peccat. nam et tumida et pusilla et praedulcia et abundantia et arcessita et exultantia sub idem nomen cadunt. denique κακόζηλον vocatur, quidquid est ultra virtutem, quotiens ingenium iudicio caret et specie boni fallitur, omnium in eloquentia vitiorum pessimum. nam cetera parum vitantur, hoc petitur.
8.3.57Bu kusur tamamen üsluptadır. Çünkü şeylerin kusurları aptalca, bayağı, zıt ve gereksiz olmaktır; bozuk konuşma ise en çok uygunsuz ve fazlalık kelimelerde, karanlık bir cümle kuruluşunda, kırık bir dizimde, benzer ya da iki anlamlı seslerin çocukça kovalanmasında bulunur.
est autem totum in elocutione. nam rerum vitia sunt stultum, commune, contrarium, supervacuum; corrupta oratio in verbis maxime impropriis, redundantibus, comprehensione obscura compositione fracta, vocum similium aut ambiguarum puerili captatione consistit.
8.3.58Her kakozēlon mutlaka yanlıştır, ama her yanlış kakozēlon değildir; çünkü kakozēlon, şeyin tabiatından, gerekenden ve yeterli olandan farklı söylenen sözdür. Konuşma, süslendiği kadar türde de bozulur. Ama bu kısım hakkında başka bir eserimde daha geniş söz ettim; bu eserde de sık sık ele alınıyor ve bundan sonra da her yere serpiştirilecek. Çünkü süsten söz ederken, faziletlere benzeyen hangi kusurlardan kaçınılması gerektiğini de yeri geldikçe söyleyeceğiz.
est autem omne κακόζηλον utique falsum, etiamsi non omne falsum κακόζηλον est enim quod dicitur aliter, quam se natura habet et quam oportet et quam sat est. totidem autem generibus corrumpitur oratio quot ornatur. sed de hac parte et in alio nobis opere plenius dictum est et in hoc saepe tractatur et adhuc spargetur omnibus locis. loquentes enim de ornatu subinde, quae sint vitanda similia virtutibus vitia, dicemus.
8.3.59Şunlar da süssüzdür: Kötü düzenlenmiş olana anoikonomēton, kötü figürlendirilmiş olana askhēmatiston, kötü yerleştirilmiş olana kakosyntheton derler. Ama düzenleme hakkında konuştuk, figürler ve dizim hakkında da konuşacağız. Çeşitli dillerin karışımından oluşan bir söze de sardismos denir; Attika lehçesine Dor, İon, hatta Aiol sözlerini karıştırırsan olduğu gibi. Bizde de buna benzer bir kusur vardır:
sunt inornata et haec: quod male dispositum est, id ἀνοικονόμητον, quod male figuratum, id ἀσχημάτιστον quod male collocatum, id κακοσύνθετον vocant. sed de dispositione diximus; de figuris et compositione dicemus. Σαρδισμὸς quoque appellatur quaedam mixta ex varia ratione linguarum oratio, ut si Atticis Dorica, Ionica, Aeolica etiam dicta confundas. Cui simile vitium est apud nos,
8.3.60Biri yüce olanı alçakla, eskiyi yeniyle, şiirseli gündelikle karıştırırsa. Çünkü bu, Horatius'un Şiir Sanatı kitabının başında hayal ettiği türden bir ucubedir: "Bir ressam insan başına at boynu eklemek isterse" ve geri kalanını da farklı tabiatlardan getirip altına koyarsa.
si quis sublimia humilibus, vetera novis, poetica vulgaribus misceat. id enim tale monstrum, quale Horatius in prima parte libri de arte poetica fingit: humano capiti cervicem pictor equinam iungere si velit, et cetera ex diversis naturis subiiciat.
8.3.61Süslü olan, açık ve inandırıcı olandan daha fazlası olandır. Süsün ilk basamakları istediğin şeyi tasarlamak ve dile getirmektir; üçüncüsü bunları daha parlak kılan basamaktır, buna asıl anlamıyla işleme (cultus) diyebilirsin. Bu yüzden anlatının kurallarında söz ettiğim enargeia'yı süsler arasına koyalım; çünkü canlılık (evidentia), ya da başkalarının dediği gibi göz önüne getirme (repraesentatio), açıklıktan daha fazlasıdır: Açık olan yalnızca görünür, canlı olan ise bir bakıma kendini gösterir.
ornatum est, quod perspicuo ac probabili plus est. eius primi sunt gradus in eo quod velis concipiendo et exprimendo, tertius, qui haec nitidiora faciat, quod proprie dixeris cultum. itaque ἐνάργειαν cuius in praeceptis narrationis feci mentionem, quia plus est evidentia vel, ut alii dicunt, repraesentatio quam perspicuitas, et illud patet, hoc se quodam modo ostendit, inter ornamenta ponamus.
8.3.62Üzerinde konuştuğumuz şeyleri ortaya koymak ve görülüyormuş gibi dile getirmek büyük bir fazilettir. Çünkü konuşma yalnız kulaklara kadar etki ediyorsa ve yargıç incelediği şeylerin kendisine anlatıldığına inanıyor, ama zihninin gözlerine canlandırılıp gösterildiğine inanmıyorsa, konuşma yeterince iş görmez ve gerektiği gibi tam olarak hükmetmez.
magna virtus est res de quibus loquimur dare atque, ut cerni videantur, enuntiare. non enim satis efficit neque, ut debet, plene dominatur oratio, si usque ad aures valet atque ea sibi iudex, de quibus cognoscit, narrari credit, non exprimi et oculis mentis ostendi.
8.3.63Ama canlılık birçok biçimde anlaşıldığından, onu bazılarının gösteriş için sayısını artırdığı bütün parçacıklarına ayırmayacağım; yalnız en gerekli olanlara değineceğim. Bir tür vardır ki orada şeylerin bütün görüntüsü bir bakıma kelimelerle resmedilir: "Hemen ikisi de parmaklarının ucunda dikilip durdu" ve dövüşe giren yumrukçuların görünüşünü bize, seyircilere bile daha açık görünemeyeceği biçimde gösteren öbür dizeler.
sed quoniam pluribus modis accipi solet non equidem in omnes eam particulas secabo, quarum ambitiose a quibusdam numerus augetur, sed maxime necessarias attingam. est igitur unum genus, quo tota rerum imago quodammodo verbis depingitur: constitit in digitos extemplo arrectus uterque et cetera, quae nobis illam pugilum congredientium faciem ita ostendunt, ut non clarior futura fuerit spectantibus.
8.3.64Bu türde de, öbür türlerde olduğu gibi, en çok Cicero öne çıkar. Verres'e karşı yazdığı şu sözleri okuyunca, şeylerin görüntülerini tasavvur etmekten o kadar uzak biri var mıdır ki yalnız kişilerin kendilerini, yeri ve kılığı gördüğünü sanmasın, söylenmemiş bazı şeyleri de kendisi eklemesin: "Roma halkının praetoru sandaletleriyle, mor bir pelerin ve topuklarına kadar inen bir tunikayla, bir kadıncağıza yaslanarak kıyıda durdu"?
plurimum in hoc genere sicut in ceteris eminet Cicero. an quisquam tam procul a concipiendis imaginibus rerum abest, ut non, cum illa in Verrem legit, stetit soleatus praetor populi Romani cum pallio purpureo tunicaque talari muliercula nixus in litore, non solum ipsos intueri videatur et locum et habitum, sed quaedam etiam ex iis, quae dicta non sunt, sibi ipse adstruat?
8.3.65Ben kendi payıma yüzü, gözleri, ikisinin çirkin cilvelerini, orada bulunanların sessiz tiksintisini ve ürkek utancını gördüğümü sanıyorum.
ego certe mihi cernere videor et vultum et oculos et deformes utriusque blanditias et eorum qui aderant tacitam aversationem ac timidam verecundiam.
8.3.66Kimi zaman da canlandırmaya çalıştığımız görünüş birçok ayrıntıdan oluşur; aynı yazarın (çünkü süslemenin bütün faziletlerine örnek olarak o tek başına yeter) bir sefahat ziyafetini anlatışında olduğu gibi: "Kimilerinin içeri girdiğini, kimilerinin dışarı çıktığını, bazılarının şaraptan sendelediğini, bazılarının dünkü içkiden esnediğini görür gibiydim. Yer pisti, şarapla çamurlanmış, solmuş çelenklerle ve balık kılçıklarıyla kaplıydı."
interim ex pluribus efficitur illa quam conamur exprimere facies, ut est apud eundem (namque ad omnium ornandi virtutum exemplum vel unus sufficit) in descriptione convivii luxuriosi: videbar videre alios intrantes, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes, quosdam hesterna ex potatione oscitantes. humus erat immunda, lutulenta vino, coronis languidulis et spinis cooperta piscium.
8.3.67İçeri giren biri bundan fazla ne görürdü? Ele geçirilen şehirlere duyulan acıma da böyle artar. Çünkü şehrin alındığını söyleyen kişi şüphesiz böyle bir talihin içerdiği her şeyi kapsar; ama bu kısa, haber gibi söz duygulara pek nüfuz etmez.
quid plus videret qui intrasset? sic et urbium captarum crescit miseratio. sine dubio enim, qui dicit expugnatam esse civitatem, complectitur omnia quaecunque talis fortuna recipit, sed in adfectus minus penetrat brevis hic velut nuntius.
8.3.68Ama tek bir kelimenin içine kapanmış olanları açarsan, evlere ve tapınaklara yayılan alevler, çöken çatıların gürültüsü, çeşitli çığlıklardan doğan tek bir uğultu, kimilerinin şaşkın kaçışı, kimilerinin yakınlarına son kez sarılıp kalışı, çocukların ve kadınların ağlayışı, kaderin ne yazık ki o güne kadar sağ bıraktığı yaşlılar görünecektir;
at si aperias haec, quae verbo uno inclusa erant, apparebunt effusae per domus ac templa flammae et ruentium tectorum fragor et ex diversis clamoribus unus quidam sonus, aliorum fuga incerta, alii extremo complexu suorum cohaerentes et infantium feminarumque ploratus et male usque in illum diem servati fato senes;
8.3.69sonra kutsal ve kutsal olmayan her şeyin yağmalanması, ganimet taşıyanların ve yeni ganimet için geri dönenlerin koşuşturması, her biri kendi yağmacısının önüne katılmış zincirli tutsaklar, çocuğunu elinde tutmaya çalışan anne ve kazancın daha büyük olduğu yerde galipler arasındaki kavga görünecektir. Çünkü bütün bunları,
tum illa profanorum sacrorumque direptio, efferentium praedas repetentiumque discursus et acti ante suum quisque praedonem catenati et conata retinere infantem suum mater et, sicubi maius lucrum est, pugna inter victores. licet enim haec omnia,
8.3.70dediğim gibi, "yıkım" kelimesi kapsasa da, bütünü söylemek her şeyi söylemekten azdır. Bunları açıkça göz önüne getirmeyi, gerçeğe benzer olurlarsa başaracağız; olagelen her şeyi uydurarak eklemek de serbest olacaktır. Aynı açıklık eşlik eden durumlardan da doğar: "Soğuk bir ürperti sarsıyor uzuvlarımı, / korkudan donup pıhtılaşıyor kanım" ve "titreyen anneler çocuklarını göğüslerine bastırdılar". Bana kalırsa bu en yüce
ut dixi, complectatur eversio, minus est tamen totum dicere quam omnia. consequemur autem, ut manifesta sint, si fuerint veri similia; et licebit etiam falso adfingere quidquid fieri solet. continget eadem claritas etiam ex accidentibus: mihi frigidus horror membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. et et trepidae mares pressere ad pectora natos. Atque huius summae, iudicio quidem meo,
8.3.71faziletin yolu en kolay olandır: Tabiata bakalım, onu izleyelim. Bütün belagat hayatın işleriyle ilgilidir; herkes duyduğunu kendine bağlar ve gönüller en kolay tanıdıkları şeyi kabul eder.
virtutis facillima est via. naturam intueamur, hanc sequamur. omnis eloquentia circa opera vitae est, ad se refert quisque quae audit, et id facillime accipiunt animi, quod agnoscunt.
8.3.72Şeylere ışık getirmek için benzetmeler de pek güzel bulunmuştur. Bunların bir kısmı kanıt olsun diye deliller arasına konur, bir kısmı da şeylerin görüntüsünü canlandırmak için kurulur; bu yere özgü olan da budur: "sonra kara bir siste yağmacı kurtlar gibi" ve "kıyıların çevresinde, balıklı kayaların çevresinde / suların hemen üstünden alçaktan uçan bir kuşa benzer." Bu türde özellikle şuna dikkat etmek gerekir:
praeclare vero ad inferendam rebus lucem repertae sunt similitudines; quarum aliae sunt, quae probationis gratia inter argumenta ponuntur, aliae ad exprimendam rerum imaginem compositae, quod est huius loci proprium: inde lupi ceu raptores atra in nebula. et avi similis, quae circum litora, circum piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. Quo in genere id est praecipue custodiendum,
8.3.73Benzetme için aldığımız şey ne karanlık ne de bilinmeyen bir şey olsun. Çünkü başka bir şeyi aydınlatmak için alınan şey, aydınlattığı şeyden daha açık olmalıdır. Şairlere bu tür örneklere elbette izin verelim: "Apollon kışın Lykia'yı ve Ksanthos'un akıntılarını bırakıp / anasının adası Delos'u ziyarete gittiğinde nasılsa…" Ama açık şeyleri gizli şeylerle göstermek hatibe aynı ölçüde yakışmaz.
ne id, quod similitudinis gratia adscivimus, aut obscurum sit aut ignotum. debet enim, quod illustrandae alterius rei gratia assumitur, ipsum esse clarius eo quod illuminat. quare poetis quidem permittamus sane eiusmodi exempla: qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta deserit aut Delum maternam invisit Apollo. Non idem oratorem decebit, ut occultis aperta demonstret.
8.3.74Ama deliller bahsinde söz ettiğimiz benzetme türü de konuşmayı süsler ve onu yüce, çiçekli, hoş ve hayranlık uyandırıcı kılar. Çünkü bir benzetme ne kadar uzaktan getirilirse o kadar yenilik getirir ve o kadar beklenmedik olur.
sed illud quoque, de quo in argumentis diximus, similitudinis genus ornat orationem facitque sublimem, floridam, iucundam, mirabilem. nam quo quaeque longius petita est, hoc plus adfert novitatis atque inexspectata magis est.
8.3.75Şunlar gündelik görünür ve yalnız inandırıcılık kazanmaya yarar: "Toprak işlenerek nasıl daha iyi ve daha verimli olursa, ruh da terbiyeyle öyle olur" ve "Hekimler hastalıkla bedene yabancılaşmış uzuvları nasıl kesip atarsa, çirkin ve zararlı insanlar da, bize kan bağıyla bağlı olsalar bile, öyle kesilip atılmalıdır." Archias savunmasındaki şu benzetme ise daha yücedir: "Kayalar ve ıssız yerler sese cevap verir, vahşi hayvanlar çoğu zaman şarkıyla yumuşar ve durur" ve devamı.
illa vulgaria videntur et utilia tantum ad conciliandam fidem: ut terram cultu, sic animum disciplinis meliorem uberioremque fieri, et Vt medici abalienata morbis membra praecidant, ita turpes ac perniciosos, etiamsi nobis sanguine cohaereant, amputandos. iam sublimius illud pro Archia; saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistunt et cetera.
8.3.76Bu tür bazılarınca, en çok deklamasyonun serbestliği yüzünden bozulmuştur. Çünkü hem yanlış benzetmeler kullanırlar hem de onları, benzer görünmesini istedikleri şeylere uygulamazlar. Ben gençken her yerde dillerden düşmeyen şu sözlerde ikisi de vardır: "Büyük ırmakların kaynaklarında gemiyle dolaşılabilir" ve "Daha soylu bir ağacın fidanı hemen meyveyle birlikte gelir."
quod quidem genus a quibusdam declamatoria maxime licentia corruptum est. nam et falsis utuntur nec illa iis, quibus similia videri volunt, applicant. quorum utrumque in his est, quae me iuvene ubique cantari solebant, magnorum fluminum navigabiles fontes sunt, et generosioris arboris statim planta cum fructu est.
8.3.77Her benzetmede (parabolē) ya benzetme önce gelir ve şey onu izler, ya da şey önce gelir ve benzetme onu izler. Ama benzetme kimi zaman serbest ve ayrı durur; kimi zaman da, ki bu açık ara en iyisidir, görüntüsü olduğu şeyle bağlanır ve karşılaştırmanın iki yanı birbirine karşılık verir. Bunu antapodosis denen karşılık verme sağlar.
in omni autem parabole aut praecedit similitudo, res sequitur, aut praecedit res et similitudo sequitur. sed interim libera et separata est; interim, quod longe optimum est, cum re, cuius est imago, connectitur, collatione invicem respondente, quod facit redditio contraria, quae ἀνταπόδοσις dicitur.
8.3.78Az önce söz ettiğim benzetme önce gelir: "sonra kara bir siste yağmacı kurtlar gibi". Georgica'nın birinci kitabında ise iç ve dış savaşlar üzerine uzun bir yakınmadan sonra benzetme ardından gelir: "Nasıl dört atlı arabalar başlangıç kapılarından fırlayınca / pistte hızlarını artırır, sürücü dizginleri boşuna gererek / atlarla sürüklenir, araba da dizgin dinlemezse…" Ama bunlar karşılık vermesizdir.
praecedit similitudo illa, cuius modo feci mentionem: inde lupi ceu raptores atra in nebula. Sequitur in primo Georgicon post longam de bellis civilibus atque externis conquestionem: ut , cum carceribus sese effudere quadrigae, addunt in spatia; et frustra retinacula tendens fertur equis auriga, neque audit currus habenas. Sed hae sunt sine antapodosi.
8.3.79Karşılık verme ise karşılaştırdığı iki şeyi de deyim yerindeyse göz önüne koyar ve birlikte gösterir. Bunun Vergilius'ta pek çok güzel örneğini buluyorum, ama hatiplere ait örnekleri kullanmak daha iyi. Cicero Murena savunmasında şöyle der: "Yunan sanatçıları arasında kithara eşliğinde şarkı söyleyemeyenlerin flüt eşliğinde şarkıcı olduklarını söyledikleri gibi, bizde de hatip olamayanların hukuk çalışmasına yöneldiğini görüyoruz."
redditio autem illa rem utramque, quam comparat, velut subiicit oculis et pariter ostendit. cuius praeclara apud Vergilium multa reperio exempla, sed oratoriis potius utendum est. dicit Cicero pro Murena, ut aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse, qui citharoedi fieri non potuerint, sic apud nos videmus, qui oratores evadere non potuerint, eos ad iuris studium devenire.
8.3.80Aynı konuşmadaki şu benzetme ise neredeyse şiirsel bir soluk taşır, ama yine de kendi karşılık vermesiyle birliktedir; bu da süse daha uygundur: "Nasıl fırtınalar çoğu zaman gökyüzünün belli bir işaretiyle kopar, çoğu zaman da beklenmedik biçimde, belli bir sebebi olmadan, karanlık bir sebeple kışkırtılırsa, halk seçimlerinin bu fırtınasında da çoğu zaman hangi işaretle koptuğunu anlarsın, çoğu zaman da o kadar karanlıktır ki sebepsiz kopmuş gibi görünür." Kısa benzetmeler de vardır:
illud pro eodem iam paene poetico spiritu, sed tamen cum sua redditione, quod est ad ornatum accommodatius: nam ut tempestates saepe certo aliquo caeli signo commoventur, saepe improvisae nulla ex certa ratione obscura aliqua ex causa concitantur, sic in hac comitiorum tempestate populari saepe intelligas, quo signo commota sit, saepe ita obscura est, ut sine causa excitata videatur. sunt et illae breves,
8.3.81"vahşi hayvanlar gibi ormanlarda dolaşarak" ve Cicero'nun Clodius'a karşı söylediği şu söz: "O mahkemeden, yangından kaçar gibi çırılçıplak kaçtı." Bunlara benzer şeyler herkesin aklına gündelik konuşmadan da gelebilir. Bunun altında, şeyi yalnız açıkça değil, kısa ve hızlı biçimde de göz önüne koyma fazileti yatar.
vagi per siluas ritu ferarum, et illud Ciceronis in Clodium, quo ex iudicio velut ex incendio nudus effugit. quibus similia possunt cuicunque etiam ex cotidiano sermone succurrere. huic subiacet virtus non solum aperte ponendi rem ante oculos, sed circumcise atque velociter.
8.3.82Eksiksiz kısalık haklı olarak övülür; ama yalnız gerekeni söylediğinde (buna brakhylogia derler, figürler arasında ele alınacaktır) daha az şey sağlar. Birçok şeyi az sözle kapsadığımızda ise en güzelidir; Sallustius'un şu sözü gibi: "Mithridates, iri gövdeli, ona göre silahlanmış." Bunu kötü taklit edenleri karanlık izler.
ac merito laudatur brevitas integra; sed ea minus praestat, quotiens nihil dicit, nisi quod necesse est ( βραχυλογίαν vocant, quae reddetur inter schemata), est vero pulcherrima, cum plura paucis complectimur, quale Sallustii est, Mithridates corpore ingenti, perinde armatus. hoc male imitantes sequitur obscuritas.
8.3.83Söz ettiğim fazilete komşu, ama ondan daha geniş bir fazilet de vurgudur (emphasis); kelimelerin kendi başlarına açıkladığından daha derin bir anlam sunar. İki türü vardır: Biri söylediğinden fazlasını anlatır, öbürü söylemediği şeyi de anlatır.
vicina praedictae sed amplior virtus est ἔμφασις, altiorem praebens intellectum quam quem verba per se ipsa declarant. eius duae sunt species, altera, quae plus significat quam dicit, altera, quae etiam id quod non dicit.
8.3.84Birincisi Homeros'ta vardır: Menelaos Yunanların ata "indiklerini" söylediğinde, tek bir kelimeyle atın büyüklüğünü gösterir. Vergilius'ta da vardır: "sarkıtılmış bir halattan kayarak"; bununla da yükseklik gösterilmiştir. Aynı şair Kyklops'un mağara boyunca "yattığını" söylediğinde o devasa gövdeyi yerin genişliğiyle ölçmüştür.
prior est et apud Homerum, cum Menelaus Graios in equum descendisse ait (nam verbo uno magnitudinem eius ostendit), et apud Vergilium, demissum lapsi per funem; nam sic quoque altitudo demonstrata est. idem , Cyclopa cum iacuisse dixit per antrum, prodigiosum illud corpus spatio loci mensus est.
8.3.85İkincisi tamamen bastırılmış ya da yarıda kesilmiş bir sözdedir. Söz bastırılır; Cicero'nun Ligarius savunmasında yaptığı gibi: "Bu kadar büyük talihin içinde, kendi gücünle, evet kendi gücünle taşıdığın bu kadar büyük iyilik olmasaydı… Ne söylediğimi biliyorum." Çünkü bizim yine de anladığımız şeyi, onu zalimliğe iten insanların eksik olmadığını söylemedi. Söz aposiōpēsis'le [yarıda kesme] kesilir; bu bir figür olduğundan yeri gelince ele alınacaktır.
sequens positum in voce aut omnino suppressa aut etiam abscisa. supprimitur vox, ut fecit pro Ligario Cicero: quodsi in hac tanta fortuna bonitas tanta non esset, quam tu per te, per te inquam, obtines: intelligo, quid loquar. tacuit enim illud, quod nihilominus accipimus, non deesse homines, qui ad crudelitatem eum impellant. absciditur per ἀποσιώπησιν quae, quoniam est figura, reddetur suo loco.
8.3.86Gündelik sözlerde de vurgu vardır: "Erkek olmak gerekir", "O da bir insandır", "Yaşamak gerekir." Tabiat çoğu zaman sanata bu kadar benzer. Ama belagat için üzerinde konuştuğu şeyleri açık ve canlı biçimde göstermek yetmez; konuşmayı işlemenin çok çeşitli biçimleri vardır.
est in vulgaribus quoque verbis emphasis: virum esse oportet, et homo est ille, et vivendum est. adeo similis est arti plerumque natura. non tamen satis eloquentiae est, ea, de quibus dicat, clare atque evidenter ostendere; sed sunt multi ac varii excolendae orationis modi.
8.3.87Çünkü o basit ve özentisiz sadeliğin (apheleia) kendisinin de, kadınlarda da sevilen türden temiz bir süsü vardır; asıl anlama ve anlamlılığa gösterilen ince bir özenden doğan birtakım zarafetler de vardır. Bir süs bollukla zengindir, bir başkası çiçeklerle neşelidir.
nam ipsa illa ἀφέλεια simplex et inadfectata habet quendam purum, qualis etiam in feminis amatur, ornatum, et sunt quaedam velut e tenui diligentia circa proprietatem significationemque munditiae. alia copia locuples, alia floribus laeta.
8.3.88Gücün tek bir türü yoktur; çünkü kendi türünde yeterince başarılmış her şey güçlüdür. Ama gücün başlıca işleri şunlardır: bir haksızlığı büyütmede ve öbür konularda bir tür yücelik sağlayan deinōsis; görüntüleri tasavvur etmede phantasia; ortaya konan bir işi tamamlar gibi işlemede exergasia; buna eklenen epexergasia, yani aynı kanıtın tekrarı ve fazladan bir yığılma;
virium non unum genus; nam, quidquid in suo genere satis effectum est, valet. praecipua tamen eius opera δείνωσις in exaggeranda indignitate et in ceteris altitudo quaedam, φαντασία in concipiendis visionibus, ἐξεργασία in efficiendo velut opere proposito, cui adiicitur ἐπεξεργασία repetitio probationis eiusdem et cumulus ex abundanti,
8.3.89bunlara komşu olan energeia (çünkü adını eylemden alır); bunun kendine özgü fazileti, söylenen şeylerin boş olmamasıdır. Acı bir şey de vardır, çoğu zaman hakarette bulunur; Cassius'un şu sözü gibi: "Mallarına el koyduğumda, yani sana sövmeyi bilmediğini öğrettiğimde ne yapacaksın?" Keskin bir şey de vardır; Crassus'un şu sözü gibi: "Sen beni senatör saymazken ben seni konsül mü sayayım?" Ama hatibin bütün gücü büyütmekte ve küçültmektedir. Her iki kısmın da aynı sayıda biçimi vardır; bunlardan başlıcalarına değineceğiz, geri kalanlar onlara benzer olacaktır. Bunlar da şeylerde ve kelimelerde bulunur.
ἐνέργεια confinis his (est enim ab agendo dicta) et cuius propria sit virtus non esse, quae dicuntur, otiosa. est et amarum quiddam, quod fere in contumelia est positum, quale Cassii: quid facies, cum in bona tua inuasero, hoc est, cum te docuero nescire maledicere? et acre, ut illud Crassi, ego te consulem putem, cum tu me non putes senatorem? sed vis oratoris omnis in augendo minuendoque consistit. Vtrique parti totidem modi, ex quibus praecipuos attingemus; reliqui similes erunt; sunt autem positi in rebus et verbis.
8.3.90Ama şeylerin bulunuşunun ve yolunun ne olduğunu ele aldık; şimdi üslubun neyi yükselttiğini ya da alçalttığını söylemek gerekiyor.
sed , quae sit rerum inventio ac ratio, tractavimus; nunc, quid elocutio attollat aut deprimat, dicendum.
8.4.14. Bölüm
Büyütmenin ya da küçültmenin ilk türü, şeyin adının kendisindedir: dövülmüş birine "öldürüldü", kötü birine "haydut" dediğimizde; tersine, döven için "dokundu", yaralayan için "incitti" dediğimizde olduğu gibi. İkisinin birden örneği Marcus Caelius savunmasındadır: "Kocasız bir kadın serbestçe, arsız bir kadın şımarıkça, zengin bir kadın savurganca, şehvet düşkünü bir kadın bir fahişe gibi yaşasaydı, onu biraz serbestçe selamlayan birini zinacı mı sayardım?"
prima est igitur amplificandi vel minuendi species in ipso rei nomine: ut cum eum, qui sit caesus, occisum, eum, qui sit improbus, latronem, contraque eum, qui pulsavit, attigisse, qui vulneravit, laesisse dicimus. utriusque pariter exemplum est pro M. Caelio: si vidua libere, proterva petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret, adulterum ego putarem, si qui hanc paulo liberius salutasset?
8.4.2Çünkü hem iffetsiz kadına fahişe demiş, hem de onunla uzun süre ilişkisi olmuş adam için "biraz serbestçe selamlamış" demiştir. Daha güçlü kelimeler, yerlerine konacakları adların kendileriyle yan yana getirilirse bu tür artar ve daha belirgin hâle gelir; Cicero'nun Verres'e karşı söylediği gibi: "Sizin yargınıza bir hırsızı değil bir yağmacıyı, bir zinacıyı değil iffetin zorbasını, bir tapınak soyguncusunu değil kutsal şeylerin ve dinin düşmanını, bir katili değil vatandaşlarımızın ve müttefiklerimizin en zalim celladını getirdik."
nam et impudicam meretricem vocavit, et eum, cui longus cum illa fuerat usus, liberius salutasset. hoc genus increscit ac fit manifestius, si ampliora verba cum ipsis nominibus, pro quibus ea posituri sumus, conferantur: ut Cicero in Verrem, non enim furem sed ereptorem, non adulterum sed expugnatorem pudicitiae, non sacrilegum sed hostem sacrorum religionumque, non sicarium sed crudelissimum carnificem civium sociorumque in vestrum iudicium adduximus.
8.4.3Birinci yolla şeyin büyük olması, bu yolla daha da büyük olması sağlanır. Bununla birlikte büyütmenin başlıca dört türden oluştuğunu görüyorum: artırma, karşılaştırma, çıkarım ve yığma. Artırma, daha aşağıda olan şeyler bile büyük göründüğünde en güçlüsüdür. Ya tek bir basamakla ya da birçok basamakla yapılır ve yalnız en yükseğe değil, bazen bir bakıma en yükseğin de üstüne ulaşır. Bunların hepsine Cicero'nun tek bir örneği yeter:
illo enim modo ut sit multum, hoc etiam plus ut sit efficitur. quattuor tamen maxime generibus video constare amplificationem, incremento, comparatione, ratiocinatione, congerie. incrementum est potentissimum, cum magna videntur etiam quae inferiora sunt. id aut uno gradu fit aut pluribus et pervenit non modo ad summum sed interim quodammodo supra summum. omnibus his sufficit vel unum Ciceronis exemplum:
8.4.4"Bir Roma vatandaşını zincire vurmak bir cürümdür, onu kırbaçlamak bir caniliktir, öldürmek neredeyse baba katilliğidir; ya çarmıha germeye ne diyeyim?" Çünkü adam yalnız kırbaçlanmış olsaydı, daha aşağıda olanın da cürüm olduğunu ortaya koyarak tek bir basamakla yükselmiş olurdu;
facinus est vincire civem Romanum, scelus verberare, prope parricidium necare: quid dicam in crucem tollere? nam et, si tantum verberatus esset, uno gradu increverat, ponendo etiam id esse facinus, quod erat inferius;
8.4.5yalnız öldürülmüş olsaydı, birçok basamakla çıkmış olurdu; ama "öldürmek neredeyse baba katilliğidir" dedikten sonra, ki bunun üstünde hiçbir şey yoktur, "ya çarmıha germeye ne diyeyim?" diye ekledi. Böylece en büyük olanı ele geçirdikten sonra, onun ötesindeki şey için kelimelerin yetmemesi kaçınılmazdı.
et, si tantum occisus esset, per plures gradus ascenderat; cum vero dixerit, prope parricidium necare, supra quod nihil est, adiecit quid dicam in crucem tollere? ita , cum id, quod maximum est, occupasset, necesse erat in eo, quod ultra est, verba deficere.
8.4.6En yükseğin üstüne ekleme başka bir yolla da yapılır; Vergilius'un Lausus için söylediği gibi:
ondan daha güzeli yoktu, Laurentumlu Turnus'un bedeni dışında.
Çünkü "ondan daha güzeli yoktu" en yükseğidir; sonra bunun da üstüne bir şey konmuştur.
fit et aliter supra summum adiectio, ut apud Vergilium de Lauso: quo pulchrior alter non fuit, excepto Laurentis corpore Turni. Summum est enim, quo pulchrior alter non fuit; huic deinde aliquid superpositum.
8.4.7Üçüncü bir yol daha vardır: buna basamaklarla gidilmez; varılan şey en büyükten fazlası değildir, kendisinden büyüğü olmayan şeydir: "Anneni dövdün. Daha fazla ne diyeyim? Anneni dövdün." Çünkü bir şeyi artık artırılamayacak kadar büyük kılmak da bir büyütme türüdür.
tertius quoque est modus, ad quem non per gradus itur et quod non est plus maximo, sed quo nihil maius est; matrem tuam cecidisti. quid dicam amplius? matrem tuam cecidisti. nam et hoc augendi genus est tantum aliquid efficere, ut non possit augeri.
8.4.8Söz, ayrım yapılmadan, bağlamın ve akışın içinde hep öncekinden daha büyük bir şey geldiğinde de büyür; bu daha az göze çarpar, ama bilmem, belki tam da bu yüzden daha etkilidir. Cicero'nun Antonius'un kusması hakkında söylediği gibi: "Hem de Roma halkının toplantısında, kamu işi görürken, süvari komutanıyken!" Her parçanın kendi artışı vardır. Kusmak, toplantıda olmasa bile kendi başına çirkindir; toplantıda, halkın toplantısı olmasa bile; halkın, Roma halkı olmasa bile; hiçbir iş görmüyor olsaydı da, gördüğü iş kamu işi olmasaydı da, süvari komutanı olmasaydı da.
crescit oratio minus aperte, sed nescio an hoc ipso efficacius, cum citra distinctionem in contextu et cursu semper aliquid priore maius insequitur: ut de vomitu in Antonium Cicero, in coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum. singula incrementum habent. per se deforme vel non in coetu vomere, in coetu etiam non populi, populi etiam non Romani vel si nullum negotium ageret, vel si non publicum vel si non magister equitum.
8.4.9Bir başkası bunları birbirinden ayırır ve her basamakta oyalanırdı; Cicero ise yukarıya koşarak çıktı ve en yükseğe tırmanarak değil, bir atılışla ulaştı. Bu büyütme nasıl yukarıya yönelirse, karşılaştırmayla yapılan büyütme de artışını daha küçük şeylerden alır. Çünkü aşağıda olanı büyütmek, yukarıda olanı ister istemez yükseltir; yine aynı adamın aynı yerdeki şu sözü gibi:
sed alius divideret haec et circa singulos gradus moraretur; hic in sublime etiam cucurrit et ad summum non pervenit nisu, sed impetu. verum ut haec amplificatio in superiora tendit, ita, quae fit per comparationem, incrementum ex minoribus petit. augendo enim, quod est infra necesse est extollat id quod supra positum est: ut idem atque in eodem loco,
8.4.10"Bu senin başına bir akşam yemeğinde, o devasa kadehlerinin arasında gelseydi, kim bunu utanç verici saymazdı? Ama Roma halkının toplantısında..." Ve Catilina'ya karşı: "Herkül hakkı için, kölelerim benden, bütün vatandaşlarının senden korktuğu gibi korksalardı, evimi bırakıp gitmem gerektiğini düşünürdüm."
si hoc tibi inter cenam et in illis immanibus poculis tuis accidisset, quis non turpe duceret? in coetu vero populi Romani—. Et in Catilinam: servi mehercules mei si me isto pacto metuerent, ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem.
8.4.11Bazen de benzer bir örnek ortaya konarak, bizim büyütmemiz gereken şeyin daha büyük görünmesi sağlanmalıdır. Yine Cicero, Cluentius savunmasında, Milesoslu bir kadının ikinci derece mirasçılardan çocuğunu düşürmek için para aldığını anlattıktan sonra şöyle der: "Oppianicus aynı haksızlıkta ne kadar daha ağır bir cezayı hak eder! Çünkü o kadın kendi bedenine zor kullanırken kendine eziyet etti; bu adam ise aynı şeyi başkasının bedenine zor kullanarak ve eziyet ederek yaptı."
interim proposito velut simili exemplo efficiendum est, ut sit maius id quod a nobis exaggerandum est: ut idem pro Cluentio, cum exposuisset, Milesiam quandam a secundis heredibus pro abortu pecuniam accepisse, quanto est, inquit, Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus? siquidem illa, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit; hic autem idem illud effecit per alieni corporis vim atque cruciatum.
8.4.12Kimse bunu, delillerde daha büyük şeylerin daha küçüklerden çıkarıldığı yere benzese de, onunla aynı şey sanmasın. Çünkü orada kanıt, burada büyütme aranır; Oppianicus örneğinde bu karşılaştırmayla onun kötü bir şey yaptığı değil, daha kötüsünü yaptığı gösterilmek istenir. Yine de ayrı şeyler olsalar da aralarında bir komşuluk vardır. Bu yüzden orada kullandığım örneği burada da tekrarlayacağım, ama aynı amaçla değil.
nec putet quisquam hoc, quanquam est simile illi ex argumentis loco, quo maiora ex minoribus colliguntur, idem esse. illic enim probatio petitur, hic amplificatio; sicut in Oppianico non id agitur hac comparatione, ut ille male fecerit sed ut peius. est tamen quanquam diversarum rerum quaedam vicinia. repetam itaque hic quoque idem quo sum illic usus exemplum, sed non in eundem usum.
8.4.13Çünkü burada göstermem gereken şu: büyütmek için yalnız bütünler bütünlerle değil, parçalar da parçalarla karşılaştırılır. Şu yerde olduğu gibi: "En şerefli adam, baş rahip Publius Scipio, devletin düzenini ancak biraz sarsan Tiberius Gracchus'u özel bir kişi olarak öldürdü de, dünyayı katliam ve yangınla yakıp yıkmak isteyen Catilina'ya biz konsüller katlanacak mıyız?"
nam hoc mihi ostendendum est, augendi gratia non tota modo totis, sed etiam partes partibus comparari: sicut hoc loco, an vero vir amplissimus P. Scipio, pontifex maximus, Ti. Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: Catilinam orbem terrae caede atque incendio vastare cupientem nos consules perferemus?
8.4.14Burada Catilina Gracchus'la, devletin düzeni dünyayla, biraz sarsmak katliamla, yangınla ve yakıp yıkmakla, özel kişi de konsüllerle karşılaştırılır; bunları genişletmek isteyene her biri dolu dolu bir konu sunar.
hic et Catilina Graccho et status rei publicae orbi terrarum et mediocris labefactatio caedi et incendiis et vastationi et privatus consulibus comparatur; quae si quis dilatare velit, plenos singula locos habent.
8.4.15Çıkarımla yapıldığını söylediğim büyütmeleri yeterince uygun bir kelimeyle adlandırıp adlandırmadığıma sonra bakarız. Bu konuda pek kaygılı değilim; yeter ki şeyin kendisi öğrenmek isteyenlere açık olsun. Yine de adı seçerken şunu göz önünde tuttum: bu büyütme bir yerde konur, başka bir yerde etkisini gösterir; bir şey büyütülür ki başka bir şey artsın, ve oradan, yükseltmek istediğimiz şeye akıl yürütmeyle varılır.
quas dixi per ratiocinationem fieri amplificationes, viderimus an satis proprio verbo significaverim. nec sum in hoc sollicitus, dum res ipsa volentibus discere appareat. hoc sum tamen secutus, quod haec amplificatio alibi posita est alibi valet; ut aliud crescat aliud augetur, inde ad id, quod extolli volumus, ratione ducitur.
8.4.16Cicero, Antonius'u şarap içmek ve kusmakla suçlayacakken "Sen," diyor, "o boğazınla, o böğürlerinle, bütün bedeninin o gladyatör sağlamlığıyla..." Boğazın ve böğürlerin sarhoşlukla ne ilgisi var? Hiç de boş değildirler; çünkü bunlara bakarak, o adamın Hippias'ın düğününde ne kadar şarap yuvarladığını ölçebiliriz: bedeninin o gladyatör sağlamlığıyla bile taşıyıp sindiremeyeceği kadar. Demek ki bir şeyden başka bir şey çıkarılıyorsa, "çıkarım" adı ne uygunsuzdur ne de alışılmamış; nitekim aynı sebeple meseleler arasında da bir çıkarım meselesi sayarız.
obiecturus Antonio Cicero merum et vomitum, tu , inquit, istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate. quid fauces et latera ad ebrietatem? minime sunt otiosa; nam respicientes ad haec possumus aestimare, quantum ille vini in Hippiae nuptiis exhauserit, quod ferre et concoquere non posset illa corporis gladiatoria firmitate. ergo , si ex alio colligitur aliud, nec improprium nec inusitatum nomen est ratiocinationis, ut quod ex eadem causa inter status quoque habeamus.
8.4.17Büyütme sonra gelenlerden de çıkarılır: içeriden fışkıran şarabın gücü öyleydi ki kusmayı ne tesadüfe ne de isteğe bıraktı, onu hiç yakışmayacak bir yerde zorunlu kıldı; yemek de, bazen olduğu gibi taze hâlde geri çıkmadı, ertesi güne kadar taşıp durdu.
sic et ex insequentibus amplificatio ducitur, siquidem tanta vis fuit vini erumpentis, ut non casum adferret aut voluntatem sed necessitatem, ubi minime deceret, vomendi, et cibus non recens, ut accidere interim solet, redderetur, sed usque in posterum diem redundaret.
8.4.18Önce gelenler de aynı işi görür. Çünkü Aiolos, Iuno'nun ricası üzerine
mızrağını çevirip oyuk dağın böğrüne vurdu; rüzgârlar da sanki bir ordu olmuşçasına saldırdılar
dendiğinde, fırtınanın ne kadar büyük olacağı belli olur.
idem hoc praestant, quae antecesserunt. nam cum Aeolus a Iunone rogatus cavum conversa cuspide montem impulit in latus, ac venti velut agmine facto ruunt, apparet, quanta sit futura tempestas.
8.4.19Peki ya en korkunç şeyleri en büyük öfkeyi uyandıracak noktaya kadar yükselttikten sonra, arkadan gelecekler daha ağır görünsün diye onları bilerek hafifletmemiz? Cicero bunu şunları söylerken yapmıştır: "Bu sanık söz konusu olunca bunlar hafif şeylerdir. Çok ünlü bir şehrin donanma komutanı kırbaç korkusundan parayla kurtuldu: insanlık hâli. Bir başkası başı baltayla vurulmasın diye para verdi: alışılmış bir şey."
quid? cum res atrocissimas quasque in summam ipsi extulimus invidiam elevamus consulto, quo graviora videantur quae secutura sunt, ut a Cicerone factum est, cum illa diceret, levia sunt haec in hoc reo. metum virgarum nauarchus nobilissimae ciuitatis pretio redemit: humanum est. alias , ne securi feriretur, pecuniam dedi: usitatum est.
8.4.20Burada, dinleyiciler arkadan getirilen şeyin ne kadar büyük olduğunu, onun yanında bunların insanca ve olağan göründüğünü fark ederek çıkarsınlar diye bir çıkarım kullanmamış mıdır? Bir şey başka bir şeyle de böyle büyütülür: Hannibal'in savaştaki övgüleriyle Scipio'nun yiğitliği yüceltildiğinde, Gaius Caesar'ın şanı daha büyük olsun diye Galyalıların ve Germenlerin cesaretine hayran kaldığımızda olduğu gibi.
nonne usus est ratiocinatione, qua colligerent audientes, quantum illud esset quod inferebatur, cui comparata haec viderentur humana atque usitata? sic quoque solet ex alio aliud augeri: ut cum Hannibalis bellicis laudibus ampliatur virtus Scipionis, et fortitudinem Gallorum Germanorumque miramur, quo sit maior C. Caesaris gloria.
8.4.21Bir şeyi, o şey için söylenmiş gibi görünmeyen başka bir şeye bağlamaktan doğan bir büyütme türü de vardır. Troya'nın ileri gelenleri, Helena'nın güzelliği uğruna Yunanların ve Troyalıların bunca uzun bir süre bunca kötülüğe katlanmasını yakışıksız bulmazlar: o hâlde o güzelliği nasıl düşünmeliyiz? Çünkü bunu onu kaçıran Paris söylemiyor, bir delikanlı ya da halktan biri de değil; yaşlılar, en basiretli kişiler, Priamos'un yanında oturanlar söylüyor.
illud quoque est ex relatione ad aliquid, quod non eius rei gratia dictum videtur, amplificationis genus. non putant indignum Troiani principes, Graios Troianosque propter Helenae speciem tot mala tanto temporis spatio sustinere: quaenam igitur illa forma credenda est? non enim hoc dicit Paris, qui rapuit, non aliquis iuvenis aut unus e vulgo, sed senes et prudentissimi et Priamo assidentes.
8.4.22Üstelik on yıllık savaşla tükenmiş, bunca çocuğunu yitirmiş, en büyük tehlike kapıya dayanmışken, bunca gözyaşının kaynağı olan o yüzden nefret etmesi ve tiksinmesi gereken kral da bu sözleri dinler, ona "kızım" diyerek yanına oturtur, onu mazur görür, hatta başına gelen kötülüklerin sebebinin o olmadığını söyler.
verum et ipse rex decennii bello exhaustus, amissis tot liberis, imminente summo discrimine, cui faciem illam, ex qua tot lacrimarum origo fluxisset, invisam atque abominandam esse oportebat, et audit haec et eam filiam appellans iuxta se locat et excusat etiam atque sibi esse malorum causam negat.
8.4.23Platon da bana kalırsa Şölen'de, Alkibiades'in Sokrates'ten neye maruz kalmak istediğini kendi ağzıyla itiraf ettiğini anlatırken bunu onu kınamak için değil, Sokrates'in yenilmez nefis hâkimiyetini göstermek için aktarmıştır: en güzel delikanlının böylesine kendini sunan isteği bile onu baştan çıkaramamıştı.
nec mihi videtur in Symposio Plato, cum Alcibiadem confitentem de se, quid a Socrate pati voluerit, narrat, ut illum culparet, haec tradidisse, sed ut Socratis invictam continentiam ostenderet, quae corrumpi speciosissimi hominis tam obvia voluntate non posset.
8.4.24Hatta o kahramanların büyüklüğünü kullandıkları donatımdan da ölçebiliriz. Aias'ın kalkanı ve Akhilleus'un Pelion mızrağı bunun içindir. Vergilius bu imkânı Kyklops'ta çok güzel kullanmıştır. Çünkü
elini kesik bir çam gövdesinin yönettiği
bir bedeni zihnimde nasıl tasarlayayım? Ya şu?
quin ex instrumento quoque heroum illorum magnitudo aestimanda nobis datur. huc pertinet clipeus Aiacis et Pelias Achillis. qua virtute egregie est usus in Cyclope Vergilius. nam quod illud corpus mente concipiam, cuius trunca manum pinus regit? Quid?
8.4.25İki kişinin omuz omuza verip ancak taşıyabildiği çok katlı zırhı giyip
dağılmış Troyalıları koşarak önüne katan
Demoleos ne kadar iriydi? Ya Marcus Tullius? Marcus Antonius'un sefahati hakkında, şu sözle gösterdiği kadarını uydurabilir miydi bile: "Kölelerin odalarında, Gnaeus Pompeius'un erguvan örtüleriyle döşenmiş yataklar görürdünüz"? Erguvan örtüler, hem de Gnaeus Pompeius'un örtüleri, kölelerin odalarında kölelerin altında eskiyor: bundan öte bir şey söylenemez; yine de efendide bunun sonsuz kat fazlasını düşünmek kaçınılmazdır.
cum vix loricam duo multiplicem connixi humeris ferunt, quantus Demoleos, qui indutus ea cursu palantes Troas agebat? Quid? M. Tullius de M. Antonii luxuria tantum fingere saltem potuisset, quantum ostendit dicendo, conchyliatis Cn. Pompeii peristromatis servorum in cellis stratos lectos videres? conchyliata peristromata et Cn. Pompeii terunt servi in cellis: nihil dici potest ultra, et necesse est tamen infinito plus in domino cogitare.
8.4.26Bu, emphasis [vurgu] denen şeye benzer; ama vurgu kelimeden, bu ise şeyden tahmin yürütür ve şey kelimelerden ne kadar sağlamsa o kadar etkilidir. Aynı şeyi anlatan kelimelerin ve düşüncelerin yığılması da büyütmeye katılabilir. Çünkü basamak basamak çıkmasalar da bir tür yığın hâlinde yükselirler:
est hoc simile illi, quod ἔμφασις dicitur; sed illa ex verbo, hoc ex re coniecturam facit tantoque plus valet, quanto res ipsa verbis est firmior. potest adscribi amplificationi congeries quoque verborum ac sententiarum idem significantium. nam , etiamsi non per gradus ascendant, tamen velut acervo quodam adlevantur:
8.4.27"Tubero, Pharsalos'ta savaş hattında çekilmiş o kılıcın ne yapıyordu? O kılıcın ucu kimin böğrünü arıyordu? Silahların ne hissediyordu? Zihnin, gözlerin, ellerin, ruhunun ateşi neyi hedefliyordu? Ne istiyordun? Neyi diliyordun?" Bu, synathroismos [toplama] dedikleri figüre benzer; ama orada birçok şey yığılır, burada tek bir şey çoğaltılır. Bu yığma, kelimelerin hepsi gittikçe daha yükseğe kalktığında büyür de: "Zindanın kapıcısı, valinin celladı, müttefiklerin ve Roma vatandaşlarının ölümü ve dehşeti, lictor Sextius oradaydı." Küçültmenin yolu da hemen hemen aynıdır; çünkü inen basamaklar çıkanlar kadardır. Bu yüzden tek bir örnekle, Cicero'nun Rullus'un konuşması hakkında şunu söylediği yerle yetineceğim: "Yine de yakınında duran birkaç kişi, onun toprak kanunu hakkında bir şey söylemek istediğinden şüpheleniyordu." Bunu anlaşılırlığa bağlarsan küçültmedir, belirsizliğe bağlarsan artırma.
quid enim tuus ille, Tubero, destrictus in acie Pharsalica gladius agebat? cuius latus ille mucro petebat? qui sensus erat armorum tuorum? quae tua mens, oculi, manus, ardor animi? quid cupiebas? quid optabas? Simile est hoc figurae, quam συναθροισμόν vocant; sed illic plurium rerum est congeries, hic unius multiplicatio. haec etiam crescere solet verbis omnibus altius atque altius insurgentibus: aderat ianitor carceris, carnifex praetoris, mors terrorque sociorum et civium Romanorum, lictor Sextius. 28 Eadem fere est ratio minuendi. nam totidem sunt ascendentibus quot descendentibus gradus. ideoque uno ergo exemplo contentus eius loci, quo Cicero de oratione Rulli haec dicit: pauci tamen qui proximi adstiterant, nescio quid illum de lege agraria voluisse dicere suspicabantur. quod si ad intellectum referas, minutio est, si ad obscuritatem, incrementum.
8.4.29Bazılarına abartmanın (hyperbolē) da bir büyütme türü gibi görünebileceğini biliyorum; çünkü o da iki yönde işler. Ama mecazların alanına girdiği için ertelenmelidir. Söyleyiş yolu ötekilerden ayrı olmasaydı, mecazları hemen bunun arkasından eklerdim. Şimdi neredeyse herkesin paylaştığı bu isteği kısaca yerine getirelim ve çoğu kişinin sözün başlıca, hatta neredeyse tek süsü saydığı şeyi atlamayalım.
scio posse videri quibusdam speciem amplificationis hyperbolen quoque, nam et haec in utramque partem valet; sed quia excedit hoc nomen in tropos, differenda est. quos continuo subiungerem, nisi esset a ceteris separata ratio dicendi, . Demus ergo breviter hoc desiderio iam paene publico, ne omittamus eum, quem plerique praecipuum ac paene solum putant orationis ornatum.
8.5.15. Bölüm
Eskiler, ruhlarında hissettikleri şeye sententia [düşünce] dediler. Bu kullanım hatiplerde çok sık görülür, gündelik dilde de bazı kalıntıları vardır: yemin edecekken "gönlümden geçtiği gibi" (ex animi mei sententia), tebrik ederken de "dilediğimiz gibi oldu" (ex sententia) deriz. Yine de düşündüklerine sensa diyerek de sık sık konuşmuşlardır; çünkü sensus bedenin duyuları gibi görünüyordu.
sententiam veteres, quod animo sensissent, vocaverunt. id cum est apud oratores frequentissimum, tum etiam in usu cotidiano quasdam reliquias habet; nam et iuraturi ex animo nostri sententia et gratulantes ex sententia dicimus. non raro tamen et sic locuti sunt, ut sensa sua dicerent; nam sensus corporis videbantur.
8.5.2Ama artık zihinde tasarlanan şeylere sensus [düşünce], sözün parıltılarına, özellikle de cümle sonlarına yerleştirilmiş olanlara sententia demek âdet oldu. Eskiler arasında daha az yaygın olan bu vecizeler, bizim zamanımızda ölçü tanımıyor. Bu yüzden türleri ve kullanımları hakkında birkaç şey söylemem gerektiğini düşünüyorum. En eskileri,
sed consuetudo iam tenuit, ut mente concepta sensus vocaremus, lumina autem praecipueque in clausulis posita sententias; quae minus celebratae apud antiquos nostris temporibus modo carent. ideoque mihi et de generibus earum et de usu arbitror pauca dicenda. antiquissimae sunt,
8.5.3hepsinin adı aynı olsa da, asıl anlamıyla sententia denenlerdir; Yunanlar bunlara gnōmē derler. İki ad da bunların öğütlere ya da hükümlere benzemesinden gelir. Vecize, dava bağlamının dışında da övgüye değer olabilecek küllî bir sözdür. Bazen yalnız şeye bağlıdır: "İyilik kadar halkın gönlünü kazanan bir şey yoktur"; bazen kişiye, Domitius Afer'in şu sözü gibi: "Her şeyi bilmek isteyen hükümdar birçok şeyi bağışlamak zorundadır."
quae proprie, quamvis omnibus idem nomen sit, sententiae vocantur, quas Graeci γνώμας appellant; utrumque autem nomen ex eo acceperunt, quod similes sunt consiliis aut decretis. est autem haec vox universalis, quae etiam citra complexum causae possit esse laudabilis, interim ad rem tantum relata, ut nihil est tam populare quam bonitas, interim ad personam, quale est Afri Domitii, princeps, qui vult omnia scire, necesse habet multa ignoscere.
8.5.4Bazıları vecizenin entimemin bir parçası, bazıları epikheiremin başı ya da sonu olduğunu söylemiştir; bazen öyledir, ama her zaman değil. Şu daha doğrudur: vecize bazen yalındır, yukarıda söylediklerim gibi; bazen ardına bir gerekçe eklenir: "Çünkü her çekişmede daha varlıklı olan, haksızlığa uğrasa bile, daha güçlü olduğu için haksızlık yapıyor görünür"; bazen de ikilidir:
Yaltaklanma dost, doğruluk düşman kazandırır.
8.5.4hanc quidam partem enthymematis, quidam initium aut clausulam epichirematis esse dixerunt; et est aliquando, non tamen semper. illud verius esse eam aliquando simplicem, ut ea, quae supra dixi, aliquando ratione subiecta: nam in omni certamine, qui opulentior est, etiamsi accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur; nonnumquam duplicem: obsequium amicos, veritas odium parit.
8.5.5On tür ayıranlar da vardır, ama bu yolla daha fazlası da ayrılabilir: soru yoluyla, karşılaştırma, inkâr, benzetme, hayret yoluyla ve bu türden başka yollarla; çünkü vecize her figürle işlenebilir. Zıtlardan doğan şu dikkate değerdir:
Ölüm acınacak bir şey değil; ölüme varış acınacaktır.
Düz vecizeler de şunlar gibidir:
sunt etiam, qui decem genera fecerint, sed eo modo, quo fieri vel plura possunt, per interrogationem, per comparationem, infitiationem, similitudinem, admirationem, et cetera huiusmodi; per omnes enim figuras tractari potest. illud notabile ex diversis: mors misera non est, aditus ad mortem est miser. Ac rectae quidem sunt tales:
8.5.6Cimriye sahip olduğu da olmadığı kadar eksiktir.
Ama figür değiştirilince daha büyük güç kazanırlar; şu gibi:
Ölmek bu kadar mı acınacak bir şey?
Çünkü bu, düz hâliyle "ölüm acınacak bir şey değildir" demekten daha keskindir. Genelden özele aktarılınca da güç kazanırlar: düz söylenişi "Zarar vermek kolay, fayda sağlamak zordur" iken, Ovidius'ta Medea daha şiddetle şöyle der:
Kurtarabildim; yok edebilir miyim, diye mi soruyorsun?
Cicero da vecizeyi kişiye çevirir:
tam deest avaro, quod habet, quam quod non habet. Sed maiorem vim accipiunt et mutatione figurae, ut usque adeone mori miserum est? acrius hoc enim quam per se, mors misera non est. et translatione a communi ad proprium; nam, cum sit rectum, nocere facile est, prodesse difficile, vehementius apud Ovidium Medea dicit, servare potui; perdere an possim, rogas? Vertit ad personam Cicero:
8.5.7"Caesar, ne talihinin, elinden olabildiğince çok kişiyi kurtarmak gelmesinden daha büyük, ne de tabiatının bunu istemesinden daha iyi bir yanı vardır." Böylece şeylere ait olanı adama özgü kıldı. Bu türde her yerde gözetilmesi gereken şeye de dikkat edilmeli: vecizeler sık olmasın, açıkça yanlış olmasın (bunlara katholika [genel sözler] diyenler sık sık böylelerini söyler ve davaya yarar görünen her şeyi tartışılmaz bir şeymiş gibi ilan ederler), her yerde ve herkesin ağzından söylenmesin.
nihil habet, Caesar, nec fortuna tua maius quam ut possis, nec natura melius quam ut velis servare quam plurimos. ita , quae erant rerum, propria fecit hominis. in hoc genere custodiendum est et id, quod ubique, ne crebrae sint, ne palam falsae (quales frequenter ab iis dicuntur, qui haec καθολικὰ vocant, et, quidquid pro causa videtur, quasi indubitatum pronuntiant), et ne passim et a quocunque dicantur.
8.5.8Çünkü sözün ağırlığını söyleyenin kişiliği de doğrulasın diye, vecize otoritesi olanlara daha çok yakışır. Bir çocuğun, bir delikanlının, hatta adı sanı olmayan birinin konuşurken hüküm vermesine ve bir bakıma ders vermesine kim katlanır?
magis enim decet eos, in quibus est auctoritas, ut rei pondus etiam persona confirmet. quis enim ferat puerum aut adolescentulum aut etiam ignobilem, si iudicet in dicendo et quodammodo praecipiat?
8.5.9Zihnimizde tasarladığımız her şeye de entimem denir; ama asıl anlamıyla entimem, zıtlardan çıkan vecizedir, çünkü ötekiler arasında öne çıkıyor görünür; şair denince Homeros, şehir denince Roma anlaşılması gibi. Bundan delillerde yeterince söz edildi. Ama entimem her zaman kanıt için değil, bazen süs için de kullanılır:
enthymema quoque est omne quod mente concepimus; proprie tamen dicitur, quae est sententia ex contrariis, propterea quod eminere inter ceteras videtur, ut Homerus poeta, urbs Roma. de hoc in argumentis satis dictum est. non semper autem ad probationem adhibetur sed aliquando ad ornatum:
8.5.10"Caesar, cezasız kalmaları senin merhametinin övgüsü olan kişilerin konuşması, seni o kişilere karşı zalimliğe mi kışkırtacak?" Bu, gerekçesi farklı olduğu için böyle değildir; bunun haksız olduğu başka yollarla zaten gösterilmişti;
quorum igitur impunitas, Caesar, tuae clementiae laus est, eorum te ipsorum ad crudelitatem acuet oratio? non quia sit ratio dissimilis, sed quia iam per alia, ut id iniustum appareret, effectum erat;
8.5.11sona da bir kanıt olarak değil, epiphōnēma tarzında son bir iğneleme olarak eklenmiştir. Çünkü epiphōnēma, anlatılmış ya da kanıtlanmış bir şeyin sonunda yapılan en yüksek perdeden bir haykırıştır:
Roma soyunu kurmak bu kadar zahmetliydi!
Ve: "Namuslu delikanlı utançla katlanmaktansa tehlikeye atılıp yapmayı tercih etti."
et addita in clausula est epiphonematis modo non tam probatio quam extrema quasi insultatio. est enim epiphonema rei narratae vel probatae summa acclamatio: tantae molis erat Romanam condere gentem! facere enim probus adolescens periculose quam perpeti turpiter maluit.
8.5.12Yenilerin noēma dediği bir şey de vardır. Bu kelime her türlü düşünceyi kapsayabilir; ama onlar bu adı, söylemedikleri ama anlaşılmasını istedikleri şeylere vermişlerdir. Örneğin kız kardeşi onu gladyatör okulundan birçok kez parayla kurtarmıştı; o ise, uyurken başparmağını kestiği için kardeşine kısas davası açtı. Ona şöyle denir: "Elinin sağlam kalmasını hak ediyordun"; bundan "dövüşesin diye" anlaşılır.
est et, quod appellatur a novis noema qua voce omnis intellectus accipi potest; sed hoc nomine donarunt ea quae non dicunt, uerum intelligi volunt: ut in eum, quem saepius a ludo redemerat soror, agentem cum ea talionis, quod ei pollicem dormienti recidisset, eras dignus, ut haberes integram manum, sic enim auditur ut depugnares.
8.5.13Bir şeye de clausula [kapanış] denir. Bu, bizim sonuç çıkarma dediğimiz şeyse, hem doğrudur hem de bazı kısımlarda zorunludur: "Bu yüzden Ligarius'u herhangi bir kusurla kınamadan önce kendi yaptığınızı itiraf etmeniz gerekir." Ama şimdi başka bir şey istiyorlar: her pasaj, her düşünce, cümlenin sonunda kulağa vursun.
vocatur aliquid et clausula; quae, si est quod conclusionem dicimus, et recta et quibusdam in partibus necessaria est: quare prius de vestro facto fateamini necesse est, quam Ligarii culpam ullam reprehendatis. sed nunc aliud volunt, ut omnis locus, omnis sensus in fine sermonis feriat aurem.
8.5.14Alkış koparmayan herhangi bir yerde soluk almayı utanç verici, hatta neredeyse günah sayıyorlar. Küçük, bozuk, konunun dışından devşirilmiş düşüncecikler buradan doğar; çünkü kapanışların ne kadar çok olması gerekiyorsa, o kadar çok iyi vecize olamaz.
turpe autem ac prope nefas ducunt, respirare ullo loco, qui acclamationem non petierit. inde minuti corruptique sensiculi et extra rem petiti; neque enim possunt tam multae bonae sententiae esse, quam necesse est multae sint clausulae.
8.5.15Şimdi daha yeni vecize türlerine geçelim. Beklenmedik olandan doğanlar: Vibius Crispus'un, forumda zırhla dolaşıp bunu korkudan yaptığını ileri süren birine söylediği gibi: "Sana böyle korkma iznini kim verdi?" Ve Africanus'un, annesinin ölümü üzerine Nero'nun huzurunda çarpıcı biçimde söylediği: "Caesar, Galya eyaletlerin, mutluluğuna yiğitçe katlanmanı senden rica ediyor." Başka bir şeye bağlanmış olanlar da vardır;
iam haec magis nova sententiarum genera. ex inopinato: ut dixit Vibius Crispus in eum, qui, cum loricatus in foro ambularet, praetendebat id se metu facere, quis tibi sic timere permisit? et insigniter Africanus apud Neronem de morte matris, rogant te, Caesar, Galliae tuae, ut felicitatem tuam fortiter feras. sunt et alio relata:
8.5.16Domitius Afer'in Cloatilla'yı savunurken söylediği gibi. Cloatilla, isyancılar arasında bulunmuş kocasını gömmekle suçlanmış, Claudius da bu suçu bağışlamıştı. Afer, sonuç bölümünde kadının oğullarına seslenerek: "Yine de annenizi," dedi, "çocuklar, siz gömün."
ut Afer Domitius, cum Cloatillam defenderet, cui obiectum crimen, quod virum qui inter rebellantes fuerat sepelisset, remiserat Claudius, in epilogo filios eius adloquens, matrem tamen, inquit, pueri sepelitote.
8.5.17Başka yerden alınmış, yani bir yerden başka bir yere aktarılmış olanlar da vardır. Crispus, Spatale'yi savunurken, onu mirasçı yaptıktan sonra on sekiz yaşında ölen âşığı için şöyle dedi: "Kendini şımartmış ilahî bir adam."
et aliunde petita, id est in alium locum ex alio translata. pro Spatale Crispus, quam qui heredem amator instituerat decessit, cum haberet annos duodeviginti, hominem divinum, qui sibi indulsit.
8.5.18Bazı vecizeleri yalnız ikileme yapar; Seneca'nın, Nero'nun annesini öldürttükten sonra tehlike atlatmış gibi görünmek isteyerek senatoya gönderdiği yazıdaki şu söz gibi: "Hâlâ sağ olduğuma ne inanıyorum ne de seviniyorum." Zıtlardan güç aldığında daha iyidir: "Kaçacağım biri var; izleyeceğim biri yok." Ya şu: "Zavallı, konuşamadığı hâlde susamıyordu da"?
facit quasdam sententias sola geminatio, qualis est Senecae in eo scripto, quod Nero ad senatum misit occisa matre, cum se periclitatum videri vellet: salvum me esse adhuc nec credo nec gaudeo. melior , cum ex contrariis valet: habeo quem fugiam; quem sequar non habeo. quid , quod miser, cum loqui non posset, lacere non poterat?
8.5.19En güzeli ise vecize bir karşılaştırmayla parladığında olur. Trachalus Spatale'ye karşı şöyle der: "Demek ki, ey kanunlar, iffetin en titiz bekçileri, karılara onda birin, fahişelere dörtte birin verilmesi uygun mu görülüyor?"
ea vero fit pulcherrima, cum aliqua comparatione clarescit. Trachalus contra Spatalen: placet hoc ergo, leges, diligentissimae pudoris custodes, decimas uxoribus dari, quartas meretricibus?
8.5.20Bu türlerin iyisi de söylenebilir, kötüsü de. Şunlar ise her zaman kusurludur: kelimeye dayananlar, örneğin: "Ey meclis babaları (patres conscripti), böyle başlamalıyım ki babalar olduğunuzu hatırlayasınız." Daha da kötüsü, ne kadar yanlış ve uzaktan devşirilmişse o kadar kötü olan, az önce andığım gladyatörün aynı kız kardeşine karşı söylenen şu sözdür: "Parmak kaldırana kadar dövüştüm."
sed horum quidem generum et bonae dici possunt et malae. illae semper vitiosae ut a verbo: patres conscripti, sic enim incipiendum est mihi, ut memineritis patrum. peius adhuc, quo magis falsum est et longius petitum, contra eandem sororem gladiatoris, cuius modo feci mentionem, ad digitum pugnavi.
8.5.21Aynı türden, belki de en kusurlusu, kelimelerin çift anlamı şeyler arasındaki sahte bir benzerlikle birleştiğinde ortaya çıkandır. Gençken ünlü bir avukatı dinledim: birinin başından toplanmış kemik parçalarını, bir vecize uğruna tutsun diye anneye vermiş, sonra şöyle demişti: "Bahtsız kadın, oğlunu henüz gömmeden kemiklerini topladın."
est etiam generis eiusdem, nescio an vitiosissimum, quotiens verborum ambiguitas cum rerum falsa quadam similitudine iungitur. clarum actorem iuvenis audivi, cum lecta in capite cuiusdam ossa sententiae gratia tenenda matri dedisset: infelicissima femina, nondum extulisti filium et iam ossa legisti.
8.5.22Ayrıca çoğu kişi en küçük buluşçuklardan bile hoşlanır; bunlar incelendiğinde gülünçtür, ama bulunuş anında zekâ görüntüsüyle göz okşar. Okullarda, önce tarlalarının kısırlığıyla perişan olmuş, sonra gemisi batmış ve kendini astığı tasavvur edilen adam için şöyle denir: "Ne toprağın ne denizin kabul ettiği adam asılı kalsın."
Buna benzer bir şey, yukarıda sözünü ettiğim adam hakkında söylenir:
ad hoc plerique minimis etiam inventiunculis gaudent, quae excussae risum habent, inventae facie ingenii blandiuntur. de eo, qui naufragus et ante agrorum sterilitate vexatus in scholis fingitur se suspendisse: quem neque terra recipit nec mare, pendeat. huic simile in illo,
8.5.23kendi uzuvlarını parçalayan oğluna babası zehir vermişti: "Bunu yiyen, şunu içmeli." Ve açlıkla ölmeyi (apokarterēsis) taklit ettiği söylenen sefih adama karşı: "İlmeği bağla; boğazına öfkelenmek için bir sebebin var. Zehri al, sefih adama içerek ölmek yakışır."
de quo supra dixi, cui pater sua membra laceranti venenum dedit: qui haec edit, debet hoc bibere. et in luxuriosum, qui ἀποκαρτέρησιν simulasse dicitur: necte laqueum, habes, quod faucibus tuis irascaris; sume venenum, decet luxuriosum bibendo mori.
8.5.24Kimi vecizeler boştur; örneğin Alexandros'u Babil'in yangınıyla gömmeleri için mor giysili saray erkânına öğüt veren adamın sözü: "Alexandros'u gömüyorum; bunu biri damdan mı seyredecek?" Sanki bütün işin en yakışıksız yanı buymuş gibi. Kimileri aşırıdır: Germenler hakkında birinin "Başları bilmem nereye konmuş" dediğini duydum; yiğit bir adam hakkında da: "Savaşları kalkanının topuzuyla iter." Ama bozuk vecizelerin biçimlerini tek tek izlersem
alia vana, ut suadentis purpuratis, ut Alexandrum Babylonis incendio sepeliant, Alexandrum sepelio; hoc quisquam spectabit a tecto? quasi vero id sit in re tota indignissimum. alia nimia ut de Germanis dicentem quendam audivi, caput nescio ubi impositum; et de viro forti, bella umbone propellit. sed finis non erit,
8.5.25bunun sonu gelmez. Bunun yerine daha gerekli olanı söyleyeyim. İki zıt kanaat vardır: kimileri neredeyse yalnız vecizelere bakar, kimileri onları büsbütün mahkûm eder; bunların hiçbiri pek hoşuma gitmiyor. Vecizeler sık olunca birbirinin önünü keser;
si singulas corruptorum persequar formas. illud potius, quod est magis necessarium. duae sunt diversae opiniones, aliorum sententias solas paene spectantium, aliorum omnino damnantium; quorum mihi neutrum admodum placet. densitas earum obstat invicem;
8.5.26nasıl bütün ekinlerde ve ağaç meyvelerinde, büyüyecek yeri olmayan hiçbir şey gereken büyüklüğe erişemezse, ve nasıl çevresine hiçbir şey boyanmamış bir resimde hiçbir şey öne çıkmazsa. Bu yüzden ressamlar da tek bir tabloya birçok şekil yerleştirdiklerinde, gölgeler bedenlerin üzerine düşmesin diye aralarına boşluk bırakırlar.
ut in satis omnibus fructibusque arborum nihil ad iustam magnitudinem adolescere potest, quod loco in quem crescat caret, nec pictura, in qua nihil circumlitum est, eminet;— ideoque artifices etiam, cum plura in unam tabulam opera contulerunt, spatiis distinguunt, ne umbrae in corpora cadant.
8.5.27Aynı şey konuşmayı kesik kesik de yapar; çünkü her vecize olduğu yerde durur, ondan sonra da mutlaka yeni bir başlangıç gelir. Bu yüzden konuşma çoğunlukla dağınık olur ve uzuvlardan değil parçalardan derlenmiş gibi bütünlükten yoksun kalır; çünkü o yuvarlak ve her yandan kesilip biçilmiş vecizeler birbirine
facit res eadem concisam quoque orationem; subsistit enim omnis sententia, ideoque post eam utique aliud est initium. unde soluta fere oratio et e singulis non membris sed frustis collata structura caret, cum illa rotunda et undique circumcisa insistere invicem
8.5.28yaslanamaz. Bundan başka, sözün rengi de, vecizeler ne kadar parlak olursa olsun, birçok ve çeşitli lekelerle serpilmiş gibi olur. Ayrıca yerinde işlenmiş mor bir şerit ışık getirir, ama birçok nişanla dokunmuş bir giysi hiç kimseye yakışmaz. Bu yüzden,
nequeant. praeter hoc etiam color ipse dicendi quamlibet claris, multis tamen ac variis velut maculis conspergitur. porro , ut adfert lumen clavus purpurae in loco insertus, ita certe neminem deceat intertexta pluribus notis vestis. quare ,
8.5.29bunlar parlıyor ve bir ölçüde öne çıkıyor gibi görünse de, o parıltılara alev değil, dumanın arasından sıçrayan kıvılcımlar dersin (bütün konuşma ışıl ışıl olduğunda bunlar görünmez bile; güneşte yıldızların görünmez olması gibi). Sık ve küçük çabalarla yükselen şeyler ise yalnız inişli çıkışlı ve adeta engebeli olur; ne yüksek şeylerin uyandırdığı hayranlığa ulaşır, ne de düz şeylerin zarafetini korur.
licet haec et nitere et aliquatenus exstare videantur, tamen et lumina illa non flammae, sed scintillis inter fumum emicantibus similia dixeris (quae ne apparent quidem, ubi tota lucet oratio, ut in sole sidera ipsa desinunt cerni); et, quae crebris parvisque conatibus se attollunt, inaequalia tantum et velut confragosa nec admirationem consequuntur eminentium et planorum gratiam perdunt.
8.5.30Buna şu da eklenir: yalnız vecize peşinde koşan, ister istemez birçok hafif, soğuk, yersiz söz söyler; çünkü sayının peşine düşülen yerde seçim olmaz. Bu yüzden vecize yerine bir bölmenin de, bir delilin de konduğunu görürsün; yeter ki kapanışta olsun ve kötü söylenmesin. "Karını öldürdün, hem de sen ki zinacısın;
hoc quoque accedit quod solas captanti sententias multas dicere necesse est leves, frigidas, ineptas. non enim potest esse dilectus, ubi numero laboratur. itaque videas et divisionem pro sententia poni et argumentum; sit tantum in clausula nec male pronuntietur. occidisti uxorem ipse adulter;
8.5.31onu boşamış olsaydın bile sana katlanamazdım": bu bir bölmedir. "Zehrin aşk iksiri olduğunu mu bilmek istiyorsun? Onu içmeseydi adam yaşıyor olurdu": bu bir delildir. Çoğu kişi pek çok vecize söylemez, ama her şeyi vecize gibi söyler.
non ferrem te, etiamsi repudiasses, divisio est. vis scire, venenum esse amatorium? viveret homo, nisi illud bibisset, argumentum est. Nec multas plerique sententias dicunt, sed omnia tanquam sententias.
8.5.32Kimilerinde de buna zıt bir eğilim vardır: konuşmada bu hazzın her türünden kaçar, ürkerler; düz, alçak ve çabasız olandan başka hiçbir şeyi beğenmezler. Böylece bir gün düşmekten korkarken hep yerde sürünürler. İyi bir vecizenin ne kusuru var? Davaya yaramaz mı? Yargıcı etkilemez mi? Konuşanı sevdirmez mi?
huic quibusdam contrarium studium, qui fugiunt ac reformidant omnem hanc in dicendo voluptatem, nihil probantes nisi planum et humile et sine conatu. ita , dum timent, ne aliquando cadant, semper iacent. quod enim tantum in sententia bona crimen est? non causae prodest? non iudicem movet? non dicentem commendat?
8.5.33"Eskilerin kullanmadığı bir türdür" deniyor. Hangi eskiliğe kadar geri gidiyorsunuz? En uzağı kastediyorsanız, Demosthenes kendinden önce kimsenin yapmadığı birçok şey yapmıştır. Cato'dan ve Gracchuslardan hiçbir şeyin değiştirilmemesi gerektiğini düşünen biri Cicero'yu nasıl beğenebilir? Oysa bunlardan önce söyleyiş tarzı daha da sadeydi.
est quoddam genus, quo veteres non utebantur. ad quam usque nos vocatis vetustatem? nam si illam extremam, multa Demosthenes, quae ante eum nemo. quomodo potest probare Ciceronem, qui nihil putet ex Catone Gracchisque mutandum? sed ante hos simplicior adhuc ratio loquendi fuit.
8.5.34Ben ise bu söz parıltılarının belagatin gözleri gibi olduğuna inanıyorum. Ama öteki uzuvlar vazifelerini yitirmesin diye bütün bedenin göz olmasını istemem; gerekirse de bu yeni serbestliktense o eski söyleyiş kabalığını tercih ederim. Ama bir orta yol açıktır: nasıl giyimde ve yaşayışta kınanmayı gerektirmeyen bir parlaklık eklenmişse, söze de eklenebilir. Bu yüzden elimizden geldiğince faziletlere ekleme yapalım; ama önce kusurlardan arınmak gelsin; yoksa eskilerden daha iyi olmak isterken yalnız onlardan farklı oluruz.
ego vero haec lumina orationis velut oculos quosdam esse eloquentiae credo. sed neque oculos esse toto corpore velim, ne cetera membra officium suum perdant; et, si necesse sit, veterem illum horrorem dicendi malim quam istam novam licentiam. sed patet media quaedam via, sicut in cultu victuque accessit aliquis citra reprehensionem nitor. quare , sicut possumus, adiiciamus virtutibus; prius tamen sit vitiis carere, ne, dum volumus esse meliores veteribus, simus tantum dissimiles.
8.5.35Şimdi, sonraki kısım olduğunu söylediğim mecazları ele alacağım; bizim en ünlü yazarlarımız onlara modi [tarzlar] der. Bunların kurallarını gramer hocaları da öğretir. Ama ben onların vazifesinden söz ederken bu kısmı ertelemiştim; çünkü sözün süsü hakkındaki konu daha ağır görünüyordu ve daha büyük bir esere saklanmalıydı.
reddam nunc, quam proximam partem dixeram esse de tropis, quos modos clarissimi nostrorum auctores vocant. horum tradere praecepta et grammatici solent. sed a me, cum de illorum officio loquerer, dilata pars haec est, quia de ornatu orationis gravior videbatur locus et maiori operi reservandus.
8.6.16. Bölüm
Mecaz, bir kelimenin ya da ifadenin asıl anlamından başka bir anlama ustalıkla aktarılmasıdır. Bu konuda gramer hocaları arasında da, filozoflar arasında da içinden çıkılmaz bir kavga vardır: mecazların cinsleri neler, türleri neler, sayıları kaç, hangisi hangisinin altına girer?
tropus est verbi vel sermonis a propria significatione in aliam cum virtute mutatio. circa quem inexplicabilis et grammaticis inter ipsos et philosophis pugna est, quae sint genera, quae species, qui numerus, quis cuique subiiciatur.
8.6.2Biz, hatibin yetiştirilmesine hiçbir katkısı olmayan bu kılı kırk yaran tartışmaları bir yana bırakıp en gerekli ve kullanımda yerleşmiş olan mecazları ele alacağız. Burada yalnız şunları belirtmekle yetineceğiz: bazıları anlam uğruna, bazıları güzellik uğruna kullanılır; bazıları asıl anlamlı kelimelerde, bazıları aktarılmış kelimelerde bulunur; biçimi değiştirilen de yalnız kelimeler değil, düşünceler ve dizimdir de.
nos omissis, quae nihil ad instruendum oratorem pertinent, cauillationibus, necessarios maxime atque in usum receptos exsequemur, haec modo in his adnotasse contenti, quosdam gratia significationis quosdam decoris assumi, et esse alios in verbis propriis alios in tralatis, vertique formas non verborum modo sed et sensuum et compositionis.
8.6.3Bu yüzden mecazları yalnız bir kelimenin başka bir kelime yerine konduğu durumlar sananların yanıldığını düşünüyorum. Anlam uğruna kullanılanların hemen hepsinde süsün de bulunduğunu bilmiyor değilim; ama bunun tersi doğru olmayacak, bazı mecazlar yalnız güzel görünmeye yarayacaktır.
quare mihi videntur errasse, qui non alios crediderunt tropos, quam in quibus verbum pro verbo poneretur. neque illud ignoro, in iisdem fere, qui significandi gratia adhibentur, esse et ornatum; sed non idem accidet contra, eruntque quidam tantum ad speciem accommodati.
8.6.4Öyleyse hem en sık kullanılan hem de açık ara en güzel olan mecazdan başlayalım; Yunanca metaphora denen istiareyi kastediyorum. İstiare, tabiatın bize öyle bir armağanıdır ki eğitimsizler, hatta farkına varmayanlar bile onu sık sık kullanır; öyle hoş ve parlaktır ki, ne kadar parlak bir konuşmanın içinde olursa olsun kendi ışığıyla parıldar.
incipiamus igitur ab eo, qui cum frequentissimus est tum longe pulcherrimus, translatione dico, quae μεταφορά Graece vocatur. quae quidem cum ita est ab ipsa nobis concessa natura, ut indocti quoque ac non sentientes ea frequenter utantur, tum ita iucunda atque nitida, ut in oratione quamlibet clara proprio tamen lumine eluceat.
8.6.5Çünkü yerinde ve doğru alındığı sürece ne bayağı olabilir, ne alçak, ne de tatsız. Sözün zenginliğini de artırır: sahip olmadığı şeyleri değiş tokuşla ya da ödünç alarak sağlar; en zor olanı da başarır: hiçbir şey adsız kalmış gibi görünmez. Demek ki bir isim ya da fiil, asıl yeri olduğu yerden, ya asıl kelimenin bulunmadığı ya da aktarılmış kelimenin asıl kelimeden daha iyi olduğu bir yere aktarılır. Bunu
neque enim vulgaris esse neque humilis nec insuavis apte ac recte modo adscita potest. copiam quoque sermonis auget permutando aut mutuando quae non habet, quodque est difficillimum, praestat ne ulli rei nomen deesse videatur. transfertur ergo nomen aut verbum ex eo loco in quo proprium est, in eum in quo aut proprium deest aut translatum proprio melius est. id facimus,
8.6.6ya gerektiği için, ya daha anlamlı olduğu için, ya da dediğim gibi daha yakışıklı olduğu için yaparız. Bunların hiçbirini sağlamayacaksa, aktarılan kelime uygunsuz olur. Köylüler asmalarda "göz" derken (başka ne diyeceklerdi?), ekinlerin "susadığını", ürünlerin "sıkıntı çektiğini" söylerken bunu zorunluluktan yaparlar; biz de bir adama "katı" ya da "sert" derken zorunluluktan yaparız, çünkü bu ruh hâllerine verebileceğimiz asıl bir ad yoktu.
aut quia necesse est aut quia significantius est aut (ut dixi) quia decentius. ubi nihil horum praestabit, quod transferetur, improprium erit. necessitate rustici gemmam in vitibus (quid enim dicerent aliud?), et sitire segetes et fructus laborare; necessitate nos durum hominem aut asperum; non enim proprium erat, quod daremus his adfectibus, nomen.
8.6.7Öfkeyle "tutuşmuş", arzuyla "alevlenmiş", yanılgıyla "kaymış" demek ise anlam uğruna yapılır; çünkü bunların hiçbiri kendi kelimeleriyle, bu dışarıdan getirilmiş kelimelerle olduğundan daha isabetli anlatılamaz. Şunlar da süs içindir: "sözün ışığı", "soyun parlaklığı", "halk toplantılarının fırtınaları", "belagatin şimşekleri"; Cicero'nun Milo savunmasında Clodius'u Milo'nun şanının "kaynağı", başka bir yerde de "tarlası ve malzemesi" diye adlandırması gibi.
iam incensum ira et inflammatum cupiditate et lapsum errore significandi gratia; nihil enim horum suis verbis quam his arcessitis magis proprium erit. illa ad ornatum, lumen orationis et generis claritatem et contionum procellas et eloquentiae fulmina, ut Cicero pro Milone Clodium fontem gloriae eius vocat et alio loco segetem ac materiem.
8.6.8Söylemesi pek hoş olmayan bazı şeyler de istiareyle açıklanır:
Bunu yaparlar ki aşırı bolluk üreme tarlasını körleştirmesin, tembel karıkları çamurla tıkamasın.
Bütün olarak istiare, kısaltılmış bir benzetmedir; şu farkla ki benzetmede şey, anlatmak istediğimiz şeyle karşılaştırılır, istiarede ise şeyin kendi yerine söylenir.
quaedam etiam parum speciosa dictu per hanc explicantur: hoc faciunt, nimio ne luxu obtunsior usus sit genitali arvo et sulcos oblimet inertes. in totum autem metaphora brevior est similitudo, eoque distat, quod illa comparatur rei quam volumus exprimere, haec pro ipsa re dicitur.
8.6.9Bir adamın bir şeyi aslan gibi yaptığını söylersem, bu karşılaştırmadır; bir adam için "aslandır" dersem, istiaredir. İstiarenin bütün gücü başlıca dört yönlü görünüyor. Birincisi, canlı şeylerde biri öbürünün yerine konduğunda; arabacı için söylenen şu söz gibi:
Dümenci atını büyük bir güçle çevirdi;
ya da Livius'un, Cato'nun Scipio'ya sürekli "havladığını" anlatması gibi.
comparatio est, cum dico fecisse quid hominem ut leonem; translatio, cum dico de homine, leo est. huius vis omnis quadruplex maxime videtur: cum in rebus animalibus aliud pro alio ponitur, ut de agitatore, gubernator magna contorsit equum vi; aut ut Livius Scipionem a Catone adlatrari solitum refert.
8.6.10İkincisi, cansızlar başka cansızların yerine alındığında:
ve donanmaya dizginleri salıverir;
üçüncüsü, canlıların yerine cansızlar konduğunda:
Argosluların suru demirle mi düştü, kaderle mi?
ya da dördüncüsü, tersine:
Yüksek bir kayanın tepesinde oturan çoban, habersiz, gürültüyü işitir.
Özellikle bunlardan şaşırtıcı bir yücelik doğar;
inanima pro aliis generis eiusdem sumuntur, ut: classique immittit habenas; aut pro rebus animalibus inanima, ferron an fato moerus Argivom occidit? aut contra: sedet inscius alto accipiens sonitum saxi de uertice pastor. Praecipueque ex his oritur mira sublimitas,
8.6.11cansız şeylere bir tür eylem ve ruh verdiğimizde, cüretkâr ve tehlikenin eşiğindeki bir istiareyle yükseltilen sözlerden doğar; şunun gibi:
köprüye öfkelenen Araxes,
ve Cicero'nun şu sözü:
quae audaci et proxime periculum translatione tolluntur, cum rebus sensu carentibus actum quendam et animos damus, qualis est pontem indignatus Araxes, et illa Ciceronis,
8.6.12"Tubero, Pharsalos'ta savaş hattında çekilmiş o kılıcın ne yapıyordu? O kılıcın ucu kimin böğrünü arıyordu? Silahların ne hissediyordu?" Bu meziyet bazen ikiye katlanır; Vergilius'ta olduğu gibi:
ve demiri zehirle silahlandırmak.
Çünkü hem "zehirle silahlandırmak" hem de "demiri silahlandırmak" istiaredir. Bunlar daha birçok türe ayrılır:
quid enim tuus ille, Tubero, destrictus in acie Pharsalica gladius agebat? cuius latus ille mucro petebat? qui sensus erat armorum tuorum? duplicatur interim haec virtus, ut apud Vergilium, ferrumque armare veneno. Nam et veneno armare et ferrum armare translatio est. secantur haec in plures species:
8.6.13akıllıdan akıllıya, aynı şekilde akılsızdan akılsıza, benzer bir ilişki taşıyanlar arasında karşılıklı olarak, bütünden ve parçalardan. Ama artık çocuklara ders vermiyoruz ki cinsi öğrendikten sonra türleri kendileri kavrayamasınlar.
ut a rationali ad rationale et item de irrationalibus, et haec invicem, quibus similis ratio est, et a toto et a partibus. sed iam non pueris praecipimus, ut accepto genere species intelligere non possint.
8.6.14İstiarenin ölçülü ve yerinde kullanımı konuşmayı aydınlatır; ama sık kullanımı hem karartır hem bıktırır, sürekli kullanımı da alegorilere ve bilmecelere varır. Alçak istiareler de vardır; az önce sözünü ettiğim "taştan bir siğil" gibi; kirli olanlar da vardır.
ut modicus autem atque opportunus eius usus illustrat orationem, ita frequens et obscurat et taedio complet, continuus vero in allegorias et aenigmata exit. sunt etiam quaedam et humiles translationes, ut id de quo modo dixi, saxea est verruca, et sordidae.
8.6.15Çünkü Cicero, insanların bayağılığını kastederek "devletin sintinesi" derken haklıysa, bu yüzden eski bir hatibin şu sözünü de beğenecek değilim: "Devletin çıbanlarını deştin." Cicero da istiarenin çirkin olmaması gerektiğini çok güzel gösterir (onun kendi örneklerini kullanacağım: "Africanus'un ölümüyle hadım edilen devlet" ve "meclisin gübresi Glaucia" gibi); ne çok büyük olmalıdır, ne de,
non enim, si Cicero recte sentinam rei publicae dixit, foeditatem hominum significans, idcirco probem illud quoque veteris oratoris, persecuisti rei publicae vomicas. optimeque Cicero demonstrat cavendum, ne sit deformis translatio, (qualis est—nam ipsis eius utar exemplis— castratam morte Africani rem publicam, et stercus curiae Glauciam ) ne nimio maior aut,
8.6.16daha sık olduğu gibi, çok küçük; ne de benzemez. Bunların kusur olduğunu bilen, örneklerine pek sık rastlar. Ama ölçüyü aşan bolluk da kusurludur, özellikle aynı türden istiarelerde.
quod saepius accidit, minor, ne dissimilis. quorum exempla nimium frequenter deprehendet, qui scierit haec vitia esse. sed copia quoque modum egressa vitiosa est, praecipue in eadem specie.
8.6.17Sert istiareler de vardır, yani uzak bir benzerlikten çıkarılanlar; "başın karları" ve şu gibi:
Iuppiter kış Alplerine ak karla tükürdü.
En büyük yanılgı ise şairlere tanınan serbestliklerin nesire de uyduğunu sanmaktır; oysa şairler her şeyi hazza bağlar ve vezin zorunluluğu yüzünden birçok şeyi değiştirmek zorunda kalırlar.
sunt et durae, id est a longinqua similitudine ductae, ut capitis nives et Iuppiter hibernas cana nive conspuit Alpes. in illo vero plurimum erroris, quod ea, quae poetis, qui et omnia ad voluptatem referunt et plurima vertere etiam ipsa metri necessitate coguntur, permissa sunt, convenire quidam etiam prosae putant.
8.6.18Ben ise dava görürken, Homeros'u örnek gösterip "halkın çobanı" demem; kuşların havada "yüzdüğünü" de söylemem, Vergilius bunu arılar ve Daidalos için çok güzel kullanmış olsa da. Çünkü istiare ya boş bir yeri doldurmalı ya da başkasının yerine geçiyorsa, oradan kovduğu kelimeden daha etkili olmalıdır.
at ego in agendo nec pastorem populi auctore Homero dixerim, nec volucres per aera nare, licet hoc Vergilius in apibus ac Daedalo speciosissime sit usus. metaphora enim aut vacantem occupare locum debet aut, si in alienum venit, plus valere eo quod expellet.
8.6.19Bunu synekdokhē [birlikte anlama] için daha da çok söyleyeceğim. Çünkü istiare çoğu zaman ruhları etkilemek, şeyleri belirginleştirmek ve göz önüne sermek için bulunmuştur. Synekdokhē ise sözü çeşitlendirebilir: birden çoğu, parçadan bütünü, türden cinsi, öncekilerden sonrakileri ya da bunların hepsini tersinden anlarız. Şairlere hatiplerden daha serbestçe tanınır.
quod aliquanto etiam magis de synecdoche dicam. nam translatio permovendis animis plerumque et signandis rebus ac sub oculos subiiciendis reperta est. haec variare sermonem potest, ut ex uno plures intelligamus, parte totum, specie genus, praecedentibus sequentia, vel omnia haec contra; liberior poetis quam oratoribus.
8.6.20Çünkü nesir, kılıç yerine "kılıcın ucu"nu, ev yerine "yatak"ı kabul eder; ama gemi yerine "kıç"ı, yazı tabletleri yerine "köknar"ı kabul etmez; yine kılıç yerine "demir"i kabul eder, ama at yerine "dört ayaklı"yı kabul etmez. Konuşmada en çok sayılarla ilgili serbestlik işe yarar. Livius, Romalıların kazandığını kastederek sık sık "Romalı savaşta galip geldi" der; tersine Cicero da Brutus'a hitap ederken, yalnız kendinden söz ettiği hâlde "Halkı kandırdık ve hatip göründük" der.
nam prosa, ut mucronem pro gladio et lectum pro domo recipiet, ita non puppim pro navi nec abietem pro tabellis; et rursus, ut pro gladio ferrum, ita non pro equo quadrupedem. maxime autem in orando valebit numerorum illa libertas. nam et Livius saepe sic dicit, Romanus proelio victor, cum Romanos vicisse significat; et contra Cicero ad Brutum, populo , inquit, imposuimus et oratores visi sumus, cum de se tantum loqueretur.
8.6.21Bu tür, yalnız konuşmanın süsünde değil, gündelik konuşmada da kullanılır. Bazıları, sözün bağlamında söylenmeyeni anladığımız durumu da synekdokhē sayar; çünkü eksik kelime öbür kelimelerden anlaşılır; kusurlar arasında buna eksiltme (elleipsis) denir:
Arkadialılar kapılara koşmak [başladılar].
Ben bunun daha çok bir figür olduğunu düşünüyorum;
quod genus non orationis modo ornatus, sed etiam cotidiani sermonis usus recipit. quidam synecdochen vocant et cum id in contextu sermonis quod tacetur accipimus; verbum enim ex verbis intelligi, quod inter vitia ellipsis vocatur: Arcades ad portas ruere. mihi hanc figuram esse magis placet;
8.6.22bu yüzden onu orada ele alacağım. Bir şey başka bir şeyden de anlaşılır:
Bak, öküzler boyunduruğa asılı sabanları geri getiriyor;
bundan gecenin yaklaştığı anlaşılır. Bunun, bir şeyin işareti olduğunda delil getirirken kullanılması dışında hatibe yakışıp yakışmadığını bilmiyorum. Ama bu, üslup konusunun dışındadır.
illic ergo reddetur. aliud etiam intelligitur ex alio: aspice , aratra iugo referunt suspensa iuuenci, unde apparet noctem appropinquare. id nescio an oratori conveniat nisi in argumentando, cum rei signum est. sed hoc ab elocutionis ratione distat.
8.6.23Bu türden pek uzak düşmeyen metōnymia [ad değiştirme] da bir adın başka bir adın yerine konmasıdır; Cicero'nun dediğine göre retorikçiler buna hypallagē derler. Bulunmuş şeyleri bulanın, hükmedilen şeyleri hükmedenin adıyla anlatır; şu gibi:
sularla bozulmuş Ceres [buğday],
ve:
karaya alınan Neptunus [deniz] donanmaları kuzey rüzgârlarından korur.
Tersinden yapıldığında daha sert olur.
nec procul ab hoc genere discedit metonymia, quae est nominis pro nomine positio, sed, ut ait Cicero, hypallagen rhetores dicunt. haec inventas ab inventore et subiectas res ab obtinentibus significat: ut Cererem corruptam undis, et receptus terra Neptunus classes Aquilonibus arcet. Quod fit retrorsum durius.
8.6.24Ama bu mecazın hatibe ne ölçüde uyduğu önemlidir. Çünkü ateş yerine "Vulcanus"u halk arasında duyarız; "Mars değişken bir seyirle savaşıldı" demek de bilgili bir söyleyiştir; cinsel birleşme yerine "Venus" demek daha yakışıklıdır; ama şarap ve ekmek yerine "Liber" ve "Ceres" demek, forumun ciddiyetinin kaldıracağından daha serbesttir. Kapsananı kapsayanla anlatmayı da kullanım kabul eder: "iyi ahlâklı şehirler", "içilip bitirilmiş kadeh", "bahtiyar çağ" gibi.
refert autem in quantum hic tropus oratorem sequatur. nam ut Vulcanum pro igne vulgo audimus, et vario Marte pugnatum eruditus est sermo, et Venerem quam coitum dixisse magis decet, ita liberum et Cererem pro vino et pane licentius quam ut fori severitas ferat. sicut ex eo, quod continetur, usus recipit bene moratas urbes et poculum epotum et saeculum felix;
8.6.25Ama tersini ancak bir şair göze alabilir:
Hemen yandaki Ucalegon yanıyor bile.
Meğer bu daha çok, sahip olunanın sahibiyle anlatılması olmasın; mirası yenip tüketilen bir adamın "yutulduğunu" söylemek gibi. Böylece sayısız tür ortaya çıkar.
at in, quod contra est, raro audeat quis, nisi poeta: iam proximus ardet Ucalegon. Nisi forte hoc potius est, a possessore quod possidetur, ut hominem devorari, cuius patrimonium consumatur. quo modo fiunt innumerabiles species.
8.6.26Şunlar da bu türdendir: Hannibal'in Cannae'de altmış bin kişiyi öldürdüğünü söylediğimizde; Vergilius'un şiirlerine "Vergilius" dediğimizde; getirilen erzak için "erzak geldi" dediğimizde; tapınak soyguncusunun değil "soygunun yakalandığını" söylediğimizde; silah sanatının değil "silahların bilgisine" sahip olmaktan söz ettiğimizde.
huius enim sunt generis, cum ab Hannibale caesa apud Cannas sexaginta milia dicimus, et carmina Vergilii Vergilium; venisse commeatus, qui adferantur; sacrilegium deprehensum, non sacrilegum; armorum scientiam habere, non artis.
8.6.27Şairlerde de hatiplerde de sık görülen bir şey de, meydana getireni meydana getirdiği şeyle göstermemizdir. Şiir yazarları şöyle der:
Solgun ölüm eşit adımla vurur yoksulların kulübelerine,
ve:
orada solgun hastalıklar ve kederli yaşlılık oturur;
hatip de "aceleci öfke", "neşeli gençlik", "uyuşuk aylaklık" diyecektir.
illud quoque et poetis et oratoribus frequens, quo id, quod efficit, ex eo, quod efficitur, ostendimus. nam et carminum auctores, pallida mors aequo pulsat pede pauperum tabernas, et pallentesque habitant morbi tristisque senectus, et orator praecipitem iram, hilarem adolescentiam, segne otium dicet.
8.6.28Bu mecazın synekdokhē ile de bir komşuluğu vardır. Çünkü bir adamın yüzü için vultus yerine vultūs [yüzler] dediğimde tekil olanı çoğul söylüyorum; ama birçoğun içinden birinin anlaşılmasını amaçlamıyorum (bu zaten açıktır), yalnız adı değiştiriyorum. Yaldızlı tavanlara "altın tavanlar" dediğimde de gerçekten biraz uzaklaşıyorum, çünkü yaldız yalnız bir parçadır. Bunların her birini tek tek izlemek, hatip yetiştirmeyenler için bile fazla ince bir uğraş olurdu. Antonomasia [ad yerine koyma]
est etiam huic tropo quaedam cum synecdoche vicinia. nam , cum dico vultus hominis pro vultu, dico pluraliter quod singulare est; sed non id ago, ut unum ex multis intelligatur (nam id est manifestum), sed nomen immuto; et cum aurata tecta aurea, pusillum a vero discedo, quia non est nisi pars auratura. quae singula persequi minutioris est curae etiam non oratorem instruentibus. antonomasia ,
8.6.29bir adın yerine başka bir şey koyar ve iki biçimiyle de şairlerde çok sık görülür: biri sıfatla yapılır; sıfat, eklendiği ad atılınca adın yerini tutar: "Tydeusoğlu", "Peleusoğlu"; öbürü, kişide en başta gelen niteliklerden yapılır:
tanrıların babası ve insanların kralı;
ve kişiyi belirleyen eylemlerden:
yatak odasında asılı bıraktığı o saygısızın [silahları].
Hatiplerde bunun kullanımı seyrek olsa da
quae aliquid pro nomine ponit, poetis utroque modo frequentissima, et per epitheton, quod detracto eo, cui apponitur, valet pro nomine, Tydides, Pelides: et ex his, quae in quoque sunt praecipua, divum pater atque hominum rex; et ex factis, quibus persona signatur, thalamo quae fixa reliquit impius . Oratoribus etiamsi rarus eius rei,
8.6.30yine de bir ölçüde vardır. Çünkü "Tydeusoğlu" ve "Peleusoğlu" demeseler de "saygısızlar" ve "baba katilleri" derler; Scipio yerine "Kartaca'yı ve Numantia'yı yıkan", Cicero yerine "Roma belagatinin önderi" demelerinden de şüphe etmem. Cicero kendisi de bu serbestliği kullanmıştır: "Pek çok hata yapmıyorsun," dedi o yaşlı hoca o çok yiğit adama; burada ikisinin de adı konmamıştır, ama ikisi de anlaşılır. Onomatopoiia ise,
nonnullus tamen usus est. nam ut Tydiden et Peliden non dixerint, ita dixerint impios et parricidas; eversorem quoque Carthaginis et Numantiae pro Scipione et Romanae eloquentiae principem pro Cicerone posuisse non dubitem. ipse certe usus est hac libertate: non multa peccas, inquit ille fortissimo viro senior magister; neutrum enim nomen est positum et utrumque intelligitur. onomatopoeia quidem,
8.6.31yani ad uydurma, Yunanlar arasında en büyük meziyetlerden sayılır; bize ise pek izin verilmez. Gerçi pek çok kelime, dili ilk kuranlar tarafından sesi duygulara uydurarak böyle konmuştur; "böğürme", "ıslık", "mırıltı" kelimeleri buradan gelir.
id est fictio nominis, Graecis inter maximas habita virtutes, nobis vix permittitur. et sunt plurima ita posita ab iis, qui sermonem primi fecerunt aptantes adfectibus vocem. nam mugitus et sibilus et murmur inde venerunt.
8.6.32Sonra, sanki her şey tamamlanmış gibi, eskilerin uydurduğu birçok kelime her gün ölürken biz kendimiz hiçbir şey türetmeye cesaret edemiyoruz. Yunanların pepoiēmena [yapılmış kelimeler] dediği, kullanılmakta olan kelimelerden herhangi bir yolla türetilenlere bile kendimize pek izin vermiyoruz; sullaturit ["Sulla olmaya can atıyor"] ve proscripturit ["sürgün listesi yapmaya can atıyor"] gibi. "Defnelerle taçlanmış kapı direkleri" yerine "defneli kapı direkleri" de aynı türetmeden gelir.
deinde , tanquam consummata sint omnia, nihil generare audemus ipsi, cum multa cotidie ab antiquis ficta moriantur. vix illa, quae πεποιημένα vocant, quae ex vocibus in usum receptis quocunque modo declinantur, nobis permittimus, qualia sunt sullaturit et proscripturit; atque laureati postes pro illo lauru coronati, ex eadem fictione sunt.
8.6.33Ama bu türetme başarıyla tutundu. [Metin burada bozuktur; anlaşılan şu kadar:] Biz arquitenens [yay taşıyan] ve septentriones [Yedi Öküz, kuzey] gibi kelimeleri birleştirirken bile sert kaçıyormuşuz gibi görünüyor.
sed hoc feliciter evaluit. ⟦adoinoia et uio eo ferimus in Graecis ocoeludituinobono eo: corruptum⟧ dure etiam iungere, arquitenentem et videre septentriones videmur .
8.6.34Bu yüzden katakhrēsis, ki ona haklı olarak abusio [ödünç kullanma] deriz, daha da gereklidir: adı olmayan şeylere en yakındaki adı uydurur; şu gibi:
Pallas'ın ilahî sanatıyla atı inşa ederler,
ve tragedya yazarlarında:
Aigialeus'a ataya sunulan ölü kurbanını sunar babası.
8.6.34eo magis necessaria catachresis, quam recte dicimus abusionem, quae non habentibus nomen suum accommodat quod in proximo est: sic equum divina Palladis arte aedificant , et apud Tragicos Aegialeo parentat pater.
8.6.35Şunlar da buna benzer: "sirkelik" (acetabula), içinde ne bulunursa bulunsun böyle denir; "şimşir kutu" (pyxides), hangi malzemeden yapılırsa yapılsın böyle anılır; "baba katili" (parricida), anasını ya da kardeşini öldüren için de kullanılır. Bu türün bütünüyle istiareden ayrılması gerekir: ödünç kullanma ad olmadığında, istiare ise başka bir ad varken yapılır. Çünkü şairler kendi adları olan şeylerde bile komşu adları ödünç kullanmaya alışkındır; bu, nesirde seyrektir.
similia sunt haec: acetabula quidquid habent, et pyxides cuiuscunque materiae sunt, et parricida matris quoque aut fratris interfector. discernendumque est hoc totum a translatione genus, quod abusio est, ubi nomen defuit, translatio, ubi aliud fuit. nam poetae solent abusive etiam in his rebus, quibus nomina sua sunt, vicinis potius uti; quod rarum in prosa est.
8.6.36Bazıları, gözü karalık yerine "yiğitlik", sefahat yerine "cömertlik" dendiğinde de bunun katakhrēsis olduğunu ileri sürer. Ben onlara katılmıyorum; çünkü bunlarda kelime yerine kelime değil, şey yerine şey konur. Kimse sefahatle cömertliğin aynı anlama geldiğini sanmaz; ama aynı yapılan şeye biri sefahat, öbürü cömertlik der, oysa ikisi için de bunların farklı şeyler olduğu şüphesizdir.
illa quoque quidam catachresis volunt esse, cum pro temeritate virtus aut pro luxuria liberalitas dicitur. A quibus ego quidem dissentio; namque in his non verbum pro verbo ponitur, sed res pro re. neque enim quisquam putat luxuriam et liberalitatem idem significare; verum id quod fit alius luxuriam esse dicit, alius liberalitatem, quamvis neutri dubium sit haec esse diversa.
8.6.37Başka bir şeyi anlatan mecazlardan geriye metalēpsis, yani transumptio [aktarma] kalıyor; bir mecazdan öbürüne adeta bir yol sağlar. Komedyalar dışında çok seyrek ve pek uygunsuzdur; Yunanlarda ise daha sıktır: Kentauros Kheiron'a (adı "daha kötü" anlamındaki kheirōn'u andırdığı için) Hēssōn ["daha aşağı"] derler; "sivri" adalara da (oxys hem "sivri" hem "hızlı" demek olduğu için) thoai ["hızlı"] derler. Biz Verres'e ("erkek domuz" demek olduğu için) "domuz", Aelius Catus'a ("kurnaz" demek olduğu için) "bilgili" desek, bize kim katlanır?
superest ex his, quae aliter significant, metalepsis, id est transumptio, quae ex alio tropo in alium velut viam praestat, ⟦?⟧ nisi in comoediis et rarissimus et improbissimus, Graecis tamen frequentior, qui Centaurum qui Χείρων est Ἥσσονα et insulas ὀξείας θοάς dicunt. nos quis ferat, si Verrem suem aut Aelium Catum doctum nominemus?
8.6.38Çünkü metalēpsis'in tabiatı şudur: aktarılan şeyle aktarıldığı şey arasında, kendisi hiçbir şey anlatmayıp yalnız geçit sağlayan bir ara basamak vardır. Bu mecazı, bir yerde ona ihtiyaç duyduğumuzdan çok, biliyor görünmek için yeğleriz. En sık verilen örneği şudur: cano [ezgiyle söylerim] = canto [şarkı söylerim], canto = dico [söylerim]; demek ki cano = dico.
est enim haec in metalepsi natura, ut inter id quod transfertur et id quo transfertur sit medius quidam gradus, nihil ipse significans sed praebens transitum; quem tropum magis adfectamus, ut habere videamur, quam ullo in loco desideramus. nam id eius frequentissimum exemplum est cano canto, canto dico; ita cano, dico.
8.6.39Aradaki basamak canto'dur. Bunun üzerinde daha fazla durmamalı; çünkü dediğim gibi, komedyalar dışında pek bir kullanımını görmüyorum.
interest medium illud canto. nec diutius in eo morandum; nihil enim usus admodum video nisi, ut dixi, in comoediis.
8.6.40Geri kalan mecazlar artık anlam için değil, konuşmayı süslemek ve büyütmek için kullanılır. Bizim doğru olarak appositum [eklenen] dediğimiz, bazılarının sequens [ardından gelen] dediği sıfat (epitheton) süs verir. Şairler onu hem daha sık hem daha serbestçe kullanır; çünkü onlar için sıfatın eklendiği kelimeye uyması yeter. Bu yüzden onlarda "beyaz dişler" ve "ıslak şaraplar" dediklerinde kusur bulmayız; hatipte ise sıfat bir şey katmıyorsa fazlalıktır. Bir şey katması da, onsuz söylenen şeyin daha az olmasıyla anlaşılır:
cetera iam non significandi gratia sed ad ornandam et augendam orationem assumuntur. ornat enim epitheton, quod recte dicimus appositum, a nonnullis sequens dicitur. eo poetae et frequentius et liberius utuntur. namque illis satis est convenire in verbo, cui apponitur, itaque et dentes albos et humida vina in iis non reprehendemus; apud oratorem, nisi aliquid efficitur, redundat. tum autem efficitur, si sine illo, quod dicitur, minus est:
8.6.41"Ey lanetlenesi cinayet! Ey çirkin şehvet!" gibi. Ama bütün konu en çok istiarelerle süslenir: "dizginsiz arzu", "çılgın yapılar" gibi. Sıfat başka şeylerle birleşerek de mecaz olur; Vergilius'taki "çirkin yoksulluk" ve "kederli yaşlılık" gibi. Yine de bu meziyetin hesabı şudur: sıfatsız konuşma çıplak ve adeta saçı taranmamış gibi olur, ama çok sıfatla da ağırlaşır.
qualia sunt O scelus abominandum, o deformem libidinem. exornatur autem res tota maxime translationibus, cupiditas effrenata et insanae substructiones. et solet fieri aliis adiunctis epitheton tropus, ut apud Vergilium turpis egestas et tristis senectus. verum tamen talis est ratio huiusce virtutis, ut sine appositis nuda sit et velut incompta oratio, oneretur tamen multis.
8.6.42Çünkü uzar ve aksar; öyle ki onu asker sayısınca ordu peşi takımı taşıyan bir orduya benzetirsin: sayısı iki katıdır, ama gücü iki katı değildir. Yine de yalnız tek kelimeler değil, birden çok kelime de eklenebilir; şu gibi:
Venus'la gururlu bir evliliğe layık görülen Ankhises.
Ama bu nasıl olursa olsun,
nam fit longa et impedita, ut eam iudices similem agmini totidem lixas habenti quot milites, cui et numerus est duplex nec duplum virium; quanquam non singula modo sed etiam plura verba apponi solent: ut coniugio Anchise Veneris dignate superbo. Sed hoc quocunque modo:
8.6.43tek bir kelimeye eklenen iki sıfat şiire bile yakışmaz. Bazıları bunun hiç mecaz olmadığını düşünür, çünkü hiçbir şeyi çevirmez. Her zaman mecaz değildir; ama eklenen kelime asıl addan ayrılırsa kendi başına bir anlam taşır ve antonomasia olur. Çünkü "Numantia'yı ve Kartaca'yı yıkan o adam" dersen antonomasiadır; "Scipio"yu eklersen sıfattır. Demek ki sıfat addan ayrı duramaz.
duo vero uni apposita ne uersum quidem decuerint. sunt autem, quibus non videatur hic omnino tropus, quia nihil vertat. nec est semper, sed id quod est appositum, si a proprio diviseris, per se significat et facit antonomasiam. nam si dicas, ille qui Numantiam et Carthaginem evertit, antonomasia est; si adieceris Scipio , appositum. non potest ergo esse seiunctum.
8.6.44Inversio [ters çevirme] diye çevirdikleri alegori (allēgoria), ya kelimelerle bir şeyi, anlamla başka bir şeyi, ya da bazen tam tersini gösterir. Birinci tür çoğunlukla ardı ardına gelen istiarelerle yapılır; şu gibi:
Ey gemi, yeni dalgalar seni yine denize götürecek; ah, ne yapıyorsun? Var gücünle tut limanı;
Horatius'un devlet yerine gemiden, iç savaşlar yerine dalgalardan ve fırtınalardan, barış ve uyum yerine limandan söz ettiği o bütün parça da böyledir.
allegoria , quam inversionem interpretantur, aut aliud verbis aliud sensu ostendit aut etiam interim contrarium. prius fit genus plerumque continuatis translationibus, ut O navis, referent in mare te novi fluctus; o quid agis? fortiter occupa portum , totusque ille Horatii locus, quo navem pro re publica, fluctus et tempestates pro bellis civilibus, portum pro pace atque concordia dicit.
8.6.45Lucretius'un şu dizesi de böyledir:
Pieridlerin ıssız yerlerini dolaşıyorum,
ve Vergilius'un şu dizeleri:
ama biz uçsuz bucaksız bir düzlüğü koşup bitirdik, artık atların dumanı tüten boyunlarını çözme zamanı.
8.6.45tale Lucretii avia Pieridum peragro loca, et Vergilii sed nos immensum spatiis confecimus aequor, et iam tempus equum fumantia solvere colla.
8.6.46İstiare olmadan ise Bukolikler'de:
Gerçekten duymuştum ki tepelerin geri çekilmeye ve yumuşak bir yamaçla sırtlarını indirmeye başladığı yerden ta suya ve yaşlı kayının kırık tepelerine kadar, her şeyi sizin Menalcas'ınız şiirleriyle kurtarmış.
8.6.46sine translatione vero in Bucolicis certe equidem audieram, qua se subducere colles incipient mollique iugum demittere clivo usque ad aquam et ueteris iam fracta cacumina fagi, omnia carminibus vestrum servasse Menalcan.
8.6.47Bu yerde ad dışında her şey asıl kelimelerle söylenmiştir; ama çoban Menalcas değil, Vergilius anlaşılmalıdır. Nesir bu türden alegoriyi sık kullanır, ama bütünüyle alegori olanı seyrek; çoğu zaman açık kelimelerle karışıktır. Cicero'da bütünüyle alegori olan bir örnek şudur: "Buna şaşıyorum, bundan yakınıyorum: bir insanın bir başkasını, kendisinin de içinde yolculuk ettiği gemiyi delecek kadar batırmak istemesi." Karışık olanı ise çok sıktır:
hoc enim loco praeter nomen cetera propriis decisa sunt verbis, verum non pastor Menalcas, sed Vergilius est intelligendus. habet usum talis allegoriae frequenter oratio, sed raro totius; plerumque apertis permixta est. tota apud Ciceronem talis est: hoc miror, hoc queror, quemquam hominem ita pessumdare alterum velle, ut etiam navem perforet, in qua ipse naviget. illud commixtum frequentissimum:
8.6.48"Ben her zaman Milo'nun, öteki fırtınaları ve kasırgaları hiç değilse halk toplantılarının o dalgalarında göğüslemesi gerektiğini düşündüm." "Hiç değilse halk toplantılarının dalgalarında" diye eklemeseydi alegori olurdu; şimdi onu karıştırdı. Bu türde güzellik dışarıdan getirilmiş kelimelerden, anlaşılırlık asıl kelimelerden gelir.
equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum semper Miloni putavi esse subeundas. nisi adiecisset dumtaxat fluctibus contionum, esset allegoria; nunc eam miscuit. quo in genere et species ex arcessitis verbis venit et intellectus ex propriis.
8.6.49Ama açık ara en güzel söz türü, üç şeyin, benzetmenin, alegorinin ve istiarenin zarafetinin karıştığı türdür: "Hangi boğazın, hangi Euripos'un bunca hareketi, bunca büyük ve çeşitli çalkantıları, değişimleri, dalgaları olduğuna inanırsınız ki seçimlerin işleyişindeki karışıklıklar ve kabarmalar kadar olsun? Araya giren tek bir gün ya da bir gece çoğu zaman her şeyi altüst eder; bazen küçük bir söylenti esintisi bütün kanaati değiştirir." Çünkü en başta gözetilmesi gereken şey şudur:
illud vero longe speciosissimum genus orationis, in quo trium permixta est gratia, similitudinis, allegoriae, translationis: quod fretum, quem Euripum, tot motus, tantas, tam varias habere creditis agitationes, commutationes, fluctus, quantas perturbationes et quantos aestus habet ratio comitiorum? dies intermissus unus aut nox interposita saepe et perturbat omnia et totam opinionem parva nonnunquam commutat aura rumoris. nam id quoque in primis est custodiendum ut,
8.6.50istiareye hangi türden başladıysan onunla bitirmelisin. Oysa birçokları fırtınayla başlayıp yangınla ya da çöküşle bitirir; bu, şeyler arasındaki en çirkin tutarsızlıktır.
quo ex genere coeperis translationis, hoc desinas. multi autem, cum initium a tempestate sumpserunt, incendio aut ruina finiunt; quae est inconsequentia rerum foedissima.
8.6.51Bundan başka alegori, küçük zekâlara da, gündelik konuşmaya da çok sık hizmet eder. Çünkü dava görürken artık aşınmış olan "ayak ayağa vermek", "gırtlağa saldırmak", "kan almak" buradan gelir; yine de rahatsız etmez. Çünkü söyleyişte yenilik ve değişiklik hoşa gider, beklenmedik şeyler daha çok zevk verir. Bu yüzden bunlarda artık ölçüyü yitirdik ve şeyin zarafetini fazla peşine düşerek tükettik.
ceterum allegoria parvis quoque ingeniis et cotidiano sermoni frequentissime servit. nam illa in agendis causis iam detrita, pedem conferre et iugulum petere et sanguinem mittere, inde sunt, nec offendunt tamen. est enim grata in eloquendo novitas et emutatio, et magis inopinata delectant. ideoque iam in his amisimus modum et gratiam rei nimia captatione consumpsimus.
8.6.52Örnekler de, önceden açıklanmadan konurlarsa alegori olur. Bütün Yunanların kullandığı "Dionysios Korinthos'ta" [yani düşmüş bir tiran] sözü gibi pek çok benzer şey söylenebilir. Daha karanlık olan alegoriye ise bilmece (aenigma) denir; bana göre açık konuşmak bir meziyetse bu bir kusurdur; ama şairler de onu kullanır:
Söyle, hangi topraklarda gökyüzünün genişliği üç arşından fazla açılmaz; benim için büyük Apollon olursun;
hatipler de bazen kullanır;
est in exemplis allegoria, si non praedicta ratione ponantur. nam ut Dionysium Corinthi esse, quo Graeci omnes utuntur, ita plurima similia dici possunt. sed allegoria, quae est obscurior, aenigma dicitur; vitium meo quidem iudicio, si quidem dicere dilucide virtus; quo tamen et poetae utuntur: dic , quibus in ferris, et eris mihi magnus Apollo, tres pateat caeli spatium non amplius ulnas? et oratores nonnunquam,
8.6.53Caelius'un "çeyreklik Klytaimnestra", "yemek odasında Koslu, yatak odasında Nolalı" demesi gibi. Gerçi bunlar şimdi çözülüyor, söylendikleri zaman da daha bilinirlerdi; yine de bilmecedir; çünkü öbürlerini de biri açıklarsa anlarsın. Zıt şeylerin gösterildiği türde ise
ut Caelius quadrantariam Clytaemnestram, et in triclinio Coam, in cubiculo Nolam. namque et nunc quidem solvuntur et tum erant notiora, cum dicerentur; aenigmata sunt tamen, nam et cetera si quis interpretetur, intelligas. in eo vero genere,
8.6.54ironi vardır; buna illusio [alay] da derler. Ya söyleyişten, ya kişiden, ya da şeyin tabiatından anlaşılır; çünkü bunlardan biri kelimelerle uyuşmuyorsa, sözün kastının farklı olduğu belli olur.
quo contraria ostenduntur, ironia est; illusionem vocant. quae aut pronuntiatione intelligitur aut persona aut rei natura; nam, si qua earum verbis dissentit, apparet diversam esse orationi voluntatem.
8.6.55Gerçi pek çok mecazda, her biri hakkında neyin söylendiği önemlidir; çünkü söylenen şey başka bir yerde doğrudur. Övüyor görünerek yermek de, yeriyor görünerek övmek de serbesttir: "Şehir pretoru Gaius Verres, temiz ve titiz bir adam olarak, onun yerine kurayla seçildiğini defterinde göstermiyordu." Tersine de: "Hatip göründük ve halkı kandırdık."
quanquam in plurimis in tropis accidit, ut intersit, quid de quoque dicatur, quia quod dicitur alibi verum est. et laudis adsimulatione detrahere et vituperationis laudare concessum est: quod C. Verres, praetor urbanus, homo sanctus et diligens, subsortitionem eius in codice non haberet. et contra: oratores visi sumus et populo imposuimus.
8.6.56Bazen de anlaşılmasını istediklerimizin zıddını bir tür gülümsemeyle söyleriz; Clodius'a karşı söylenen şu söz gibi: "İnan bana, seni dürüstlüğün temize çıkardı, utanma duygun kurtardı, geçmiş hayatın korudu."
aliquando cum in risu quodam contraria dicuntur iis quae intelligi volunt: quale est in Clodium, integritas tua te purgavit, mihi crede, pudor eripuit, vita anteacta servavit.
8.6.57Bundan başka alegoriyi, acı şeyleri incelik uğruna daha yumuşak kelimelerle söylemek ya da bazı şeyleri zıtlarıyla anlatmak için de kullanırız [metin burada bozuktur]. Bunlara Yunanların hangi adları verdiğini bilmeyen, sarkasmos [acı alay], asteismos [ince şaka], antiphrasis [zıt adla anma] ve paroimia [atasözü] dendiğini bilsin. Bazıları da
praeter haec usus est allegoriae, ut tristia dicamus mollioribus verbis urbanitatis gratia aut quaedam contrariis significemus ⟦aliud textum spectaco et enumeravimus: corruptum⟧. Haec si quis ignorat, quibus Graeci nominibus appellent, σαρκασμόν, ἀστεϊσμόν, ἀντίφρασιν, παροιμίαν dici sciat. sunt etiam,
8.6.58bunların alegorinin türleri değil, kendileri birer mecaz olduğunu söyler; gerekçeleri de keskindir: alegori daha karanlıktır, bunların hepsinde ise ne demek istediğimiz açıkça görülür. Buna şu da eklenir: cins türlere ayrıldığında kendine özgü hiçbir şeyi kalmaz; ağacın çam, zeytin ve servi diye ayrılıp kendi başına hiçbir özelliğinin kalmaması gibi. Alegorinin ise kendine özgü bir şeyi vardır. Kendisi bir tür değilse bu nasıl olabilir? Ama kullananlar için bunun bir önemi yoktur.
qui haec non species allegoriae sed ipsa tropos dicant; acri quidem ratione, quod illa obscurior sit, in his omnibus aperte appareat quid velimus. cui accedit hoc quoque, quod genus, cum dividitur in species, nihil habet proprium, ut arbor pinus et olea et cupressus, et ipsius per se nulla proprietas; allegoria vero habet aliquid proprium. quod quo modo fieri potest, nisi ipsa species est? sed utentium nihil refert.
8.6.59Bunlara myktērismos [burun kıvırma] da eklenir: örtülü ama saklı olmayan bir alay. Bir kelimeyle ya da en azından daha az kelimeyle söylenebilecek şey çok kelimeyle açıklandığında buna periphrasis, yani bir tür dolambaçlı söyleyiş derler. Bu bazen zorunludur, söylenmesi çirkin şeyleri her örttüğünde; Sallustius'un "tabiatın ihtiyaçları için" demesi gibi.
adiicitur his μυκτηρισμὸς dissimulatus quidam sed non latens derisus. pluribus autem verbis cum id, quod uno aut paucioribus certe dici potest, explicatur, περίφρασιν vocant, circuitum quendam eloquendi, qui nonnunquam necessitatem habet, quotiens dictu deformia operit: ut Sallustius, ad requisita naturae.
8.6.60Bazen de yalnız süs arar; şairlerde çok sıktır:
Zavallı ölümlülere ilk uykunun başladığı ve tanrıların armağanı olarak en tatlı biçimde süzüldüğü vakitti.
Hatiplerde de seyrek değildir, ama her zaman daha sıkıdır.
interim ornatum petit solum, qui est apud poetas frequentissimus: tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris incipit et dono divum gratissima serpit. Et apud oratores non rarus, semper tamen adstrictior.
8.6.61Çünkü daha kısa anlatılabilecekken süsle daha geniş ortaya konan her şey periphrasis'tir; buna Latincede, bir söz meziyetine pek yakışmayan circumlocutio [etrafından dolaşma] adı verilmiştir. Ama bu, güzellik taşıdığında periphrasis denirken, kusura düştüğünde perissologia [laf kalabalığı] denir. Çünkü işe yaramayan her şey engel olur.
Quidquid enim significari brevius potest et cum ornatu latius ostenditur, περίφρασις est, cui nomen Latine datum est non sane aptum orationis virtuti circumlocutio. verum hoc ut, cum decorem habet, periphrasis, ita, cum in vitium incidit, περισσολογία dicitur. obstat enim quidquid non adiuvat.
8.6.62Devrik söyleyişi (hyperbaton), yani kelimenin yerinden aşmasını da, dizimin hesabı ve yakışık çoğu zaman bunu istediği için haklı olarak meziyetler arasında sayarız. Çünkü kelimeler kendi sıralarının zorunluluğuna boyun eğdirilir ve her biri nasıl doğuyorsa öyle, bağlanamasa bile en yakınındakine bağlanırsa, söz çoğu zaman pürüzlü, sert, gevşek ve aralıklı olur.
hyperbaton quoque, id est verbi transgressionem, quoniam frequenter ratio compositionis et decor poscit, non immerito inter virtutes habemus. fit enim frequentissime aspera et dura et dissoluta et hians oratio, si ad necessitatem ordinis sui verba redigantur et, ut quodque oritur, ita proximis, etiamsi vinciri non potest, adligetur.
8.6.63Bu yüzden bazı kelimeler geciktirilmeli, bazıları öne alınmalıdır; tıpkı yontulmamış taşlardan yapılan duvarlarda olduğu gibi, her biri uygun düştüğü yere konmalıdır. Çünkü onları, birleştirildiklerinde daha iyi kenetlensinler diye kesip yontamayız; olduğu gibi kullanmalı ve yerlerini seçmeliyiz.
differenda igitur quaedam et praesumenda, atque ut in structuris lapidum impolitorum loco, quo convenit, quodque ponendum. non enim recidere ea nec polire possumus, quo coagmentata se magis iungant, sed utendum iis, qualia sunt, eligendaeque sedes.
8.6.64Sözü ritimli kılabilen de sıranın yerinde değiştirilmesinden başka bir şey değildir. Platon'un mum tabletlerinde, o en güzel eserinin başında Pire'ye indiğini bildirdiği o dört kelimenin pek çok sırayla yazılmış olarak bulunmasının sebebi de başka değildir:
nec aliud potest sermonem facere numerosum quam opportuna ordinis permutatio; neque alio ceris Platonis inventa sunt quattuor illa verba, quibus in illo pulcherrimo operum in Piraeeum se descendisse significat, plurimis modis scripta,
8.6.65o da onları en ritimli hâle getirmeyi deniyordu. Bu iki kelimede yapıldığında anastrophē, yani bir tür geri çevirme denir; halk arasında mecum ["benimle"], secum ["kendisiyle"], hatiplerde ve tarihçilerde quibus de rebus ["hangi konular hakkında"] gibi. Ama bir kelime güzellik uğruna daha uzağa aktarıldığında asıl hyperbaton adını alır: "Sayın yargıçlar, davacının bütün konuşmasının iki kısma bölünmüş olduğunu fark ettim" (Latincede in duas divisam esse partes: "iki" ile "kısım" arasına "bölünmüş olduğunu" girmiştir). Çünkü düz sıra in duas partes divisam esse olurdu; ama bu sert ve özensizdir.
quam quod eum quoque maxime numerosum facere experiretur. verum id cum in duobus verbis fit, ἀναστροφὴ dicitur, reversio quaedam: qualia sunt vulgo, mecum, secum, apud oratores et historicos quibus de rebus. at cum decoris gratia traiicitur longius verbum, proprie hyperbati tenet nomen: animaduerti , iudices, omnem accusatoris orationem in duas diuisam esse partes. nam in duas partes divisam esse rectum erat, sed durum et incomptum.
8.6.66Şairler kelimeleri bölerek de aşma yaparlar: Hyperboreo septem subiecta trioni ["Hyperborelilerin Yedi Öküz'ünün altında yatan"; septentrio kelimesi ikiye bölünmüştür]; bunu nesir asla kabul etmez. Yine de buna mecaz denebilmesinin bir sebebi vardır: anlam iki parçadan birleştirilmelidir.
poetae quidem etiam verborum divisione faciunt transgressionem: Hyperboreo septem subiecta trioni, quod oratio nequaquam recipiet. atqui est propter quod dici tropus possit, quia componendus est e duobus intellectus.
8.6.67Yoksa, anlamdan hiçbir şey değişmeyip yalnız dizim değiştiğinde, birçoklarının düşündüğü gibi, buna daha çok bir söz figürü denebilir. Uzun ve karışık devriklerden doğan kusurları yeri gelince söyledik. Abartmayı (hyperbolē), daha cüretkâr bir süs olduğu için en sona koydum. Abartma, gerçeği yakışık içinde aşmaktır; meziyeti iki zıt yönde eşittir: büyütmede de küçültmede de. Birçok yolla yapılır.
alioqui , ubi nihil ex significatione mutatum est et structura sola variatur, figura potius verborum dici potest, sicut multi existimarunt. longis autem hyperbatis et confusis quae vitia accidunt, suo loco diximus. hyperbolen audacioris ornatus summo loco posui. est haec decens veri superiectio; virtus eius ex diverso par augendi atque minuendi; fit pluribus modis.
8.6.68Ya yapılandan fazlasını söyleriz: "Kusarak yediği şeylerin parçalarıyla kucağını ve bütün kürsüyü doldurdu"; ve:
ikiz kayalıklar göğe tehdit savurur;
ya da şeyleri bir benzetmeyle yükseltiriz:
yerinden sökülmüş Kyklad adalarının yüzdüğünü sanırsın;
8.6.68aut enim plus facto dicimus, ut vomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal implevit, et geminique minantur in caelum scopuli; aut res per similitudinem attollimus, credas innare revulsas Cycladas;
8.6.69ya bir karşılaştırmayla: "şimşeğin kanatlarından daha hızlı"; ya da adeta birtakım işaretlerle:
O, biçilmemiş ekinin başak uçlarının üstünden bile uçar, koşarken narin başakları incitmezdi;
ya da istiareyle; tam o "uçar" kelimesindeki gibi.
aut per comparationem, ut fulminis ocior alis; aut signis quasi quibusdam, illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas; vel translatione, ut ipsum illud volaret.
8.6.70Abartma bazen üstüne başka bir abartma eklenerek büyür; Cicero'nun Antonius'a karşı söylediği gibi: "Hangi Kharybdis bu kadar obur? Kharybdis mi dedim? Var olduysa, tek bir hayvandı. Tanrı hakkı için, Okeanos bile bunca şeyi, bunca dağınık, bunca uzak yerlerde bulunan şeyleri bu kadar çabuk yutabilirmiş gibi görünmüyor."
crescit interim hyperbole alia insuper addita, ut Cicero in Antonium dicit, quae Charybdis tam vorax? Charybdin dico? quae si fuit, fuit animal unum: Oceanus, medius fidius, vix videtur tot res, tam dissipatas, tam distantibus in locis positas, tam cito absorbere potuisse.
8.6.71Bunun seçkin bir biçimini lirik şairlerin önderi Pindaros'ta, Hymnoi adını verdiği kitapta bulduğumu sanıyorum. O, Herakles'in Kos adasında yaşadığı söylenen Meroplara saldırısını ateşe, rüzgârlara ya da denize değil, yıldırıma benzetir; öbürleri ondan küçük kalsın, yıldırım ise ona denk olsun diye.
exquisitam vero figuram huius rei deprehendisse apud principem Lyricorum Pindarum videor in libro, quem inscripsit ὕμνους. is namque Herculis impetum adversus Meropas, qui in insula Coo dicuntur habitasse, non igni nec ventis nec mari, sed fulmini dicit similem fuisse, ut illa minora, hoc par esset.
8.6.72Cicero da onu taklit ederek Verres'e karşı şunları yazmıştır: "Sicilya'da uzun bir aradan sonra, o Dionysios ya da Phalaris değil (çünkü o ada bir zamanlar birçok zalim tiran görmüştür), aynı yerlerde dolaştığı söylenen o eski vahşetten doğmuş yeni bir canavar dolaşıyordu. Çünkü ne Kharybdis'in ne de Skylla'nın gemilere, bu adamın aynı boğazda olduğu kadar düşman olduğunu sanmıyorum."
quod imitatus Cicero illa composuit in Verrem versabatur in Sicilia longo intervallo alter non Dionysius ille nec Phalaris (tulit enim illa quondam insula multos et crudeles tyrannos), sed quoddam novum monstrum ex vetere illa immanitate, quae in isdem versata locis dicitur. non enim Charybdin tam infestam neque Scyllam nauibus quam istum in eodem freto fuisse arbitror.
8.6.73Küçültmenin türleri de daha az değildir:
derileri kemiklerine zar zor tutunuyor,
ve Cicero'nun şakacı bir kitapçığındaki şu dizeler:
Vetto ona çiftlik (fundus) diyor; sapanla (funda) fırlatılabilecek bir çiftlik, meğer ki sapanın oyuk yerinden düşüp gitmesin.
Ama bu konuda da bir ölçü gözetilmelidir. Çünkü her abartma inanılabilir olanın ötesindedir, ama ölçünün ötesinde olmamalıdır; kakozēlia'ya [kötü özentiye] başka hiçbir yoldan bu kadar çabuk gidilmez.
nec pauciora sunt genera minuendi: vix ossibus haerent, et quod Cicero in quodam ioculari libello, fundum Vetto vocat, quem possit mittere funda; ni tamen exciderit, qua cava funda patet. Sed huius quoque rei servetur mensura quaedam. quamvis est enim omnis hyperbole ultra fidem, non tamen esse debet ultra modum, nec alia via magis in κακοζηλίαν itur.
8.6.74Buradan doğan pek çok kusuru anlatmak beni bıktırır, üstelik bunlar hiç de bilinmez ve karanlık şeyler değildir. Abartmanın yalan söylediğini, ama yalanla aldatmak istemeyecek biçimde yalan söylediğini hatırlatmak yeter. Bu yüzden, inanılmayacak bir şeyi ne ölçüde yüceltmenin yakışacağına daha çok dikkat etmek gerekir. Abartma çok sık gülünçlüğe varır; gülme amaçlanmışsa incelik, yoksa ahmaklık adını alır.
piget referre plurima hinc orta vitia, cum praesertim minime sint ignota et obscura. monere satis est mentiri hyperbolen nec ita, ut mendacio fallere velit. quo magis intuendum est, quousque deceat extollere quod nobis non creditur. pervenit haec res frequentissime ad risum; qui si captatus est, urbanitatis, sin aliter, stultitiae nomen assequitur.
8.6.75Halk arasında, eğitimsizler ve köylüler arasında da kullanılır; çünkü şeyleri büyütme ya da küçültme arzusu tabiatça herkese yerleştirilmiştir ve kimse gerçekle yetinmez. Ama bağışlanır, çünkü bir şeyi kesin olarak ileri sürmeyiz.
est autem in usu vulgo quoque et inter ineruditos et apud rusticos, videlicet quia natura est omnibus augendi res vel minuendi cupiditas insita, nec quisquam vero contentus est. sed ignoscitur, quia non adfirmamus.
8.6.76Abartma, sözü edilecek şeyin kendisi tabiî ölçüyü aştığında bir meziyettir. Çünkü şey olduğu kadar söylenemediği için daha fazlasını söylemeye izin verilir; söz de geride kalmaktansa ileri gitmekle daha iyi durur. Ama bu konuda bu kadarı yeter; çünkü aynı konuyu, belagatin bozulmasının sebeplerini açıkladığım kitapta daha geniş ele aldık.
tum est hyperbole virtus, cum res ipsa, de qua loquendum est, naturalem modum excessit. conceditur enim amplius dicere, quia dici, quantum est, non potest, meliusque ultra quam citra stat oratio. sed de hoc satis, quia eundem locum plenius in eo libro, quo causas corruptae eloquentiae reddebamus, tractavimus.