Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
VII. Kitap
7.pr.1Önsöz
Buluş hakkında, sanırım, yeterince şey söylendi. Çünkü yalnız öğretmeyle ilgili şeyleri ele almakla kalmadık, ruhların hareketlerini de inceledik. Ama yapı kuranlara taşları, keresteyi ve inşaata yarayan öteki şeyleri yığmak, bunları yerleştirip düzenlemek için ustalığın eli devreye girmedikçe nasıl yetmezse, konuşmada da konuların bolluğu ne kadar büyük olursa olsun, onları aynı düzenleme bir sıraya koyup birbirine eklemleyerek bağlamadıkça, yalnız bir yığın, bir küme olarak kalır.
de inventione, ut arbitror, satis dictum est. neque enim ea demum, quae ad docendum pertinent, exsecuti sumus, verum etiam motus animorum tractavimus. sed ut opera exstruentibus satis non est saxa atque materiam et cetera aedificanti utilia congerere, nisi disponendis eis collocandisque artificium manus adhibeatur, sic in dicendo quamlibet abundans rerum copia cumulum tantum habeat atque congestum, nisi illas eadem dispositio in ordinem digestas atque inter se commissas devinxerit.
7.pr.2Beş kısmın ikincisi olarak konması da boşuna değildir; çünkü o olmadan birincinin hiçbir değeri yoktur. Bütün parçaları dökülmüş olsa da yerine oturtulmadıkça bir heykel olmaz; bizim ya da öteki hayvanların bedenlerinde bir parçanın yerini değiştirip başka yere taşırsan, her şey aynen yerinde olsa da ortaya bir ucube çıkar. Hafifçe yerinden oynamış eklemler bile güçlerini borçlu oldukları kullanımı yitirir; düzeni bozulmuş ordular da kendi kendilerine engel olur.
nec immerito secunda quinque partium posita est, cum sine ea prior nihil valeat. neque enim quanquam fusis omnibus membris statua sit, nisi collocetur, et si quam in corporibus nostris aliorumve animalium partem permutes et transferas, licet habeat eadem omnia, prodigium sit tamen. et artus etiam leviter loco moti perdunt quo viguerunt usum, et turbati exercitus sibi ipsi sunt impedimento.
7.pr.3Tabiatın kendisinin bir düzen sayesinde ayakta durduğunu, düzen bozulursa her şeyin yok olacağını düşünenler de bence yanılmıyorlar. Böylece bu meziyetten yoksun bir konuşma da kaçınılmaz olarak karmakarışık olur, dümencisiz gibi sürüklenir, kendi içinde tutarlı olmaz, birçok şeyi tekrarlar, birçok şeyi atlar; geceleyin bilinmedik yerlerde dolaşan biri gibi, ne bir başlangıç ne de bir hedef belirlemiş olarak tedbirden çok tesadüfü izler. Bu yüzden bu kitabın tamamı düzenlemeye ayrılsın.
nec mihi videntur errare qui ipsam rerum naturam stare ordine putant, quo confuso peritura sint omnia. sic oratio carens hac virtute tumultuetur necesse est et sine rectore fluitet nec cohaereat sibi, multa repetat, multa transeat, velut nocte in ignotis locis errans, nec initio nec fine proposito casum potius quam consilium sequatur. quapropter totus hic liber serviat dispositioni,
7.pr.4Düzenleme bütün konular için belli bir yolla herhangi bir şekilde aktarılabilseydi, bu kadar az kişiye nasip olmazdı. Ama davaların biçimleri sonsuz olmuştur ve sonsuz olacaktır; bunca yüzyılda tamamen bir başkasına benzeyen tek bir dava bile bulunmamıştır. Bu yüzden savunucu sağduyulu ve uyanık olmalı, bulmalı, hüküm vermeli ve tedbiri kendinden istemelidir. Gösterilebilecek bazı şeyler bulunduğunu inkâr etmem; onları da atlamayacağım.
quae quidem, si certa aliqua via tradi in omnes materias ullo modo posset, non tam paucis contigisset. sed cum infinitae litium formae fuerint futuraeque sint et tot saeculis nulla reperta sit causa, quae esset tota alteri similis, sapiat oportet actor et vigilet et inveniat et iudicet et consilium a se ipso petat. neque infitias eo quaedam esse quae demonstrari possint, eaque non omittam.
7.1.11. Bölüm
Öyleyse, yukarıda belirttiğim gibi, birden çok şeyin tek tek şeylere ayrılması bölme (divisio), tek bir şeyin parçalarına ayrılması bölümleme (partitio), sonrakileri öncekilere bağlayan bir tür doğru yerleştirme düzen (ordo), şeylerin ve parçaların yerlerine yararlı biçimde dağıtılması da düzenleme (dispositio) olsun.
sit igitur, ut supra significavi, divisio rerum plurium in singulas, partitio singularum in partes discretio, ordo recta quaedam collocatio prioribus sequentia adnectens, dispositio utilis rerum ac partium in locos distributio.
7.1.2Ama unutmayalım ki düzenlemenin kendisi çoğu zaman faydaya göre değişir ve iki taraf her zaman aynı soruyu ilk sırada ele almaz. Öteki örnekleri bir yana bırakırsam, Demosthenes ile Aeschines de buna kanıt olabilir: Ktesiphon davasında farklı düzenler izlemişlerdir; davacı daha güçlü göründüğü hukuk noktasından başlamış, savunucu ise yargıcı kanunlar sorusuna hazırlamak için neredeyse her şeyi hukuktan önceye koymuştur.
sed meminerimus ipsam dispositionem plerumque utilitate mutari nec eandem semper primam quaestionem ex utraque parte tractandam. cuius rei, ut cetera exempla praeteream, Demosthenes quoque atque Aeschines possunt esse documento in iudicio Ctesiphontis diversum secuti ordinem, cum accusator a iure, quo videbatur potentior, coeperit, patronus omnia paene ante ius posuerit, quibus iudicem quaestioni legum praepararet.
7.1.3Çünkü birine bir şeyi, öbürüne başka bir şeyi önce öğretmek yararlıdır; yoksa hep davacının keyfine göre konuşulurdu. Nihayet karşılıklı suçlamalarda, taraflardan her biri karşısındakini suçlamadan önce kendini savunduğu için, her şeyin düzeninin farklı olması zorunludur. Öyleyse kendimin neyi izlediğimi, kısmen kurallardan, kısmen de deneyerek akılla öğrendiğim şeyi ortaya koyacağım; bunu hiçbir zaman gizlemedim de.
aliud enim alii docere prius expedit, alioqui semper petitoris arbitrio diceretur; denique in accusatione mutua, cum se uterque defendat, priusquam adversarium arguat, omnium rerum necesse est ordinem esse diversum. igitur, quid ipse sim secutus, quod partim praeceptis partim usurpatum ratione cognoveram, promam nec unquam dissimulavi.
7.1.4Mahkeme davalarında, davada söz konusu olan her şeyi bilmeye özen gösterirdim. Çünkü okulda konular belli ve azdır, konuşmadan önce ortaya konur; Yunanlar bunlara themata, Cicero proposita der. Bunları bir bakıma göz önüne yerleştirdikten sonra, kendi tarafım için olduğu kadar karşı taraf için de düşünürdüm.
erat mihi curae in controversiis forensibus nosse omnia, quae in causa versarentur. nam in schola certa sunt et pauca et ante declamationem exponuntur, quae themata Graeci vocant, Cicero proposita. cum haec in conspectu quodammodo collocaveram, non minus pro adversa parte quam pro mea cogitabam.
7.1.5İlk olarak (söylemesi zor değildir ama her şeyden önce gözetilmesi gerekir) her iki tarafın neyi elde etmek istediğini, sonra da bunu ne yoldan yapacağını belirlerdim. Şöyle: davacının önce ne söyleyeceğini düşünürdüm. Bu ya kabul edilmiş ya da tartışmalı bir şeydi.
et primum (quod non difficile dictu est sed tamen ante omnia intuendum) constituebam, quid utraque pars vellet efficere, tum per quid, hoc modo. cogitabam, quid primum petitor diceret. id aut confessum erat aut controversum.
7.1.6Kabul edilmişse orada soru olamazdı. Bu yüzden karşı tarafın cevabına geçer, ona da aynı gözle bakardım; kimi zaman oradan çıkan da kabul edilmiş olurdu. Anlaşmazlığın başladığı ilk yerde soru doğardı. Şöyle: "Adam öldürdün." "Öldürdüm."
si confessum, non poterat ibi esse quaestio. transibam ergo ad responsum partis alterius, idem intuebar; nonnunquam etiam quod inde obtinebatur confessum erat. ubi primum coeperat non convenire, quaestio oriebatur. id tale est: occidisti hominem; Occidi.
7.1.7Anlaşılmış; geçiyorum. Sanık neden öldürdüğünün gerekçesini vermek zorundadır. "Zina edeni zina eden kadınla birlikte öldürmek serbesttir" der. Böyle bir kanunun bulunduğu kesindir. Şimdi kavganın dayanacağı üçüncü bir şeye bakmak gerekir. "Zina etmiyorlardı." "Ediyorlardı." İşte soru: olay hakkında anlaşmazlık vardır, bu bir tahmin meselesidir.
convenit; transeo. rationem reddere debet reus, quare occiderit. adulterum, inquit, cum adultera occidere licet. legem esse certum est. tertium iam aliquid videndum est, ex quo pugna consistat. non fuerunt adulteri; Fuerunt: quaestio; de facto ambigitur, coniectura est.
7.1.8Kimi zaman bu üçüncü nokta da kabul edilir: zina ettikleri doğrudur; "ama," der davacı, "sen onları öldürmeye yetkili değildin, çünkü sürgündün" ya da "itibarını yitirmiştin." Burada hukuk sorgulanır. Ama "Öldürdün" diyene hemen "Öldürmedim" diye cevap verilirse, kavga hemen başlar. Anlaşmazlığın nerede başladığını araştırmak gerekiyorsa, ilk soruyu neyin oluşturduğu da düşünülmelidir. İddia basit olabilir: "Rabirius Saturninus'u öldürdü";
interim et hoc tertium confessum est adulteros fuisse sed tibi, inquit accusator, illos non licuit occidere; exul enim eras, aut ignominiosus. de iure quaeritur. at si protinus dicenti occidisti respondeatur non occidi, statim pugna est. si explorandum est, ubi controversia incipiat, et considerari debet, quid primam quaestionem faciat. Intentio simplex, occidit Saturninum Rabirius;
7.1.9ya da birleşik: "Lucius Varenus katiller hakkındaki kanuna karşı suç işledi; çünkü Gaius Varenus'un öldürülmesini, Gnaeus Varenus'un yaralanmasını, Salarius'un da yine öldürülmesini sağladı." Böylece ayrı ayrı önermeler olacaktır; aynı şey talepler için de söylenmiş olsun. Ama birleşik bir önermeden, sanık bir kısmını inkâr eder, bir kısmını savunur, bir kısmını da davanın hukuken açılamayacağını ileri sürerek dışarıda bırakırsa, birçok soru ve mesele doğabilir. Bu türde konuşan kişi her noktayı hangi yerde çürüteceğini dikkatle düşünmelidir.
coniuncta, lege de sicariis commisit L. Varenus. nam C. Varenum occidendum et Cn. Varenum vulnerandum et Salarium item occidendum curavit. Nam sic diuersae propositiones erunt; quod idem de petitionibus dictum sit. verum ex coniuncta propositione plures esse quaestiones ac status possunt, si aliud negat reus, aliud defendit, aliud a iure actionis excludit. in quo genere agenti est dispiciendum, quid quoque loco diluat.
7.1.10Davacıya gelince, şüphesiz Cicero'yu izleyen ama bu noktada daha da ısrarcı olan Celsus'tan tamamen ayrılmıyorum: ona göre başa sağlam bir şey, sona en sağlamı, ortaya da daha zayıf olanlar konmalıdır; çünkü yargıç hem başta etkilenmeli hem de sonda karara itilmelidir.
quod pertinet ad actorem, non plane dissentio a Celso, qui sine dubio Ciceronem secutus instat tamen huic parti vehementius, ut putet primo firmum aliquid esse ponendum, summo firmissimum, imbecilliora medio, quia et initio movendus sit iudex et summo impellendus.
7.1.11Sanık için ise çoğunlukla en ağır suçlama ilk ele alınmalıdır; yoksa yargıç onu gözetirken öbürlerinin savunmasına daha soğuk bakar. Yine de bu da kimi zaman değişecektir: daha hafif suçlamalar açıkça yanlışsa, en ağırının savunması da daha zorsa, önce davacıların güvenilirliğini yıkar, yargıçlar artık her şeyin boş olduğuna inanırken sonuncusuna saldırırız. Yine de bir ön söze ihtiyaç olacaktır: hem suçlamanın neden ertelendiği açıklanmalı hem de savunması vaat edilmelidir; yoksa hemen çürütmediğimiz şeyden korkuyormuş gibi görünürüz.
at pro reo plerumque gravissimum quidque primum movendum est, ne illud spectans iudex reliquorum defensioni sit aversior. interim tamen et hoc mutabitur, si leviora illa palam falsa erunt, gravissimi defensio difficilior, ut detracta prius accusatoribus fide aggrediamur ultimum, iam iudicibus omnia vana esse credentibus. opus erit tamen praefatione, qua et ratio reddatur dilati criminis et promittatur defensio, ne id quod non statim diluemus timere videamur.
7.1.12Geçmiş hayatla ilgili suçlamalar çoğunlukla ilk önce temizlenmelidir; böylece yargıç hakkında hüküm vereceği şeyi iyi niyetle dinlemeye başlar. Ama Cicero, Varenus'u savunurken bunu da sona bıraktı; çünkü en sık neyin yapıldığına değil, o gün neyin işe yarayacağına baktı.
anteactae vitae crimina plerumque prima purganda sunt, ut id, de quo laturus est sententiam iudex, audire propitius incipiat. sed hoc quoque pro Vareno Cicero in ultimum distulit, non quid frequentissime sed quid tum expediret intuitus.
7.1.13İddia basit olduğunda, tek bir şeyle mi yoksa birçok şeyle mi cevap vereceğimize bakmalıyız. Tek bir şeyle cevap vereceksek, soruyu olaydan mı yoksa yazılı metinden mi kuracağımıza; olaydan kuracaksak, yüze vurulan şeyin inkâr mı edileceğine yoksa savunulacağına mı; yazılı metinden kuracaksak, kavganın hangi hukuk türünde olduğuna ve bu türde de kelimelerin mi yoksa maksadın mı sorgulandığına bakmalıyız.
cum simplex intentio erit, videndum est, unum aliquid respondeamus an plura. si unum, ex re quaestionem instituamus an ex scripto; si ex re, negandum sit quod obiicitur an tuendum; si ex scripto, in qua specie iuris pugna sit, et in ea, de verbis an de voluntate quaeratur.
7.1.14Buna da davayı doğuran kanunun, yani mahkemenin hangi kanuna göre kurulduğunun ne olduğuna bakarsak ulaşırız. Çünkü okul davalarında bazı kanunlar yalnız olayın dizisini bağlamak için konur. Örneğin: "Terk edilmiş bir çocuğu tanıyan kişi, bakım masraflarını ödeyerek onu geri alsın." "Söz dinlemeyen oğul evlatlıktan reddedilebilir." Terk edilmiş çocuğunu geri alan bir baba ona zengin bir akrabasıyla evlenmesini emreder; oğul ise kendisini büyüten yoksul adamın kızıyla evlenmek ister.
id ita consequemur, si intuiti fuerimus, quae sit lex quae litem faciat, hoc est, qua iudicium sit constitutum. nam quaedam in scholasticis ponuntur ad coniungendam modo actae rei seriem, ut puta: expositum qui agnouerit, solutis alimentis recipiat. minus dicto audientem filium liceat abdicare. qui expositum recepit, imperat ei nuptias locupletis propinquae; ille deducere vult filiam pauperis educatoris.
7.1.15Terk edilmiş çocuklarla ilgili kanun duyguya hitap eder; dava ise evlatlıktan reddetme kanununa bağlıdır. Yine de soru her zaman tek bir kanundan doğmaz; kanunların birbiriyle çatıştığı durumlarda olduğu gibi. Bunlara bakılınca kavganın neyin üzerinde olduğu anlaşılacaktır.
lex de expositis ad adfectum pertinet; iudicium pendet ex lege abdicationis. nec tamen semper ex una lege quaestio est, ut in antinomia. his spectatis apparebit circa quod pugna sit.
7.1.16Birleşik savunma, Rabirius için yapılan gibidir: "Öldürmüş olsaydı doğru yapmış olurdu; ama öldürmedi." Tek bir önermeye karşı birçok şey söylediğimizde ise önce söylenebilecek her şeyi düşünmeli, sonra bunlardan her birini hangi yerde söylemenin yararlı olduğunu tartmalıyız. Burada, az önce önermeler hakkında söylediğim ve kanıtlar bahsinde deliller için kabul ettiğim şeyi, yani kimi zaman daha güçlü olanlardan başlayabileceğimizi kabul etmiyorum.
coniuncta defensio est, qualis pro Rabirio: si occidisset, recte fecisset; sed non occidit. ubi vero multa contra unam propositionem dicimus, cogitandum est primum quidquid dici potest, tum ex his quo quidque loco dici expediat aestimandum. in quo non idem sentio, quod de propositionibus paulo ante, quodque de argumentis probationum loco concessi, posse aliquando nos incipere a firmioribus.
7.1.17Çünkü soruların gücü her zaman artmalı ve en zayıflardan en güçlülere varmalıdır; ister aynı türden ister farklı türden olsunlar.
nam vis quaestionum semper crescere debet et ad potentissima ab infirmissimis pervenire, sive sunt eiusdem generis sive diversi.
7.1.18Hukuk soruları kimi zaman farklı farklı çatışmalardan doğar; olay soruları ise hep aynı şeye bakar; iki türde de düzen benzerdir. Ama önce benzemeyenlerden söz edelim. Bunlarda en zayıf olanı ilk ele almak gerekir; çünkü bazı soruları ele aldıktan sonra onlardan vazgeçmeyi, onları karşı tarafa bırakmayı âdet ediniriz; öncekileri bırakmadıkça da ötekilere geçemeyiz. Bu da öyle yapılmalıdır ki
iuris autem quaestiones solent esse nonnunquam ex aliis atque aliis conflictionibus, facti semper idem spectant; in utroque genere similis ordo est. sed prius de dissimilibus, in quibus infirmissimum quidque primum tractari oportet, ideo quod quasdam quaestiones exsecuti donare solemus et concedere; neque enim transire ad alias possumus nisi omissis prioribus. quod ipsum ita fieri oportet,
7.1.19onları mahkûm etmiş değil, onlarsız da kazanabileceğimiz için bırakmış görünelim. Birinin vekili, miras kalmış bir faiz alacağından doğan parayı talep ediyor: bunun vekil olmaya yetkili olup olmadığı sorusu doğabilir.
non ut damnasse eas videamur, sed omisisse, quia possimus etiam sine eis vincere. procurator alicuius pecuniam petit ex fenore hereditario: potest incidere quaestio, an huic esse procuratori liceat.
7.1.20Diyelim ki bunu ele aldıktan sonra bırakıyoruz, hatta bu noktada yeniliyoruz: o zaman adına dava açılan kişinin vekil tutma hakkı olup olmadığı sorulacaktır. Bundan da vazgeçelim: konu, adına dava açılan kişinin faizle borç verenin mirasçısı olup olmadığı, ya da mirasın tamamının mirasçısı olup olmadığı sorusunu da kabul eder. Bunlar da kabul edilmiş olsun:
finge nos, postquam tractavimus eam, remittere vel etiam convinci: quaeretur, an ei, cuius nomine litigatur, procuratorem habendi sit ius. discedamus hinc quoque: recipit materia quaestionem, an ille, cuius nomine agitur, heres sit feneratoris an ex asse heres. haec quoque concessa sint:
7.1.21borcun ödenmesi gerekip gerekmediği sorulacaktır. Tersine, hiç kimse en sağlam saydığı noktayı ortaya koyduktan sonra onu bırakıp daha hafif şeylere geçecek kadar akılsız olmaz. Okuldan buna benzer bir örnek: "Evlat edindiğini evlatlıktan reddedemezsin; reddedebilsen bile bir kahramanı reddedemezsin; kahramanı da reddedebilsen, senin her istediğine boyun eğmeyen birini reddedemezsin; başka her şeyde boyun eğmesi gerekse bile, bir ödül seçimi yüzünden reddedemezsin; ödül seçimi yüzünden reddedebilsen bile, böyle bir seçim yüzünden reddedemezsin." Hukuk sorularında fark işte böyledir.
quaeretur an debeatur. contra nemo tam demens fuerit, ut cum id quod firmissimum duxerit se habere protulerit, remittat illud et ad leviora transcendat. huic ex schola simile est: non abdicabis adoptatum; ut hunc quoque, non virum fortem; ut et fortem, non qui cuicunque voluntati tuae non paruerit; ut in alia omnia subiectus sit, non propter optionem; ut propter optionem, non propter talem optionem. Haec iuris quaestionum differentia est.
7.1.22Olaylarda ise aynı amaca yönelen birçok nokta vardır; bunların bazılarından ana soruya dokunmadan vazgeçilir. Örneğin hırsızlıkla suçlanan kişi şöyle derse: "O şeye sahip olduğunu kanıtla, kaybettiğini kanıtla, hırsızlıkla kaybettiğini kanıtla, benim hilemle kaybettiğini kanıtla." Öncekilerden vazgeçilebilir, sonuncusundan vazgeçilemez.
in factis autem ad idem tendentia sunt plura, ex quibus aliqua citra summam quaestionem remitti solent; ut si is, cum quo furti agitur, dicat: proba te habuisse, proba perdidisse, proba furto perdidisse, proba mea fraude. priora enim remitti possunt, ultimum non potest.
7.1.23Şunu da yapardım: ya en son türden (çünkü davayı çoğunlukla o içerir) geriye doğru ilk genel soruya kadar araştırır, ya da cinsten en son türe doğru inerdim; öğüt konuşmalarında (suasoriae) bile.
solebam et hoc facere, ut vel ab ultima specie (nam ea fere est, quae continet causam) retrorsum quaererem usque ad primam generalem quaestionem, vel a genere ad extremam speciem descenderem, etiam in suasoriis.
7.1.24Numa, Romalıların teklif ettiği krallığı kabul edip etmemesi gerektiğini düşünüyor: önce, yani cins olarak, kral olmalı mı; sonra yabancı bir şehirde mi, Roma'da mı, Romalılar böyle bir krala katlanacak mı? Davalarda da benzer biçimde. Bir kahraman ödül olarak başkasının karısını seçsin. En son tür, başkasının karısını seçip seçemeyeceğidir. Genel soru, seçtiği her şeyi alması gerekip gerekmediğidir. Sonra, özel bir kişiden bir şey seçebilir mi, bir evlilik seçebilir mi, kocası olan bir kadını seçebilir mi?
ut deliberat Numa, an regnum offerentibus Romanis recipiat. primum, id est genus, an regnandum, tum an in civitate aliena, an Romae, an laturi sint Romani talem regem. similiter in controversiis. optet enim vir fortis alienam uxorem. ultima species est, an optare possit alienam uxorem. generale est, an quidquid optarit, accipere debeat. inde, an ex privato, an nuptias, an maritum habentis.
7.1.25Ama araştırma, konuşmanın sırasıyla yapılmaz. Çünkü çoğunlukla ilk akla gelen, en son söylenmesi gerekendir; "Başkasının karısını seçmemelisin" gibi; bu yüzden acelecilik bölmeyi bozar. Öyleyse kendiliğinden gelenlerle yetinmemeli, ötesinde bir şey aramalıyız: "Dul bir kadını bile seçemezsin." Daha ötesi: "Özel bir kişiden hiçbir şey seçemezsin." Geriye doğru en sonuncusu, baştan sayınca birincisi olan da şudur: "Hiçbir haksız şeyi seçemezsin." Böylece önermeye baktıktan sonra, ki bu en kolayıdır,
sed hoc non, quemadmodum dicitur, ita et quaeritur. primum enim occurrit fere, quod est ultimum dicendum, ut hoc, non debes alienam uxorem optare, ideoque divisionem perdit festinatio. non oportet igitur offerentibus se contentum esse, sed quaerere aliquid quod ultra est, ne uiduam quidem. adhuc plus est, nihil ex privato. ultimum retrorsum, quod idem a capite primum est, nihil iniquum. itaque propositione visa,
7.1.26mümkünse, ilk olarak neyin cevap verilmesinin tabiî olduğunu düşünelim. Bunu, dava gerçekten görülüyormuş ve cevap verme zorunluluğu bize düşüyormuş gibi gözetmek istersek, aklımıza gelecektir.
quod est facillimum, cogitemus, si fieri potest, quid naturale sit primum responderi. id si, tanquam res agatur et nobis ipsis respondendi necessitas sit, intueri voluerimus, occurret.
7.1.27Bu olmazsa, ilk akla geleni bir kenara koyup kendi kendimize şöyle konuşalım: "Ya bu olmasaydı?" Bunu ikinci, üçüncü kez, hiçbir şey kalmayana kadar sürdürelim. Böylece daha aşağıdaki noktaları da inceleriz; bunları ele almak, ana soruda yargıcı bize daha yatkın kılacaktır.
si id non contigerit, seponamus id quod primum se obtulerit, et ipsi nobiscum sic loquamur: quid si hoc non esset? id iterum et tertium et dum nihil sit reliqui. itaque inferiora quoque scrutabimur, quae tractata faciliorem nobis iudicem ex summa quaestione facient.
7.1.28Ortak olandan özel olana gelmemizi söyleyen kural da buna benzer. Çünkü ortak şeyler çoğunlukla geneldir. Ortak olan: "Bir zorbayı öldürdü"; özel olan: "Zorba olan babasını öldürdü"; "Bir kadın öldürdü", "Karısı öldürdü".
non dissimile huic est et illud praeceptum, ut a communibus ad propria veniamus. fere enim communia generalia sunt. commune est, tyrannum occidit; proprium, patrem tyrannum occidit; mulier occidit, uxor occidit.
7.1.29Karşı tarafla hangi noktalarda uzlaştığımı da, yeter ki benim lehime olsun, ayıklardım; kabulü yalnız sıkıştırmakla kalmaz, bölerek çoğaltırdım. Şu davada olduğu gibi: Rakip aday olan babasını oylamada yenmiş bir komutan esir düşer; onu fidye ile kurtarmaya giden elçiler, düşmanın yanından dönen babayla karşılaşırlar.
solebam et excerpere, quid mihi cum adversario conveniret, si modo id pro me erat, nec solum premere confessionem, sed partiendo multiplicare, ut in illa controversia, dux, qui competitorem patrem ex suffragiis vicerat, captus est; euntes ad redemptionem eius legati obvium habuerunt patrem revertentem ab hostibus.
7.1.30Baba elçilere "Geç kaldınız" der. Onlar babanın üstünü arayıp koynunda altın bulurlar; kendileri gidecekleri yere gitmeyi sürdürürler ve komutanı çarmıha gerilmiş bulurlar; komutanın son sözü "Hainden sakının" olmuştur. Baba yargılanmaktadır. Hangi noktalarda uzlaşılıyor? "Bize bir ihanet önceden haber verildi, hem de komutan tarafından haber verildi; haini arıyoruz. Düşmanın yanına gittiğini, gizlice gittiğini, onlardan sağ salim döndüğünü, altın getirdiğini ve altını gizli tuttuğunu kabul ediyorsun." Çünkü
is legatis dixit: Sero itis. excusserunt illi patrem et aurum ex sinu eius invenerunt; ipsi perseverarunt ire quo intenderant; invenerunt ducem cruci fixum, cuius vox fuit: cavete proditorem. reus est pater. quid convenit? proditio nobis praedicta est et praedicta a duce; quaerimus proditorem. te isse ad hostes fateris et isse clam et ab his incolumem redisse, aurum retulisse et aurum occultum habuisse. nam,
7.1.31bir kişinin yaptığı şey kimi zaman önerme hâlinde daha güçlü olur; önerme zihinleri ele geçirmişse, kulaklar adeta savunmaya kapanır. Genel olarak suçlamaları bir araya toplamak davacıya, ayırmak savunucuya yardım eder. Delillerde de yapıldığını söylediğim şeyi bütün konuda yapardım: dışında hiçbir şey kalmayacak biçimde bütün ihtimalleri ortaya koyar, sonra ötekileri eler, geriye yalnız inanılmasını istediğim şeyi bırakırdım.
quod fecit, id nonnunquam potentius fit propositione; quae si animos occupavit, prope aures ipsae defensioni praecluduntur. in totum autem congregatio criminum accusantem adiuvat, separatio defendentem. solebam id, quod fieri et in argumentis dixi, in tota facere materia, ut propositis extra quae nihil esset omnibus, deinde ceteris remotis, solum id superesset quod credi volebam,
7.1.32Danışıklı dövüş (praevaricatio) suçlamalarında olduğu gibi: "Bir sanığın beraat etmesi ya kendi masumiyetinden, ya araya giren bir iktidardan, ya zordan, ya rüşvetle bozulmuş bir mahkemeden, ya kanıtlamanın güçlüğünden, ya da danışıklı dövüşten olur. Onun suçlu olduğunu kabul ediyorsun; hiçbir iktidar engel olmadı, hiçbir zor kullanılmadı, mahkemenin rüşvetle bozulduğundan yakınmıyorsun, kanıtlamada hiçbir güçlük olmadı: geriye danışıklı dövüşten başka ne kalıyor?"
ut in praevaricationum criminibus: ut absolvatur reus, aut innocentia ipsius fit aut interveniente aliqua potestate aut vi aut corrupto iudicio aut difficultate probationis aut praevaricatione. nocentem fuisse confiteris, nulla potestas obstitit, nulla vis, corruptum iudicium non quereris, nulla probandi difficultas fuit: quid superest, nisi ut praevaricatio fuerit?
7.1.33Her şeyi bertaraf edemediğim zaman çoğunu bertaraf ederdim. "Adamın öldürüldüğü kesin; ıssız bir yerde öldürülmedi ki haydutlardan şüphelenelim; yağma için değil, çünkü üstündekiler alınmamış; miras umuduyla değil, çünkü yoksuldu: öyleyse sebep nefretti; sen de onun düşmanısın."
si omnia amoliri non poteram, plura amoliebar. hominem occisum esse constat, non in solitudine, ut a latronibus suspicer; non praedae gratia, quia inspoliatus est; non hereditatis spe, quia pauper fuit: odium igitur in causa, cum sis inimicus.
7.1.34Bölmeye daha kolay bir yol açan şey buluşa da açar: söylenebilecek her şeyi gözden geçirmek ve adeta eleyerek en iyisine ulaşmak. Milo, Clodius'u öldürmekle suçlanıyor. Ya yaptı ya yapmadı. En iyisi inkâr etmek olurdu; ama mümkün değil. Öyleyse öldürdü; ya haklı olarak ya haksız olarak. Haklı olarak: ya isteyerek ya zorunlulukla; çünkü bilmemek bahane edilemez.
quae res autem faciliorem divisioni viam praestat, eadem inventioni quoque, excutere quidquid dici potest, et velut reiectione facta ad optimum pervenire. accusatur Milo, quod Clodium occiderit. aut fecit aut non. optimum erat negare; sed non potest: occidit ergo aut iure aut iniuria utique. iure: aut voluntate aut necessitate, nam ignorantia praetendi non potest.
7.1.35İsteyerek öldürmek iki yanlıdır; ama insanlar böyle düşündüğü için, bunun devletin yararına olduğu savunmasına da değinmek gerekir. Zorunlulukla mı? O hâlde çatışma ansızın olmuştur, hazırlanmış değildir; öyleyse biri pusu kurmuştur. Hangisi? Elbette Clodius. Görüyor musun, olayların zorunluluğunun kendisi savunmaya nasıl götürüyor? Dahası:
voluntas anceps est, sed, quia ita homines putant, attingenda defensio, ut id pro re publica fuerit. necessitate? subita igitur pugna, non praeparata; alter igitur insidiatus est. uter? Profecto Clodius. videsne, ut ipsa rerum necessitas deducat ad defensionem? adhuc,
7.1.36Milo pusu kuran Clodius'u ya mutlaka öldürmek istedi ya da istemedi. İstemediyse daha güvenlidir: öyleyse bunu Milo'nun köleleri, Milo ne emretmiş ne de haberi olmuşken yaptılar. Ama bu kadar çekingen bir savunma, öldürmenin haklı olduğunu söylediğimiz öbür savunmanın otoritesini zayıflatır. Şu eklenecektir:
aut utique voluit occidere insidiatorem Clodium aut non. tutius, si noluit. fecerunt ergo servi Milonis neque iubente neque sciente Milone. at haec tam timida defensio detrahit auctoritatem illi, qua recte dicebamus occisum. adiicietur:
7.1.37"Herkes kendi kölelerinin böyle bir durumda böyle davranmasını isterdi." Bu yöntem şu bakımdan daha da yararlıdır: çoğu zaman hiçbir şey içimize sinmez ama bir şey söylemek gerekir. Öyleyse her şeye bakalım; böylece ya en iyisi ya da en az kötüsü ortaya çıkacaktır. Kimi zaman karşı tarafın önermesini kullanmak gerektiğini, kimi zaman da onun iki tarafa ortak olduğunu yerinde söyledik. Bazı yazarlarda, hangi tarafın önce konuşması gerektiğini nasıl bulacağımızın binlerce satır boyunca araştırıldığını biliyorum; forumda bu, ya dava formüllerinin ağırlığına, ya taleplerin biçimine, ya da en son kuraya göre karara bağlanır. Okulda bunu araştırmanın hiçbir anlamı yoktur,
quod suos quisque servos in tali re facere voluisset. hoc eo est utilius, quod saepe nihil placet et aliquid dicendum est. intueamur ergo omnia: ita apparebit aut id quod optimum est aut id quod minime malum. propositione aliquando adversarii utendum et esse nonnunquam commune eam, suo loco dictum est. multis milibus versuum scio apud quosdam esse quaesitum, quomodo inveniremus, utra pars deberet prior dicere; quod in foro vel atrocitate formularum vel modo petitionum vel novissime sorte diiudicatur. in schola quaeri nihil attinet,
7.1.38çünkü aynı alıştırma konuşmalarında hem davacının hem de zilyedin anlatı yapması ve itirazları çözmesi serbesttir. Ama birçok davada bunu bulmak bile mümkün değildir. Şu dava gibi: "Biri hatip, biri filozof, biri hekim olan üç oğlu bulunan bir adam vasiyetnamesinde malını dört parçaya böldü, her birine birer parça verdi; dördüncüsünün de devlete en yararlı olana ait olmasını istedi."
cum in declamationibus iisdem narrare et contradictiones solvere tam ab actore quam a possessore concessum sit. sed in plurimis controversiis ne inveniri quidem potest: ut ex illa, Qui tres liberos habebat, oratorem, philosophum, medicum, testamento quattuor partes fecit et singulas singulis dedit, unam eius esse voluit, qui esset utilissimus civitati.
7.1.39Kardeşler çekişirler; kimin önce konuşacağı belli değildir, ama önermemiz bellidir: savunacağımız kişiden başlamak gerekecektir. Bölme hakkında genel olarak öğütlenebilecekler bunlardır.
contendunt; quis primus dicat, incertum est, propositio tamen certa; ab eo enim, cuius personam tuebimur, incipiendum erit. et haec quidem de dividendo in universum praecipi possunt.
7.1.40Peki o daha gizli soruları nasıl bulacağız? Elbette vecizeleri, kelimeleri, figürleri, renkleri nasıl buluyorsak öyle: yetenekle, özenle, alıştırmayla. Yine de, dediğim gibi, tabiatı rehber edinmek isteyen kişiden, dikkatsiz değilse, hemen hiçbir zaman kaçmazlar.
at quomodo inveniemus etiam illas occultiores quaestiones? scilicet, quomodo sententias, verba, figuras, colores: ingenio, cura, exercitatione. non tamen fere unquam nisi imprudentem fugerint, si, ut dixi, naturam sequi ducem velit.
7.1.41Ama belagat şöhretinin peşindeki çoğu kimse, kanıtlamaya hiçbir katkısı olmasa bile yalnız gösterişli yerlerle yetinir. Başkaları da göze çarpan şeylerin ötesinde hiçbir şey araştırmaya gerek görmez. Bu daha kolay anlaşılsın diye, okuldan pek de zor ya da yeni olmayan bir davayı örnek olarak ortaya koyacağım.
sed plerique eloquentiae famam adfectantes contenti sunt locis speciosis modo vel nihil ad probationem conferentibus. alii nihil ultra ea quae in oculos incurrunt exquirendum putant. quod quo facilius appareat, unam de schola controversiam, non ita sane difficillimam aut novam, proponam in exemplum.
7.1.42"İhanetle yargılanan babasının yanında bulunmayan mirastan mahrum olsun." "İhanetten mahkûm olan, avukatıyla birlikte sürgüne gitsin." İhanetle yargılanan babanın yanında usta konuşmacı oğlu bulundu; köylü oğlu bulunmadı. Baba mahkûm edildi ve avukatıyla birlikte sürgüne gitti. Köylü oğul bir kahramanlık gösterince ödül olarak babasının ve kardeşinin sürgünden geri çağrılmasını elde etti. Baba geri döndükten sonra vasiyetsiz öldü. Köylü mirastan kendi payını istiyor, hatip ise mirasın tamamını kendine istiyor.
qui reo proditionis patri non adfuerit, exheres sit. proditionis damnatus cum advocato exulet. reo proditionis patri disertus filius adfuit, rusticus non adfuit: damnatus abiit cum advocato in exilium. rusticus cum fortiter fecisset, praemii nomine impetravit restitutionem patris et fratris. pater reversus intestatus decessit: petit rusticus partem bonorum, orator totum vindicat sibi.
7.1.43Burada o belagatliler —ki nadir görülen davalar karşısında daha titiz davranan bizler onlara gülünç görünürüz— sempati uyandıran kişilere saldıracaklardır. Usta konuşmacıya karşı köylü için, savaştan kaçana karşı kahraman için, nankör kişiye karşı onu sürgünden geri getiren için, babasının malından kardeşine hiçbir şey vermek istemeyene karşı payıyla yetinen için konuşacaklardır. Bunların hepsi konunun içindedir ve çok yardımcı olur;
hic illi eloquentes quibusque nos circa lites raras sollicitiores ridiculi videmur, invadent personas favorabiles. actio pro rustico contra disertum, pro viro forti contra imbellem, pro restitutore contra ingratum, pro eo, qui parte contentus sit, contra eum, qui fratri nihil dare ex paternis velit. quae omnia sunt ex materia et multum iuvant,
7.1.44ama zaferi getirmez. Bu tür konuşmada, mümkünse, aceleci ya da karanlık vecizeler aranacaktır (çünkü bu şimdi meziyet sayılıyor) ve konu gürültü patırtıyla güzelce geçiştirilmiş olacaktır. Amacı daha iyi olan, ama özeni yakındakiyle sınırlı kalanlar ise şunları adeta yüzeyde yüzen şeyler gibi görecektir:
victoria tamen non trahunt. in hac quaerentur sententiae, si fieri poterit, praecipites vel obscurae (nam ea nunc virtus est), et pulchre fuerit cum materia tumultu et clamore transactum. illi vero, quibus propositum quidem melius, sed cura in proximo est, haec velut innatantia videbunt:
7.1.45köylünün, babasına hiçbir katkısı olmayacağı için duruşmada bulunmamasının mazur görüleceğini; usta konuşmacının da, baba mahkûm edildiğine göre, sanığa minnet borcu yükleyecek bir şeyi olmadığını; sürgünden geri getirenin mirasa layık olduğunu; bu kadar iyilik gördüğü kardeşiyle paylaşmak istemeyenin açgözlü, saygısız, nankör olduğunu; ayrıca lafız ile maksat arasındaki o ilk soruyu da; bu kazanılmadıkça sonrakilere yer kalmaz.
excusatum esse rusticum, quod non interfuerit iudicio nihil collaturus patri; sed ne disertum quidem habere, quod imputet reo, cum is damnatus sit; dignum esse hereditate restitutorem; avarum, impium, ingratum, qui dividere nolit cum fratre eoque sic merito; quaestionem quoque illam primam scripti et voluntatis, qua non expugnata non sit sequentibus locus.
7.1.46Ama tabiatı izleyecek olan kişi elbette şunu düşünecektir: köylü ilk olarak şöyle diyecektir: "Babam vasiyetsiz öldü ve geride biz iki oğlunu bıraktı; milletler hukukuna göre payımı istiyorum." Önermenin ne olduğunu bilmese bile böyle başlamayacak kadar cahil, edebiyattan bu kadar uzak kim vardır?
at qui naturam sequetur illa cogitabit profecto, primo hoc dicturum rusticum: pater intestatus duos nos filios reliquit, partem iure gentium peto. quis tam imperitus, quis tam procul a litteris, quin sic incipiat, etiamsi nescierit, quid sit propositio?
7.1.47Bütün insanlara ortak olan bu kanunu adil bir kanun olarak hafifçe süsleyecektir. Ardından elbette bu kadar hakkaniyetli bir talebe ne cevap verildiğini soracağız. Bu da açıktır: "İhanetle yargılanan babasının yanında bulunmayanın mirastan mahrum olmasını emreden bir kanun var; sen ise yanında bulunmadın." Bu önermenin ardından zorunlu olarak kanunun övülmesi ve yanında bulunmayanın kınanması gelir.
hanc communem omnium legem leviter adornabit ut iustam. nempe sequetur, ut quaeramus, quid huic tam aequae postulationi respondeatur? at id manifestum est. lex est, quae iubet exheredem esse eum qui patri proditionis reo non adfuerit; tu autem non adfuisti. hanc propositionem necessaria sequitur legis laudatio et eius, qui non adfuerit, vituperatio.
7.1.48Henüz kabul edilmiş şeyler içinde dolaşıyoruz; zihin yeniden davacıya dönsün. Tamamen kalın kafalı olmayan biri şunu düşünmek zorunda değil midir? "Kanun engelse dava yoktur, mahkeme boşunadır. Oysa hem kanunun var olduğu hem de köylünün kanunun cezalandırdığı şeyi yaptığı şüphe götürmez. Öyleyse ne diyeceğiz? 'Köylüydüm.'
adhuc versamur in confessis; redeat animus ad petitorem; numquid non hoc cogitet necesse est, nisi qui sit plane hebes? si lex obstat, nulla lis est, inane iudicium est. atqui et legem esse et hoc, quod ea puniat, a rustico factum extra dubitationem est. quid ergo dicimus? rusticus eram.
7.1.49Kanun herkesi kapsıyorsa bunun hiçbir yararı olmaz. Öyleyse kanunun bir yönden zayıflatılıp zayıflatılamayacağını araştıralım." Tabiat —bunu sık sık söyleyeceğim— kelimeler aleyhimizdeyken maksadın sorgulanmasından başka ne yol bırakır? Öyleyse genel soru şudur: kelimelere mi yoksa maksada mı bağlı kalınmalı? Ama bu, bütün hukuk hakkında genel olarak her zaman tartışılan ve hiçbir zaman yeterince karara bağlanmamış bir sorudur. Öyleyse içinde bulunduğumuz bu davanın kendisinde lafza karşı çıkan bir şey bulunup bulunamayacağı araştırılmalıdır.
si lex omnes complectitur, nihil proderit. quaeramus ergo num infirmari in aliquam partem lex possit. quid aliud (saepius dicam) natura permittit quam ut, cum verba contra sint, de voluntate quaeratur? generalis igitur quaestio, verbis an voluntate sit standum. sed hoc in commune de iure omni disputandum semper nec unquam satis iudicatum est. quaerendum igitur in hac ipsa, qua consistimus, an aliquid inveniri possit quod scripto adversetur.
7.1.50"Öyleyse yanında bulunmayan herkes mirastan mahrum mu olacak? Hiçbir istisna olmaksızın herkes mi?" Artık o deliller kendiliğinden de gelecektir: "Bebek de mi? Çünkü o da oğuldur ve yanında bulunmamıştır. Uzakta olan da mı, askerde olan da mı, elçilikte olan da mı?" Artık çok yol alınmıştır: biri yanında bulunmamış olup da mirasçı olabilir. Şimdi bunu düşünmüş olan aynı kişi,
ergo, quisquis non adfuerit, exheres erit? quisquis sine exceptione? iam se illa vel ultro offerent argumenta: et infans? filius enim est et non adfuit; et qui aberat et qui militabat et qui in legatione erat? iam multum acti est: potest aliquis non adfuisse et heres esse. transeat nunc idem ille,
7.1.51Cicero'nun dediği gibi Latinus'un flütçüsü gibi, usta konuşmacının tarafına geçsin: "Bunları kabul etsem bile, sen ne bebeksin, ne uzaktaydın, ne de askerdeydin." Köylünün aklına "Ama ben köylüyüm" demekten başka bir şey geliyor mu? Buna karşı açıkça söylenecek söz şudur:
qui hoc cogitavit, ut ait Cicero, tibicinis Latini modo ad disertum. ut ista concedam, tu nec infans es nec abfuisti nec militasti. num aliud occurrit quam illud, sed rusticus sum? contra, quod palam est dici:
7.1.52"Konuşamasan bile yanında oturabilirdin"; bu da doğrudur. Bu yüzden köylü kanun koyucunun niyetine dönmek zorundadır: "Kanun koyucu saygısızlığı cezalandırmak istedi; ben ise saygısız değilim."
ut agere non potueris, adsidere potuisti; et verum est. quare redeundum rustico ad animum legumlatoris: impietatem punire voluit, ego autem impius non sum.
7.1.53Buna karşı usta konuşmacı şöyle der: "Mirastan mahrum olmayı hak ettiğinde saygısızca davrandın; sonradan pişmanlık ya da şöhret hırsı seni bu tür bir ödül seçimine yöneltmiş olsa bile. Üstelik baba senin yüzünden mahkûm edildi; çünkü davanın hükmünü sen önceden vermiş gibi görünüyordun." Köylü buna şöyle cevap verir: "Asıl mahkûmiyetin sebebi sendin; birçok kişiyi gücendirmiş, eve düşmanlıklar çekmiştin." Bunlar tahmine dayanır; köylünün renk olarak söylediği şu da öyle: babasının kararı bütün aileyi tehlikeye atmamaktı. Bunlar, lafız ile maksat arasındaki ilk sorunun içinde yer alır.
contra quod disertus, tu impie fecisti, inquit, cum exheredationem meruisti, licet te postea vel paenitentia vel ambitus ad hoc genus optionis adduxerit. praeterea propter te damnatus est pater, videbaris enim de causa pronuntiasse. ad haec rusticus: tu vero in causa damnationis fuisti, multos offenderas, inimicitias domui contraxeras. haec coniecturalia; illud quoque, quod coloris loco rusticus dicit, patris fuisse tale consilium, ne universam domum periculo subiiceret. haec prima quaestione scripti et voluntatis continentur.
7.1.54Zihnimizi daha da zorlayalım ve bunun dışında bir şey bulunup bulunamayacağına bakalım. Bu nasıl olacak? Araştırmayı öğretmek için araştıran birini özenle taklit ediyorum; üslubun daha gösterişli türünü bırakıp öğrencilerin faydasına göre alçalıyorum. Şimdiye kadar bütün soruları davacının kendi kişiliğinden çıkardık; neden babayla ilgili bir şey araştırmıyoruz? "Yanında bulunmayan herkes mi mirastan mahrum olacak?" diye soruldu;
intendamus ultra animum videamusque, an aliquid inveniri praeterea possit. quo id modo fiet? sedulo imitor quaerentem, ut quaerere doceam, et omisso speciosiore stili genere ad utilitatem me summitto discentium. omnes adhuc quaestiones ex persona petitoris ipsius duximus; cur non aliquid circa patrem quaerimus? dictum ⟦non?⟧ est, quisquis non adfuerit, exheres erit.
7.1.55neden şöyle de sormayı denemiyoruz: "Kimin yanında bulunmamış olursa olsun mu?" Bunu, ana babasını beslemeyenlerin hapse atılmasının istendiği davalarda sık sık yaparız; oğlu yabancılıkla yargılanırken onun aleyhine tanıklık eden anne, ya da oğlunu bir pezevenge satan baba örneklerinde olduğu gibi. Söz ettiğimiz bu babada neye tutunulabilir? Mahkûm edilmiş olmasına.
cur non conamur et sic quaerere, num, cuicunque quis non adfuerit? facimus hoc saepe in iis controversiis, in quibus petuntur in vincula qui parentes suos non alunt, ut eam quae testimonium in filium peregrinitatis reum dixit, eum, qui filium lenoni vendidit. in hoc, de quo loquimur, patre quid apprehendi potest? damnatus est.
7.1.56Kanun yalnız beraat eden babalarla mı ilgilidir? İlk bakışta sert bir soru. Umudu kesmeyelim; kanun koyucunun bunu, masum babalar çocuklarının yardımından yoksun kalmasın diye istemiş olması inandırıcıdır. Ama bunu söylemek köylü için utanç verici olur, çünkü babanın masum olduğunu kabul etmektedir.
numquid igitur lex ad absolutos tantum patres pertinet? dura prima fronte quaestio. non desperemus; credibile est hoc voluisse legumlatorem, ne auxilia liberorum innocentibus deessent. sed hoc dicere rustico verecundum est, quia innocentem fuisse patrem fatetur.
7.1.57Davanın şu maddesi başka bir delil verir: "İhanetten mahkûm olan, avukatıyla birlikte sürgüne gitsin." Aynı baba söz konusuyken oğula hem yanında bulunduysa hem bulunmadıysa ceza konmuş olması pek mümkün görünmüyor. Üstelik mirastan mahrum etme kanunu sürgünlerle hiç ilgili değildir. Öyleyse bu kanunun mahkûm edilmiş birinin avukatı hakkında yazılmış olması inandırıcı değildir; çünkü bir sürgünün hiç malı olabilir mi?
dat aliud argumentum controversiae damnatus proditionis cum advocato exulet. vix videtur posse fieri, ut poena filio in eodem patre, et si adfuerit et si non adfuerit, constituta sit. praeterea lex ad exules nulla pertinet. non ergo credibile est de advocato damnati scriptum; an possunt enim bona esse ulla exulis?
7.1.58Köylü iki yönde de şüphe uyandırır; usta konuşmacı ise hiçbir istisna içermeyen kelimelere sarılacak ve cezanın tam da bu yüzden, yani sürgün tehlikesinden korkup avukatlıktan kaçınmasınlar diye yanında bulunmayanlara konduğunu, köylünün de masum babasının yanında bulunmadığını söyleyecektir. Hemen belirtmeye değer bir şey de şudur: tek bir meseleden iki genel soru doğabilir: "Herkes mi?" "Kim olursa olsun herkesin yanında mı?"
rusticus in utramque partem dubium facit; disertus et verbis inhaerebit, ex quibus nulla exceptio est, et propter hoc ipsum poenam esse constitutam eis qui non adfuerint, ne periculo exilii deterreantur advocatione, et rusticum innocenti non adfuisse dicet. illud protinus non indignum quod adnotetur, posse ex uno statu duas generales fieri quaestiones, an quisquis? an cuicunque?
7.1.59Bunlar iki kişiden hareketle araştırıldı. Üçüncü kişiden, yani karşı taraftan ise hiçbir soru doğamaz; çünkü onun kendi payı üzerinde bir anlaşmazlık yoktur. Yine de özenimiz gevşemesin. Çünkü bütün bunlar baba sürgünden geri getirilmemiş olsaydı da söylenebilirdi. Kendiliğinden akla gelene, yani babayı köylünün geri getirdiğine de hemen yönelmeyelim. İnce araştıran kişi ötesine de bakacaktır; çünkü tür cinsin ardından geldiği gibi, cins de türden önce gelir. Öyleyse babanın başka biri tarafından geri getirildiğini varsayalım:
haec ex duabus personis quaesita sunt. ex tertia autem, quae est adversarii, nulla oriri quaestio potest, quia nulla fit ei de sua parte controversia. nondum tamen cura deficiat. ista enim omnia dici possent etiam non restituto patre. nec statim eo tendamus, quod occurrit ultro, a rustico restitutum. qui subtiliter quaeret, aliquid spectabit ultra; nam, ut genus species sequitur, ita species genus praecedit. fingamus ergo ab alio restitutum:
7.1.60o zaman bir akıl yürütme ya da çıkarım sorusu doğar: sürgünden geri getirme, hükmü ortadan kaldırmak yerine geçer mi ve mahkeme hiç olmamış gibi bir etki doğurur mu? Burada köylü şunu söylemeye çalışacaktır: tek bir ödülle yakınlarının geri getirilmesini, babası hiç suçlanmamış gibi geri çağrılmadıkça elde edemezdi; bu da, sanki avukat babanın yanında hiç bulunmamış gibi, onun cezasını da kaldırmıştır.
ratiocinativa seu collectiva quaestio orietur, an restitutio pro sublatione iudicii sit et proinde valeat, ac si iudicium non fuisset. ubi temptabit rusticus dicere ne impetrare quidem aliter potuisse suorum restitutionem uno praemio nisi patre proinde ac si accusatus non esset revocato, quae res advocati quoque poenam, tanquam is non adfuisset, remiserit.
7.1.61Sonra ilk akla gelene, babayı köylünün geri getirdiğine geliriz. Burada yine akıl yürütürüz: geri getiren kişi avukat yerine sayılmalı mıdır? Çünkü avukatın istediği şeyi o sağlamıştır; daha fazlasını, benzeri yerine saymak da haksızlık olmaz.
tum venimus ad id, quod primum occurrebat, a rustico esse restitutum patrem. ubi rursus ratiocinamur, an restitutor accipi debeat pro advocato, quando id praestiterit quod advocatus petiit, nec improbum sit pro simili accipi quod plus est.
7.1.62Geriye hakkaniyete ilişkin şeyler kalır: hangisinin isteği daha adildir? Bu da yine bölünür: her ikisi de mirasın tamamını kendine isteseydi bile bu tartışılabilirdi; şimdi ise hele biri yarısını, öbürü kardeşini dışlayarak tamamını istiyorken. Ama bunlar ele alındıktan sonra babanın hatırasının da yargıçlar üzerinde büyük ağırlığı vardır; hele onun malları söz konusuyken. Öyleyse babanın vasiyetsiz ölürken ne niyette olduğu konusunda bir tahmin yapılacaktır. Ama bu keyfiyet meselesine aittir; başka bir meselenin aracıdır.
reliqua iam aequitatis, utrius iustius sit desiderium. id ipsum adhuc dividitur; etiamsi uterque sibi totum vindicaret, nunc utique, cum alter semissem, alter universa fratre excluso. sed his tractatis etiam habet magnum momentum apud iudices patris memoria, cum praesertim de bonis eius quaeratur. erit ergo coniectura, qua mente pater intestatus decesserit. sed ea pertinet ad qualitatem; alterius status instrumentum est.
7.1.63Hakkaniyet ise çoğunlukla davaların sonunda ele alınır; çünkü yargıçlar hiçbir şeyi bundan daha istekle dinlemezler. Yine de fayda kimi zaman bu düzeni değiştirecektir: hukuka daha az güveniyorsak, yargıcı önce hakkaniyetle hazırlarız.
plerumque autem in fine causarum de aequitate tractabitur, quia nihil libentius iudices audiunt. aliquando tamen hunc ordinem mutabit utilitas, ut, si in iure minus fiduciae erit, aequitate iudicem praeparemus.
7.1.64Genel olarak öğütleyecek başka bir şeyim yoktu. Şimdi mahkeme davalarının kısımlarını tek tek ele alalım. Bunları en son türe, yani tek tek davalara ve anlaşmazlıklara kadar izleyemem; ama genel olanlar hakkında yazabilir, her meselede en sık karşılaşılan şeyleri aktarabilirim. Tabiatça ilk soru olayın gerçekleşip gerçekleşmediği olduğundan, bundan başlayacağım.
nihil habui amplius quod in universum praeciperem. nunc eamus per singulas causarum iudicialium partes, quas ut persequi ad ultimam speciem, id est ad singulas lites controversiasque, non possum, ita de generalibus scribere licet, ut, quae in quemque statum frequentissime incidant, tradam. et, quia natura prima quaestio est, factumne sit, ab hoc ordiar.
7.2.12. Bölüm
Her tahmin ya olayla ya da niyetle ilgilidir. İkisinin de üç zamanı vardır: geçmiş, şimdi, gelecek. Olayla ilgili hem genel hem belirli sorular vardır; yani hem kişilerle sınırlanmayan hem de kişilerle sınırlanan sorular.
coniectura omnis aut de re aut de animo est. utriusque tria tempora, praeteritum, praesens, futurum. de re et generales quaestiones sunt et definitae, id est, et quae non continentur personis et quae continentur.
7.2.2Niyet ise ancak bir kişinin bulunduğu ve olayın kesin olduğu yerde araştırılabilir. Öyleyse olay söz konusu olduğunda şüphe ya neyin yapılmış olduğuna ya neyin yapılmakta olduğuna ya da neyin yapılacağına yönelir. Genel sorularda şöyle: Evren atomların çarpışmasıyla mı meydana gelmiştir, bir takdirle mi yönetilmektedir, bir gün çökecek midir? Belirli sorularda da şöyle: Roscius babasını öldürmüş müdür, Manlius krallığa mı göz dikmektedir, Quintus Caecilius Verres'i suçlamakta haklı mıdır?
de animo quaeri non potest, nisi ubi persona est et de facto constat. ergo cum de re agitur, aut quid factum sit in dubium venit aut quid fiat aut quid sit futurum, ut in generalibus, an atomorum concursu mundus sit effectus, an providentia regatur, an sit aliquando casurus; in definitis: an parricidium commiserit Roscius, an regnum adfectet Manlius, an recte Verrem sit accusaturus Q. Caecilius.
7.2.3Mahkemelerde en çok geçmiş zaman önem taşır; çünkü kimse yapılmış şeylerden başkası için suçlama yapmaz. Yapılmakta olan ve yapılacak olan şeyler de geçmiştekilerden çıkarılır. Bir şeyin nereden doğduğu da araştırılır: salgın tanrıların öfkesinden mi, havanın bozukluğundan mı, suların kirlenmesinden mi, yoksa topraktan yükselen zararlı bir buhardan mı? Bir işin sebebi de araştırılır: elli kral Troia'ya bir yeminle bağlı oldukları için mi, başkalarının örneğine uydukları için mi, yoksa Atreusoğullarının gönlünü hoş etmek için mi denize açıldı? Bu iki tür birbirinden pek farklı değildir.
in iudiciis praeteritum tempus maxime valet; nemo enim accusat, nisi quae facta sunt. nam quae fiant et quae futura sint ex praeteritis colliguntur. quaeritur et unde quid ortum? ut pestilentia ira deum an intemperie caeli an corruptis aquis an noxio terrae halitu. et quae causa facti? ut, quare ad Troiam quinquaginta reges navigaverint iure iurando adacti an exemplo moti an gratificantes Atridis. quae duo genera non multum inter se distant.
7.2.4Şimdiki zamana ait şeyler ise, önceden gerçekleşmiş olması gereken delillerle değil de gözle yakalanabiliyorsa, tahmine ihtiyaç duymaz; örneğin Lakedaimonlular arasında Atina'da surların yapılıp yapılmadığı soruluyorsa. Ama bunların dışında kalıyormuş gibi görünebilecek şu da bir tahmin türüdür: bir adamın kim olduğu araştırıldığında. Urbinia'nın mirasçılarına karşı açılan davada, oğlu olarak mala talip olan kişinin Figulus mu yoksa Sosipater mi olduğu böyle araştırılmıştı.
ea vero, quae sunt praesentis temporis, si non argumentis, quae necesse est praecessisse, sed oculis deprehendenda sunt, non egent coniectura, ut si apud Lacedaemonios quaeratur, an Athenis muri fiant. sed et illud, quod potest videri extra haec positum, coniecturae genus, cum de aliquo homine quaeritur, qui sit; ut est quaesitum contra Urbiniae heredes, is qui tanquam filius petebat bona, Figulus esset an Sosipater.
7.2.5Çünkü burada adamın kendisi göz önündedir; okyanusun ötesinde bir şeyin bulunup bulunmadığı sorulur gibi, var olup olmadığı sorulamaz; ne olduğu da nasıl olduğu da sorulmaz, yalnız kim olduğu sorulur. Yine de bu dava türü de geçmişe bağlıdır: Bu adam Urbinia'dan doğan Clusinius Figulus mudur? Bizim zamanımızda da böyle davalar olmuş, bazıları benim savunmama da düşmüştür.
nam et substantia eius sub oculos venit, ut non possit quaeri, an sit, quomodo an ultra oceanum; nec quid sit nec quale sit, sed quis sit? verum hoc quoque genus litis ex praeterito pendet, an hic sit ex Urbinia natus Clusinius Figulus. fuerunt autem tales nostris etiam temporibus controversiae, atque aliquae in meum quoque patrocinium inciderunt.
7.2.6Niyete ilişkin tahmin ise şüphesiz bütün zamanlara uzanır: Ligarius Afrika'da hangi niyetle bulundu, Pyrrhos hangi niyetle antlaşma istiyor, Ptolemaios Pompeius'u öldürürse Caesar bunu nasıl karşılayacak? Tahmin yoluyla ölçü, görünüş ve sayı bakımından keyfiyet de araştırılır: Güneş dünyadan büyük müdür? Ay küre biçiminde mi, yassı mı, yoksa sivri mi? Tek bir evren mi vardır, birçok mu? Aynı şekilde tabiat sorularının dışında da araştırılır:
animi coniectura non dubie in omnia tempora cadit, qua mente Ligarius in Africa fuerit, qua mente Pyrrhus foedus petat, quomodo laturus sit Caesar, si Ptolemaeus Pompeium occiderit. quaeritur per coniecturam et qualitas circa modum, speciem, numerum, an sol maior quam terra, luna globosa an plana an acuta, unus mundus an plures. itemque extra naturales quaestiones,
7.2.7Troia Savaşı mı daha büyüktü, Peloponnesos Savaşı mı? Akhilleus'un kalkanı nasıldı? Tek bir Herakles mi vardı? Suçlama ve savunmadan oluşan davalarda ise, hem olayın hem failin araştırıldığı bir tür vardır. Bu tür kimi zaman birleşik bir soru taşır, ikisi birlikte inkâr edildiğinde; kimi zaman da ayrı sorular taşır, hem olayın gerçekleşip gerçekleşmediği hem de olay kesinse onu kimin yaptığı tartışmalı olduğunda.
maius bellum Troianum an Peloponnesium, qualis clipeus Achillis, an unus Hercules. in iis autem, quae accusatione ac defensione constant, unum est genus, in quo quaeritur et de facto et de auctore; quod interim coniunctam quaestionem habet, cum utrumque pariter negatur, interim separatam, cum et factum sit necne, et si de facto constet, a quo factum sit ambigitur.
7.2.8Olayın kendisi de bazen tek bir soru taşır: Adam ölmüş müdür? Bazen de ikili bir soru: Zehirden mi ölmüştür, hazımsızlıktan mı? İkinci tür yalnız olayla ilgilidir: Olay kesinleşirse failden şüphe edilemez. Üçüncüsü yalnız faille ilgilidir: Olay kesindir ama kimin yaptığı tartışma konusudur. Üçüncü sıraya koyduğum bu tür de basit değildir.
ipsum quoque factum aliquando simplicem quaestionem habet, an homo perierit, aliquando duplicem, veneno an cruditate perierit. alterum est genus de facto tantum, cum, si id certum sit, non potest de auctore dubitari; tertium de auctore tantum, cum factum constat, sed a quo sit factum in controversiam venit. et hoc, quod tertio loco posui, non est simplex.
7.2.9Çünkü sanık ya yalnızca kendisinin yapmadığını söyler ya da bir başkasının yaptığını. Suçu başkasına aktarmanın da tek bir biçimi yoktur. Kimi zaman karşılığında bir suçlama ileri sürülür; Yunanlar buna karşı suçlama (antikatēgoria) der, bizimkilerden bazıları da "çekişmeli suçlama". Kimi zaman suç, mahkemenin tehlikesi dışında kalan bir kişiye aktarılır; bu kişi kimi zaman belirli, kimi zaman belirsizdir;
aut enim reus fecisse tantummodo se negat aut alium fecisse dicit. sed ne in alterum quidem transferendi criminis una forma est. Interdum enim substituitur mutua accusatio, quam Graeci ἀντικατηγορίαν vocant, nostrorum quidam concertativam. Interdum in aliquam personam, quae extra discrimen iudicii est, transfertur, et alias certam, alias incertam;
7.2.10belirli olduğunda da suç ya bir yabancının ya da ölen kişinin kendi iradesinin üzerine atılır. Bunlarda da karşı suçlamada olduğu gibi kişiler, sebepler ve öteki her şey karşılaştırılır. Cicero Varenus savunmasında suçu Ancharius'un kölelerine, Scaurus savunmasında da Bostar'ın ölümü konusunda anneye çevirirken böyle yapar.
et, cum certam, aut in extrariam aut in ipsius qui periit voluntatem. in quibus similis atque in ἀντικατηγορίᾳ personarum, causarum, ceterorum comparatio est, ut Cicero pro Vareno in familiam Ancharianam, pro Scauro circa mortem Bostaris in matrem avertens crimen facit.
7.2.11Bunun zıddı olan bir karşılaştırma türü de vardır: Her iki taraf da işi kendisinin yaptığını söyler. Bir başkası daha vardır ki orada kişiler değil, olayların kendileri çatışır; yani ikisinden kimin yaptığı değil, ikisinden hangisinin olduğu sorulur. Olay ve fail kesinleştiğinde niyet araştırılabilir. Şimdi bunlara tek tek bakalım. İkisi birlikte inkâr edildiğinde şöyle denir: "Zina etmedim", "Tiranlığa göz dikmedim." Cinayet ve zehirleme davalarında şu bölme sıktır: "Olay olmamıştır; olmuşsa da ben yapmadım."
est etiam illud huic contrarium comparationis genus, in quo uterque a se factum esse dicit; et illud in quo non personae inter se sed res ipsae colliduntur, id est, non uter fecerit, sed utrum factum sit. cum de facto et de auctore constat, de animo quaeri potest. nunc de singulis. cum pariter negatur, hoc modo: adulterium non commisi; tyrannidem non adfectavi. in caedis ac veneficii causis frequens est illa divisio: non est factum; et si est factum, ego non feci.
7.2.12Ama "Adamın öldürüldüğünü kanıtla" dediğimizde iş yalnız davacıya düşer; sanık buna karşı, belki birtakım şüpheler dışında, bir şey söyleyemez. Bu şüpheleri olabildiğince çeşitli biçimde serpmek gerekir; çünkü tek bir şeyi kesin olarak ileri sürersen onu kanıtlaman gerekir, yoksa dava tehlikeye girer. Zira hasmın ileri sürdüğü şeyle bizim ileri sürdüğümüz şey arasında bir soru söz konusu olduğunda, ikisinden biri mutlaka doğru görünür; böylece bizi savunan şey çürütülünce bizi sıkıştıran şey kalır.
sed , cum dicimus, proba hominem occisum, accusatoris tantum partes sunt; a reo nihil dici contra praeter aliquas fortasse suspiciones potest, quas spargere quam maxime varie oportebit, quia, si unum aliquid adfirmaris, probandum est aut causa periclitandum. nam cum inter id quod ab adversario et id quod a nobis propositum est quaeritur, videtur utique alterum verum; ita everso quo defendimur, reliquum est quo premimur,
7.2.13Hazımsızlığın ve zehrin belirsiz işaretleri üzerinde tartıştığımızda olduğu gibi: Üçüncü bir şık yoktur, bu yüzden her iki taraf da kendi ileri sürdüğünü savunur. Kimi zaman da zehirleme mi yoksa hazımsızlık mı olduğu olayın kendisinden araştırılır; o zaman deliller kişiye başvurmadan da olayın kendisinden çıkarılır.
ut cum quaerimus de ambiguis signis cruditatis et veneni, nihil tertium est ideoque utraque pars, quod proposuit, tuetur. interim autem ex re quaeritur, veneficium fuerit an cruditas; cum aliqua ex ipsa citra personam quoque argumenta ducuntur.
7.2.14Çünkü yemekten önce neşe mi yoksa keder mi, yorgunluk mu yoksa dinlenme mi, uykusuzluk mu yoksa uyku mu bulunduğu önemlidir. Ölen kişinin yaşı da fark yaratır; birden mi çöktüğü, yoksa uzun bir hastalıkla mı eridiği önemlidir. Yalnız ani ölüm soru konusu olduğunda tartışma iki yönde de daha serbesttir.
refert enim, convivium praecesserit laetitia an tristitia, labor an otium, vigilia an quies. Aetas quoque eius, qui periit, discrimen facit; interest, subito defecerit an longiore valetudine consumptus sit. liberior adhuc in utramque partem disputatio, si tantum subita mors in quaestionem venit.
7.2.15Kimi zaman da olayın kanıtı kişiden aranır: Bu adamın zehirlemiş olması inandırıcı olduğu için zehir bulunduğu da inandırıcıdır; ya da tersi. Hem sanık hem olay hakkında soru olduğunda ise tabiî sıra şudur: Davacı önce olayın gerçekleştiğini, sonra da onu sanığın yaptığını kanıtlar. Ama kişiye dair kanıtları daha çoksa bu sırayı tersine çevirir.
interim ex persona probatio rei petitur, ut propterea credibile sit venenum fuisse, quia credibile est ab hoc factum veneficium, vel contra. cum vero de reo et de facto quaeritur, naturalis ordo est, ut prius factum esse accusator probet, deinde a reo factum. si tamen plures in persona probationes habuerit, conuertit hunc ordinem.
7.2.16Savunucu ise her zaman önce olayın gerçekleştiğini inkâr eder; çünkü bu kısımda kazanırsa geri kalanı söylemesine gerek kalmaz, kaybederse de kendini savunabileceği bir yol kalır. Tartışmanın yalnız olay üzerinde olduğu, olay kanıtlanırsa failden şüphe edilemeyecek davalarda da deliller benzer biçimde hem kişiden hem olaydan çıkarılır; ama hepsi tek bir soruya, olay sorusuna yöneltilir.
defensor autem semper prius negabit esse factum, quia, si in hac parte vicerit, reliqua non necesse habet dicere; victo superest, ut tueri se possit. illic quoque, ubi de facto tantum controversia est, quod si probetur non possit de auctore dubitari, similiter argumenta et ex persona et ex re ducuntur, sed in unam facti quaestionem,
7.2.17Şu davada olduğu gibi (öğrencilere daha tanıdık gelen bu örnekleri de kullanmak gerekir): Babası tarafından evlatlıktan reddedilen bir genç hekimlik öğrendi. Babası hastalandığında, öbür hekimler ondan umudu kesmişken çağrıldı ve kendi vereceği ilacı içerse onu iyileştireceğini söyledi. Baba aldığı ilacın bir kısmını içtikten sonra kendisine zehir verildiğini söyledi; oğul geri kalanını içip bitirdi. Baba öldü; oğul baba katilliğiyle yargılanıyor.
sicut in illa controversia: (utendum est enim et his exemplis, quae sunt discentibus magis familiaria) abdicatus medicinae studuit. cum pater eius aegrotaret, desperantibus de eo ceteris medicis, adhibitus sanaturum se dixit, si is potionem a se datam bibisset. pater, acceptae potionis epota parte, dixit uenenum sibi datum; filius quod reliquum erat exhausit: pater decessit, ille parricidii reus est.
7.2.18İlacı kimin verdiği açıktır; ilaç zehirliyse fail hakkında hiçbir soru yoktur. Yine de zehir olup olmadığı kişiden çıkarılan delillerle anlaşılacaktır. Geriye üçüncü tür kalır: Bir şeyin yapıldığı kesindir, kimin yaptığı araştırılır. Bunun için örnek vermek gereksizdir; çünkü bir adamın öldürüldüğünün ya da bir tapınağın soyulduğunun açık olduğu, suçlanan kişinin ise yaptığını inkâr ettiği bu türden pek çok dava vardır. Karşı suçlama buradan doğar; çünkü iki kişinin birbirine yüklediği şeyin yapıldığı her halükârda kabul edilmektedir.
manifestum , quis potionem dederit, quae si veneni fuit, nulla quaestio de auctore; tamen, an venenum fuerit, ex argumentis a persona ductis colligetur. superest tertium, in quo factum esse constat aliquid, a quo sit factum, quaeritur. cuius rei supervacuum est ponere exemplum, cum plurima sint huiusmodi iudicia, ut hominem occisum esse manifestum sit vel sacrilegium commissum, is autem, qui arguitur fecisse, neget. ex hoc nascitur ἀντικατηγορία; utique enim factum esse convenit, quod duo invicem obiiciunt.
7.2.19Celsus bu dava türü hakkında bunun forumda görülemeyeceğini hatırlatır; bunu bilmeyen kimse olmadığını sanıyorum. Yargıçlar kurulu tek bir sanık için toplanır; birbirini suçlayanlar olsa bile davalardan birinin önce görülmesi zorunludur.
in quo quidem genere causarum admonet Celsus fieri id in foro non posse; quod neminem ignorare arbitror. de uno reo consilium cogitur, et etiam si qui sunt, qui invicem accusent, alterum iudicium praeferre necesse est.
7.2.20Apollodoros da karşı suçlamanın iki dava olduğunu söylemiştir; forumun hukukuna göre gerçekten de iki ayrı dava vardır. Yine de bu tür senatonun ya da imparatorun incelemesine gelebilir. Ama mahkemede de, konuşmalar bakımından, ikisi hakkında birlikte mi hüküm verildiği,
Apollodorus quoque ἀντικατηγορίαν duas esse controversias dixit, et sunt revera secundum forense ius duae lites. potest tamen hoc genus in cognitionem venire senatus aut principis. sed in iudicio quoque nihil interest actionum,
7.2.21yoksa yalnız biri hakkında mı karar çıktığı hiç fark etmez. Bu türde savunma her zaman önce gelmelidir. Önce, tabiatça kendi kurtuluşumuz hasmın mahvından daha önemlidir; sonra, önce masumiyetimiz kesinleşirse suçlamada daha çok otoritemiz olur; son olarak, dava ancak böylece ikili olur. Çünkü "Ben öldürmedim" diyenin elinde hâlâ "Sen öldürdün" diyebileceği bir kısım kalır; ama "Sen öldürdün" diyen için sonradan "Ben öldürmedim" demek gereksizdir.
utrum simul de utroque pronuntietur an sententia de uno feratur. Quo in genere semper prior debebit esse defensio, primum quia natura potior est salus nostra quam adversarii pernicies, deinde quod plus habebimus in accusatione auctoritatis, si prius de innocentia nostra constiterit, postremum, quod ita demum duplex causa erit. nam qui dicit, ego non occidi, habet reliquam partem, ut dicat, tu occidisti; at qui dicit, tu occidisti, supervacuum habet postea dicere, ego non occidi.
7.2.22Ayrıca bu konuşmalar karşılaştırmaya dayanır; karşılaştırmanın kendisi de tek bir yoldan yapılmaz. Ya kendi davamızın bütününü hasmın davasının bütünüyle karşılaştırırız ya da tek tek delilleri tek tek delillerle. Bunlardan hangisinin yapılacağı ancak davanın kendi faydasından anlaşılabilir. Cicero Varenus savunmasında ilk suçlamada delilleri tek tek karşılaştırır; sonraki suçlamada ise bir yabancının kişiliğini annenin kişiliğiyle karşılaştırmak düşüncesizlik olurdu. Bu yüzden, mümkünse en iyisi, tek tek delillerin tek tek delillerle yenilmesidir; ama kısımlarda zorlanırsak bütünle savaşmak gerekir. İster birbirlerini suçlasınlar,
hae porro actiones constant comparatione; ipsa comparatio non una via ducitur. aut enim totam causam nostram cum tota adversarii causa componimus aut singula argumenta cum singulis. quorum utrum sit faciendum, non potest nisi ex ipsius litis utilitate cognosci: ut Cicero singula pro Vareno comparat in primo crimine; etenim in posteriore crimine persona alieni cum persona matris temere compararetur. quare optimum est, si fieri poterit, ut singula vincantur a singulis; sed si quando in partibus laborabimus, universitate pugnandum est. et sive invicem accusant,
7.2.23ister sanık, suçlama yoluna gitmeden, suçu hasmına çevirsin (Roscius'un, onları sanık yapmamış olsa da, suçu kendi davacılarına çevirdiği gibi), isterse olay, kendi elleriyle öldüklerini söyleyeceğimiz kişilerin kendilerine yöneltilsin: karşı suçlama taşıyan davalarda olduğu gibi, iki tarafın delilleri birbiriyle karşılaştırılır.
sive crimen reus citra accusationem in adversarium vertit (ut Roscius in accusatores suos, quamvis reos non fecisset), sive in ipsos, quos sua manu periisse dicemus, factum deflectitur, non aliter quam in iis quae mutuam accusationem habent utriusque partis argumenta inter se comparantur.
7.2.24En son söz ettiğim tür yalnız okullarda değil, forumda da sık ele alınır. Naevius Arpinianus davasında yalnız şu araştırılmıştı: Karısını o mu aşağı atmıştı, yoksa kadın kendi isteğiyle mi atlamıştı? Bu davadaki konuşmamı yayımlamıştım; bugüne kadar yayımladığım tek konuşma da odur. Bunu gençliğe özgü bir şan arzusuyla yaptığımı itiraf ederim. Çünkü benim adımla dolaşan öbür konuşmalar, onları kazanç için yazıya geçiren stenografların özensizliğiyle bozulmuştur; benden pek az şey taşırlar.
id autem genus de quo novissime dixi non solum in scholis saepe tractatur, sed etiam in foro. nam id est in causa Naevii Arpiniani solum quaesitum, praecipitata esset ab eo uxor an se ipsa sua sponte iecisset. cuius actionem et quidem solam in hoc tempus emiseram, quod ipsum me fecisse ductum iuvenali cupiditate gloriae fateor. nam ceterae, quae sub nomine meo feruntur, negligentia excipientium in quaestum notariorum corruptae minimam partem mei habent.
7.2.25Bu karşı suçlamadan farklı bir ikili tahmin daha vardır: Ödüllerle ilgili olan. Şu davada olduğu gibi: Bir tiran, hekiminin kendisine zehir verdiğinden şüphelenip ona işkence etti; hekim zehir verdiğini kesinlikle inkâr edince ikinci bir hekim çağırttı. Bu hekim ona zehir verildiğini, ama kendisinin bir panzehir vereceğini söyledi ve ona bir ilaç verdi; tiran bunu içince öldü. İki hekim ödül için çekişiyor. Orada olayı hasma aktaranların, burada ise onu kendine mal edenlerin kişileri, sebepleri, imkânları, zamanları, araçları
est et alia duplex coniectura huic ἀντικατηγορίᾳ diversa, de praemiis, ut in illa controversia, tyrannus suspicatus a medico suo datum sibi venenum torsit eum et, cum is dedisse se pernegaret, arcessit alterum medicum; ille datum ei venenum dixit, sed se antidotum daturum, et dedit ei potionem, qua epota tyrannus decessit. de praemio duo medici contendunt. nam ut illic factum in adversarium transferentium, ita hic sibi vindicantium personae, causae, facultates, tempora, instrumenta,
7.2.26ve tanıklıkları karşılaştırılır. Karşı suçlama olmasa da benzer bir yolla ele alınan şu tür de vardır: Suçlama olmadan iki olaydan hangisinin gerçekleştiği araştırılır. Çünkü iki tarafın da kendi açıklaması vardır ve her biri onu savunur. Urbinia davasında olduğu gibi: Davacı şöyle der: Urbinia'nın oğlu Clusinius Figulus, içinde savaştığı ordu yenilince kaçmış, türlü başına gelenlerle oradan oraya sürüklenmiş, bir kral tarafından alıkonmuş da, sonunda İtalya'ya ve yurdu Marrucinilerin ülkesine gelmiş ve orada tanınmıştır. Pollio ise buna karşı şunu söyler: Adam Pisaurum'da iki efendiye kölelik etmiş, hekimlik yapmış, azat edildikten sonra satılık bir başka köle topluluğunun arasına karışmış ve kendisine köle olmak için yalvarınca Pollio onu satın almıştır.
testimonia comparantur. illud quoque, etiamsi non est ἀντικατηγορία, simili tamen ratione tractatur, in quo citra accusationem quaeritur, utrum factum sit. utraque enim pars suam expositionem habet atque eam tuetur, ut in lite Urbiniana petitor dicit, Clusinium Figulum filium Vrbiniae acie victa, in qua steterat, fugisse, iactatumque casibus variis, retentum etiam a rege, tandem in Italiam ac patriam suam Marrucinos venisse atque ibi agnosci; Pollio contra, servisse eum Pisauri dominis duobus, medicinam factitasse, manumissum alienae se familiae venali immiscuisse, a se rogantem, ut ei serviret, emptum.
7.2.27Bütün dava iki açıklamanın karşılaştırılmasından, ikili ve birbirine zıt bir tahminden ibaret değil midir? Suçlayanlarla savunanlar için geçerli yol, talep edenlerle inkâr edenler için de geçerlidir. Tahmin önce geçmişten çıkarılır. Geçmişte de kişiler, sebepler ve tasarılar vardır. Çünkü sıra şudur: yapmak istemiş, yapabilmiş, yapmış olmak. Bu yüzden her şeyden önce hakkında dava görülen kişinin nasıl biri olduğuna bakılmalıdır.
nonne tota lis constat duarum causarum comparatione et coniectura duplici atque diversa? quae autem accusantium ac defendentium, eadem petentium et infitiantium ratio est. ducitur coniectura primum a praeteritis. in his sunt personae, causae, consilia. nam is ordo est, ut facere voluerit, potuerit, fecerit. ideoque intuendum ante omnia, qualis sit de quo agitur.
7.2.28Davacının işi ise şudur: Sanığa bir şey yüklüyorsa bu yalnız ayıp bir şey olmasın, yargılanan suça da olabildiğince uygun düşsün. Çünkü cinayetle yargılanan bir sanığı iffetsiz ya da zinacı diye adlandırırsa onu kötü şöhretle yaralar, ama bu, onu gözü kara, küstah, zalim, düşüncesiz biri olarak göstermesi kadar inandırıcılığa katkıda bulunmaz.
accusatoris autem est efficere ut, si quid obiecerit non solum turpe sit, sed etiam crimini, de quo est iudicium, quam maxime conveniat. nam si reum caedis impudicum vel adulterum vocet, laedat quidem infamia, minus tamen hoc ad fidem valeat quam si audacem, petulantem, crudelem, temerarium ostenderit.
7.2.29Savunucu ise, mümkünse, yüklenen şeyleri ya inkâr etmeye ya savunmaya ya da hafifletmeye çalışmalıdır; bunun ardından gelen yol, onları eldeki sorudan ayırmaktır. Çünkü bunların çoğu yalnız birbirine benzemez değil, bazen birbirine zıttır da: Hırsızlıkla yargılanan bir sanığa savurgan ya da umursamaz denmesi gibi. Paraya hem kayıtsızlığın hem de para hırsının aynı kişide bulunabileceği düşünülmez.
patrono , si fieri poterit, id agendum est ut obiecta vel neget vel defendat vel minuat; proximum est ut a praesenti quaestione separet. sunt enim pleraque non solum dissimilia, sed etiam aliquando contraria: ut si reus furti prodigus dicatur aut negligens. neque enim videtur in eundem et contemptus pecuniae et cupiditas cadere.
7.2.30Bu çareler yoksa şu noktalara sapmak gerekir: Şimdi araştırılan bu değildir; bir zaman suç işlemiş biri her şeyi işlemiş sayılmaz; davacılar yanlış şeyler yüklemeye, yaralanıp hırpalanmış bir sanığın bu nefretle ezilebileceğini umdukları için cesaret etmişlerdir.
si deerunt haec remedia, ad illa declinandum est, non de hoc quaeri nec eum, qui aliquando peccaverit, utique commisisse omnia, et hanc fiduciam fuisse accusatoribus falsa obiiciendi, quod laesum et vulneratum reum speraverint hac invidia opprimi posse.
7.2.31Başka yerler de davacının önermesinden ve ona karşı çıkışından doğar. Savunucu delilleri çoğu zaman önce kişiden çıkarır. Bunu bazen genel olarak yapar: Bir babanın oğlu tarafından öldürüldüğü, vatanın bir komutan tarafından düşmana satıldığı inanılmazdır. Buna kolayca cevap verilir: Bütün suçlar kötü insanlara düşer, bu yüzden de sık sık yakalanmışlardır; ya da suçların bizzat korkunçluklarıyla savunulması yakışıksızdır. Bazen de kişiye özgü olarak yapar; bu ise çeşitlidir. Çünkü itibar sanığı korur, ama bazen kendisi olayın delili haline getirilir: Sanki cezasız kalma umudu ondan doğmuştur. Aynı biçimde yoksulluk, düşkünlük ve servet de, konuşanın yeteneği ne kadar güçlüyse, zıt yönlere çekilir.
alii a propositione accusatoris contraque eam loci oriuntur. saepe a persona prior ducit argumenta defensor et interim generaliter, incredibile esse a filio patrem occisum, ab imperatore proditam hostibus patriam. facile respondetur vel quod omnia scelera in malos cadant ideoque saepe deprehensa sint, vel quod indignum sit crimina ipsa atrocitate defendi. interim proprie, quod est varium. nam dignitas et tuetur reum et nonnunquam ipsa in argumentum facti convertitur, tanquam inde fuerit spes inpunitatis; proinde paupertas, humilitas, opes, ut cuique ingenio vis est, in diversum trahuntur.
7.2.33Ama dürüst bir ahlâk ve lekesiz bir geçmiş her zaman en büyük faydayı sağlar. Sanığa hiçbir şey yüklenmiyorsa savunucu bu nokta üzerine bütün gücüyle yüklenir. Davacı ise incelemeyi, hakkında tek başına hüküm verilecek olan eldeki soruya bağlar; herkesin bir zaman suç işlemeye başladığını, ilk suçun bir açılış bayramı gibi hoş görülmemesi gerektiğini söyler.
probi vero mores et anteactae vitae integritas nunquam non plurimum profuerint. si nihil obiicietur, patronus quidem in hoc vehementer incumbet, accusator autem ad praesentem quaestionem, de qua sola iudicium sit, cognitionem adligabit dicens neminem non aliquando coepisse peccare, nec per encaenia ducendum scelus primum.
7.2.34Bunlar cevap verirken söylenir. Ama davacı ilk konuşmasında yargıçların gönüllerini öyle hazırlar ki sanığa bir şey yükleyemediğine değil, yüklemek istemediğine inanılsın. Bu yüzden geçmiş hayata dair her türlü sövgüden uzak durmak, sanığa hafif, boş ya da açıkça yanlış şeylerle saldırmaktan daha iyidir; çünkü bu, öbür söylenenlerin de inandırıcılığını azaltır. Hiçbir şey yüklemeyen için kötü sözleri gereksiz bulup bıraktığına inanılabilir; boş şeyler yığan ise geçmiş hayat hakkında elinde tek bir delil bulunduğunu, onda da susmaktansa yenilmeyi tercih ettiğini itiraf etmiş olur.
haec in respondendo. sic autem praeparabit actione prima iudicum animos, ut noluisse potius obiicere quam non potuisse credatur. eoque satius est omni se ante actae vitae abstinere convicio quam levibus aut frivolis aut manifesto falsis reum incessere, quia fides ceteris detrahitur; et qui nihil obiicit, omisisse credi potest maledicta tanquam supervacua; qui vana congerit, confitetur unum in anteactis argumentum, in quibus vinci quam tacere maluerit.
7.2.35Kişilerden çıkarılması âdet olan öbür delilleri, delil yerlerini anlatırken açıkladık. Ardından sebeplerden çıkan kanıt gelir. Sebeplerde en çok şunlara bakılır: öfke, nefret, korku, arzu, umut; çünkü geri kalanlar bunların türlerine girer. Bunlardan biri sanığa uyuyorsa davacının işi, bu sebeplerin her şeyi yaptırmaya yetecek güçte görünmesini sağlamak ve delil olarak aldığı sebepleri büyütmektir. Uymuyorsa konuşmayı şu noktalara yöneltmek gerekir:
cetera , quae a personis duci solent, in argumentorum locis exposuimus. proxima est ex causis probatio, in quibus haec maxime spectantur, ira, odium, metus, cupiditas, spes; nam reliqua in horum species cadunt. quorum si quid in reum conveniet, accusatoris est efficere ut ad quidquid faciendum causae valere videantur, easque quas in argumentum sumet augere; si minus, illuc conferenda est oratio,
7.2.36Belki bazı sebepler gizli kalmıştır; ya da yaptıysa neden yaptığının davayla ilgisi yoktur; ya da sebebi olmayan bir suç nefreti daha çok hak eder. Savunucu ise elinden geldikçe şu yer üzerinde ısrar eder: Sebepsiz yapılmış hiçbir şey inandırıcı değildir. Cicero bunu birçok konuşmasında büyük bir şiddetle işler; özellikle de öbür bütün noktalarda sıkışmış olan Varenus'un savunmasında. Nitekim Varenus mahkûm da edildi. Ama
aut aliquas fortasse latentes fuisse aut nihil ad rem pertinere cur fecerit, si fecit, aut etiam dignius esse odio scelus, quod non habuerit causam. patronus vero, quotiens poterit, instabit huic loco, ut nihil credibile sit factum esse sine causa. quod Cicero vehementissime multis orationibus tractat, praecipue tamen pro Vareno, qui omnibus aliis premebatur; nam et damnatus est. at ,
7.2.37işin neden yapıldığı ileri sürülürse savunucu, sebebin ya yanlış ya hafif ya da sanığın bilmediği bir şey olduğunu söyler. Nitekim bazı sebepler kimi zaman bilinmeyebilir: Ölenin onu mirasçı bırakıp bırakmadığı ya da öldürdüğü söylenen kişinin onu suçlamaya hazırlanıp hazırlanmadığı gibi. Başka çareler tükenirse, sebeplere her halükârda bakılmaması gerektiğini söyler; çünkü korkmayan, nefret etmeyen, bir şey ummayan biri bulunabilir mi?
si proponitur, cur factum sit, aut falsam causam aut levem aut ignotam reo dicet. possunt autem esse aliquae interim ignotae, an heredem habuerit, an accusaturus fuerit eum, a quo dicitur occisus. si alia defecerint, non utique spectandas esse causas; nam quem posse reperiri, qui non metuat, oderit, speret?
7.2.38Ama pek çok kişi bunları masumiyetini yitirmeden yaşar. Şunu da atlamamak gerekir: Her sebep her kişide aynı ağırlığı taşımaz. Yoksulluk biri için hırsızlık sebebi olabilir, ama Curius ile Fabricius'ta aynı ağırlığı taşımaz.
plurimos tamen haec salva innocentia facere. neque illud est omittendum, non omnes causas in omnibus personis valere. nam ut alicui sit furandi causa paupertas, non erit idem in Curio Fabricioque momentum.
7.2.39Önce sebep hakkında mı yoksa kişi hakkında mı konuşulması gerektiği sorulur. Hatipler bunu çeşitli biçimlerde yapmışlardır; Cicero da çoğu zaman sebepleri öne almıştır. Bana öyle geliyor ki davanın durumu iki yönden birine ağır basmıyorsa kişiyle başlamak tabiata uygundur. Çünkü bu daha geneldir ve bölme de böylece daha doğru olur: Herhangi bir suç inandırıcı mıdır, sonra da bu suç inandırıcı mıdır?
de causa prius an de persona dicendum sit, quaeritur, varieque est ab oratoribus factum, a Cicerone etiam praelatae frequenter causae. mihi , si neutro litis condicio praeponderet, secundum naturam videtur incipere a persona. nam hoc magis generale est rectiorque divisio, an ullum crimen credibile, an hoc.
7.2.40Yine de bu da, pek çok şey gibi, faydaya göre değişebilir. Yalnız iradenin sebepleri değil, bazen yanılgının sebepleri de araştırılmalıdır: sarhoşluk, bilgisizlik gibi. Çünkü bunlar keyfiyet meselesinde suçu hafifletir, tahminde ise ağırlaştırır.
potest tamen id ipsum, sicut pleraque, vertere utilitas. nec tantum causae voluntatis sunt quaerendae, sed interim et erroris, ut ebrietas, ignorantia. nam ut haec in qualitate crimen elevant, ita in coniectura premunt.
7.2.41Kişi konusunda, en azından gerçek bir davada, iki tarafın da hiçbir şey söylemediği bir durumun olabileceğini sanmıyorum. Sebepler hakkında ise çoğu zaman araştırma yapmanın anlamı yoktur; zinada ve hırsızlıkta olduğu gibi, çünkü bu suçlar sebeplerini kendi içlerinde taşır.
et persona quidem nescio an unquam, utique in vero actu rei, possit incidere, de qua neutra pars dicat; de causis frequenter quaeri nihil attinet, ut in adulteriis, ut in furtis, quia illas per se ipsa crimina secum habent.
7.2.42Bundan sonra tasarılara da bakmak gerekir; bunlar geniş bir alan kaplar. Sanığın bu suçu işleyebileceğini ummuş olması inandırıcı mıdır? İşledikten sonra fark edilmeyeceğini mi ummuştur? Fark edilse bile beraat edeceğini, hafif ya da gecikmiş bir cezayla kurtulacağını, ya da cezadan göreceği zararın işten alacağı zevkten az olacağını mı ummuştur? Yoksa cezaya katlanmayı buna değer mi bulmuştur?
post haec intuenda videntur et consilia, quae late patent; an credibile sit, reum sperasse id a se scelus effici posse, an ignorari, cum fecisset, an, etiamsi ignoratum non esset, absolvi vel poena levi transigi vel tardiore vel ex qua minus incommodi consecuturus quam ex facto gaudii videretur, an etiam tanti putaverit poenam subire;
7.2.43Bundan sonra şu sorulur: Başka bir zamanda ve başka bir biçimde daha kolay ya da daha güvenli yapamaz mıydı? Cicero Milo savunmasında, Clodius'un Milo tarafından cezasız öldürülebileceği pek çok fırsatı sayarken bunu söyler. Ayrıca: Neden özellikle o yerde, o zamanda, o biçimde saldırdı? (Bu yer de aynı konuşmada büyük bir özenle işlenmiştir.) Yoksa
post haec, an alio tempore et aliter facere vel facilius vel securius potuerit, ut dicit Cicero pro Milone enumerans plurimas occasiones, quibus ab eo Clodius impune occidi potuerit; praeterea, cur potissimum illo loco, illo tempore, illo modo sit aggressus, (qui et ipse diligentissime tractatur pro eodem locus) an,
7.2.44hiçbir hesaba dayanmadan, bir dürtüye kapılıp düşünmeden mi davranmıştır? (Halk arasında suçların tasarısı olmaz denir.) Yoksa suç işleme alışkanlığı mı onu sürüklemiştir? İlk kısım, yani isteyip istemediği incelendikten sonra, yapabilip yapamayacağı gelir. Burada yer ve zaman ele alınır: Kapalı ya da kalabalık bir yerde işlenen bir hırsızlıkta olduğu gibi; ya da gündüz, tanıkların çok olduğu zaman, ya da gece, güçlüğün daha büyük olduğu zaman işlenen bir hırsızlıkta.
etiamsi nulla ratione ductus est, impetu raptus sit et absque sententia, (nam vulgo dicitur scelera non habere consilium) an etiam consuetudine peccandi sit ablatus. excussa prima parte, an voluerit, sequitur, an potuerit. hic tractatur locus, tempus, ut furtum in loco cluso, frequenti, tempore vel diurno, cum testes plures, vel nocturno, cum maior difficultas.
7.2.45Böylece güçlüklere ve fırsatlara bakılır; bunlar pek çoktur, bu yüzden örneğe ihtiyaç duymaz. Bu yer şöyle bir sonuç doğurur: Yapılamamışsa dava ortadan kalkar; yapılabilmişse yapıp yapmadığı sorusu gelir. Ama bunlar niyete ilişkin tahmine de aittir; çünkü sanığın bir şey umup ummadığı da bunlardan çıkarılır. Bu yüzden araçlara da bakılmalıdır: Clodius'un ve Milo'nun maiyetleri gibi. Yapıp yapmadığı sorusu
inspiciuntur itaque difficultates occasionesque, quae sunt plurimae ideoque exemplis non egent. hic sequens locus talis est, ut, si fieri non potuit, sublata sit lis; si potuit, sequatur quaestio an fecerit. sed haec etiam ad animi coniecturam pertinent, nam et ex his colligitur an speraverit. ideo spectari debent et instrumenta, ut Clodii ac Milonis comitatus. quaestio ,
7.2.46ikinci zamanla, yani şimdiyle başlar; sonra ona bitişik zamanla: ses, çığlık, inilti buna aittir; sonra ardından gelen zamanla: saklanma, korku ve benzerleri. Bunlara, daha önce ele aldığımız işaretler, sözler ve davranışlar da eklenir; hem öncekiler hem sonrakiler.
an fecerit, incipit a secundo tempore, id est praesenti, deinde coniuncto, quorum sunt sonus, clamor, gemitus; insequentis latitatio, metus, similia. his accedunt signa, de quibus tractatum est, verba etiam et facta, quaeque antecesserunt quaeque insecuta sunt.
7.2.47Bunlar ya bizimdir ya başkalarının. Sözlerde kendi sözlerimiz bize başkalarınınkinden daha çok zarar verir ve daha az fayda sağlar; başkalarının sözleri ise bizimkilerden daha çok fayda sağlar ve daha az zarar verir. Davranışlarda ise bazen bizimkiler, bazen başkalarınınki daha çok fayda sağlar; örneğin hasım bizim lehimize bir şey yapmışsa. Ama zarar bakımından bizim davranışlarımız her zaman başkalarınınkinden ağırdır.
haec aut nostra sunt aut aliena. sed verba nobis magis nocent et minus prosunt nostra quam aliena; magis prosunt et minus nocent aliena quam nostra. facta autem interim magis prosunt nostra, interim aliena, ut si quid, quod pro nobis sit, adversarius fecit; semper vero magis nocent nostra quam aliena.
7.2.48Sözlerde şu fark da vardır: Ya açıktırlar ya belirsiz. Bizim de olsalar başkasının da olsalar, belirsiz sözler iki yönde de zorunlu olarak daha zayıftır; yine de bizim belirsiz sözlerimiz çoğu zaman bize zarar verir. Şu davada olduğu gibi: Babasının nerede olduğu sorulan oğul "Nerede olursa olsun, yaşıyor" dedi; oysa baba bir kuyuda ölü bulundu. Başkalarının
est et illa in verbis differentia, quod aut aperta sunt aut dubia. seu nostra seu aliena sunt, infirmiora in utrumque sint necesse dubia; tamen nostra saepe nobis nocent, ut in illa controversia: interrogatus filius, ubi esset pater, dixit, Ubicunque est, vivit; at ille in puteo mortuus est inventus. aliena ,
7.2.49belirsiz sözleri ise ancak söyleyeni belirsizse ya da ölmüşse zarar verebilir: Gece bir ses duyuldu: "Tiranlığa karşı dikkatli olun!" Ya da kimin zehriyle öldüğü sorulan adam "Bilmen senin işine gelmez" diye cevap verdi. Çünkü sorulabilecek biri varsa belirsizliği o giderecektir.
quae sunt dubia, nunquam possunt nocere nisi aut incerto auctore aut mortuo. nocte audita vox est, cauete tyrannidem; et, interrogatus , cuius veneno moreretur respondit, Non expedit tibi scire. nam si est, qui possit interrogari, solvet ambiguitatem.
7.2.50Bizim sözlerimiz ve davranışlarımız ancak niyetle savunulabilirken, başkalarınınki çeşitli yollarla çürütülür. Tahmine dayanan davaların yalnız bir türünden, en önemlisinden söz etmiş görünüyoruz; ama bunlardan bir kısmı hepsine uygulanır. Hırsızlık, emanet ve ödünç para davalarında da deliller hem imkânlardan gelir (emanet bırakılacak bir şey var mıydı?) hem de kişilerden (birinin bu adama emanet bırakmış ya da borç vermiş olması inandırıcı mıdır? davacı iftira mı ediyor, yoksa sanık inkârcı ya da hırsız mı?).
cum autem dicta factaque nostra defendi solo animo possint, aliena varie refutantur. de uno quidem maximo genere coniecturalium controversiarum locuti videmur, sed in omnes aliquid ex his cadit. nam furti, depositi, creditae pecuniae et a facultatibus argumenta veniunt, an fuerit, quod deponeretur, et a personis, an ullum deposuisse apud hunc, vel huic credidisse credibile sit, an petitorem calumniari, an reum infitiatorem esse vel furem.
7.2.51Hırsızlıkla yargılanan sanıkta da cinayette olduğu gibi hem olay hem fail araştırılır. Ödünç ve emanet davalarında iki soru vardır, ama bunlar hiçbir zaman bir arada bulunmaz: Verilmiş midir? Geri ödenmiş midir? Zina davalarının kendine özgü bir yanı vardır: Çoğu zaman iki kişiyi birden tehlikeye sokar ve ikisinin hayatı hakkında da konuşmak gerekir; gerçi ikisinin birlikte savunulması gerekip gerekmediği de sorulur. Bunun kararı davanın kendisinden doğacaktır: Öbür taraf yardım edecekse birleştiririm, zarar verecekse ayırırım. Kimse bunun ağzımdan gelişigüzel çıktığını düşünmesin:
sed etiam in furti reo sicut in caedis quaeritur de facto et de auctore. crediti et depositi duae quaestiones, sed nunquam iunctae, an datum sit, an redditum. habent aliquid proprii adulterii causae, quod plerumque duorum discrimen est et de utriusque vita dicendum, quanquam et id quaeritur, an utrumque pariter defendi oporteat. cuius rei consilium nascetur ex causa; nam si adiuvabit pars altera, coniungam; si nocebit, separabo. ne quis autem mihi putet temere excidisse,
7.2.52Zinanın çoğu zaman iki kişinin suçu olduğunu söyledim, her zaman demedim. Kadın, kiminle yaptığı belirsiz bir zina yüzünden tek başına da suçlanabilir: Evde hediyeler bulunmuştur; kimden geldiği belli olmayan para vardır; kime yazıldığı şüpheli küçük mektuplar vardır. Sahtecilikte de yol benzerdir:
quod plerumque duorum crimen esse adulterium, non semper dixerim: potest accusari sola mulier incerti adulterii: munera domi inventa sunt; pecunia, cuius auctor non exstat; codicilli, dubium ad quem scripti In falso quoque ratio similis;
7.2.53Ya birçok kişi ya da tek bir kişi suçlanır. Belgeyi yazan, mühürleyeni her zaman savunmak zorundadır; mühürleyen ise yazanı her zaman savunmak zorunda değildir, çünkü aldatılmış da olabilir. Bunları çağırdığı ve sahteciliğin kendisi için yapıldığı söylenen kişi ise hem yazanı hem de mühürleyenleri savunur. Vatana ihanet ve tiranlığa göz dikme davalarında da delil yerleri aynıdır.
aut enim plures in culpam vocantur aut unus. et scriptor quidem semper tueri signatorem necesse habet, signator scriptorem non semper, nam et decipi potuit. is autem, qui hos adhibuisse et cui id factum dicitur, et scriptorem et signatores defendet. iidem argumentorum loci in causis proditionis et adfectatae tyrannidis.
7.2.54Ama okulların şu alışkanlığı foruma çıkacak olanlara zarar verebilir: Konu metninde bulunmayan her şeyi lehimize sayarız. "Zina suçluyorsun: Tanık kim? İhbarcı kim? İhanet suçluyorsun: Ücreti ne? Suç ortağı kim? Zehir: Nerede satın aldım? Kimden? Ne zaman? Kaça? Kimin eliyle verdim?" Tiranlığa göz dikmekle suçlanan sanık adına da: "Silahlar nerede?
verum illa scholarum consuetudo ituris in forum potest nocere, quod omnia, quae in themate non sunt, pro nobis ducimus. adulterium obiicis; quis testis? quis index? proditionem , quod pretium? quis conscius? venenum ; ubi emi? a quo? quando? quanti? per quem dedi? pro reo tyrannidis adfectatae; ubi sunt arma?
7.2.55Hangi muhafızları topladım?" Bunların söylenmemesi gerektiğini söylemiyorum; üstlenilen tarafa göre bunlardan yararlanmak da gerekir. Nitekim forumda da hasım kanıtlayamayacaksa bazı şeylerin eksikliğini ileri süreceğim. Ama forumda o büyük kolaylığı çoktandır bulamıyoruz; çünkü orada bunlardan biri ya da birkaçı ileri sürülmeden görülen dava pek yoktur.
quos contraxi satellites? neque haec nego esse dicenda, et ipsis utendum pro parte suscepta. nam et in foro aliqua, quando adversarius probare non poterit, desiderabo. sed in foro tantam illam facilitatem olim desiderauimus, ubi non fere causa agitur, ut non aliquid ex his aut plura ponantur.
7.2.56Bazılarının sonuç kısımlarında istedikleri kişilere çocuklar, ana babalar, sütanneler yakıştırması da buna benzer; şu farkla ki ortaya konmamış şeylerin eksikliğini ileri sürmeyi, onları uydurup eklemekten daha kolay hoş görürsün. Niyetin nasıl araştırılacağı konusunda yeterince söylendi; çünkü şöyle böldük: İstemiş midir, yapabilmiş midir, yapmış mıdır? İstemiş olup olmadığı hangi yolla ele alınıyorsa, hangi niyetle yaptığı da aynı yolla ele alınır; çünkü bu, kötülük yapmayı isteyip istemediği sorusudur.
huic simile est, quod in epilogis quidam, quibus volunt, liberos, parentes, nutrices accommodant, nisi quod magis concesseris ea, quae non sint posita, desiderare quam adiicere. de animo quomodo quaeratur, satis dictum est, cum ita diviserimus, an voluerit, an potuerit, an fecerit. nam qua via tractatur, an voluerit, eadem, quo animo fecerit; id enim est, an male facere voluerit.
7.2.57Olayların sırası da inandırıcılığı ya artırır ya da azaltır; olaylar, nasıl sıralandıklarına göre, elbette çok daha fazla birbirine uyar ya da birbiriyle çatışır. Ama bunlar ancak davanın bütünlüğü içinde yakalanabilir. Yine de her zaman neyin neye bağlandığını ve neyin neyle uyuştuğunu araştırmak gerekir.
ordo quoque rerum aut adfert aut detrahit fidem; multo scilicet magis res, prout ponuntur, congruunt aut repugnant. sed haec nisi in ipso complexu causarum non deprehenduntur. quaerendum tamen semper, quid cuique connectatur et quid consentiat.
7.3.13. Bölüm
Tahminin ardından tarif gelir. Çünkü hiçbir şey yapmadığını söyleyemeyen kişi için en yakın yol, kendisine yüklenen şeyi yapmadığını söylemektir. Bu yüzden tarif, tahminin yer aldığı kanunların çoğunda, yalnız savunmanın türü değişerek yer alır: hırsızlık, emanet ve zina davalarında olduğu gibi. Çünkü nasıl "Hırsızlık yapmadım, emanet almadım, zina etmedim" diyorsak, öyle de "Bu hırsızlık değildir, bu emanet değildir, bu zina değildir" deriz.
sequitur coniecturam finitio. nam , qui non potest dicere nihil fecisse, proximum habebit, ut dicat, non id fecisse, quod obiiciatur. itaque pluribus legibus in iisdem quibus coniectura versatur, defensionis tantum genere mutato, ut rei furtis, depositis, adulteriis. nam , quemadmodum dicimus, non feci furtum, non accepi depositum, non commisi adulterium, ita, non est hoc furtum, non est hoc depositum, non est hoc adulterium.
7.3.2Kimi zaman da keyfiyet meselesinden tarif meselesine inilir; delilik, kötü muamele ve devlete zarar verme davalarında olduğu gibi. Bu davalarda yüklenen şeylerin doğru yapıldığı söylenemezse şu yardıma yetişir: "Karısını sözle incitmek kötü muamele değildir." Öyleyse tarif, ortaya konan şeyin kendine özgü, açık ve kısa sözlerle toplanmış ifadesidir. En çok da,
interim a qualitate ad finitionem descenditur, ut in actionibus dementiae, malae tractationis, rei publicae laesae; in quibus si recte facta esse, quae obiiciuntur, dici non potest, illud succurrit, non est male tractare uxorem verbis laedere. finitio igitur est rei propositae propria et dilucida et breviter comprehensa verbis enuntiatio. constat maxime,
7.3.3söylendiği gibi, cins, tür, ayrımlar ve özelliklerden oluşur. Örneğin atı tarif edersen (en bilinen örneği kullanacağım), cinsi hayvan, türü ölümlü, ayrımı akılsız (çünkü insan da ölümlüydü), özelliği de kişneyen olmasıdır. Tarif konuşmada birçok sebeple kullanılır.
sicut est dictum, genere, specie, differentibus, propriis: ut si finias equum, (noto enim maxime utar exemplo) genus est animal, species mortale, differentia irrationale, (nam et homo mortale erat) proprium hinniens. haec adhibetur orationi pluribus causis.
7.3.4Çünkü bazen ad kesindir ama ona hangi şeyin bağlanacağı araştırılır; bazen de şey açıktır ama ad konusunda uzlaşma yoktur. Ad kesin olup şey şüpheli olduğunda, bu kimi zaman bir tahmindir: "Tanrı nedir?" diye sorulursa.
nam tum est certum de nomine, sed quaeritur quae res ei subiicienda sit, tum res est manifesta, sed de nomine non constat. cum de nomine constat, de re dubium est, interim coniectura est: ut si quaeratur, quid sit deus.
7.3.5Çünkü tanrının bütün parçalara karışmış bir soluk olduğunu inkâr eden kişi, o ilahî tabiata verilen adın yanlış olduğunu söylemiş olmaz; tanrıya insan biçimi ve evrenler arasında bir yer veren Epikuros da öyle. İkisi de aynı adı kullanır;
nam qui neget deum esse spiritum omnibus partibus immixtum, non hoc dicat falsam esse divinae illius naturae appellationem, sicut Epicurus, qui humanam ei formam locumque inter mundos dedit? nomine uterque uno utitur;
7.3.6gerçekte hangisinin doğru olduğunu tahminle bulmaya çalışır. Kimi zaman da keyfiyet ele alınır: Retorik nedir, ikna gücü mü, yoksa iyi konuşmanın ilmi mi? Mahkemelerde en sık görülen tür budur. Nitekim genelevde başkasının karısıyla yakalanan adamın zinacı olup olmadığı böyle araştırılır: Çünkü tartışma addan değil, işin mahiyetinden, yani adamın suç işleyip işlemediğinden doğar. Suç işlediyse zinacıdan başka bir şey olamaz.
utrum sit in re, coniectat. interim qualitas tractatur, ut quid sit rhetorice, vis persuadendi an bene dicendi scientia. quod genus est in iudiciis frequentissimum. sic enim quaeritur, an deprehensus in lupanari cum aliena uxore adulter sit: quia non de appellatione, sed de vi facti eius ambigitur, an omnino peccaverit. nam si peccavit, non potest esse aliud quam adulter.
7.3.7Başka bir tür de vardır: Tartışma, yazılı metne bağlı bir ad üzerinde durur ve mahkemelere ancak davayı doğuran kelimeler yüzünden gelir. Kendini öldüren kişi katil midir? Bir tiranı ölüme sürükleyen kişi tiran katili midir? Büyücülerin büyüleri zehirleme midir? Olay açıktır; kendini öldürmenin bir başkasını öldürmekle, tiranı öldürmenin onu ölüme sürüklemekle, büyülerin öldürücü bir içkiyle aynı şey olmadığı bilinir. Yine de bunların aynı adla anılıp anılmayacağı araştırılır.
diversum est genus, cum controversia consistit in nomine, quod pendet ex scripto, nec versatur in iudiciis nisi propter verba quae litem faciunt: an, qui se interficit, homicida sit; an, qui tyrannum in mortem compulit, tyrannicida; an carmina magorum veneficium. res enim manifesta est, sciturque non idem esse occidere se quod alium, non idem occidere tyrannum quod compellere ad mortem, non idem carmina ac mortiferam potionem; quaeritur tamen, an eodem nomine appellanda sint.
7.3.8Pek çok yazarı izleyerek tarifin hem aynı şey hem de başka bir şey hakkında olduğunu söyleyen Cicero'dan ayrılmaya pek cesaret edemesem de (çünkü bir adı inkâr eden kişinin her zaman, onun yerine daha uygun olan adı söylemesi gerekir), ben tarifin, deyim yerindeyse, üç türünü kabul ediyorum.
quanquam autem dissentire vix audeo a Cicerone, qui multos secutus auctores dicit, finitionem esse de eodem et de altero, semper enim neganti aliquod esse nomen dicendum quod sit potius: tamen equidem tris habeo velut species.
7.3.9Kimi zaman yalnız şunu araştırmak yeterlidir: Bu, o mudur? Genelevdeki ilişki zina mıdır? Bunu inkâr ettiğimizde ona ne ad verileceğini söylememiz gerekmez; çünkü suçun bütününü reddediyoruz. Kimi zaman da şu sorulur: Bu mu, şu mu? Hırsızlık mı, tapınak soygunu mu? Tapınak soygunu olmadığını göstermek yetmediği için değil, onun başka ne olduğunu söylemek gerektiği için; bu durumda ikisini de tarif etmek gerekir.
nam interim convenit solum quaerere, an hoc sit, ut an adulterium in lupanari. cum hoc negamus, non necesse est dicere quid id vocetur, quia totum crimen infitiamur. interim quaeritur, hoc an hoc; furtum an sacrilegium. non quin sufficiat non esse sacrilegium, sed quia necesse sit dicere quid sit aliud; quo in loco utrumque finiendum est.
7.3.10Kimi zaman da tür bakımından farklı, ikisinin de kendi adı olan şeylerde, bunun da şunun da aynı biçimde adlandırılıp adlandırılmayacağı araştırılır: aşk iksiri ile zehir gibi. Bu türdeki bütün davalarda ise "Bu da mı?" diye sorulur; çünkü tartışılan ad başka bir şey için her halükârda kesindir. Tapınak soygunu kutsal bir eşyayı tapınaktan çalmaktır; özel bir eşyayı çalmak da mı? Zina başkasının karısıyla evde birleşmektir; genelevde de mi? Tiran katilliği tiranı öldürmektir; onu ölüme sürüklemek de mi?
interim quaeritur in rebus specie diversis, an et hoc et hoc eodem modo sit appellandum, cum res utraque habet suum nomen, ut amatorium, venenum. in omnibus autem huius generis litibus quaeritur, an etiam hoc, quia nomen de quo ambigitur utique in alia re certum est. sacrilegium est rem sacram de templo surripere: an et privatam? adulterium cum aliena uxore domi coire: an et in lupanari? tyrannicidium occidere tyrannum: an et in mortem compellere?
7.3.11Bu yüzden ileride söz edeceğim kıyas (syllogismos), deyim yerindeyse, daha zayıf bir tariftir; çünkü tarifte bu şeyin adının öbür şeyin adıyla aynı olup olmadığı, kıyasta ise bu şeyin öbürüyle aynı sayılıp sayılmayacağı araştırılır. Tarifler arasında şöyle bir farklılık da vardır:
ideoque συλλογισμός de quo postea dicam, velut infirmior est finitio, quia in hac quaeritur, an idem sit huius rei nomen quod alterius, illo, an proinde habenda sit haec atque illa. est et talis finitionum diversitas,
7.3.12Aynı şeyi düşünenler onu aynı sözlerle toplamazlar. Örneğin retorik iyi konuşmanın ilmidir; ama aynı şekilde iyi bulmanın ve iyi ifade etmenin ilmidir de, konuşmanın faziletine uygun konuşmanın ilmidir de, vazifeye uygun olanı söylemenin ilmidir de. Böyle durumlarda, anlamca çatışmasalar da ifadede ayrılıp ayrılmadıklarına bakmak gerekir. Ama bunlar üzerine tartışılır, dava açılmaz.
ut qui idem sentiant, non iisdem verbis comprehendant: ut rhetorice bene dicendi scientia, et eadem bene inveniendi et bene enuntiandi et dicendi secundum virtutem orationis et dicendi quod sit officii. atque providendum ut, si sensu non pugnant, comprehensione dissentiant. sed de his disputatur, non litigatur.
7.3.13Tarife bazen daha karanlık ve az bilinen kelimeler için ihtiyaç duyulur: clarigatio [savaştan önce yapılan resmî tazminat istemi] nedir, erctum citum [ortak mirasın bölünmesi] nedir? Bazen de bilinen kelimeler için: penus [erzak] nedir, litus [kıyı] nedir? Bu çeşitlilik yüzünden bazıları tarifi tahmin meselesine, bazıları keyfiyet meselesine, bazıları da kanunla ilgili sorulara bağlamıştır.
opus est aliquando finitione obscurioribus et ignotioribus verbis ut, quid sit clarigatio, erctum citum: interim notis nomine verbis, quid sit penus, quid litus. quae varietas efficit, ut eam quidam coniecturae, quidam qualitati, quidam legitimis quaestionibus subiecerint.
7.3.14Bazıları ise diyalektikçilerin usulüne göre kurulmuş bu ince sonuç çıkarmayı hiç beğenmemiş; onu, hatibin vazifesine büyük bir ağırlık katan bir şey olarak değil, tartışmalarda kelimelerle kurnazca oynanan bir hile olarak görmüşlerdir. Gerçi bu yol sohbette, cevap verecek kişiyi kendi bağlarıyla sıkıştırıp ya susmaya ya da istemese bile kendi aleyhine olanı itiraf etmeye zorlayacak kadar güçlü olabilir; ama davalarda aynı faydayı sağlamaz.
quibusdam ne placuit quidem omnino subtilis haec et ad morem dialecticorum formata conclusio, ut in disputationibus potius arguta verborum cavillatrix quam in oratoris officio multum adlatura momenti. licet enim valeat in sermone tantum, ut constrictum vinculis suis eum qui responsurus est vel tacere vel etiam invitum id quod sit contra cogat fateri, non eadem est tamen eius in causis utilitas.
7.3.15Çünkü ikna edilmesi gereken yargıçtır; yargıç sözlerle bağlanmış olsa bile, işin kendisine yaklaşmadıkça içinden karşı çıkacaktır. Konuşan için bu kesin, kısa ifadenin ne zorunluluğu vardır? "İnsan ölümlü, akıllı bir hayvandır" demezsem, bedenin ve ruhun bunca özelliğini ortaya koyup konuşmayı daha geniş tuttuğumda onu ya tanrılardan ya da dilsiz hayvanlardan ayıramaz mıyım?
persuadendum enim iudici est, qui etiamsi verbis devinctus est, tamen, nisi ipsi rei accesserit, tacitus dissentiet. agenti vero quae tanta est huius praecisae comprehensionis necessitas? an , si non dixero, homo est animal mortale rationale, non potero, expositis tot corporis animique proprietatibus, latius oratione ducta, vel a dis eum vel a mutis discernere?
7.3.16Ayrıca aynı şey yalnız tek bir biçimde değil (Cicero'nun yaptığı gibi: "Vulgo ne demektir? Herkese."), daha geniş ve çeşitli bir işleyişle de tarif edilir; hatiplerin hepsi çoğu zaman böyle yapmıştır. Filozofların alışkanlığından alınmış o kölelik, kendini belirli kelimelere bağlama zorunluluğu, onlarda pek nadir bulunur; Cicero'nun Hatip Üzerine kitaplarında Marcus Antonius da bunun yapılmasını yasaklar.
quid quod nec uno modo definitur res eadem (ut facit Cicero: quid est enim vulgo? universos ) et latiore varioque tractatu, ut omnes oratores plerumque fecerunt? rarissima enim apud eos reperitur illa ex consuetudine philosophorum ducta servitus ad certa se verba adstringendi, idque faciendum in libris Ciceronis de Oratore vetat M. Antonius.
7.3.17Bu tehlikelidir de; çünkü tek bir kelimede yanılırsak bütün davayı kaybetmiş görünürüz. En iyisi, Cicero'nun Caecina savunmasında kullandığı orta yoldur: Şey ortaya konur ama kelimeler tehlikeye atılmaz. "Çünkü, ey hakemler, şiddet yalnız bedenimize ve hayatımıza ulaşan şiddet değildir; ölüm tehlikesi yöneltilerek korkuyla dehşete düşürülmüş bir gönlü çoğu zaman yerinden ve sağlam duruşundan oynatan şiddet çok daha büyüktür."
nam est etiam periculosum, cum, si uno verbo sit erratum, tota causa cecidisse videamur; optimaque est media illa via, qua utitur Cicero pro Caecina, ut res proponatur, verba non periclitentur. etenim , reciperatores, non ea sola vis est quae ad corpus nostrum vitamque pervenit, sed etiam multo maior ea quae periculo mortis iniecto formidine animum perterritum loco saepe et certo statu demovet.
7.3.18Ya da kanıt tarifin önüne geçtiğinde: Cicero Philippica'larda Servius Sulpicius'un Antonius tarafından öldürüldüğü sonucunu çıkarır ve ancak dönemin sonunda şöyle tarif eder: "Çünkü ölümün sebebi olan, ölümü getirmiştir." Yine de bunların da davanın işine yaradığı ölçüde yapılması gerektiğini inkâr etmem; tarif kısa bir söz bütünüyle sağlamca toplanabiliyorsa bu hem zarif hem de çok güçlüdür, yeter ki tarif yenilmez olsun.
aut , cum finitionem praecedit probatio, ut in Philippicis Cicero Servium Sulpicium occisum ab Antonio colligit et in clausula demum ita finit: is enim profecto mortem attulit qui causa mortis fuit. non negaverim tamen haec quoque, ut expediet causae, esse facienda, et si quando firme comprehendi poterit brevi complexu verborum finitio, esse id tum elegans tum etiam fortissimum, si modo erit illa inexpugnabilis.
7.3.19Tarifin kesin bir sırası vardır: Bu nedir? Bu, o mudur? Burada da çoğu zaman tarifi doğrulamak, şeyi tarife uygulamaktan daha zahmetlidir. "Nedir?" sorusunda iş ikilidir: Hem kendi tarifimizi doğrulamalı hem de karşı tarafın tarifini yıkmalıyız.
eius certus ordo est, quid sit, an hoc sit. et in hoc fere labor maior est, ut finitionem confirmes, quam ut rem in finitionem applices. in eo, quid sit, duplex opus est. nam et nostra confirmanda est et adversae partis destruenda finitio.
7.3.20Bu yüzden okulda, itirazı kendimiz uydurduğumuz için, iki taraf için de olabilecek en iyi iki tarifi koymalıyız. Forumda ise tarifin gereksiz ve davayla ilgisiz mi, belirsiz mi, bize zıt mı, yoksa iki tarafa ortak mı olduğuna dikkat etmek gerekir; bunlardan hiçbiri konuşanın kusuru olmadan başa gelmez.
ideoque in schola, ubi nobis ipsi fingimus contradictionem, duos ponere debemus fines, quales utrinque esse optimi poterunt. at in foro providendum, num forte supervacua et nihil ad causam pertinens an ambigua an contraria an communis sit finitio; quorum nihil accidere nisi agentis culpa potest.
7.3.21Doğru tarif etmek için önce ne elde etmek istediğimizi zihnimizde belirlemeliyiz; böylece kelimeler isteğimize uydurulabilir. Konu daha açık olsun diye en bilinen örnekten ayrılmayalım: Tapınaktan özel bir kişinin parasını çalan adam tapınak soygunuyla yargılanıyor.
ut recte autem finiamus, ita fiet, si prius in animo constituerimus quid velimus efficere. sic enim accommodari ad voluntatem verba poterunt. atque ut a notissimo exemplo, quo sit res lucidior, non recedamus: qui privatam pecuniam de templo surripuit, sacrilegii reus est.
7.3.22Kusur açıktır; soru, kanundaki adın bu suça uyup uymadığıdır. Öyleyse bunun tapınak soygunu olup olmadığı tartışılır. Davacı, para tapınaktan çalındığı için bu adı kullanır. Sanık ise özel bir parayı çaldığı için bunun tapınak soygunu olduğunu inkâr eder, ama hırsızlık olduğunu kabul eder. Davacı şöyle tarif eder: "Tapınak soygunu kutsal bir yerden bir şey çalmaktır." Sanık ise: "Tapınak soygunu kutsal bir şeyi çalmaktır." İki taraf da öbürünün tarifine saldırır.
culpa manifesta est; quaestio est an huic crimini nomen quod est in lege conveniat. ergo ambigitur an hoc sacrilegium sit? accusator , quia de templo surrepta sit pecunia, utitur hoc nomine. reus , quia privatam surripuerit, negat esse sacrilegium sed furtum fatetur. actor ergo ita finiet, sacrilegium est surripere aliquid de sacro; Reus, sacrilegium est surripere aliquid sacri. uterque finitionem alterius impugnat.
7.3.23Tarif iki yolla çürütülür: Ya yanlıştır ya da eksik. Üçüncü durum, yani soruyla hiç ilgisi olmaması, ancak aptalların başına gelir.
ea duobus generibus evertitur, si aut falsa est aut parum plena. nam illud tertium nisi stultis non accidit, ut nihil ad quaestionem pertineat.
7.3.24Burada sanık davacının tarifinin yanlış olduğunu söyler; davacı ise sanığınkinin yanlış olduğunu söyleyemez, çünkü kutsal bir şeyi çalmak da tapınak soygunudur. Ama eksik olduğunu söyler: "ya da kutsal bir yerden" diye eklemek gerekir.
Hic reus falsam dicit esse finitionem accusatoris, accusator autem non potest dicere falsam rei; nam est sacrilegium surripere aliquid sacri; sed dicit parum plenam, adiiciendum enim aut ex sacro.
7.3.25Tarifi doğrularken ve çürütürken en çok özelliklerden ve ayrımlardan, bazen de etimolojiden yararlanılır. Ama bütün bunları, başka yerlerde olduğu gibi, hakkaniyet, bazen de niyete ilişkin tahmin destekler. Etimolojiye ise pek nadir başvurulur: Tumultus [kargaşa], daha büyük bir korkunun (maior timor) doğduğu ağır bir karışıklıktan başka nedir? Tumultus adı da buradan türetilmiştir.
maximus autem usus in approbando refellendoque fine propriorum ac differentium, nonnunquam etiam etymologiae. quae tamen omnia, sicut in ceteris, confirmat aequitas, nonnunquam et coniectura mentis. etymologia maxime rara est: quid enim est aliud tumultus, nisi perturbatio tanta, ut maior timor oriatur? unde etiam nomen ductum est tumultus.
7.3.26Özellikler ve ayrımlar konusunda büyük bir incelik vardır. Örneğin kanunun, borcunu ödeyinceye kadar hizmet etmesini buyurduğu borç kölesinin (addictus) köle olup olmadığı araştırılırsa: Bir taraf şöyle tarif eder: "Köle, hukuken kölelik içinde olandır." Öbür taraf: "Köle, kölenin tabi olduğu hukukla kölelik içinde olandır", ya da eskilerin dediği gibi, "köleliği kölece yaşayandır." Bu tarif bir ölçüde farklı olsa da özelliklerle ve ayrımlarla desteklenmedikçe boştur.
circa propria ac differentia magna subtilitas, ut cum quaeritur an addictus, quem lex servire, donec solverit, iubet, servus sit. altera pars finit ita, servus est, qui est iure in servitute; altera, qui in seruitute est eo iure, quo servus, aut, ut antiqui dixerunt, qui servitutem servit. quae finitio, etiamsi distat aliquo, nisi tamen propriis et differentibus adiuvatur, inanis est.
7.3.27Çünkü hasım, onun da köleliği kölece yaşadığını ya da kölenin tabi olduğu hukuka tabi olduğunu söyleyecektir. Öyleyse beşinci kitapta geçerken hafifçe değindiğim özelliklere ve ayrımlara bakalım. Köle azat edilince azatlı olur; borç kölesi özgürlüğüne kavuşunca hür doğmuş sayılır. Köle efendisi istemedikçe özgürlüğüne kavuşamaz; borç kölesi ise borcunu ödeyerek efendisinin isteğine bakmadan kavuşur. Köleyi hiçbir kanun ilgilendirmez; borç kölesinin kendine ait bir kanunu vardır. Hürden başka kimsenin sahip olmadığı özellikler ön ad, aile adı, lakap ve tribus'tur; borç kölesinin bunları vardır.
dicet enim adversarius, servire eum servitutem aut eo iure quo servum. videamus ergo propria et differentia, quae libro quinto leviter in transitu attigeram. servus , cum manumittitur, fit libertinus, addictus recepta libertate ingenuus; servus invito domino libertatem non consequetur, addictus soluendo citra voluntatem domini consequetur: ad servum nulla lex pertinet, addictus legem habet. propria liberi, quod nemo habet nisi liber, praenomen, nomen, cognomen, tribum; habet haec addictus.
7.3.28"Nedir?" sorusu incelenince "Bu, o mudur?" sorusu da hemen hemen tamamlanmış olur; çünkü amacımız tarifin davamıza uygun olmasıdır. Bu türde keyfiyet de çok güçlüdür: Aşk delilik midir? Cicero'nun tarife özgü dediği kanıtlar buraya ait olacaktır: öncekilerden, sonrakilerden, bitişiklerden, çelişenlerden, sebeplerden, etkilerden ve benzerlerden çıkan kanıtlar. Bu delillerin tabiatı hakkında daha önce konuşuldu.
excusso quid sit, prope peracta est quaestio, an hoc sit. id enim agimus ut sit causae nostrae conveniens finitio. potentissima est autem in ea qualitas, an amor insania. huc pertinebunt probationes, quas Cicero dicit proprias esse finitionis, ex antecedentibus, consequentibus, adiunctis, repugnantibus, causis, effectis, similibus; de quorum argumentorum natura dictum est.
7.3.29Cicero Caecina savunmasında başlangıçları, sebepleri, etkileri, öncekileri ve sonrakileri kısaca bir araya getirmiştir: "Peki neden kaçıyorlardı? Korkudan. Neden korkuyorlardı? Elbette şiddetten. Öyleyse sonlarını kabul ederken başlangıçlarını inkâr edebilir misiniz?" Benzetmeyi de kullanmıştır: "Savaşta şiddet denen şeye barışta şiddet denmeyecek mi?"
breviter autem pro Caecina Cicero initia, causas, effecta, antecedentia, consequentia complexus est: quid igitur fugiebant? propter metum Quid metuebant? vim videlicet. potestis igitur principia negare, cum extrema concedatis? sed similitudine quoque usus est, quae vis in bello appellatur, ea in otio non appellabitur?
7.3.30Deliller zıttan da çıkarılır: Aşk iksirinin zehir olup olmadığı soruluyorsa, zehrin aşk iksiri olmadığı için onun da zehir olmadığı söylenir. Öbür türü gençlerime (çünkü onları hep benim gençlerim sayacağım) daha açık kılmak için burada da uydurma bir davayı örnek olarak kullanacağım.
sed etiam ex contrario argumenta ducuntur, ut si quaeratur, amatorium venenum sit necne; quia venenum amatorium non sit. illud alterum genus quo sit manifestius adolescentibus meis (meos enim semper adolescentes putabo), hic quoque fictae controversiae utar exemplo.
7.3.31Birlikte vakit geçirmeyi âdet edinmiş gençler kıyıda yemek yemeye karar verdiler. Yemeğe gelmeyen birinin adını, yığdıkları bir mezar tümseğinin üzerine yazdılar. Onun babası denizaşırı bir yolculuktan dönerken aynı kıyıya yanaştı ve adı okuyunca kendini astı.
iuvenes , qui convivere solebant, constituerunt, ut in litore cenarent. unius , qui cenae defuerat, nomen tumulo, quem exstruxerant, inscripserunt. pater eius, a transmarina peregrinatione cum ad litus idem appulisset, lecto nomine suspendit se.
7.3.32Gençlerin onun ölümüne sebep oldukları söyleniyor. Burada davacının tarifi şudur: "Birinin ölmesine yol açan kişi ölümün sebebidir." Sanıklarınki ise: "Ölümün sebebi, bir insanın ölmesini zorunlu kılan bir şeyi bilerek yapan kişidir." Tarif bir yana bırakılırsa davacının şunu söylemesi yeter: "Ölüme siz sebep oldunuz; çünkü adamın ölmesine siz yol açtınız. Siz o şeyi yapmasaydınız yaşıyor olacaktı."
dicuntur ii causa mortis fuisse. hic finitio est accusatoris, per quem factum est, ut quis perierit, causa mortis est; rei est, qui fecit quid sciens, per quod perire homini necesse est. remota finitione accusatori sat est dicere, causa mortis fuistis; per vos enim factum est, ut homo periret; quia, nisi vos illud fecissetis, viveret.
7.3.33Buna karşı şöyle denir: Birinin ölmesine yol açan kişi hemen mahkûm edilmemelidir; idamlık bir davada davacı, tanık ve yargıç da buna yol açar. Sebebin nereden aktığı her yerde kusur da bulunmaz: Biri bir yolculuğa çıkmayı öğütlemiş ya da bir dostunu deniz aşırı çağırmış ve o kişi bir deniz kazasında ölmüşse; ya da birini yemeğe davet etmiş ve adam orada hazımsızlığa yakalanıp ölmüşse.
contra , Non statim, per quem factum est, ut quis periret, is damnari debet, ut accusator, testis, iudex rei capitalis. nec undecunque causa fluxit, ibi culpa est: ut si quis profectionem suaserit aut amicum arcessierit trans mare et is naufragio perierit, ad cenam invitarit et is cruditate illic contracta decesserit.
7.3.34Ölümün sebebi yalnız gençlerin yaptığı şey değil, ihtiyarın saflığı ve acıya katlanmaktaki zayıflığı da olmuştur; kısacası daha güçlü ya da daha basiretli olsaydı yaşıyor olacaktı. Gençler kötü niyetle de yapmadılar; adam da hem tümseğin yerinden hem de alelacele yapılmış işçiliğinden bunun gerçek bir mezar anıtı olmadığından şüphelenebilirdi. Öyleyse katilde bulunan her şeyden, el dışında, yoksun olan kişiler neden cezalandırılmalı?
nec fuerit in causa mortis solum adolescentium factum sed credulitas senis, in dolore ferundo infirmitas; denique, si fortior fuisset aut prudentior, uiueret. nec mala mente fecerunt; et ille potuit vel ex loco tumuli vel ex opere tumultuario suspicari non esse monumentum. qui ergo puniri debent, in quibus omnia absunt homicidae praeter manum?
7.3.35Kimi zaman da iki tarafın üzerinde uzlaştığı kesin bir tarif vardır; Cicero'nun dediği gibi: "Yücelik (maiestas), Roma halkının iktidarının ve adının itibarındadır." Yine de yüceliğin zedelenip zedelenmediği araştırılır; Cornelius davasında araştırıldığı gibi. Burada mesele tarif meselesi gibi görünebilirse de, tarif üzerinde tartışma olmadığından hükme bağlanacak nokta keyfiyete aittir ve o meseleye bağlanmalıdır. O meseleden şimdi tesadüfen söz ettik, ama sırada zaten onun yeri vardı.
est interim certa finitio, de qua inter utramnque partem convenit: ut Cicero dicit, maiestas est in imperii atque in nominis populi Romani dignitate. quaeritur tamen, an maiestas minuta sit, ut in causa Cornelii quaesitum est. sed hic etiamsi videri potest finitiva, tamen quia de finitione non ambigitur, iudicatio est qualitatis atque ad eum potius status reducenda, ad cuius forte quidem venimus mentionem, sed erat ordine proximus locus.
7.4.14. Bölüm
Keyfiyetin bir başka türü en yüksek cinsle ilgilidir ve bu da basit değildir. Çünkü hem her şeyin tabiatının ne nitelikte olduğu hem de suretinin ne olduğu araştırılır: Ruh ölümsüz müdür? Tanrı insan biçiminde midir? Büyüklük ve sayı hakkında da araştırılır: Güneş ne büyüklüktedir? Tek bir evren mi vardır? Bütün bunlar tahminle çıkarılır, ama soruyu "Nasıldır?" noktasında taşır. Bunlar kimi zaman öğüt konuşmalarında da ele alınır;
est autem qualitas alia de summo genere atque ea quidem non simplex. nam et qualis sit cuiusque rei natura et quae forma quaeritur: an immortalis anima, an humana specie deus; et de magnitudine ac numero, quantus sol, an unus mundus. quae omnia coniectura quidem colliguntur, quaestionem tamen habent in eo, qualia sint? haec et in suasoriis aliquando tractari solent,
7.4.2örneğin Caesar Britannia'ya saldırıp saldırmamayı düşünüyorsa, Okyanus'un tabiatı nedir, Britannia bir ada mıdır (o zaman bu bilinmiyordu), oradaki toprak ne büyüklüktedir, kaç askerle saldırılmalıdır gibi sorular danışmaya getirilecektir. Aynı keyfiyetin ardından yapılacak ve yapılmayacak, istenecek ve kaçınılacak şeyler gelir. Bunlar en çok öğüt konuşmalarına düşer, ama davalarda da sıktır; tek farkla: Orada gelecek şeyler, burada yapılmış şeyler söz konusudur.
ut, si Caesar deliberet, an Britanniam impugnet, quae sit Oceani natura, an Britanniam insula (nam tum ignorabatur), quanta in ea terra, quo numero militum aggredienda, in consilium ferendum sit. eidem qualitati succedunt facienda ac non facienda, appetenda, vitanda; quae in suasorias quidem maxime cadunt, sed in controversiis quoque sunt frequentia, hac sola differentia, quod illic de futuris hic de factis agitur.
7.4.3Aynı şekilde övgü türünün bütün konuları da bu meseleye girer: İşin yapıldığı kesindir, nasıl bir iş olduğu araştırılır. Her dava ya ödülle ya cezayla ya da miktarla ilgilidir. Bu yüzden davanın türü ya basittir ya da karşılaştırmalı. Birincisinde neyin hakkaniyetli olduğu, ikincisinde neyin daha hakkaniyetli ya da en hakkaniyetli olduğu incelenir. Hüküm ceza hakkında olduğunda, davasını savunan tarafın elinde ya suçun savunması ya hafifletilmesi ya mazur gösterilmesi ya da, bazılarının düşündüğü gibi, af dilenmesi vardır.
item demonstratiuae partis omnia sunt in hoc statu: factum esse constat, quale sit factum quaeritur. lis est omnis aut de praemio aut de poena aut de quantitate. igitur genus causae aut simplex aut comparativum. illic , quid aequum, hic, quid aequius aut quid aequissimum sit, excutitur. cum de poena iudicium est, a parte eius, qui causam dicit, aut defensio est criminis aut imminutio aut excusatio aut, ut quidam putant, deprecatio.
7.4.4Savunmanın açık ara en güçlüsü, yüklenen işin kendisinin ahlâken güzel olduğunu söylediğimiz savunmadır. Biri babasının isteğine karşı askere gittiği, memuriyete aday olduğu ya da evlendiği için evlatlıktan reddediliyor: Yaptığımızı savunuruz. Hermagorasçılar bu kısma kat' antilēpsin derler ve bu adı kavrayışa bağlarlar. Latincede kelimesi kelimesine çevrilmiş bir karşılığını bulamıyorum; absoluta [mutlak] diye adlandırılır. Burada soru yalnız işin kendisi hakkındadır: Adil midir, değil midir?
defensio longe potentissima est, qua ipsum factum, quod obiicitur, dicimus honestum esse. abdicatur aliquis, quod invito patre militarit, honores petierit, uxorem duxerit: tuemur, quod fecimus. hanc partem vocant Hermagorei κατ᾽ ἀντίλημψιν, ad intellectum id nomen referentes. Latine ad verbum translatam non invenio; absoluta appellatur. sed enim de re sola quaestio, iusta sit ea necne.
7.4.5Her adil şey ya tabiata ya da konulmuş hukuka dayanır. Tabiata dayanan, her şeyin değerine uygun olarak yapılandır.
iustum omne continetur natura vel constitutione; natura, quod fit secundum cuiusque rei dignitatem.
7.4.6Saygı, sadakat, nefse hâkimiyet ve benzerleri buradan gelir. Bazıları eşit olanı da ekler. Ama buna gelişigüzel bakmamak gerekir: Şiddete karşı şiddetin ve misillemenin, önce yapan kişiye karşı hiçbir haksız yanı yoktur; ama şeyler eşit diye önce yapılan da adil olmaz. Adil olanlar, iki taraf için de aynı kanunun ve aynı koşulun geçerli olduğu şeylerdir; belki de herhangi bir yönden farklı olan şeyler eşit bile sayılmaz. Konulmuş hukuk ise kanunda, âdette, mahkeme kararında ve anlaşmada bulunur.
hinc sunt pietas, fides, continentia et talia. adiiciunt et id, quod sit par. verum id non temere intuendum est: nam et vis contra vim et talio nihil habent adversum eum, qui prior fecit, iniusti; et non, quoniam res pares sunt, etiam id est iustum, quod antecessit. illa utrinque iusta, eadem lex, eadem condicio; ac forsitan ne sint quidem paria, quae ulla parte sunt dissimilia. constitutio est in lege, more, iudicato, pacto.
7.4.7Savunmanın ikinci türü, kendi başına kabul edilemeyecek bir işi dışarıdan alınan yardımlarla savunduğumuz türdür; buna kat' antithesin derler. Latincede bunu da kelimesi kelimesine çevirmezler; adsumptiva [destekli] dava denir. Bu türde en güçlüsü,
alterum est defensionis genus, in quo factum per se improbabile adsumptis extrinsecus auxiliis tuemur; id vocant κατ᾽ ἀντίθεσιν Latine hoc quoque non ad verbum transferunt, adsumptiva enim dicitur causa. in quo genere fortissimum est,
7.4.8suçu işin sebebiyle savunmamızdır; Orestes'in, Horatius'un ve Milo'nun savunması böyledir. Buna antenklēma [suçu geri çevirme] denir; çünkü bütün savunmamız, karşılığı verilen kişinin suçlanmasından ibarettir: "Öldürüldü, ama haydut idi." "Kör edildi, ama bir kız kaçırmıştı."
si crimen causa facti tuemur, qualis est defensio Orestis, Horatii, Milonis. Ἀντέγκλημα dicitur, quia omnis nostra defensio constat eius accusatione, qui vindicatur: occisus est, sed latro; excaecatus, sed raptor.
7.4.9İşin sebeplerinden çıkarılan, öncekinin zıddı bir savunma daha vardır. Burada iş ne mutlak soruda olduğu gibi kendi başına savunulur, ne de karşı tarafın yaptığı işle; bir faydayla savunulur: devletin, birçok insanın, hatta hasmın kendisinin faydasıyla, bazen de bizim faydamızla, yeter ki bu, kendi menfaatimiz için yapılması caiz bir şey olsun. Bu, bir yabancı davacı karşısında ve kanunlara dayanılarak görülen davada hiçbir zaman işe yaramaz; aile içi anlaşmazlıklarda ise yarayabilir.
est et illa ex causis facti ducta defensio priori contraria, in qua neque factum ipsum per se, ut in absoluta quaestione, defenditur neque ex contrario facto, sed ex aliqua utilitate aut rei publicae aut hominum multorum aut etiam ipsius adversarii, nonnunquam et nostra, si modo id erit, quod facere nostra causa fas sit; quod sub extrario accusatore et legibus agente prodesse nunquam potest, in domesticis disceptationibus potest.
7.4.10Çünkü evlatlıktan reddetme davasında baba oğullarına, kötü muameleyle suçlanırsa koca karısına, delilik davası söz konusuysa oğul babasına, bunun kendisi için çok önemli olduğunu utanmadan söyleyebilir. Yine de bu durumda zarardan kaçınanın davası, kazanç peşinde koşanınkinden daha iyidir.
nam et filiis pater in iudicio abdicationis et maritus uxori, si malae tractationis accusabitur, et patri filius, si dementiae causa erit, non inverecunde dicet multum sua interfuisse. in quo tamen incommoda vitantis melior quam commoda petentis est causa.
7.4.11Benzer şeyler gerçek davalarda da ele alınır. Okullarda evlatlıktan reddedilenlerin davası neyse, forumda ana babaları tarafından mirastan yoksun bırakılıp malı yüzler mahkemesinde geri isteyenlerin davası da odur. Orada kötü muamele davası neyse, burada boşanmanın hangi tarafın kusuruyla olduğu araştırıldığında açılan drahoma davası odur; orada delilik davası neyse, burada vasi istenmesi odur.
quibus similia etiam in vera rerum quaestione tractantur. nam quae in scholis abdicatorum, haec in foro exheredatorum a parentibus et bona apud centumviros repetentium ratio est; quae illic malae tractationis, hic rei uxoriae, cum quaeritur utrius culpa divortium factum sit; quae illic dementiae, hic petendi curatoris.
7.4.12"Yapmasaydım daha kötü bir şey olacaktı" savunması da faydaya bağlıdır. Çünkü kötülükler karşılaştırılınca daha hafif olanı iyinin yerini tutar: Mancinus Numantia antlaşmasını, yapılmasaydı ordunun yok olacağını söyleyerek savunursa böyledir. Bu türe Yunanca antistasis denir, bizimkiler "karşılaştırmalı" der.
subiacet utilitati etiam illa defensio, si peius aliquid futurum fuit. nam in comparatione malorum boni locum obtinet levius: ut si Mancinus foedus Numantinum sic defendat, quod periturus, nisi id factum esset, fuerit exercitus. hoc genus ἀντίστασις Graece nominatur, comparativum nostri vocant.
7.4.13İşin savunmasına dair söyleneceklerin hepsi bunlardır. İş ne kendi başına ne de yardımlarla savunulabiliyorsa, sıradaki yol, yapabiliyorsak suçu bir başkasına aktarmaktır. Bu yüzden aktarma meselesi, yazılı metinle ilgisi olmayan davalarda da yer alıyor görünmüştür. Kimi zaman kusur bir insana yüklenir: Gracchus, tribunluğunda halk yanlısı kanunları korkusuyla çıkarmış göründüğü Numantia antlaşması yüzünden yargılansa ve komutanı tarafından gönderildiğini söylese böyle olurdu.
haec circa defensionem facti; quae si neque per se ipsa nec adhibitis auxiliis dabitur, proximum est in alium transferre crimen, si possumus. ideoque etiam in hos, qui citra scriptum sunt, status visa est cadere translatio Interdum ergo culpa in hominem relegatur, ut si Gracchus reus foederis Numantini, cuius metu leges populares tulisse in tribunatu videretur, missum se ab imperatore suo diceret.
7.4.14Kimi zaman da kusur bir şeye yöneltilir: Vasiyetnamede kendisine buyurulan bir şeyi yapmayan kişi, kanunlar yüzünden bunun yapılamadığını söylerse böyledir. Buna metastasis derler. Bunlar da kapanınca geriye mazeret kalır. Mazeret ya bilgisizliğe dayanır: Kaçak bir köleye damga vuran biri, o kişinin hür doğduğuna hükmedilince onun hür olduğunu bilmediğini söylerse; ya da zorunluluğa: İzninin bittiği gün birliğine dönmeyen bir asker, ırmaklar ya da hastalık yüzünden yolunun kesildiğini söylerse.
interim derivatur in rem, ut si is, qui testamento quid iussus non fecerit, dicat per leges id fieri non potuisse. hoc μετάστασιν dicunt. hinc quoque exclusis excusatio superest. ea est aut ignorantiae, ut si quis fugitivo stigmata scripserit eoque ingenuo iudicato neget se liberum esse scisse; aut necessitatis, ut cum miles ad commeatus diem non adfuit et dicit se fluminibus interclusum aut valetudine.
7.4.15Kusurun yerine çoğu zaman talih de konur. Bazen kötü yaptığımızı, ama iyi niyetle yaptığımızı söyleriz. İki durumun da pek çok açık örneği vardır, bu yüzden onları anlatmaya gerek yok. Yukarıda yazılan şeylerin hepsi yoksa, kusurun hafifletilip hafifletilemeyeceğine bakmak gerekir. Bazılarının ayrı bir mesele olarak koyduğu kemiyet meselesi budur.
fortuna quoque saepe substituitur culpae. nonnunquam male fecisse nos sed bono animo dicimus. utriusque rei multa et manifesta exempla sunt; idcirco non est eorum necessaria expositio. si omnia, quae supra scripta sunt, deerunt, videndum, an imminui culpa possit. hic est ille, qui a quibusdam fieri solet, status quantitatis.
7.4.16Ama kemiyet ya cezayla ya da onurlandırmayla ilgili olduğundan işin keyfiyetine göre belirlenir; bu yüzden bize bu meselenin altında yer alıyor görünür. Yunanların sayıya bağladığı kemiyet de öyle: Onlar hem pēlikotēs [büyüklük] hem posotēs [çokluk] derler, biz ise ikisini tek bir adla kapsarız.
sed ea cum sit aut poenae aut honoris, ex qualitate facti constituitur, eoque nobis sub hoc esse statu videtur sicut eius quoque, quae ad numerum refertur a Graecis. nam et πηλικότητα et ποσότητα dicunt, nos utrumque appellatione una complectimur.
7.4.17Sonuncusu af dilemedir; çoğu kişi bu dava türünün mahkemeye hiç gelmediğini söylemiştir. Hatta Cicero da Quintus Ligarius savunmasında aynı şeye tanıklık ediyor görünür: "Senin yanında, Caesar, memuriyet yolun seni forumda tuttuğu sürece pek çok dava gördüm; ama hiçbir zaman böyle değil: 'Bağışlayın, yargıçlar, yanıldı, sendeledi, düşünemedi; bundan sonra bir daha yaparsa…' ve benzerleri."
ultima est deprecatio, quod genus causae plerique negarunt in iudicium unquam venire. quin Cicero quoque pro Q. Ligario idem testari videtur, cum dicit, causas , Caesar, egi multas equidem tecum, dum te in foro tenuit ratio honorum tuorum, certe nunquam hoc modo: Ignoscite, iudices, erravit, lapsus est, non putavit, si unquam posthac, et cetera.
7.4.18Ama senatoda, halk önünde, imparatorun önünde ve hukukun merhamete açık olduğu her yerde af dilemenin yeri vardır. Burada en çok sanığın kendisinden gelen şu üç şey işe yarar: masum ve iyi hizmetler etmiş biriyse geçmiş hayatı; gelecekte masumca yaşayacağına ve bir işe yarayacağına dair umut; ayrıca başka zararlarla, şimdiki tehlikeyle ya da pişmanlıkla yeterince ceza çekmiş görünmesi. Bunların dışında da soyluluk, itibar, akrabalar ve dostlar.
in senatu vero et apud populum et apud principem et ubicunque iuris clementia est, habet locum deprecatio. in qua plurimum valent ex ipso, qui reus est, haec tria; vita praecedens, si innocens, si bene meritus, si spes in futurum innocenter victuri et in aliquo usu futuri; praeterea si vel aliis incommodis vel praesenti periculo vel paenitentia videatur satis poenarum dedisse; extra nobilitas, dignitas, propinqui, amici.
7.4.19Ama davayı inceleyen kişi karşısında en çok şunun üzerinde durmak gerekir: Bu onu gevşeklikle kınanmaya değil, merhametiyle övülmeye götürecektir. Mahkemelerde de, davanın bütün türü olarak olmasa bile önemli bir kısmı olarak, bu yer sık sık işlenir. Çünkü şu bölme sıktır: "Yapmış olsa bile bağışlanması gerekirdi"; bu, şüpheli davalarda çoğu zaman ağır basmıştır. Sonuç kısımlarının hepsi de genellikle aynı konu üzerinde döner.
in eo tamen qui cognoscit plurimum ponendum, si laus eum misericordis potius quam reprehensio dissoluti consecutura est. verum et in iudiciis, etiamsi non toto genere causae, tamen ex parte magna hic locus saepe tractatur. nam et divisio frequens est, etiamsi fecisset, ignoscendum fuisse idque in causis dubiis saepe praevaluit, et epilogi omnes in eadem fere materia versari solent.
7.4.20Ama bazen bütün davanın özü de buna dayanır. Bir baba, oğlunu bir fahişeyi sevdiği için mirastan yoksun bıraktığını vasiyetnamesinde gerekçe olarak yazmışsa, bütün soru babanın bu kusuru bağışlaması gerekip gerekmediği ve yüzler mahkemesinin af göstermesi gerekip gerekmediği olmayacak mı? Ceza isteyen dava formüllerinde de davayı şöyle böleriz: Cezayı gerektiren suç işlenmiş midir? Ceza tahsil edilmeli midir? Ama onların gördüğü şey doğrudur: Sanık yargıçlar tarafından bu savunma biçimiyle beraat ettirilemez.
sed nonnunquam etiam rei totius hic summa constituta. an vero si exheredatum a se filium pater testatus fuerit elogio, propterea quod is meretricem amaverit, non omnis hic erit quaestio, an huic delicto pater debuerit ignoscere et centumviri tribuere debeant veniam? sed etiam in formulis, cum poenariae sunt actiones, ita causam partimur, an commissa sit poena, an exigi debeat. id autem, quod illi viderunt, verum est, reum a iudicibus hoc defensionis modo liberari non posse.
7.4.21Ödüller konusunda ise iki şey araştırılır: Talep eden herhangi bir ödüle layık mıdır? Bu kadarına layık mıdır? İki kişi varsa hangisi daha layıktır, birçok kişi varsa hangisi en layıktır? Bunların işlenişi liyakatlerin türünden çıkarılır. Yalnız işe değil, ister tek başına ileri sürülsün ister karşılaştırılsın, kişiye de bakacağız; çünkü tiranı bir gencin mi yoksa bir yaşlının mı, bir erkeğin mi yoksa bir kadının mı, bir yabancının mı yoksa bir akrabanın mı öldürdüğü çok önemlidir.
de praemiis autem quaeruntur duo: an ullo sit dignus, qui petit, an tanto; ex duobus, uter dignior; ex pluribus, quis dignissimus. quorum tractatus ex ipso meritorum genere ducuntur. et intuebimur non rem tantum, sive adleganda sive comparanda erit, sed personam quoque; nam et multum interest, tyrannum iuvenis occiderit an senex, vir an femina, alienus an coniunctus;
7.4.22Yere de çeşitli açılardan bakacağız: tiranlığa alışmış bir şehirde mi, yoksa her zaman özgür olmuş bir şehirde mi; kalede mi, evde mi? Nasıl yapıldığına da: kılıçla mı, zehirle mi? Hangi zamanda yapıldığına da: savaşta mı, barışta mı; tiran iktidarı bırakmak üzereyken mi, yoksa yeni bir cinayete cüret etmek üzereyken mi? Liyakatlerde tehlike ve güçlük de minneti artırır.
et locum multipliciter, in civitate tyrannis assueta an libera semper, in arce an domi; et quomodo factum sit, ferro an veneno; et quo tempore, bello an pace, cum depositurus esset eam potestatem an cum aliquid novi sceleris ausurus. habent in meritis gratiam periculum quoque et difficultas.
7.4.23Aynı şekilde cömertliğin kimden geldiği de önemlidir. Çünkü yoksulun cömertliği zenginin cömertliğinden, iyiliği ilk yapanınki karşılık verenin cömertliğinden, çocuklu bir babanınki çocuksuz birinin cömertliğinden daha çok minnete değer. Ne için verdiği, ne zaman ve hangi niyetle verdiği, yani kendi umduğu bir şey için verip vermediği de önemlidir; başka şeyler de buna benzer. Bu yüzden keyfiyet, hatibin emeğine en çok açık olan meseledir; çünkü her iki yönde de yeteneğe en geniş yer oradadır, duyguların bu kadar etkili olduğu başka bir yer de yoktur.
similiter liberalitas a quo profecta sit, refert. nam in paupere gratior quam in divite, dante beneficium quam reddente, patre quam orbo. item in quam rem dederit et quo tempore et quo animo, id est, num in aliquam spem suam; similiter alia. et ideo qualitas maxime oratoris recipit operam, quia in utramque partem plurimum est ingenio loci, nec usquam tantum adfectus valent.
7.4.24Çünkü tahmin çoğu zaman dışarıdan getirilmiş kanıtlar da taşır ve delillerini konunun malzemesinden alır; her şeyin ne nitelikte göründüğü ise belagatin işidir: Belagat burada hüküm sürer, burada buyurur, burada tek başına kazanır. Verginius bu kısma evlatlıktan reddetme, delilik, kötü muamele davalarını ve yetim kızla evlenmeyi talep edenlerin davalarını bağlar. Çünkü genellikle böyle olur; hatta bu konulara "vazife davaları" diyenler de çıkmıştır.
nam coniectura extrinsecus quoque adductas frequenter probationes habet et argumenta ex materia sumit; quale quidque videatur eloquentiae est opus; hic regnat, hic imperat, hic sola vincit. huic parti subiungit Verginius causas abdicationis, dementiae, malae tractationis, orbarum nuptias indicentium. nam et fere sic accidit, inventique sunt, qui has materias officiorum vocarent.
7.4.25Ama bu kanunlar bazen başka meseleleri de kabul eder. Çünkü bunların çoğunda kimi zaman tahmin de bulunur: Kişi ya yapmadığını ya da iyi niyetle yaptığını iddia ettiğinde. Bu türün pek çok örneği vardır. Deliliğin ve kötü muamelenin ne olduğu da tarif edilir. Çünkü hukuk soruları çoğu zaman öne geçer, ama bunlardan davanın meselesi doğmaz.
sed alios quoque nonnunquam leges hae recipiunt status. nam et coniectura est aliquando in plerisque horum, cum se vel non fecisse vel bona mente fecisse contendunt Cuius generis exempla sunt multa. et quid sit dementia ac mala tractatio, finitur. nam leges iuris plerumque quaestiones praecurrere solent, sed ex quibus causae non fiat status.
7.4.26Yine de işle savunulamayan şey hukuka dayanacaktır: Kaç sebeple ve hangi sebeplerle evlatlıktan reddetmenin caiz olmadığı, hangi suçlar için kötü muamele davası açılamayacağı, kime delilik davası açma izni verilmediği.
quod tamen facto defendi non poterit, iure nitetur: et quot et quibus causis abdicare non liceat, et in quae crimina malae tractationis actio non detur, et cui accusare dementiae non permittatur.
7.4.27Evlatlıktan reddetmenin iki biçimi vardır. Biri tamamlanmış bir suç içindir; örneğin kız kaçıran ya da zina eden bir oğul reddedilirse. Öbürü, deyim yerindeyse, askıda duran ve hâlâ bir koşula bağlı olan suç içindir; oğulun babasına itaat etmediği için reddedildiği davalar böyledir. Birincisinde reddeden babanın konuşması her zaman serttir; çünkü yapılmış olan değiştirilemez. İkincisinde ise kısmen yumuşaktır ve öğüt veren birinin konuşmasına benzer; çünkü baba reddetmemeyi tercih eder. Oğullar adına ise her iki türde de konuşma alçakgönüllü ve gönül almaya yönelik olmalıdır.
abdicationum formae sunt duae, altera criminis perfecti, ut si abdicetur raptor, adulter, altera velut pendentis et adhuc in condicione positi, quales sunt, in quibus abdicatur filius, quia non pareat patri. illa semper asperam abdicantis actionem habet; immutabile est enim, quod factum est; haec ex parte blandam et suadenti similem; mavult enim pater non abdicare; at pro filiis in utroque genere summissam et ad satisfaciendum compositam.
7.4.28Babalara örtülü sözlerle (figura) dokunmayı sevenlerin bu konuda benden ayrılacağını biliyorum. Bunun asla yapılmaması gerektiğini söylemeye cesaret edemem, çünkü bunu gerektiren bir konu çıkabilir; ama başka türlü konuşulabildiği her durumda bundan kaçınmak gerekir. Figürleri başka bir kitapta ele alacağız.
A quo dissensuros scio, qui libenter patres figura laedunt; quod non ausim dicere nunquam esse faciendum, potest enim materia incidere, quae hoc exigat; certe vitandum est, quotiens aliter agi potest. sed de figuris alio libro tractabimus.
7.4.29Kötü muamele davaları da evlatlıktan reddetme davalarına benzer; çünkü suçlamada aynı ölçülülüğü taşırlar. Delilik davaları da ya yapılmış bir şey yüzünden ya da hâlâ yapılabilecek ya da yapılmayabilecek bir şey yüzünden açılır.
non dissimiles autem abdicationum actionibus sunt malae tractationis actiones; nam et ipsae habent eandem in accusationibus moderationem. dementiae quoque iudicia aut propter id, quod factum est, aut propter id quod adhuc fieri vel non fieri potest instituuntur.
7.4.30Davacı, yapılmış bir şey söz konusu olduğunda serbestçe saldırabilir, ama işi suçlarken babanın kendisine, hastalığa düşmüş biri gibi acımalıdır. Değiştirilmesi elde olan bir şey söz konusu olduğunda ise uzun uzun rica etmeli, öğüt vermeli ve en sonunda babanın aklına engel olanın karakteri değil delilik olduğundan yakınmalıdır: Babanın geçmişteki karakterini ne kadar çok överse onun hastalıkla değiştiğini o kadar kolay kanıtlar.
et actor in eo, quod factum est, liberum habet impetum, sic tamen ut factum accuset, ipsius patris tanquam valetudine lapsi misereatur; in eo vero, cuius libera mutatio est, diu roget et suadeat et novissime dementiam rationi queratur obstare, non mores: quos quanto magis in praeteritum laudaverit, tanto facilius probabit morbo esse mutatos.
7.4.31Sanık ise dava izin verdikçe savunmasında ölçülü olmalıdır; çünkü öfke ve heyecan aşağı yukarı çılgınlığa benzer. Bütün bu davalarda ortak olan şudur: Sanıklar her zaman işin savunmasına değil, çoğu zaman mazerete ve af dilemeye başvururlar. Çünkü bu bir aile içi anlaşmazlıktır; burada bir kez, yanılgıyla ve yüklenenden daha hafif bir kusur işlemiş olmak bazen beraat için yeter.
reus , quotiens causa patietur, debebit esse in defensione moderatus, quia fere ira et concitatio furori sunt similia. omnibus his commune est, quod rei non semper defensione facti, sed excusatione ac venia frequenter utuntur. est enim domestica disceptatio, in qua et semel peccasse et per errorem et levius, quam obiiciatur, absolutioni nonnunquam sufficit.
7.4.32Ama başka pek çok dava türü de keyfiyete girer. Haksızlık davaları böyledir: Sanık bazen yaptığını inkâr etse de bu dava çoğu zaman olaya ve niyete dayanır.
sed alia quoque multa controversiarum genera in qualitatem cadunt. iniuriarum ; quanquam enim reus aliquando fecisse negat, plerumque tamen haec actio facto atque animo continetur.
7.4.33Davacının belirlenmesiyle ilgili davalar da öyledir; bunlara divinatio [davacı seçimi] denir. Bu türde Cicero, müttefiklerin isteğiyle Verres'i suçlarken şu bölmeyi kullanmıştır: Öçleri alınmak istenen kişilerin davayı en çok kimin açmasını istediklerine, suçlanan kişinin de en az kimin açmasını istediğine bakılmalıdır. Ama en sık sorulan sorular şunlardır:
de accusatore constituendo, quae iudicia divinationes vocantur; in quo genere Cicero quidem, qui mandantibus sociis Verrem deferebat, hac usus est divisione, spectandum a quo maxime agi velint ii quorum de ultione quaeritur, a quo minime velit is qui accusatur. frequentissimae tamen hae sunt quaestiones,
7.4.34İkisinden hangisinin daha büyük sebepleri vardır? Hangisi suçlamaya daha çok çalışkanlık ya da güç getirecektir? Hangisi bunu daha dürüstçe yapacaktır?
uter maiores causas habeat, uter plus industriae aut virium sit adlaturus ad accusandum, uter id fide meliore facturus.
7.4.35Vasilik davaları da öyledir. Bu davalarda genellikle hesaplardan başka bir konuda inceleme yapılması gerekip gerekmediği, vasinin yalnız dürüstlüğünden mi, yoksa tedbirinden ve sonuçtan da mı sorumlu olduğu sorulur. Kötü yürütülen vekillik davası da buna benzer; forumda buna başkasının işlerini görme davası denir; nitekim vekâlet davası da vardır.
tutelae praeterea; in quo iudicio solet quaeri, an alia de re quam de calculis cognosci oporteat, an fidem praestare debeat tantum, non etiam consilium et eventum. cui simile est male gestae procurationis, quae in foro negotiorum gestorum; nam et mandati actio est.
7.4.36Bunların dışında okullarda "kanunda adı geçmeyen kötülük" davaları da uydurulur; bunlarda ya adının geçip geçmediği ya da kötülük olup olmadığı, nadiren de ikisi birden araştırılır. Kötü yürütülen elçilik davası Yunanlarda gerçek davalarda da sıktır. Burada hukuk sorusu olarak genellikle verilen talimattan tamamen farklı davranmanın caiz olup olmadığı ve elçinin ne zamana kadar elçi sayılacağı sorulur; çünkü kimi elçilikler haber götürmeye, kimileri haber getirmeye dayanır. Verres'e karşı, elçiliğini tamamladıktan sonra tanıklık eden Heius'un durumunda olduğu gibi.
praeter haec finguntur in scholis et inscripti maleficii, in quibus aut hoc quaeritur, an inscriptum sit aut hoc, an maleficium sit, raro utrumque. male gestae legationis apud Graecos et veris causis frequens, ubi iuris loco quaeri solet, an omnino aliter agere quam mandatum sit liceat, et quo usque sit legatus, quoniam aliae in nuntiando, aliae in renuntiando sunt, ut in Heio, qui testimonium in Verrem dixerat post perlatam legationem.
7.4.37Yine de en çok olayın nasıl olduğuna bakılır. Devlete zarar verme davaları da öyledir: Burada gerçi devlete zarar vermenin ne olduğu, zarar mı verdiği yoksa yalnızca yarar mı sağlamadığı, devlete onun tarafından mı yoksa onun yüzünden mi zarar verildiği gibi hukuk kurnazlıkları ortaya atılır; yine de en çok olaya bakılır. Nankörlük davaları da öyledir; bu türde, dava açılan kişinin iyilik alıp almadığı araştırılır. Bunun inkâr edilmesi pek nadiren gerekir; çünkü inkâr eden nankördür.
plurimum tamen est in eo, quale sit factum. rei publicae laesae: hinc moventur quidem illae iuris cavillationes, quid sit rem publicam laedere, et, laeserit an non profuerit, et, ab ipso an propter ipsum laesa sit: in facto tamen plurimum est. ingrati quoque, in quo genere quaeritur, an is cum quo agitur acceperit beneficium. quod raro negandum est; ingratus est enim qui negat.
7.4.38Ne kadar aldığı, karşılığını verip vermediği, karşılığını vermeyenin hemen nankör sayılıp sayılmayacağı, karşılık verebilecek durumda olup olmadığı, kendisinden istenen şeyi borçlu olup olmadığı, hangi niyetle davrandığı da araştırılır. Haksız boşanma davaları daha basittir; bu kanuna dayanan davaların kendine özgü yanı, savunmanın suçlayan tarafta, suçlamanın ise savunan tarafta bulunmasıdır.
quantum acceperit, an reddiderit, an protinus qui non reddidit ingratus sit, an potuerit reddere, an id, quod exigebatur, debuerit, quo animo sit. simpliciores illae iniusti repudii, sub qua lege controversiae illud proprium habent, quod a parte accusantis defensio est, a defendentis accusatio.
7.4.39Ayrıca biri ölmek isteyip bunun gerekçesini senatoya sunduğunda tek bir hukuk sorusu vardır: Yalnız kanunların takibinden kaçmak için ölmek isteyen kişi mi engellenmelidir? Geri kalanı keyfiyete aittir. Yalnız keyfiyetin araştırılacağı vasiyetnameler de uydurulur; yukarıda anlattığım davada olduğu gibi: Babanın, oğullarından en layık olana bıraktığı mirasın dörtte biri için filozof, hekim ve hatip çekişir. Aynı dereceden akrabalar yetim bir kızla evlenmeyi talep ettiğinde ve akrabalar arasında en uygun kişi araştırıldığında da aynı şey olur.
praeterea , cum quis rationem mortis in senatu reddit, ubi una quaestio est iuris, an is demum prohibendus sit, qui mori vult ut se legum actionibus subtrahat; cetera qualitatis. finguntur et testamenta, in quibus de sola qualitate quaeratur, ut in controversia, quam supra exposui, in qua de parte patrimonii quarta, quam pater dignissimo ex filiis reliquerat, contendunt philosophus, medicus, orator. quod idem accidit, si orbae nuptias indicant pares gradu, et si inter propinquos de idoneo quaeratur.
7.4.40Ama bütün konuları izlemeye niyetim yok, çünkü daha başkaları da uydurulabilir; bu konuların bütün sorularını izlemeye de niyetim yok, çünkü sorular konuların kuruluşuna göre değişir. Yalnız, benim gözümde otoritesi pek yüksek olan Flavus'un, yalnız okul için bir retorik kitabı yazarken keyfiyetin konusunu bu kadar dar sınırlamasına şaşıyorum.
sed mihi nec omnes persequi materias in animo est, fingi enim adhuc possunt; nec omnes earum quaestiones, quia positionibus mutantur. hoc tantum admiror Flavum, cuius apud me summa est auctoritas, cum artem scholae tantum componeret, tam anguste materiam qualitatis terminasse.
7.4.41Kemiyet de, dediğim gibi, her zaman değilse bile çoğu zaman aynı meseleye bağlıdır; ister ölçüyle ister sayıyla ilgili olsun. Ölçü bazen işin değerlendirilmesine dayanır: Kusur ne büyüklüktedir, ya da iyilik ne büyüklüktedir? Bazen de hukuka: Birinin hangi kanuna göre cezalandırılacağı ya da onurlandırılacağı tartışma konusu olduğunda.
quantitas quoque, ut dixi, etiamsi non semper, plerumque tamen eidem subiacet, seu modi est seu numeri. sed modus aliquando constat aestimatione facti, quanta sit culpa, quantumve beneficium, aliquando iure, cum id in controversiam venit, qua quis lege puniendus vel honorandus sit:
7.4.42Örneğin ırza geçen kişi bu suç için konulmuş ceza olan on bin sesterce'i mi ödemelidir, yoksa ırzına geçilen kişi kendini astığı için ölümün sebebi olarak idamla mı cezalandırılmalıdır? Bu türde, sanki iki kanun arasında bir soru varmış gibi konuşanlar yanılır; çünkü on bin hakkında hiçbir tartışma yoktur, onlar istenmiyor.
stuprator decem milia dare debeat, quae poena huic crimini constituta est, an, quia se stupratus suspendit, capite puniri tanquam causa mortis. quo in genere falluntur, qui ita dicunt, tanquam inter duas leges quaeratur: nam de decem milibus nulla controversia est, quae non petuntur.
7.4.43Hüküm şu noktada verilir: Sanık ölümün sebebi midir? Aynı tür tahmine de düşer: Birinin ömür boyu mu yoksa beş yıllık sürgünle mi cezalandırılacağı tartışma konusu olduğunda; çünkü cinayeti bilerek işleyip işlemediği araştırılır.
iudicium redditur, an reus causa sit mortis. in coniecturam quoque eadem species cadit, cum, perpetuo an quinquennali sit exilio multandus, in controversiam venerit; nam an prudens caedem commiserit quaeritur.
7.4.44Sayıdan çıkarılan kemiyet de hukuka bağlıdır: Thrasybulos'a otuz ödül mü verilmelidir? İki hırsız parayı çaldığında her biri ayrı ayrı dört katını mı, yoksa iki katını mı ödemelidir? Ama burada da iş değerlendirilir; yine de hukukun kendisi keyfiyete bağlıdır.
illa quoque, quae ex numero ducitur, pendet ex iure, an Thrasybulo triginta praemia debeantur, et, cum duo fures pecuniam abstulerint, separatim quadruplum quisque an duplum debeat. sed hic quoque factum aestimatur et, tamen ius ipsum pendet ex qualitate.
7.5.15. Bölüm
Ne yaptığını inkâr edecek, ne yaptığının başka bir şey olduğunu söyleyecek, ne de işi savunacak olan kişi ister istemez kendi hakkına dayanmak zorundadır; burada soru çoğu zaman dava hakkıyla ilgilidir.
qui neque fecisse se negabit neque aliud esse quod fecerit dicet neque factum defendet, necesse est in suo iure consistat, in quo plerumque actionis est quaestio.
7.5.2Bu soru, bazılarının sandığı gibi, her zaman yargılamadan önce gelmez; davacının hakkı tartışıldığında praetorların titiz danışma toplantılarında olduğu gibi. Ama en sık yargılamaların içinde yer alır. Bu tartışmanın iki durumu vardır: Tartışma konusu ya iddiadır ya da itiraz (praescriptio). Hatta itirazı ayrı bir mesele yapanlar oldu; sanki o, öbür kanunların bağlı olduğu soruların hepsine bağlı değilmiş gibi.
ea non semper, ut quidam putaverunt, iudicium antecedit, qualia sunt praetorum curiosa consilia, cum de iure accusatoris ambigitur; sed in ipsis iudiciis frequentissime versatur. est autem duplex eius disceptationis condicio, quod aut intentio aut praescriptio habet controversiam. ac fuerunt, qui praescriptionis statum facerent, tanquam ea non iisdem omnibus quibus ceterae leges quaestionibus contineretur.
7.5.3Dava itiraza bağlı olduğunda işin kendisi hakkında araştırma yapmak gerekmez. Kötü şöhretli bir babaya karşı oğul itiraz eder: Hüküm yalnız buna izin olup olmadığı hakkındadır. Yine de elimizden geldikçe yargıcın işin kendisi hakkında da iyi düşünmesini sağlamalıyız; çünkü böylece hakkımızı daha istekle tanır. Praetor buyruklarından doğan bahis davalarında da, soru mülkiyetle değil yalnız zilyetlikle ilgili olsa bile, yalnız zilyet olduğumuzu değil, zilyet olduğumuz şeyin bizim olduğunu da göstermemiz gerekecektir. Ama soru daha sık iddia hakkındadır.
cum ex praescriptione lis pendet, de ipsa re quaeri non est necesse. ignominioso filius praescribit: de eo solo iudicatio est, an liceat. quotiens tamen poterimus, efficiendum est, ut de re quoque iudex bene sentiat; sic enim iuri nostro libentius indulgebit, ut in sponsionibus, quae ex interdictis fiunt, etiam si non proprietatis est quaestio sed tantum possessionis, tamen non solum possedisse nos, sed etiam nostrum possedisse docere oportebit. sed frequentius etiam quaeritur de intentione.
7.5.4"Kahraman istediğini seçsin." İstediği her şeyin ona verilmemesi gerektiğini söylüyorum: Elimde bir itiraz yok, ama kanunun lafzına karşı maksadı bir itiraz gibi kullanıyorum. Her iki türde de meseleler aynıdır.
vir fortis optet, quod volet. nego illi dandum, quidquid optaverit: non habeo praescriptionem, sed tamen voluntate contra verba praescriptionis modo utor. in utroque autem genere status iidem sunt.
7.5.5Ayrıca her kanun ya bir şey verir ya alır, ya cezalandırır, ya buyurur, ya yasaklar ya da izin verir. Tartışmayı ya kendi yüzünden ya da başka bir kanun yüzünden doğurur; soruyu ya lafzında ya da maksadında taşır.
porro lex omnis aut tribuit aut adimit aut punit aut iubet aut vetat aut permittit. litem habet aut propter se ipsam aut propter alteram, quaestionem aut in scripto aut in voluntate.
7.5.6Lafız ya açıktır ya karanlık ya da iki anlamlı. Kanunlar hakkında söylediklerimin vasiyetnameler, anlaşmalar, taahhütler, kısacası her yazılı metin ve sözlü ifade için de geçerli sayılmasını istiyorum. Bu türün dört sorusunu ya da meselesini koyduğumuz için onları tek tek gözden geçireceğim.
scriptum aut apertum est aut obscurum aut ambiguum. quod de legibus dico, idem accipi volo de testamentis, pactis, stipulationibus, omni denique scripto, idem de voce. et quoniam quattuor eius generis quaestiones vel status facimus, singulos percurram.
7.6.16. Bölüm
Lafız ile maksat sorusu hukukçular arasında en sık görülen sorudur; tartışmalı hukukun büyük bir kısmı buna bağlıdır. Okullarda bunun daha az görülmesi ise şaşırtıcıdır, çünkü orada bu soru kasten de uydurulur. Bu sorunun bir türünde hem lafız hem maksat araştırılır.
scripti et voluntatis frequentissima inter consultos quaestio est, et pars magna controversi iuris hinc pendet; quo minus id accidere in scholis mirum est, ubi etiam ex industria fingitur. eius genus unum est, in quo et de scripto et de voluntate quaeritur.
7.6.2Bu, kanunda bir karanlık bulunduğunda olur. Burada ya her iki taraf kendi yorumunu doğrular ve hasmınkini yıkar; şu kanunda olduğu gibi: "Hırsız dört katını ödesin." İki kişi birlikte on bin çaldı; her birinden kırk bin isteniyor, onlar ise her birinin yirmi bin vermesini istiyor. Çünkü davacı da istediği şeyin dört kat olduğunu söylüyor, sanıklar da önerdikleri şeyin; maksat da iki tarafça savunuluyor.
id tum accidit, cum est in lege aliqua obscuritas. in ea aut uterque suam interpretationem confirmat, adversarii subvertit: ut hic, fur quadruplum solvat. duo surripuerunt pariter decem milia; petuntur ab utroque quadragena; illi postulant, ut vicena conferant; nam et actor dicit hoc esse quadruplum quod petat, et rei hoc quod offerant; voluntas quoque utrinque defenditur.
7.6.3Ya da anlamlardan biri kesin, öbürü şüphelidir: "Fahişeden doğan kişi halk meclisinde konuşmasın." Oğlu olan bir kadın fahişeliğe başladı; delikanlı halk meclisinden men ediliyor. Doğurmadan önce fahişe olan kadının oğlu hakkında durum kesindir; bu delikanlının durumunun da aynı olup olmadığı ise şüphelidir, çünkü annesi fahişe olmadan önce doğmuştur.
aut , cum de altero intellectu certum est, de altero dubium: ex meretrice natus ne contionetur. quae filium habebat, prostare coepit: prohibetur adolescens contione. nam de eius filio, quae ante partum meretrix fuit, certum est: an eadem huius causa sit, dubium est, quia ex hac natus est, antequam meretrix esset.
7.6.4"Aynı konuda iki kez dava açılmasın" yazısının neye bağlandığı da sık sık sorulur; yani bu "iki kez" davacıya mı aittir, davaya mı? Bunlar karanlık hukuktan doğar. Öbür tür açık hukuktan doğar; yalnız bunu görenler bu meseleye "açık lafız ve maksat" adını vermişlerdir. Bunda taraflardan biri lafza, öbürü maksada dayanır. Lafza karşı üç türlü çıkılır.
solet et illud quaeri, quo referatur, quod scriptum est, bis de eadem re ne sit actio; id est, hoc bis ad actorem an ad actionem? haec ex iure obscuro. alterum genus est ex manifesto; quod qui solum viderunt, hunc statum plani et voluntatis appellarunt. in hoc altera pars scripto nititur, altera voluntate. Sed contra scriptum tribus generibus occurritur.
7.6.5Birincisi, lafzın her zaman korunamayacağının lafzın kendisinden belli olduğu türdür: "Çocuklar ana babalarına baksın, yoksa zincire vurulsunlar." Çünkü bir bebek zincire vurulmayacaktır. Burada başka durumlara geçilecek ve şöyle bir bölme yapılacaktır: Bakmayan herkes mi zincire vurulur? Bu kişi bu yüzden mi zincire vurulmalıdır?
unum est, in quo ipso patet, semper id servari non posse: liberi parentes alant aut vinciantur; non enim adligabitur infans. hic erit ad alia transitus, et divisio, num quisquis non aluerit, num hic propter hoc.
7.6.6İkincisi, kanunun kendisinden çıkarılabilecek hiçbir delilin bulunmadığı, yalnız tartışma konusu olan durumun araştırılması gereken davalardır: "Bir yabancı surlara çıkarsa idamla cezalandırılsın." Düşmanlar surlara çıktığında bir yabancı onları geri püskürttü; idam edilmesi isteniyor.
secundum tale genus controversiarum, in quo nullum argumentum est, quod ex lege ipsa peti possit, sed de eo tantum, de quo lis est, quaerendum est. Peregrinus, si murum ascenderit, capite puniatur. cum hostes murum ascendissent, peregrinus eos depulit; petitur ad supplicium.
7.6.7Burada "Herkes mi?" ve "Bu kişi mi?" diye ayrı sorular olmayacaktır; çünkü lafza karşı, davadaki durumun kendisinden daha güçlü hiçbir delil getirilemez. Soru yalnız şudur: Şehri kurtarmak için bile mi? Öyleyse hakkaniyetle ve maksatla savaşmak gerekir. Yine de başka kanunlardan örnekler çıkarıp lafza her zaman bağlı kalınamayacağını gösterebiliriz; Cicero'nun Caecina savunmasında yaptığı gibi.
non erunt hic separatae quaestiones, an quisquis, an hic, quia nullum potest adferri argumentum contra scriptum vehementius eo quod in lite est; sed hoc tantum, an ne servandae quidem civitatis causa. ergo aequitate et voluntate pugnandum. fieri tamen potest, ut ex aliis legibus exempla ducamus, per quae appareat semper stari scripto non posse, ut Cicero pro Caecina fecit.
7.6.8Üçüncüsü, kanunun kendi kelimelerinde, kanun koyucunun başka bir şey istediğini kanıtlayacağımız bir şey bulduğumuz türdür; şu davada olduğu gibi: "Gece demirle yakalanan kişi zincire vurulsun." Bir memur, demir yüzük takmış olarak bulunan birini zincire vurdu. Burada kanunda "yakalanan" kelimesi bulunduğundan, kanunun yalnız zararlı demiri kapsadığı yeterince belirtilmiş görünür.
tertium , cum in ipsis verbis legis reperimus aliquid, per quod probemus aliud legumlatorem voluisse, ut in hac controversia: qui nocte cum ferro deprehensus fuerit, adligetur. cum anulo ferreo inuentum magistratus adligavit. hic quia est verbum in lege deprehensus, satis etiam significatum videtur, non contineri lege nisi noxium ferrum.
7.6.9Ama maksada dayanan kişi elinden geldikçe lafzı zayıflatmalıysa, lafzı savunan da maksatla kendine destek bulmaya çalışacaktır. Vasiyetnamelerde şu da olur: Maksat açıktır ama lafızda hiçbir şey yoktur. Curius davasında olduğu gibi; bu davada Lucius Crassus ile Scaevola arasındaki ünlü çekişme olmuştu.
sed ut qui voluntate nitetur scriptum, quotiens poterit, infirmare debebit, ita, qui scriptum tuebitur, adiuvare se etiam voluntate temptabit. in testamentis et illa accidunt, ut voluntas manifesta sit, scriptum nihil sit: ut in iudicio Curiano, in quo nota L. Crassi et Scaevolae fuit contentio.
7.6.10Vasiyetnamede, doğacak çocuk vesayet çağından çıkmadan ölürse onun yerine geçecek bir mirasçı tayin edilmişti. Çocuk doğmadı. Akrabalar malları kendilerine istiyordu. Vasiyet edenin isteğinin, çocuk ölürse mirasçı olacak kişinin çocuk hiç doğmazsa da mirasçı olması olduğundan kim şüphe ederdi? Ama bunu yazmamıştı.
substitutus heres erat, si postumus ante tutelae annos decessisset. non est natus. propinqui bona sibi vindicabant. quis dubitaret, quin ea voluntas fuisset testantis, ut is non nato filio heres esset, qui mortuo? sed hoc non scripserat.
7.6.11Bunun zıddı da yakın zamanda oldu: Yazanın istemediği belli olan bir şey yazılmıştı. Beş bin sesterce vasiyet etmiş olan biri, vasiyetnamesini düzeltirken "sesterce" kelimesini silip yerine "libre gümüş" yazdı, ama "beş bin" kaldı. Yine de beş libre vermek istediği anlaşıldı; çünkü gümüşte o vasiyet ölçüsü hem duyulmamış hem de inanılmazdı.
id quoque, quod huic contrarium est, accidit nuper, ut esset scriptum, quod appareret scriptorem noluisse. qui sestertium nummum quinque milia legaverat, cum emendaret testamentum, sublatis sestertiis nummis, argenti pondo posuit, quinque milia manserunt. apparuit tamen, quinque pondo dari voluisse, quia ille in argento legati modus et inauditus erat et incredibilis.
7.6.12Bu meselenin genel soruları şunlardır: Lafza mı yoksa maksada mı bağlı kalınmalıdır? Yazanın maksadı ne idi? Bütün işleyişler ise keyfiyete ya da tahmine aittir; bunlar hakkında yeterince söylendiğini sanıyorum.
sub hoc statu generales sunt quaestiones, scripto an voluntate standum sit, quae fuerit scribentis voluntas; tractatus omnes qualitatis aut coniecturae, de quibus satis dictum arbitror.
7.7.17. Bölüm
Sırada birbirine zıt kanunlardan söz etmek var; çünkü bütün sanat yazarları arasında, kanunlar çeliştiğinde (antinomia) iki ayrı lafız ve maksat meselesi bulunduğu kabul edilmiştir. Bu haksız da değildir; çünkü bir kanun başka bir kanuna engel olduğunda hem iki taraf da lafza karşı konuşur hem de soru maksat hakkındadır. Her ikisinde de o kanunun her halükârda uygulanıp uygulanmayacağı tartışılır.
proximum est de legibus contrariis dicere, quia inter omnes artium scriptores constitit, in antinomia duos esse scripti et voluntatis status; neque immerito; quia, cum lex legi obstat, et utrinque contra scriptum dicitur et quaestio est de voluntate; in utraque id ambigitur, an utique illa lege sit utendum.
7.7.2Herkesçe açıktır ki bir kanun, hukukun kendisi bakımından hiçbir zaman başka bir kanuna zıt değildir; çünkü hukuk farklı olsaydı biri öbürünü yürürlükten kaldırırdı. Kanunlar ancak tesadüfen ve doğurdukları sonuçta çatışır.
omnibus autem manifestum est nunquam esse legem legi contrariam iure ipso, quia, si diversum ius esset, alterum altero abrogaretur, sed eas casu collidi et eventu.
7.7.3Çatışan kanunlar ya birbirine eşittir: Tiran katilinin ve kahramanın seçimleri karşılaştırılırsa olduğu gibi; ikisine de istediğini isteme hakkı verilmiştir; burada liyakatler, zaman ve ödül karşılaştırılır. Ya da kanun kendisiyle çatışır: iki kahraman, iki tiran katili, kaçırılan iki kız durumunda olduğu gibi; bunlarda zaman sorusundan (hangisinin isteği önce gelir?) ya da keyfiyet sorusundan (hangisinin isteği daha adildir?) başka bir soru olamaz.
colliduntur autem aut pares inter se, ut si optio tyrannicidae et viri fortis comparentur, utrique data quod velit petendi potestate; hic meritorum, temporis, praemii collatio est; aut secum ipsae, ut duorum fortium, duorum tyrannicidarum, duarum raptarum, in quibus non potest esse alia quaestio, quam temporis, utra prior sit, aut qualitatis, utra iustior sit petitio.
7.7.4Farklı kanunlar da çatışır, benzer kanunlar da, eşit olmayanlar da. Farklı kanunlar, karşıt bir kanun olmasa bile kendilerine itiraz edilebilecek kanunlardır; şu davada olduğu gibi: "Memur kaleden ayrılmasın." "Kahraman istediğini seçsin." Kahraman, kaleden ayrılan memurun cezasız kalmasını istiyor. Başka hiçbir kanun engel olmasa da, kahramanın seçtiği her şeyi alması gerekip gerekmediği sorulabilir. Memur kanununa karşı da lafzı yıkan pek çok şey söylenecektir: Kalede yangın çıkarsa, düşmanın üzerine inmek gerekirse ne olacak?
diversae quoque leges confligunt aut similes aut impares. diversae , quibus etiam citra adversam legem contradici possit, ut in hac controversia: magistratus ab arce ne discedat; vir fortis optet quod volet: impunitatem magistratus petit. vel alia nulla obstante quaeri potest, vir fortis an, quidquid optarit, accipere debeat. et in legem magistratus multa dicentur, quibus scriptum expugnatur; si incendium in arce fuerit, si in hostes decurrendum.
7.7.5Benzer kanunlar, karşılarına başka bir kanundan başka hiçbir şey konamayan kanunlardır: "Tiran katilinin heykeli gymnasion'a dikilsin." Buna karşı: "Gymnasion'a kadın heykeli dikilmesin." Bir kadın tiranı öldürdü. Çünkü ne kadın heykeli başka herhangi bir durumda dikilebilir, ne de tiran katilinin heykeli başka herhangi bir durumda dışarıda bırakılabilir.
similes , contra quas nihil opponi potest nisi lex altera: tyrannicidae imago in gymnasio ponatur; contra, mulieris imago in gymnasio ne ponatur. mulier tyrannum occidit. nam neque mulieris imago ullo alio casu poni potest nec tyrannicidae ullo alio casu summoveri.
7.7.6Eşit olmayan kanunlar ise birine karşı pek çok şey ileri sürülebilen, öbürüne karşı davadaki durumdan başka hiçbir şey ileri sürülemeyen kanunlardır; kahramanın bir asker kaçağının cezasız kalmasını istemesi gibi. Kahraman kanununa karşı, yukarıda gösterdiğim gibi, pek çok şey söylenir; kaçaklara karşı yazılmış kanun ise ancak bu seçimle yıkılabilir.
impares sunt, cum alteri multa opponi possunt, alteri nihil nisi quod in lite est: ut cum vir fortis impunitatem desertoris petit. nam contra legem viri fortis, ut supra ostendi, multa dicuntur; adversus desertores scripta non potest nisi optione subverti.
7.7.7Ayrıca hak ya iki tarafça da kabul edilmiştir ya da şüphelidir. Kabul edilmişse genellikle şunlar sorulur: Hangi kanun daha güçlüdür? Tanrılarla mı ilgilidir yoksa insanlarla mı, devletle mi yoksa özel kişilerle mi, onurla mı yoksa cezayla mı, büyük şeylerle mi yoksa küçük şeylerle mi? İzin mi veriyor, yasaklıyor mu, buyuruyor mu?
item aut confessum ex utraque parte ius est aut dubium. si confessum est, haec fere quaeruntur, utra lex potentior; ad deos pertineat an ad homines, rem publicam an privatos, de honore an de poena, de magnis rebus an de parvis; permittat an vetet an imperet.
7.7.8Hangisinin daha eski olduğu da ele alınır; ama belki en güçlüsü, hangisinin daha az kayba yol açacağıdır. Asker kaçağı ile kahraman örneğinde olduğu gibi: Kaçak öldürülmezse bütün kanun ortadan kalkar, öldürülürse kahramana başka bir seçim hakkı kalır. Yine de en önemlisi, hangisinin yapılmasının daha iyi ve daha hakkaniyetli olduğudur; bu konuda, belirli bir konu ortaya konmadan hiçbir kural verilemez.
solet tractari et, utra sit antiquior, sed velut potentissimum, utra minus perdat; ut in desertore et viro forti, quod illo non occiso lex tota tollatur, occiso, sit reliqua viro forti alia optio. plurimum tamen est in hoc, utrum fieri sit melius atque aequius; de quo nihil praecipi nisi proposita materia potest.
7.7.9Hak şüpheliyse, ya taraflardan biri için ya da karşılıklı olarak ikisi için hak üzerinde tartışma çıkar; şu durumda olduğu gibi: "Baba oğluna, efendi azatlısına el koyma hakkına sahip olsun." "Azatlılar efendinin mirasçısına geçsin." Biri azatlısının oğlunu mirasçı yaptı: Karşılıklı olarak el koyma isteniyor. Baba, oğlu üzerinde hakkı olduğunu söylüyor; efendi yerine geçen oğul ise babanın böyle bir hakkı olmadığını, çünkü babanın kendisinin efendinin elinde olduğunu söylüyor.
si dubium, aut alteri aut invicem utrique de iure fit controversia, ut in re tali: patri in filium, patrono in libertum manus iniectio sit; liberti heredem sequantur. liberti filium quidam fecit heredem: invicem petitur manus iniectio; et pater dicit sibi ius in filium esse, et patronus negat ius patris illi fuisse, quia ipse in manu patroni fuerit.
7.7.10Nasıl iki kanun çatışıyorsa, iki hükümlü kanunlar da kendi içlerinde öyle çatışır: "Meşru çocuktan önce doğan piç meşru sayılsın; meşru çocuktan sonra doğan yalnızca vatandaş sayılsın." Kanunlar hakkında söylenenler senato kararları için de söylenmiş sayılsın; bunlar birbiriyle çatışsa ya da kanunlara engel olsa bile meselenin adı değişmez.
duplices leges sicut duae colliduntur: ut nothus ante legitimum natus, legitimus sit; post legitimum, tantum civis. quod de legibus, idem de senatus consultis dictum; quae si aut inter se pugnent aut obstent legibus, non tamen aliud sit eius status nomen.
7.8.18. Bölüm
Kıyas (syllogismus) lafız ve maksada biraz benzer; çünkü orada da taraflardan biri her zaman lafza dayanır. Ama şu fark vardır: Orada lafza karşı, burada lafzın ötesinde konuşulur; orada kelimeleri savunan, yazılı olanın her halükârda yapılmasını, burada ise yazılı olandan başka bir şeyin yapılmamasını sağlamaya çalışır. Kıyasın tarifle de bazı bağlantıları vardır; çünkü tarif zayıfsa iş çoğu zaman kıyasa kayar.
syllogismus habet aliquid simile scripto et voluntati, quia semper pars in eo altera scripto nititur, sed hoc interest, quod illic dicitur contra scriptum, hic supra scriptum; illic qui verba defendit, hoc agit ut fiat utique quod scriptum est; hic, ne aliud quam scriptum est. ei nonnulla etiam cum finitione coniunctio: nam saepe, si finitio infirma est, in syllogismum delabitur.
7.8.2Kanun şu olsun: "Zehirleyen kadın idamla cezalandırılsın." Bir kadın, kendisini sık sık döven kocasına aşk iksiri verdi; sonra ondan boşandı; akrabaları aracılığıyla geri dönmesi istendiği halde dönmedi; koca kendini astı. Kadın zehirlemeyle yargılanıyor. En güçlü konuşma, aşk iksirinin zehir olduğunu söyleyen konuşmadır. Bu bir tarif olacaktır; yeterince işe yaramazsa kıyas yapılacak ve önceki çekişmeyi bırakmış gibi ona geçeceğiz: Kadın kocasını zehirle öldürmüş gibi cezalandırılmalı mıdır?
sit enim lex: venefica capite puniatur. saepe se verberanti marito uxor amatorium dedit; eundem repudiavit; per propinquos rogata ut rediret non est reversa; suspendit se maritus. mulier veneficii rea est. fortissima est actio dicentis amatorium venenum esse. id erit finitio; quod si parum valebit, fiet syllogismus, ad quem, velut remissa priore contentione, veniemus, an proinde puniri debeat, ac si virum veneno necasset?
7.8.3Demek ki bu mesele yazılı olandan belirsiz olanı çıkarır; bunu akıl yürütmeyle çıkardığı için ona "akıl yürütmeye dayanan" (ratiocinativus) mesele denir. Genellikle şu türlere ayrılır: Bir kez hukuk olan, birden çok kez de hukuk mudur? "Ensestten mahkûm edilip kayadan atılan kadın yaşadı; yeniden atılması isteniyor." Bir kişide geçerli olan birden çok kişide de geçerli midir? "Aynı anda iki tiranı öldüren kişi iki ödül istiyor." Önce geçerli olan sonra da geçerli midir?
ergo hic status ducit ex eo quod scriptum est id quod incertum est; quod quoniam ratione colligitur, ratiocinativus dicitur. in has autem fere species venit an, quod semel ius est, idem et saepius. incesti damnata et praecipitata de saxo vixit; repetitur. an , quod in uno, et in pluribus. qui duos uno tempore tyrannos occidit, duo praemia petit. an quod ante, et postea.
7.8.4"Kız kaçıran adam kaçtı, kaçırılan kız evlendi; adam dönünce kız seçim hakkını istiyor." Bütünde geçerli olan parçada da geçerli midir? "Saban rehin almak yasaktır; biri saban demirini rehin aldı." Parçada geçerli olan bütünde de geçerli midir? "Tarentum'dan yün çıkarmak yasaktır; biri koyun çıkardı."
raptor profugit, rapta nupsit, reverso illo petit optionem. an , quod in toto, idem in parte. aratrum accipere pignori non licet, vomerem accepit. an , quod in parte, idem in toto. lanas evehere Tarento non licet, oves evexit.
7.8.5Bunlarda kıyas lafza da dayanır; çünkü kanunun yeterince önlem aldığını söyler: "Ensestçi kadının kayadan atılmasını istiyorum; kanun böyledir." Kaçırılan kız da seçim hakkını istiyor; koyunun üzerinde de yün vardır; öbürleri de benzer biçimde. Ama şu cevap verilebileceği için:
in his syllogismus et scripto nititur; nam satis cautum esse dicit. postulo , ut praecipitetur incesta; lex est; et rapta optionem petit, et in ove lanae sunt, similiter alia. sed quia responderi potest,
7.8.6"Mahkûm kadının iki kez atılacağı, kaçırılan kızın ne zaman olursa olsun seçim yapacağı, tiran katilinin iki ödül alacağı yazılı değildir; saban demiri hakkında hiçbir önlem alınmamıştır, koyunlar hakkında da hiçbir şey yoktur": Bu durumda açık olandan şüpheli olan çıkarılır. Yazılı olandan yazılı olmayanı çıkarmak, yani "Bu öyleyse şu da öyle midir?" diye sormak, daha büyük bir mücadele ister. "Babasını öldüren deri torbaya dikilsin"; biri annesini öldürdü. "Kimseyi evinden mahkemeye zorla götürmek caiz değildir"; biri birini çadırından götürdü. Bu türde şunlar sorulur:
non est scriptum, ut bis praecipitetur damnata, ut quandoque rapta optet, ut tyrannicida duo praemia accipiat, nihil de vomere cautum, nihil de ovibus: ex eo, quod manifestum est, colligitur quod dubium est. maioris pugnae est ex scripto ducere quod scriptum non est; an, quia hoc, et hoc. qui patrem occiderit, culleo insuatur: matrem occidit. ex domo in ius educere ne liceat: ex tabernaculo eduxit. in hoc genere haec quaeruntur,
7.8.7Özel bir kanun bulunmadığında her zaman benzer bir kanun mu kullanılmalıdır? Ele alınan durum, hakkında yazılmış olan duruma benzer midir? Benzer olan da ya daha büyüktür ya eşittir ya da daha küçüktür. Önceki türde ise şu sorulur: Kanun yeterince önlem almış mıdır? Yeterince almamış olsa bile bu durumda da kullanılmalı mıdır? Her ikisinde de kanun koyucunun maksadı araştırılır. Ama en güçlü işleyişler hakkaniyete dayanır.
an, quotiens propria lex non est, simili sit utendum, an id de quo agitur ei de quo scriptum est simile sit. simile autem et maius est et par et minus. in illo priore, an satis lege cautum sit, an, etsi parum cautum est, et hoc sit utendum. in utroque de voluntate legumlatoris. sed de aequo tractatus potentissimi.
7.9.19. Bölüm
İki anlamlılığın (amphibolia) türleri sayısızdır; öyle ki bazı filozoflara birden çok şey anlatmayan tek bir kelime bile yokmuş gibi görünür. Ama cinsleri pek azdır: İki anlamlılık ya tek tek kelimelerde ya da bir araya gelmiş kelimelerde olur.
amphiboliae species sunt innumerabiles, adeo ut philosophorum quibusdam nullum videatur esse verbum quod non plura significet; genera admodum pauca; aut enim vocibus accidit singulis aut coniunctis.
7.9.2Tek kelimeler, birden çok şeyin ya da insanın aynı adı taşıdığı durumlarda yanılgıya yol açar (buna homōnymia denir): Gallus kelimesinin bir kuşu [horoz] mu, bir halkı [Galyalı] mı, bir adı mı, yoksa bedenin bir talihini [hadım] mı anlattığı belirsizdir; Aiax da Telamon'un mu yoksa Oileus'un oğlunu mu anlatır? Bazı fiillerin de farklı anlamları vardır; cerno [görmek, karar vermek, mirası kabul etmek] gibi.
singula adferunt errorem, cum pluribus rebus aut hominibus eadem appellatio est ( ὁμωνυμία dicitur), ut gallus, avem an gentem an nomen an fortunam corporis significet, incertum est; et Aiax, Telamonius an Oilei filius. verba quoque quaedam diversos intellectus habent, ut cerno.
7.9.3Bu iki anlamlılık pek çok biçimde olur. Davalar da çoğu zaman buradan, özellikle vasiyetnamelerden doğar: Aynı adı taşıyan kişiler özgürlük ya da miras için çekiştiklerinde, ya da neyin vasiyet edildiği araştırıldığında.
quae ambiguitas plurimis modis accidit. unde fere lites, praecipue ex testamentis, cum de libertate aut etiam de hereditate contendunt ii quibus idem nomen est, aut quid sit legatum quaeritur.
7.9.4İkinci tür, kelimenin bütün halindeyken bir anlam, bölündüğünde başka bir anlam taşıdığı türdür: ingenua [hür doğmuş kadın; in genua "dizlerin üstüne"], armamentum [donanım; arma mentum "silahlar, çene"] ve Corvinum [Corvinus'u; cor vinum "yürek, şarap"] gibi. Bunlar pek saçma kelime oyunlarıdır, ama Yunanlar bunlardan davalar çıkarırlar. Herkesin bildiği aulētris davası buradan gelir: Burada kanunun, üç kez düşen bir avlunun (aulē tris) mı, yoksa düşerse flütçü kızın (aulētris) mı devlete ait olacağını söylediği araştırılır.
alterum est, in quo alia integro verbo significatio est, alia diviso, ut ingenua et armamentum et Corvinum, ineptae sane cavillationis, ex qua tamen Graeci controversias ducunt: inde enim αὐλητρίς illa vulgata, cum quaeritur, utrum aula, quae ter ceciderit, an tibicina, si ceciderit, debeat publicari.
7.9.5Üçüncü tür bir araya gelmiş kelimelerden doğar: Biri bedeninin in culto loco konmasını buyursa ve âdet olduğu üzere, küllerinin korunması için mezar anıtının çevresinde mirasçılara geniş bir arazi bıraksa, onun "ekili bir yere" (in culto) mi yoksa "ekilmemiş bir yere" (inculto) mi dediği davaya yol açar.
tertia est ex compositis, ut si quis corpus suum in culto loco poni iubeat, circaque monumentum multum agri ab heredibus in tutelam cinerum, ut solent, leget, sit litis occasio cultum locum dixerit an incultum.
7.9.6Yunanlarda da yazı belirsiz olduğunda Leon ile Pantaleon böyle çekişir: Bütün mallar Leon'a mı (panta Leonti) bırakılmıştır, yoksa mallar Pantaleon'a mı (Pantaleonti)? Bir araya gelmiş kelimelerde iki anlamlılık daha çoktur. Bu, önce hâller yüzünden olur; şu dizedeki gibi: "Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse" [Ey Aiakosoğlu, diyorum ki sen Romalıları yenebilirsin / Romalılar seni yenebilir].
sic apud Graecos contendunt Λέων et Πανταλέων , cum scriptura dubia est, bona omnia Λέοντι an bona Πανταλέοντι relicta sint. in coniunctis plus ambiguitatis est. fit autem per casus, ut aio te, Aeacida, Romanos vincere posse.
7.9.7Kelimelerin yerleşiminden de doğar: Neyin neye bağlanacağı şüpheli olduğunda; en sık da ortadaki bir kelime iki yana da çekilebildiğinde olur. Vergilius'un Troilus hakkında söylediği gibi: "dizginleri yine de tutarak". Burada dizginleri yine de mi tuttuğu, yoksa tuttuğu halde yine de mi sürüklendiği sorulabilir. Şu dava da buradan çıkar:
Per collocationem, ubi dubium est, quid quo referri oporteat, ac frequentissime, cum quidem medium est, cum utrinque possit trahi, ut de Troilo Vergilius, lora tenens tamen. hic , utrum teneat tamen lora an, quamvis teneat, tamen trahatur, quaeri potest. unde controversia illa,
7.9.8Biri vasiyetnamesinde "altın mızrak tutan bir heykel" (statuam auream hastam tenentem) dikilmesini buyurdu. Sorulur: Mızrak tutan heykel mi altından olmalıdır, yoksa başka malzemeden yapılmış bir heykelin mızrağı mı altından olmalıdır? Aynı şey kelimelerin büküm noktasında daha da çok olur: "quinquaginta ubi erant centum inde occidit Achilles" [elli kişinin bulunduğu yerde Akhilleus yüz kişi mi öldürdü, yoksa yüz kişinin bulunduğu yerde elli kişi mi?]. Çoğu zaman
testamento quidam iussit poni statuam auream hastam tenentem. quaeritur , statua hastam tenens aurea esse debeat an hasta esse aurea in statua alterius materiae? fit per flexum idem magis: quinquaginta ubi erant centum inde occidit Achilles. saepe ,
7.9.9bir sözün kendisinden önce gelen iki kelimeden hangisine bağlandığı şüphelidir; şu dava da buradan çıkar: "Mirasçım karıma, seçtiği gümüşten yüz libre vermekle yükümlü olsun." Hangisinin seçeceği sorulur. Bunlardan birincisi hâllerin değiştirilmesiyle, ikincisi kelimelerin ayrılmasıyla ya da yer değiştirmesiyle, üçüncüsü de bir ekleme yapılarak düzeltilir.
utri duorum antecedentium sermo subiunctus sit, in dubio est: unde et controversia, heres meus uxori meae dare damnas esto argenti quod elegerit pondo centum. uter eligat, quaeritur. verum id, quod ex his primum est, mutatione casuum, sequens divisione verborum aut translatione emendatur, tertium adiectione.
7.9.10İki accusativusun yan yana gelmesiyle doğan iki anlamlılık ablativusla çözülür. Örneğin "Lachetem audivi percussisse Demean" [Laches'in Demeas'ı vurduğunu, ya da Demeas'ın Laches'i vurduğunu duydum] sözü "a Lachete percussum Demean" [Demeas'ın Laches tarafından vurulduğunu] diye söylensin. Ama ilk kısımda söylediğimiz gibi ablativusun kendisinde de tabiî bir iki anlamlılık vardır: "caelo decurrit aperto": Açık gökyüzünden mi indi, yoksa gökyüzü açıkken mi?
accusativi geminatione facta amphibolia solvitur ablativo, ut illud, Lachetem audivi percussisse Demean. fiat a Lachete percussum Demean. sed ablativo ipsi, ut in primo diximus, inest naturalis amphibolia. caelo decurrit aperto: utrum per apertum caelum, an cum apertum esset.
7.9.11Ayırma, nefes alıp durmakla yapılır: "heykel", sonra "altın mızrak"; ya da "altın heykel", sonra "mızrak". Ekleme şöyledir: "kendisinin seçeceği gümüş": ipse denirse mirasçı, ipsa denirse kadın anlaşılır. Bir ekleme yüzünden doğan iki anlamlılık ise, "Nos flentes illos deprehendimus" [Biz ağlarken onları yakaladık / Onları ağlarken yakaladık] gibi, bir kelime çıkarılarak çözülür.
divisio respiratione et mora constat: statuam, deinde auream hastam; vel statuam auream, deinde hastam. adiectio talis est, argentum, quod elegerit ipse, ut heres intelligatur, vel ipsa, ut uxor. adiectione facta amphibolia, qualis sit, Nos flentes illos deprehendimus, detractione solvetur.
7.9.12Neyin neye bağlanacağı şüpheli olan kelimenin kendisi de iki anlamlıysa düzeltmek için daha çok kelime gerekir: "Mirasçım ona kendi (sua) bütün mallarını vermekle yükümlü olsun." Cicero da Gaius Fannius'tan söz ederken bu türe düşer: "O, kayınpederinin öğretisiyle yetişmişti; kayınpederini ise, kendisini (sibi) augurlar heyetine seçmediği için pek sevmezdi; özellikle de ondan (sibi) yaşça küçük olan Quintus Scaevola'yı kendisine tercih ettiği için." Çünkü sibi hem kayınpedere hem de Fannius'a bağlanabilir.
pluribus verbis emendandum, ubi est id, quod quo referatur dubium est, et ipsum est ambiguum. heres meus dare illi damnas esto omnia sua. in quod genus incidit Cicero loquens de C. Fannio; is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum collegium non erat, non admodum diligebat, praesertim cum ille Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetulisset. nam sibi et ad socerum referri et ad Fannium potest.
7.9.13Yazıda hecenin uzun mu kısa mı okunacağının belirsiz bırakılması da iki anlamlılığa sebep olur; şu kelimede olduğu gibi: Cato. Çünkü ikinci hece kısa olunca nominativus hâlini [Cato], aynı hece uzun olunca dativus ya da ablativus hâlini [catō "akıllıya, akıllıyla"] gösterir. Bundan başka pek çok tür vardır, onları izlemeye gerek yok.
productio quoque in scripto et correptio in dubio relicta causa est ambiguitatis, ut in hoc, Cato . aliud enim ostendit brevis secunda syllaba casu nominativo, aliud eadem syllaba producta casu dativo aut ablativo. Plurimae praeterea sunt aliae species, quas persequi nihil necesse est.
7.9.14İki anlamlılığın nasıl doğduğu ya da nasıl çözüldüğü önemli değildir. Çünkü iki şey anlatıldığı açıktır ve yazı ya da söz bakımından iki yana da eşittir. Bu yüzden bu meselede sözün kendisini kendi tarafımıza çevirmeye çalışmamızı öğütlemek boşunadır; çünkü bu yapılabiliyorsa iki anlamlılık yoktur. Her iki anlamlılıkta soru şu noktalarda olacaktır:
nec refert, quo modo sit facta amphibolia aut quo resolvatur. duas enim res significari manifestum est et, quod ad scriptum vocemve pertinet, in utramque partem par est. ideoque frustra praecipitur, ut in hoc statu vocem ipsam ad nostram partem conemur vertere. nam , si id fieri potest, amphibolia non est. amphiboliae autem omnis erit in his quaestio;
7.9.15Bazen hangi söyleyişin tabiata daha uygun olduğu; her zaman da hangisinin daha hakkaniyetli olduğu ve yazanın ya da söyleyenin hangisini istediği. Bunların her iki yönde ele alınışı için, tahmin ve keyfiyet hakkında söylediklerimizde yeterince kural verilmiştir.
aliquando, uter sit secundum naturam magis sermo, semper, utrum sit aequius, utrum is, qui scripsit ac dixit, voluerit. quarum in utramque partem satis ex his, quae de coniectura et qualitate diximus, praeceptum est.
7.10.110. Bölüm
Bu meseleler arasında bir akrabalık vardır. Çünkü tarifte de adın maksadının ne olduğu araştırılır; tariften sonra gelen ikinci mesele olan kıyasta da yazanın ne istediğine bakılır; zıt kanunların da iki lafız ve maksat meselesi olduğu açıktır. Öte yandan tarif de, adın anlamı iki yana çekildiğinde, bir bakıma iki anlamlılıktır.
est autem quaedam inter hos status cognatio. nam et in finitione, quae sit voluntas nominis, quaeritur, et in syllogismo, qui secundus a finitione status est, spectatur quid voluerit scriptor; et contrarias leges duos esse scripti et voluntatis status apparet. rursus et finitio quodammodo est amphibolia, cum in duas partes diducatur intellectus nominis.
7.10.2Lafız ve maksat, soruyu hukukun kelimelerinde taşır; zıt kanunlarda da aynı şey aranır. Bu yüzden bazıları bunların hepsinin lafız ve maksat olduğunu söylemiş, bazıları da lafız ve maksatta soruyu doğuranın iki anlamlılık olduğunu ileri sürmüştür. Ama bunlar ayrı şeylerdir; çünkü karanlık hukuk bir şeydir, iki anlamlı hukuk başka bir şey.
scriptum et voluntas habet in verbis iuris quaestionem, quod idem antinomia petitur. ideoque omnia haec quidam scriptum et voluntatem esse dixerunt, alii in scripto et voluntate amphiboliam esse, quae facit quaestionem. sed distincta sunt; aliud est enim obscurum ius, aliud ambiguum.
7.10.3Öyleyse tarif, soruyu adın tabiatının kendisinde taşır; bu soru geneldir ve davanın bütününden bağımsız olarak da var olabilir. Lafız ve maksat kanunda bulunan hukuku, kıyas ise kanunda bulunmayan hukuku tartışır. İki anlamlılık davasında taraflar aynı kelimeyi zıt yönlere çeker; zıt kanunlarda ise çatışma zıt yönlerden gelir.
igitur finitio in natura ipsa nominis quaestionem habet generalem, et quae esse etiam citra complexum causae possit; scriptum et voluntas de eo disputat iure quod est in lege, syllogismus de eo quod non est. amphiboliae lis in diversum trahit, legum contrariarum ex diverso pugna est.
7.10.4Bu ayrım en bilgili kişilerce haklı olarak kabul edilmiştir ve pek çok basiretli kişi arasında hâlâ sürmektedir. Düzenlemenin bu türü hakkında, her şey olmasa da, bazı şeyler aktarılabildi.
neque immerito et recepta est a doctissimis haec differentia et apud plurimos ac prudentissimos durat. et de hoc quidem genere dispositionis, etiamsi non omnia, tradi tamen aliqua potuerunt.
7.10.5Başka şeyler de vardır ki, üzerinde konuşulacak belirli bir konu ortaya konmadıkça öğretme yolu sunmaz. Çünkü yalnız davanın bütünü sorulara ve yerlere bölünmekle kalmaz; bu kısımların kendilerinin de kendi sıraları vardır. Girişte de bir birinci, bir ikinci şey ve sonrakiler vardır; her sorunun ve her yerin, basit tezlerin bile, kendi düzenlemesi vardır. Yoksa şöyle biri bölmede yeterince usta mı sayılacak:
sunt alia quae, nisi proposita de qua dicendum est materia, viam docendi non praebeant. non enim causa tantum universa in quaestiones ac locos diducenda est, sed hae ipsae partes habent rursus ordinem suum. nam et in prooemio primum est aliquid et secundum ac deinceps, et quaestio omnis ac locus habet suam dispositionem ut theses etiam simplices. nisi forte satis erit dividendi peritus,
7.10.6Davayı şu sorulara ayırmış (Kahramana her ödül verilmeli midir? Özel kişilerin malından da mı? Evlilik de mi? Evli bir kadınla da mı? Bu kadınla da mı?), sonra ilk soru hakkında konuşmak gerektiğinde her şeyi gelişigüzel, aklına geldiği gibi karıştırmış; bu soruda önce
qui controversiam in haec diduxerit, an omne praemium viro forti dandum sit, an ex privato, an nuptiae, an eius quae nupta sit, an hae; deinde, cum fuerit de prima quaestione dicendum, passim et ut quidque in mentem veniet miscuerit, non primum in ea scierit esse tractandum,
7.10.7kanunun lafzına mı yoksa maksadına mı bağlı kalınması gerektiğinin ele alınacağını bilmemiş, bu küçük kısmın da bir başlangıcını yapıp ardından en yakın şeyleri ona bağlayarak konuşmasını kurmamış biri. Oysa el insanın, parmaklar elin, eklemler de parmakların parçasıdır. İşte bir yazarın, belirli ve sınırlı bir konu olmadan gösteremeyeceği şey budur.
verbis legis standum sit an voluntate, huius ipsius particulae aliquod initium fecerit, deinde proxima subnectens struxerit orationem, ut pars hominis est manus, eius digiti, illorum quoque articuli. hoc est quod scriptor demonstrare non possit, nisi certa definitaque materia.
7.10.8Ama sonsuz bir alanda bir iki örnek, hatta yüz ya da bin örnek ne işe yarar? Hocanın işi, her gün bir türde, sonra başka bir türde, olayların sırasının ve bağlantısının ne olduğunu göstermektir; böylece yavaş yavaş tecrübe kazanılır ve benzer durumlara geçilir. Çünkü sanatın meydana getirdiği her şey aktarılamaz. Hangi ressam
sed quid una faciet aut altera, quin immo centum ac mille in re infinita ? Praeceptoris est, in alio atque alio genere cotidie ostendere, quis ordo sit rerum et quae copulatio, ut paulatim fiat usus et ad similia transitus. tradi enim omnia, quae ars efficit, non possunt. nam quis pictor omnia,
7.10.9tabiatta bulunan her şeyi çizmeyi öğrenmiştir? Ama taklit etmenin yolunu bir kez kavrayınca, önüne konan her şeyin benzerini yapacaktır. Hangi zanaatkâr hiç görmediği türden küçük bir kap yapmamıştır?
quae in rerum natura sunt, adumbrare didicit? sed percepta semel imitandi ratione adsimulabit quidquid acceperit. quis non faber vasculum aliquod, quale nunquam viderat, fecit?
7.10.10Bazı şeyler de öğretenlerin değil, öğrenenlerin işidir. Hekim her hastalık türünde ne yapılması gerektiğini, hangi işaretlere bakarak neyin önceden görülmesi gerektiğini öğretecektir; ama damarların nabzını hissetme gücünü, rengin türlü hallerini, soluğun gidişini, ateşin derecelerini veremeyecektir; bunlar herkesin kendi yeteneğine bağlıdır. Bu yüzden pek çok şeyi kendimizden isteyelim, davalarla birlikte düşünüp taşınalım ve insanların sanatı öğretmeden önce bulduklarını hatırlayalım. Çünkü en güçlü olan,
quaedam vero non docentium sunt, sed discentium. nam medicus, quid in quoque valetudinis genere faciendum sit, quid quibusque signis providendum, docebit; vim sentiendi pulsus venarum, coloris modos, spiritus meatum, caloris distantiam, quae sui cuiusque sunt ingenii, non dabit. quare plurima petamus a nobis et cum causis deliberemus cogitemusque homines ante invenisse artem quam docuisse. illa enim potentissima est,
7.10.11haklı olarak bütün davanın "idarî" (oeconomica) düzenlemesi denen şeydir; bu da ancak iş, deyim yerindeyse, göz önündeyken kurulabilir: Nerede giriş yapılmalı, nerede atlanmalı? Nerede kesintisiz bir anlatı, nerede bölünmüş bir anlatı kullanılmalı? Nerede baştan başlanmalı, nerede Homeros'un usulüyle ortadan ya da sondan? Nerede hiç anlatı yapılmamalı?
quaeque vere dicitur oeconomica totius causae dispositio, quae nullo modo constitui nisi velut in re praesente potest: ubi adsumendum prooemium, ubi omittendum, ubi utendum expositione continua, ubi partita, ubi ab initiis incipiendum, ubi more Homerico e mediis vel ultimis, ubi omnino non exponendum,
7.10.12Ne zaman kendi önermelerimizden, ne zaman hasmın önermelerinden; ne zaman en sağlam kanıtlardan, ne zaman daha hafiflerinden başlamalıyız? Hangi davada sorular girişten önce konmalı, hangi hazırlıkla önceden sağlamlaştırılmalı? Yargıcın gönlü neyi hemen söylendiğinde kabul edebilir, neye yavaş yavaş götürülmelidir? Çürütme tek tek noktalara mı yoksa bütüne mi yöneltilmeli? Duygular sonuca mı saklanmalı, yoksa bütün konuşmaya mı yayılmalı? Önce hukuktan mı yoksa hakkaniyetten mi söz edilmeli? Önce geçmiş suçları mı yoksa hakkında yargılama yapılan suçları mı yüklemek ya da çürütmek uygundur?
quando a nostris, quando ab adversariorum propositionibus incipiamus, quando a firmissimis probationibus, quando a levioribus; qua in causa praeponendae prooemiis quaestiones, qua praeparatione praemuniendae, quid iudicis animus accipere possit statim dictum, quo paulatim deducendus, singulis an universis opponenda refutatio, reservandi perorationi an per totam actionem diffundendi adfectus, de iure prius an de aequitate dicendum; anteacta crimina an de quibus iudicium est prius obiicere vel diluere conveniat;
7.10.13Davalar çok yönlüyse hangi sıra izlenmeli? Her türden hangi tanıklıklar ya da belgeler konuşma sırasında okunmalı, hangileri saklanmalı? Bu, deyim yerindeyse, bir komutanın faziletidir: kuvvetlerini savaşın gidişine göre bölüştüren, bir kısmını korunacak kalelere ya da savunulacak şehirlere ayıran, erzak getirten, yolları tutan, kısacası kuvvetlerini kara ile deniz arasında bölen bir komutanın. Ama konuşmada bunu ancak
si multiplices causae erunt, quis ordo faciendus, quae testimonia tabulaeve cuiusque generis in actione recitandae, quae reservandae. haec est velut imperatoria virtus copias suas partientis ad casus proeliorum, retinentis partes per castella tuenda custodiendasve urbes, petendos commeatus, obsidenda itinera, mari denique ac terra dividentis. sed haec in oratione praestabit,
7.10.14her şeye sahip olan kişi başarır: tabiata, bilgiye, çalışmaya. Bu yüzden kimse yalnız başkasının emeğiyle usta konuşan biri olmayı beklemesin. Uykusuz kalmak, dayanmak, didinmek, emekten sararıp solmak gerekir; herkes kendi gücünü, kendi tecrübesini, kendi yolunu edinmelidir. Bunlara arkaya dönüp bakarak değil, hazırda tutarak sahip olunmalıdır; aktarılmış şeyler gibi değil, doğuştan gelen şeyler gibi.
cui omnia adfuerint, natura, doctrina, studium. quare nemo exspectet, ut alieno tantum labore sit disertus. vigilandum , durandum, enitendum, pallendum est, facienda sua cuique vis, suus usus, sua ratio, non respiciendum ad haec, sed in promptu habenda, nec tanquam tradita sed tanquam innata.
7.10.15Çünkü yol gösterilebilir, ama hız herkesin kendisine aittir. Sanat, belagatin kaynaklarını ortaya koyarsa yeterince iş görmüş olur; onları kullanmayı bilmek bize düşer.
nam via demonstrari potest, velocitas sua cuique est; verum ars satis praestat, si copias eloquentiae ponit in medio; nostrum est uti eis scire.
7.10.16Düzenleme yalnız kısımlarla ilgili değildir; bu kısımların kendilerinde de bir birinci, bir ikinci, bir üçüncü düşünce vardır. Bunların yalnız sırayla yerleştirilmesi için değil, ek yeri görünmeyecek biçimde birbirine bağlanıp tutunması için de çalışmak gerekir: Uzuvlar değil, bir beden olsun.
neque enim partium est demum dispositio, sed in his ipsis primus aliquis sensus et secundus et tertius; qui non modo ut sint ordine collocati, laborandum est, sed ut inter se vincti atque ita cohaerentes, ne commissura perluceat; corpus sit, non membra.
7.10.17Bu da, her şeye neyin uyduğunu görür ve kelimeleri birbiriyle çatışmayan, birbirini kucaklayan kelimelere eklersek olur. Böylece farklı şeyler, uzak yerlerden gelmiş, birbirini tanımayan şeyler gibi çarpışmayacak; öncekilerle ve sonrakilerle bir bağ kurularak bir arada tutulacak; konuşma da yalnız düzenli değil, kesintisiz görünecektir. Ama geçişin farkına varmadan belki fazla ilerliyorum ve düzenlemeden üslubun kurallarına kayıyorum; bunları bir sonraki kitap başlatacak.
quod ita continget, si et quid cuique conveniat viderimus et verba verbis applicarimus non pugnantia, sed quae invicem complectantur. ita res non diversae distantibus ex locis quasi invicem ignotae collidentur, sed aliqua societate cum prioribus ac sequentibus copulatae tenebuntur, ac videbitur non solum composita oratio, sed etiam continua. verum longius fortasse progredior fallente transitu et a dispositione ad elocutionis praecepta labor, quae proximus liber inchoabit.