İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

VI. Kitap

6.pr.1Önsöz

Marcellus Victorius, bu işe en başta senin isteğin üzerine girişmiştim; sonra bizden iyi gençlere bir fayda ulaşabilir diye, en sonunda da neredeyse bana yüklenmiş bir vazifenin zorunluluğuyla canla başla çalışıyordum. Ama gözümün önünde asıl hazzımı veren o kaygı da vardı: yeteneği, bir babanın titiz özenini bile hak edecek kadar üstün olan oğluma mirasın bu en iyi kısmını bırakacağımı düşünüyordum; öyle ki, adil ve dilenecek olan buydu, kader beni ondan önce alıp götürürse, o yine de babasını hocası olarak bulabilecekti.

6.pr.1

haec, Marcelle Victori, ex tua voluntate maxime ingressus, tum si qua ex nobis ad iuvenes bonos pervenire posset utilitas, novissime paene etiam necessitate quadam officii delegati mihi sedulo laborabam; respiciens tamen illam curam meae voluptatis, quod filio, cuius eminens ingenium sollicitam quoque parentis diligentiam merebatur, hanc optimam partem relicturus hereditatis videbar ut, si me, quod aequum et optabile fuit, fata intercepissent, praeceptore tamen patre uteretur.

6.pr.2Ama ben gece gündüz bununla uğraşırken, kendi ölümlülüğümün korkusuyla acele ederken talih beni öyle ansızın yere serdi ki emeğimin meyvesi kimseyi benden daha az ilgilendirmez oldu. Çünkü en büyük umutları bağladığım, yaşlılığımın tek dayanağı saydığım oğlumu, evlat acısının ikinci yarasıyla kaybettim.

6.pr.2

at me fortuna id agentem diebus ac noctibus festinantemque metu meae mortalitatis ita subito prostravit, ut laboris mei fructus ad neminem minus quam ad me pertineret. illum enim, de quo summa conceperam et in quo spem unicam senectutis reponebam, repetito vulnere orbitatis amisi.

6.pr.3Şimdi ne yapayım? Tanrılar bana karşı dururken, benim daha bir işe yarayacağıma nasıl inanayım? Tesadüf öyle getirdi ki belagatin bozulmasının sebepleri üzerine yayımladığım kitabı yazmaya başladığımda da benzer bir darbe yemiştim. Öyleyse en iyisi, bu uğursuz eseri ve bende ne kadar bahtsız edebiyat varsa hepsini, vakitsiz gelen o cenazenin üstünde benim de içimi yakıp kavuracak alevlere atmak, bu saygısızca uzayan ömrümü bir de yeni kaygılarla yormamak değil miydi?

6.pr.3

quid nunc agam? aut quem ultra esse usum mei, diis repugnantibus, credam? nam ita forte accidit, ut eum quoque librum, quem de causis corruptae eloquentiae emisi, iam scribere aggressus ictu simili ferirer. nonne igitur optimum fuit, infaustum opus et quidquid hoc est in me infelicium litterarum super immaturum funus consumpturis viscera mea flammis iniicere neque hanc impiam vivacitatem novis insuper curis fatigare?

6.pr.4Hangi iyi baba, hâlâ çalışabiliyorsam beni bağışlar da ruhumun bu dayanıklılığından nefret etmez? Bütün sevdiklerimden sonra hayatta kalmış biri olarak sesimi tanrıları suçlamaktan ve yeryüzüne bakan hiçbir takdir bulunmadığına tanıklık etmekten başka bir işte kullanırsam, kim bağışlar beni? Buna kendi başıma gelenle değilse bile —bana yaşıyor olmamdan başka bir suç yüklenemez—, hiç değilse hiçbir suçları olmadığı hâlde acı bir ölümün mahkûm ettiği çocuklarımla tanıklık edebilirim. Hem onlardan önce anneleri elimden alınmıştı: on dokuz yaşını bile doldurmadan iki oğul doğurmuştu; en acı bir kaderle koparılıp alınmış olsa da bahtsız ölmedi.

6.pr.4

quis enim mihi bonus parens ignoscat, si studere amplius possum, ac non oderit hanc animi mei firmitatem, si quis in me alius usus vocis, quam ut incusem deos superstes omnium meorum, nullam in terras despicere providentiam tester, si non meo casu, cui tamen nihil obiici, nisi quod vivam, potest, at illorum certe, quos utique immeritos mors acerba damnavit, erepta prius mihi matre eorundem, quae nondum expleto aetatis undevicesimo anno duos enixa filios, quamvis acerbissimis rapta fatis, non infelix decessit?

6.pr.5Ben yalnız bu tek felaketle bile öyle yıkılmıştım ki artık hiçbir talih beni mutlu edemezdi. Çünkü bir kadına düşebilecek her faziletle yaşamış olduğu için kocasına çaresi olmayan bir acı bırakmıştı; hele benim yaşımla karşılaştırılınca öyle genç kız denecek bir yaşta gitmişti ki kendisi de evlat kayıplarımın arasında sayılabilir.

6.pr.5

ego vel hoc uno malo sic eram adflictus, ut me iam nulla fortuna posset efficere felicem. nam cum omni virtute, quae in feminas cadit, functa insanabilem attulit marito dolorem, tum aetate tam puellari, praesertim meae comparata, potest et ipsa numerari inter vulnera orbitatis.

6.pr.6Yine de çocukları hayattayken ve ben sağken —bu caiz değildi ama kendisi de bunu diliyordu— en büyük acılardan kestirme bir yoldan kurtuldu. Bana gelince, beşini yeni geçmiş küçük oğlum iki gözümden birini ilk o söküp aldı.

6.pr.6

liberis tamen superstitibus et, quod nefas erat, sed optabat ipsa, me salvo maximos cruciatus praecipiti via effugit. mihi filius minor quintum egressus annum prior alterum ex duobus eruit lumen.

6.pr.7Felaketlerimle gösteriş yapan biri değilim, gözyaşlarımın sebeplerini çoğaltmak da istemem; keşke onları azaltmanın bir yolu olsaydı. Ama nasıl gizleyebilirim: yüzünde ne sevimlilik, konuşmasında ne tatlılık vardı; ne zekâ kıvılcımları, ne dingin ve —inanılmasının zor olduğunu biliyorum— daha o zamandan derin bir zihnin özünü gösterirdi! Başkasının çocuğu olsaydı bile böyle bir çocuk sevilmeyi hak ederdi.

6.pr.7

non sum ambitiosus in malis nec augere lacrimarum causas volo, utinamque esset ratio minuendi. sed dissimulare qui possum, quid ille gratiae in vultu, quid iucunditatis in sermone, quos ingenii igniculos, quam substantiam placidae et (quod scio vix posse credi) iam tum altae mentis ostenderit; qualis amorem quicunque alienus infans mereretur.

6.pr.8Beni daha şiddetle kıvrandırmak için pusuda bekleyen talihin bir oyunuydu bu: o sevimli yavrum beni dadılarına da, kendisini büyüten büyükannesine de, o yaştaki çocukların gönlünü çelmeye çalışan herkese de tercih ederdi.

6.pr.8

illud vero insidiantis, quo me validius cruciaret, fortunae fuit, ut ille mihi blandissimus me suis nutricibus, me aviae educanti, me omnibus, qui sollicitare illas aetates solent, anteferret.

6.pr.9Bu yüzden, birkaç ay önce, her övgüyü aşan o eşsiz anneyi kaybetmenin bana verdiği acıyı şimdi neredeyse kutluyorum. Çünkü onun ölümünde kendi adıma ağlayacağım şey, onun adına sevineceğim şeyden azdır.

6.pr.9

quapropter illi dolori, quem ex matre optima atque omnem laudem supergressa paucos ante menses ceperam, gratulor. minus enim est, quod flendum meo nomine quam quod illius gaudendum est.

6.pr.10Bundan sonra yalnız Quintilianus'umun verdiği umuda ve hazza tutunuyordum; o da teselli olmaya yetebilirdi. Çünkü ilk kaybettiğim oğlum gibi yalnız tomurcuklar değil, artık onuncu yaşına girmiş olarak sağlam ve biçimlenmiş meyveler göstermişti. Felaketlerim adına, bahtsız vicdanım adına, acımın tanrıları olan o ruhlar adına yemin ederim: onda yalnız dersleri kavrayacak bir zihin yeteneği —çok şey görmüş biri olarak ondan üstününü tanımadım— ve daha o zamandan kimsenin zorlamadığı bir çalışma hevesi (hocaları bilir) değil, dürüstlük, saygı, insanlık ve cömertlik faziletlerini de gördüm. Öyle ki büyük bir yıldırımın korkusu tam buradan doğabilirdi; çünkü çoğu zaman gözlenmiştir ki erken gelen olgunluk daha çabuk ölür, bu kadar büyük umutları koparan adını bilmediğim bir kıskançlık vardır; belli ki bizimkiler insana verilenin ötesine geçmesin diye.

6.pr.10

una post haec Quintiliani mei spe ac voluptate nitebar, et poterat sufficere solacio. non enim flosculos, sicut prior, sed iam decimum aetatis ingressus annum, certos ac deformatos fructus ostenderat. iuro per mala mea, per infelicem conscientiam, per illos manes, numina mei doloris, eas me in illo vidisse virtutes ingenii, non modo ad percipiendas disciplinas, quo nihil praestantius cognovi plurima expertus, studiique iam tum non coacti (sciunt praeceptores), sed probitatis, pietatis, humanitatis, liberalitatis, ut prorsus posset hinc esse tanti fulminis metus, quod observatum fere est celerius occidere festinatam maturitatem et esse nescio quam, quae spes tantas decerpat, invidiam, ne videlicet ultra quam homini datum est nostra provehantur.

6.pr.11Talihin verdiği o şeylerin hepsi de onda vardı: sesinin tatlılığı ve berraklığı, ağzının hoşluğu ve iki dilde de, sanki yalnız o dil için doğmuş gibi, bütün seslerin kusursuz telaffuzu. Ama bunlar henüz birer umuttu; daha büyükleri kararlılığı, ağırbaşlılığı, acılara ve korkulara karşı bile dayanma gücüydü. Sekiz ay süren hastalığına ne yürekle, hekimleri ne kadar hayran bırakarak katlandı! Son anlarında beni nasıl teselli etti! Hatta tükenirken, artık bizim olmaktan çıkmışken, aklı yitip giden sayıklamalarında bile nasıl hep okulla, derslerle uğraştı!

6.pr.11

etiam illa fortuita aderant omnia, vocis iucunditas claritasque, oris suavitas et in utracunque lingua, tanquam ad eam demum natus esset, expressa proprietas omnium litterarum. sed hae spes adhuc; illa maiora, constantia, gravitas, contra dolores etiam ac metus robur. nam quo ille animo, qua medicorum admiratione mensium octo valetudinem tulit! ut me in supremis consolatus est! quam etiam deficiens iamque non noster ipsum illum alienatae mentis errorem circa scholas ac litteras habuit!

6.pr.12Ey boş umutlarım, senin kayan gözlerini, kaçan soluğunu gördüm mü ben? Senin soğuk, kansız bedenini kucakladıktan sonra hâlâ nefes alabildim, herkesin soluduğu havayı içime çekmeyi sürdürebildim; demek ki çektiğim bu işkencelere layığım.

6.pr.12

tuosne ego, o meae spes inanes, labentes oculos, tuum fugientem spiritum vidi? tuum corpus frigidum exsangue complexus animam recipere auramque communem haurire amplius potui, dignus his cruciatibus, quos fero,

6.pr.13Bu düşüncelere de layığım. Daha yakın zamanda bir konsülün evlat edinmesiyle bütün makam umutlarına herkesten önce yaklaştırılmış olan seni, praetor dayına damat olarak düşünülen seni, büyükbabanın belagatine aday olan seni, yalnızca cezasını çeksin diye hayatta kalmış baban, ben mi kaybettim? Hayata duyduğum istek değilse bile hiç değilse katlanma gücüm, ömrümün geri kalanında senin hakkını savunsun. Çünkü bütün kötülükleri talihin suçuna yüklememiz boşunadır.

6.pr.13

dignus his cogitationibus? tene consulari nuper adoptione ad omnium spes honorum prius admotum, te avunculo praetori generum destinatum, te avitae eloquentiae candidatum, superstes parens tantum ad poenas, amisi? Et si non cupido lucis, certe patientia vindicet te reliqua mea aetate. nam frustra mala omnia ad crimen fortunae relegamus.

6.pr.14İnsan ancak kendi kusuruyla uzun süre acı çeker. Ama yaşıyoruz; yaşamak için bir yol aranmalı ve sıkıntılara karşı tek tesellinin edebiyat olduğunu düşünen en bilgili insanlara inanmalı. Yine de bu ilk sarsıntı bir gün, bunca yasın arasına başka bir düşünce sokulabilecek kadar yatışırsa, gecikme için haklı olarak bağışlanma dileyebilirim. Çünkü çalışmaların ertelenmesine kim şaşar? Asıl şaşılacak olan, büsbütün kesilip atılmamış olmalarıdır.

6.pr.14

nemo nisi sua culpa diu dolet. sed vivimus, et aliqua vivendi ratio quaerenda est, credendumque doctissimis hominibus, qui unicum adversorum solacium litteras putaverunt. si quando tamen ita resederit praesens impetus, ut aliqua tot luctibus alia cogitatio inseri possit, non iniuste petierim morae veniam. quis enim dilata studia miretur, quae potius non abrupta esse mirandum est? tum, si qua fuerint minus effecta iis,

6.pr.15Sonra, acım henüz daha hafifken başladığım kısımlara göre daha az işlenmiş yerler olursa, bunlar da hükmünü yürüten talihe bağışlansın; o, yeteneğimde zaten orta hâlli bir güç varsa, onu söndürmemiş olsa da zayıflatmıştır. Ama tam da bu yüzden ona karşı daha inatla dikilelim: ona katlanmak bizim için ne kadar zorsa, onu hor görmek de o kadar kolaydır. Çünkü bana karşı elinde hiçbir şey bırakmadı; bu felaketlerden bana bahtsız ama en sağlam bir kaygısızlık getirdi.

6.pr.15

quae levius adhuc adflicti coeperamus, imperitanti fortunae remittantur, quae, si quid mediocrium alioqui in nostro ingenio virium fuit, ut non exstinxerit, debilitavit tamen. sed vel propter hoc nos contumacius erigamus, quod illam ut perferre nobis difficile est, ita facile contemnere. nihil enim sibi adversus me reliquit et infelicem quidem, sed certissimam tamen attulit mihi ex his malis securitatem.

6.pr.16Emeğimizi hoş görmek de tam bu yüzden yerinde olur: bu işi artık kendi işimize yarayacak hiçbir şey için sürdürmüyoruz; bütün bu çaba başkalarının faydasını gözetiyor (yeter ki faydalı bir şey yazıyor olalım). Biz zavallılar, servetimiz gibi bu eseri de kimin için hazırladıysak, başkalarına bırakacağız.

6.pr.16

boni autem consulere nostrum laborem vel propter hoc aequum est, quod in nullum iam proprium usum perseveramus, sed omnis haec cura alienas utilitates (si modo quid utile scribimus) spectat. nos miseri sicut facultates patrimonii nostri, ita hoc opus aliis praeparabamus, aliis relinquemus.

6.1.11. Bölüm

Sırada, kimilerinin "doruk", kimilerinin "kapanış" dediği sonuç vardı. Sonucun iki yolu vardır: ya olaylara ya da duygulara dayanır. Olayların tekrarlanıp bir araya toplanması —Yunancada anakephalaiōsis, Latin yazarlardan bazılarınca enumeratio, "sayma" denir— hem yargıcın hafızasını tazeler hem de bütün davayı bir anda göz önüne serer; tek tek ele alındığında pek etkilemeyen şeyler bir arada güç kazanır.

6.1.1

peroratio sequebatur, quam cumulum quidam, conclusionem alii vocant. eius duplex ratio est posita aut in rebus aut in adfectibus. rerum repetitio et congregatio, quae Graece dicitur ἀνακεφαλαίωσις a quibusdam Latinorum enumeratio, et memoriam iudicis reficit et totam simul causam ponit ante oculos et, etiamsi per singula minus moverat, turba valet.

6.1.2Burada tekrar edeceğimiz şeyleri olabildiğince kısa söylemeli ve, Yunanca kelimenin açıkça gösterdiği gibi, başlıkların üzerinden koşar adım geçmeliyiz. Çünkü oyalanırsak ortaya çıkan artık bir sayma değil, adeta ikinci bir konuşma olur. Sayılmaya değer görülen şeyler de ağırlıkla söylenmeli, uygun vecizelerle canlandırılmalı ve mutlaka figürlerle çeşitlendirilmelidir; yoksa yargıçların hafızasına güvenmiyormuş gibi yapılan o düz tekrardan daha sinir bozucu bir şey yoktur.

6.1.2

in hac, quae repetemus, quam brevissime dicenda sunt et, quod Graeco verbo patet, decurrendum per capita. nam, si morabimur, non iam enumeratio sed quasi altera fiet oratio. quae autem enumeranda videntur, cum pondere aliquo dicenda sunt et aptis excitanda sententiis et figuris utique varianda; alioqui nihil est odiosius recta illa repetitione velut memoriae iudicum diffidentis.

6.1.3Bunun sayısız türü vardır. Cicero bunu Verres'e karşı çok güzel yapar: "Babanın kendisi yargıç olsaydı, bunlar kanıtlandığında ne derdi?" der ve ardından saymayı ekler; ya da yine Verres'e karşı tanrılara seslenerek praetorun yağmaladığı tapınakları tek tek sayar. Bir şeyi gözden kaçırıp kaçırmadığımızdan şüpheleniyormuş gibi yapmak da, karşı tarafın şu ve şu noktalara ne cevap vereceğini sormak da, ya da her şey böyle savunulmuşken davacıya ne umut kaldığını sormak da mümkündür.

6.1.3

sunt autem innumerabiles species, optimeque in Verrem Cicero: si pater ipse iudicaret, quid diceret, cum haec probarentur? et deinde subiecit enumerationem; aut cum idem in eundem per invocationem deorum spoliata a praetore templa dinumerat. licet et dubitare, num quid nos fugerit, et quid responsurus sit adversarius his et his, aut quam spem accusator habeat omnibus ita defensis.

6.1.4En hoşu da karşı taraftan bir delil çıkarabilmektir; şöyle dersin: "Davanın şu kısmını bıraktı" ya da "İnfial uyandırarak ezmeyi seçti" ya da "Şunu şunu bildiği için yalvarmaya sığınması pek yerindedir."

6.1.4

illa vero iucundissima, si contingat aliquod ex adversario ducere argumentum, ut si dicas: reliquit hanc partem causae, aut invidia premere maluit, aut ad preces confugit merito, cum sciret haec et haec.

6.1.5Ama türlerin tek tek peşine düşmemeli; yoksa yalnız şu anda saydıklarım varmış gibi görünür. Oysa fırsatlar hem davalardan, hem karşı tarafın sözlerinden, hem de bazı tesadüflerden doğar. Yalnız kendi söylediklerimizi tekrarlamakla kalmamalı, karşı taraftan da bazı noktalara cevap vermesini istemeliyiz.

6.1.5

sed non sunt singulae species persequendae, ne sola videantur, quae forte nunc dixero, cum occasiones et ex causis et ex dictis adversariorum et ex quibusdam fortuitis quoque oriantur. nec referenda modo nostra, sed postulandum etiam ab adversariis, ut ad quaedam respondeant.

6.1.6Bunu ancak karşı tarafın konuşmasına hâlâ sıra varsa ve çürütülemeyecek şeyler ortaya koymuşsak yapmalıyız. Çünkü bizim taraftaki güçlü noktalarla meydan okumak ispat etmek değil, hatırlatmaktır.

6.1.6

id autem, si et actioni supererit locus et ea proposuerimus, quae refelli non possint. nam provocare quae inde sint fortia, non arguentis est,

6.1.7Attikalı hatiplerin çoğu ve hatiplik sanatı üzerine bir şey yazıp bırakmış filozofların neredeyse hepsi sonucun yalnız bu türünü kabul etmiştir. Attikalıların böyle düşünmesinin sebebi bence Atina'da hatibin duyguları harekete geçirmesinin bir münadi eliyle yasaklanmış olmasıdır. Filozoflara pek şaşmam: onlarda duygulanmak kusur sayılır; yargıcın böylece doğrudan saptırılması ahlâka uygun görünmez, iyi bir insanın kusurlardan yararlanması da yakışmaz. Yine de doğru, adil ve herkese faydalı olan şey başka türlü elde edilemiyorsa duyguların zorunlu olduğunu kabul edeceklerdir.

6.1.7

sed monentis. id unum epilogi genus visum est plerisque Atticorum et philosophis fere omnibus, qui de arte oratoria scriptum aliquid reliquerunt. id sensisse Atticos credo, quia Athenis adfectus movere etiam per praeconem prohibebatur orator. philosophos minus miror, apud quos vitii loco est adfici; nec bono moris videntur, sic a vero iudicem averti, nec convenire bono viro vitiis uti. necessarios tamen adfectus fatebuntur, si aliter obtineri vera et iusta et in commune profutura non possint.

6.1.8Bununla birlikte herkes şunda birleşir: dava karmaşıksa ve birçok delille savunulmuşsa, konuşmanın başka kısımlarında da özetleme (anakephalaiōsis) yarar sağlar; nitekim kısa ve basit olduklarında buna hiçbir yerde ihtiyaç duymayan birçok dava bulunduğundan da kimse şüphe etmez. Sonucun bu kısmı davacıyla savunucuya eşit ölçüde ortaktır. Duyguları da ikisi hemen hemen aynı biçimde kullanır;

6.1.8

ceterum illud constitit inter omnes, etiam in aliis partibus actionis, si multiplex causa sit et pluribus argumentis defensa, utiliter ἀνακεφαλαίωσιν fieri solere, sicut nemo dubitaverit multas esse causas, in quibus nullo loco sit necessaria, si breves et simplices fuerint. haec pars perorationis accusatori patronoque ex aequo communis est. adfectibus quoque iisdem fere utuntur,

6.1.9ama biri bazılarını, öbürü başkalarını daha sık ve daha çok kullanır; çünkü davacıya yargıçları kışkırtmak, savunucuya onları yumuşatmak düşer. Yine de davacının da öcünü aldığı şeye duyulan acımadan doğan gözyaşları olabilir; sanık da kimi zaman iftiranın ya da kumpasın haksızlığından daha şiddetle yakınır. Bu yüzden bu görevleri ayırmak en uygunudur; dediğim gibi, bunlar çoğunlukla girişteki görevlere benzer, ama burada daha serbest ve daha dolgundur.

6.1.9

sed aliis hic, aliis ille saepius ac magis, nam huic concitare iudices, illi flectere convenit. verum et accusator habet interim lacrimas ex miseratione eius rei quam ulciscitur; et reus de indignitate calumniae aut conspirationis vehementius interim queritur. dividere igitur haec officia commodissimum, quae plerumque sunt, ut dixi, in prooemio similia, sed hic liberiora plenioraque.

6.1.10Çünkü başlangıçta yargıçların bize meyli daha ölçülü aranır; o sırada kabul görmek yeter, konuşmanın tamamı da hâlâ öndedir. Sonuçta ise mesele, yargıcın hükmünü vermeye hangi ruh hâliyle gideceğidir; artık söyleyecek başka bir şeyimiz yoktur, sonraya saklayacak bir şey de kalmamıştır.

6.1.10

inclinatio enim iudicum ad nos petitur initio parcius, cum admitti satis est et oratio tota superest; in epilogo vero est, qualem animum iudex in consilium ferat, et iam nihil amplius dicturi sumus nec restat quo reservemus.

6.1.11Demek ki her iki tarafa ortak olan şeyler şunlardır: yargıcın gönlünü kazanmak, onu karşı taraftan soğutmak, duyguları kışkırtmak ve yatıştırmak. İki tarafa da verilebilecek en kısa öğüt şudur: hatip davasının bütün gücünü göz önüne koysun; olayda neyin infial, neyin yakınlık, neyin nefret, neyin acıma uyandırdığını ya da uyandırabileceğini görünce, kendisi yargıç olsaydı en çok neyden etkilenecekse onu söylesin. Ama tek tek ele almak daha sağlamdır.

6.1.11

est igitur utrisque commune, conciliare sibi, avertere ab adversario iudicem, concitare adfectus et componere. et brevissimum quidem hoc praeceptum dari utrique parti potest, ut totas causae suae vires orator ponat ante oculos; et cum viderit, quid invidiosum, favorabile, invisum, miserabile aut sit in rebus aut videri possit, ea dicat, quibus, si iudex esset, ipse maxime moveretur. sed certius est ire per singula.

6.1.12Davacının gönlünü kazandıracak şeyleri giriş üzerine kurallarda zaten söyledik. Yine de orada göstermenin yettiği bazı şeyler sonuçta daha dolgun işlenmelidir: dava gözü dönmüş, nefret edilen, zararlı bir adama karşı açılmışsa; sanığın mahkûmiyeti yargıçların kendilerine şan, beraati ise utanç getirecekse.

6.1.12

et quae concilient quidem accusatorem, in praeceptis exordii iam diximus. quaedam tamen, quae illic ostendere sat est, in peroratione implenda sunt magis, si contra impotentem, invisum, perniciosum suscepta causa est, si iudicibus ipsis aut gloriae damnatio rei aut deformitati futura absolutio.

6.1.13Calvus Vatinius'a karşı bunu harika yapar: "Seçimde rüşvet döndüğünü hepiniz biliyorsunuz; sizin de bunu bildiğinizi herkes biliyor." Cicero da Verres'e karşı, sanık mahkûm edilirse mahkemelerin kötü şöhretinin düzeltilebileceğini söyler; bu da yukarıda saydıklarımızdan biridir. Korku da, kullanılması gerekiyorsa, aynı etkiyi yapsın diye sonuçta girişte olduğundan daha güçlü bir yere sahiptir. Bu konuda ne düşündüğümü başka bir kitapta açıkladım.

6.1.13

nam egregie in Vatinium Calvus, factum, inquit, ambitum scitis omnes et hoc vos scire omnes sciunt. Cicero quidem in Verrem etiam emendari posse infamiam iudiciorum damnato reo dicit; quod est unum ex supra dictis. metus etiam, si est adhibendus, ut faciat idem, hunc habet locum fortiorem quam in prooemio. qua de re quid sentirem, alio iam libro exposui.

6.1.14Kıskançlığı, nefreti, öfkeyi kışkırtmak da sonuçta daha serbestçe yapılabilir. Kıskançlığı nüfuz, nefreti alçaklık, öfkeyi de yargıca karşı saygısızlık doğurur: sanık dik başlı, kibirli, umursamazsa. Bu da yalnız bir eylemden ya da sözden değil, yüz ifadesinden, duruştan, bakıştan da doğar. Biz gençken Cossutianus Capito'yu suçlayan adamın sözü çok güzel bulunurdu; Yunanca söylemişti ama anlamı şuydu: "Caesar'dan korkmaktan utanıyorsun."

6.1.14

concitare quoque invidiam, odium, iram, liberius in peroratione contingit; quorum invidiam gratia, odium turpitudo, iram offensio iudici facit, si contumax, arrogans, securus sit, quae non ex facto modo dictove aliquo sed vultu, habitu, aspectu moveri solet. egregieque nobis adolescentibus dixisse accusator Cossutiani Capitonis videbatur, Graece quidem, sed in hunc sensum, erubescis Caesarem timere.

6.1.15Yine de davacı için duyguları kışkırtmanın özü, suçladığı şeyin olabildiğince korkunç, mümkünse de olabildiğince acınası görünmesidir. Korkunçluk şunlarla artar: ne yapıldığı, kim tarafından, kime karşı, hangi niyetle, hangi zamanda, hangi yerde, ne şekilde yapıldığı; bunların hepsi sınırsız biçimde işlenebilir.

6.1.15

summa tamen concitandi adfectus accusatori in hoc est, ut id, quod obiecit, aut quam atrocissimum aut etiam, si fieri potest, quam maxime miserabile esse videatur. atrocitas crescit ex his, quid factum sit, a quo, in quem, quo animo, quo tempore, quo loco, quo modo; quae omnia infinitos tractatus habent.

6.1.16Birinin dövüldüğünden yakındığımızı düşünelim. Önce olayın kendisinden söz etmeli; sonra dövülen ihtiyarsa, çocuksa, bir magistratsa, dürüst bir adamsa, devlete iyi hizmetler etmişse; hatta değersiz, hor görülen biri tarafından, ya da tersine pek güçlü biri tarafından, ya da bunu en son yapması gereken kişi tarafından vurulmuşsa; olay tesadüfen bir bayram gününde, ya da tam bu tür suçların davalarının en çok görüldüğü zamanlarda, ya da devletin kaygılı bir döneminde olmuşsa; yine tiyatroda, tapınakta, halk toplantısında olmuşsa,

6.1.16

pulsatum querimur: de re primum ipsa dicendum; tum si senex, si puer, si magistratus, si probus, si bene de re publica meritus; etiam si percussus sit a vili aliquo contemptoque vel ex contrario a potente nimium vel ab eo, quo minime oportuit, et si die forte sollemni aut iis temporibus, cum iudicia eius rei maxime exercerentur, aut in sollicito civitatis statu; item in theatro, in templo, in contione,

6.1.17infial büyür. Hele saldırgan bunu yanlışlıkla ya da öfkeyle değil de —ya da öfkeyle, ama haksız bir öfkeyle: kurban babasının yanında durdu, bir cevap verdi, ona karşı aynı makama aday oldu diye— yapmışsa; ve yaptığından da fazlasını istemiş görünebiliyorsa. Ama korkunçluğa en çok katkıyı yapılış biçimi yapar: sert mi, aşağılayarak mı yapılmış? Demosthenes de Meidias'a karşı infiali, vurulan bedenin yerinden, vuranın yüzünden ve tavrından devşirmeye çalışır.

6.1.17

crescit invidia; et si non errore nec ira vel etiam, si forte ira, sed iniqua, quod patri adfuisset, quod respondisset, quod honores contra peteret, et si plus etiam videri potest voluisse quam fecit. plurimum tamen adfert atrocitatis modus, si graviter, si contumeliose: ut Demosthenes ex parte percussi corporis, ex vultu ferientis, ex habitu invidiam Midiae quaerit.

6.1.18Öldürülen kişinin demirle mi, ateşle mi, zehirle mi öldürüldüğü, tek yarayla mı çok yarayla mı, ansızın mı yoksa bekletilip işkence edilerek mi öldüğü en çok bu kısmı ilgilendirir. Davacı acımayı da sık sık kullanır: öcünü aldığı kişinin başına geleni ya da çocuklarının ve ana babasının kimsesiz kalışını dile getirip yakındığında.

6.1.18

occisus utrum ferro an igne an veneno, uno vulnere an pluribus, subito an exspectatione tortus, ad hanc partem maxime pertinet. utitur frequenter accusator et miseratione, cum aut eius casum, quem ulciscitur, aut liberorum ac parentium solitudinem conqueritur.

6.1.19Yargıçları geleceğin tasviriyle de etkiler: zorbalıktan ve haksızlıktan yakınanları, öçleri alınmazsa neyin beklediğini anlatır: şehirden kaçmak, mallarından vazgeçmek ya da düşmanları ne yaparsa hepsine katlanmak zorunda kalacaklardır.

6.1.19

etiam futuri temporis imagine iudices movet, quae maneant eos, qui de vi et iniuria questi sunt, nisi vindicentur; fugiendum de civitate, cedendum bonis aut omnia, quaecunque inimicus fecerit, perferenda.

6.1.20Ama davacının daha sık yaptığı iş, yargıcı sanığın başvuracağı acımadan uzaklaştırmak ve onu cesurca hüküm vermeye kışkırtmaktır. Karşı tarafın söyleyeceğini ya da yapacağını düşündüğün şeyleri önceden ele almak da bu kısma girer. Bu, hem yargıçları yeminlerine bağlı kalmakta daha tedbirli kılar hem de cevap verecek olanların sözünden etkiyi alır; çünkü davacının daha önce söylemiş olduğu şeyler, sanık lehine tekrarlandığında artık yeni olmaz. Messala da Aufidia'ya karşı davada Servius Sulpicius'u, mühür tanıklarının ve kendisinin karşı karşıya olduğu tehlikeyi öne sürmemesi için önceden uyarır. Aeschines de Demosthenes'in nasıl bir savunma yapacağını önceden söylemiştir. Kimi zaman yargıçlara, kendilerine sorulacak sorulara ne cevap vermeleri gerektiği de öğretilmelidir; bu da bir tür tekrardır.

6.1.20

sed saepius id est accusatoris, avertere iudicem a miseratione, qua reus sit usurus, atque ad fortiter iudicandum concitare. cuius loci est etiam occupare, quae dicturum facturumve adversarium putes. nam et cautiores ad custodiam suae religionis iudices facit et gratiam responsuris aufert, cum ea quae dicta sunt ab accusatore iam, si pro reo repetentur, non sint nova: ut Servium Sulpicium Messala contra Aufidiam, ne signatorum, ne ipsius discrimen obiiciatur sibi, praemonet. nec non ab Aeschine, quali sit usurus Demosthenes actione, praedictum est. docendi quoque interim iudices, quid rogantibus respondere debeant; quod est unum repetitionis genus.

6.1.21Tehlikedeki sanığı ise itibarı, yiğitçe uğraşları, savaşta aldığı yaraların izleri, soyluluğu ve atalarının hizmetleri tavsiye eder. Son söylediğimi Cicero ile Asinius adeta yarışırcasına kullanmıştır: Asinius baba Scaurus'u, Cicero oğlunu savunurken.

6.1.21

periclitantem vero commendat dignitas et studia fortia et susceptae bello cicatrices et nobilitas et merita maiorum. hoc, quod proxime dixi, Cicero atque Asinius certatim sunt usi, pro Scauro patre hic ille pro filio.

6.1.22Tehlikenin sebebi de tavsiye eder: sanık ahlâken güzel bir eylem yüzünden düşman edinmiş görünüyorsa. En çok da iyiliği, insanlığı, merhameti; çünkü bir kimse başkalarına kendisi neyi göstermişse, yargıçtan onu istemesi o zaman daha haklı görünür. Bu kısım da devletin faydasına, yargıçların şanına, emsal oluşturmaya ve gelecek kuşakların hatırasına bağlanmalıdır.

6.1.22

commendat et causa periculi, si suscepisse inimicitias ob aliquod factum honestum videtur; praecipue bonitas, humanitas, misericordia. iustius enim tum petere ea quisque videtur a iudice, quae aliis ipse praestiterit. referenda pars haec quoque ad utilitatem rei publicae, ad iudicum gloriam, ad exemplum,

6.1.23Ama en büyük gücü acıma taşır; o, yargıcı yalnız yumuşamaya zorlamakla kalmaz, ruhunun sarsıldığını gözyaşlarıyla itiraf etmeye de zorlar. Acıma, sanığın çektiklerinden, şu anda çekmekte olduklarından ya da mahkûm edilirse onu bekleyen şeylerden aranır; bunlar da onun hangi talihten hangisine düşeceğini söylediğimizde iki katına çıkar.

6.1.23

ad memoriam posteritatis. plurimum tamen valet miseratio, quae iudicem non flecti tantum cogit, sed motum quoque animi sui lacrimis confiteri. haec petentur aut ex iis, quae passus est reus, aut iis quae cum maxime patitur, aut iis quae damnatum manent; quae et ipsa duplicantur, cum dicimus ex qua illi fortuna et in quam recidendum sit.

6.1.24Yaş, cinsiyet ve rehineler de bunlara ağırlık katar; rehine derken çocukları, ana babayı ve akrabaları kastediyorum. Bunların hepsi türlü türlü işlenir. Kimi zaman savunucunun kendisi de bu rolü üstlenir; Cicero'nun Milo için yaptığı gibi: "Ey zavallı ben! Ey bahtsız sen! Sen beni bu insanlar sayesinde vatana geri çağırabildin, Milo; ben ise seni aynı insanlar sayesinde vatanda tutamayacak mıyım?" Hele, o zaman olduğu gibi, yalvarmak sanığa yakışmıyorsa.

6.1.24

adfert in his momentum et aetas et sexus et pignora; liberi, dico, et parentes et propinqui. quae omnia tractari varie solent. nonnunquam etiam ipse patronus has partes subit, ut Cicero pro Milone, O me miserum! o te infelicem! revocare me tu in patriam, Milo, potuisti per hos, ego te in patria per eosdem retinere non potero? maximeque, si, ut tum accidit, non conveniunt ei qui accusatur preces.

6.1.25Çünkü soylu bir adamı, öldürülmesi gerektiği için öldürdüğünü itiraf eden Milo'nun kendi canı için yalvarmasına kim katlanırdı? Bu yüzden Cicero hem ruhunun üstünlüğünden onun için bir yakınlık devşirdi, hem de gözyaşlarında onun yerini kendisi aldı. En çok bu yerlerde prosōpopoiia'lar yararlıdır; yani savunucunun davalıların ağzından söylediği türden, başka kişilere yakıştırılmış uydurma konuşmalar. Çıplak olaylar ancak bu kadar etkiler; ama onları kendileri konuşuyormuş gibi gösterdiğimizde,

6.1.25

nam quis ferret Milonem pro capite suo supplicantem, qui a se virum nobilem interfectum, quia id fieri oportuisset, fateretur? ergo et illi captavit ex ipsa praestantia animi favorem et in locum lacrimarum eius ipse successit. his praecipue locis utiles sunt prosopopoeiae, id est fictae alienarum personarum orationes, quales litigatorum ore dicit patronus. nudae tantum res movent; at cum ipsos loqui fingimus,

6.1.26duygu kişilerden de beslenir. Yargıç artık başkalarının felaketlerine ağlayan birini dinliyor gibi değil, sessiz görünüşleri bile gözyaşı döktüren zavallıların hislerini ve seslerini kendi kulaklarıyla duyuyor gibi olur. Bunları kendileri söyleseler ne kadar daha acınası olacaklarsa, sözler adeta onların ağzından söylendiğinde de bir ölçüde o kadar etkili olur; tıpkı sahne oyuncularında aynı sesin, aynı söyleyişin maskenin ardından duyguları harekete geçirmekte daha güçlü olması gibi.

6.1.26

ex personis quoque trahitur adfectus. non enim audire iudex videtur aliena mala deflentis, sed sensum ac vocem auribus accipere miserorum, quorum etiam mutus aspectus lacrimas movet; quantoque essent miserabiliora, si ea dicerent ipsi, tanto sunt quadam portione ad adficiendum potentiora, cum velut ipsorum ore dicuntur, ut scenicis actoribus eadem vox eademque pronuntiatio plus ad movendos adfectus sub persona valet.

6.1.27Bu yüzden aynı Cicero, Milo'ya yalvarış sözleri vermese ve onu daha çok ruhunun üstünlüğüyle tavsiye etse de, ağzına yiğit bir adama da yakışan yakınmalar koydu: "Boşa gitti katlandığım emekler! Ey aldatıcı umutlar! Ey boş düşüncelerim!" Ama acındırma hiçbir zaman uzun olmamalıdır; "Hiçbir şey gözyaşından çabuk kurumaz" sözü boşuna söylenmemiştir.

6.1.27

itaque idem Cicero, quanquam preces non dat Miloni, eumque potius animi praestantia commendat, accommodavit tamen ei verba, convenientes etiam forti viro conquestiones: frustra, inquit, mei suscepti labores! O spes fallaces! O cogitationes inanes meas! nunquam tamen debet esse longa miseratio, nec sine causa dictum est, nihil facilius quam lacrimas inarescere.

6.1.28Zaman gerçek acıları bile hafifletirken, konuşarak yarattığımız o hayalin daha çabuk silinip gitmesi kaçınılmazdır. Onda oyalanırsak dinleyici gözyaşlarından yorulur, soluklanır ve kapıldığı o coşkudan akla döner.

6.1.28

nam cum etiam veros dolores mitiget tempus, citius evanescat necesse est illa, quam dicendo effinximus, imago; in qua si moramur, lacrimis fatigatur auditor et requiescit et ab illo, quem ceperat, impetu ad rationem redit.

6.1.29Öyleyse bu işin soğumasına izin vermeyelim; duyguyu doruğa çıkardığımızda bırakalım ve kimsenin başkasının derdine uzun süre ağlayacağını ummayalım. Bu yüzden konuşma başka yerlerde de, ama en çok bu kısımda yükselmelidir; çünkü öncekilere bir şey eklemeyen her şey bir şey eksiltiyormuş gibi görünür, inişe geçen duygu da kolayca söner.

6.1.29

non patiamur igitur frigescere hoc opus, et adfectum, cum ad summum perduxerimus, relinquamus nec speremus fore ut aliena quisquam diu ploret. ideoque cum in aliis tum maxime in hac parte debet crescere oratio, quia, quidquid non adiicit prioribus, etiam detrahere videtur, et facile deficit adfectus qui descendit.

6.1.30Gözyaşlarını yalnız söyleyerek değil, bazı şeyler yaparak da harekete geçiririz. Tehlikedeki sanıkları kirli, perişan kılıklarıyla, çocukları ve ana babalarıyla birlikte mahkemeye çıkarmak âdeti de buradan gelir; davacıların kanlı kılıcı, yaralardan çıkarılmış kemikleri, kana bulanmış giysileri gösterdiklerini, yaraların sargısının çözüldüğünü, dövülmüş bedenlerin açıldığını da görürüz.

6.1.30

non solum autem dicendo sed etiam faciendo quaedam lacrimas mouemus, unde et producere ipsos, qui periclitentur, squalidos atque deformes et liberos eorum ac parentes institutum, et ab accusatoribus cruentum gladium ostendi et lecta e vulneribus ossa et vestes sanguine perfusas videmus, et vulnera resolvi, verberata corpora nudari.

6.1.31Bu şeylerin çoğu zaman muazzam bir gücü vardır; insanların ruhlarını adeta olayın tam içine götürürler. Nitekim Gaius Caesar'ın cenazesinde önden taşınan kanlı, mor kenarlı togası Roma halkını çılgınlığa sürükledi. Halk onun öldürüldüğünü biliyordu; hatta cesedin kendisi sedyenin üstünde yatıyordu; ama kana bulanmış o giysi cinayetin görüntüsünü öyle canlandırdı ki Caesar öldürülmüş değil, sanki tam o anda öldürülüyormuş gibi göründü.

6.1.31

quarum rerum ingens plerumque vis est velut in rem praesentem animos hominum ducentium, ut populum Romanum egit in furorem praetexta C. Caesaris praelata in funere cruenta. sciebat interfectum eum, corpus denique ipsum impositum lecto erat, at vestis tamen illa sanguine madens ita repraesentavit imaginem sceleris, ut non occisus esse Caesar sed tum maxime occidi videretur.

6.1.32Ama okuduğum ve kimi zaman bizzat gördüğüm bir şeyi, korkunçluğuyla yargıcı sarsması istenen olayın bir levhaya ya da perdeye resmedilmesini onaylamam. Dilsiz bir tasvirin kendisi için konuşmasından daha iyi konuşacağını düşünen savunucunun dilsizliği ne büyüktür!

6.1.32

sed non ideo probaverim, quod factum et lego et ipse aliquando vidi, depictam in tabula sipariove imaginem rei, cuius atrocitate iudex erat commovendus. quae enim est actoris infantia, qui mutam illam effigiem magis quam orationem pro se putet locuturam?

6.1.33Ama kirli, perişan kılığın ve akrabaların da benzer görünüşünün işe yaradığını, yakarışların kurtuluşa büyük katkı sağladığını bilirim. Bu yüzden, hele sanığın çocukları, karısı, ana babası varsa, yargıçlara en sevdikleri rehineler adına yalvarmak da yararlı olacaktır;

6.1.33

at sordes et squalorem et propinquorum quoque similem habitum scio profuisse, et magnum ad salutem momentum preces attulisse. quare et obsecratio illa iudicum per carissima pignora, utique si et reo sint liberi, coniux, parentes, utilis erit;

6.1.34tanrılara yakarmak da genellikle temiz bir vicdandan doğuyormuş gibi görünür; nihayet yere kapanmak, diz kucaklamak da öyle; meğer ki kişiliğimiz, geçmiş hayatımız ve davanın durumu buna engel olsun; çünkü bazı şeyler yapıldıkları kadar yiğitçe savunulmalıdır. Yine de otorite öyle bir ölçüyle korunmalıdır ki kendinden emin oluş itici bir küstahlığa dönmesin.

6.1.34

et deorum etiam invocatio velut ex bona conscientia profecta videri solet; stratum denique iacere et genua complecti, nisi si tamen persona nos et anteacta vita et rei condicio prohibebit; quaedam enim tam fortiter tuenda quam facta sunt. verum sic habenda est auctoritatis ratio, ne sit invisa securitas.

6.1.35Bir zamanlar bütün bunların içinde en güçlüsü olan bir yol vardı. Cicero, en ünlü adamlar Lucius Murena'yı suçlarken onu en çok bununla kurtarmış görünür: devletin o anki durumu için hiçbir şeyin onun yeni yılın başında konsüllüğe başlamasından daha faydalı olmadığına yargıçları inandırdı. Bu tür bizim zamanımızda neredeyse tamamen ortadan kalktı; çünkü artık her şey tek bir kişinin özenine ve korumasına dayandığından, hiçbir davanın sonucu onu tehlikeye sokamaz.

6.1.35

fuit quondam inter haec omnia potentissimum, quo L. Murenam Cicero accusantibus clarissimis viris eripuisse praecipue videtur, persuasitque nihil esse ad praesentem rerum statum utilius quam pridie Kalendas Ianuarias ingredi consulatum. quod genus nostris temporibus totum paene sublatum est, cum omnia curae tutelaeque unius innixa periclitari nullo iudicii exitu possint.

6.1.36Davacılardan ve sanıklardan söz ettim, çünkü duygu en çok ceza davalarında devreye girer. Ama özel davalarda da sonucun iki türü bulunur: kanıtların sayılmasına dayanan da, gözyaşlarına dayanan da; davalının statüsü ya da itibarı tehlikede görünüyorsa. Küçük davalarda bu trajedileri sahnelemek ise çocuklara Herkül'ün maskesini ve koturnlarını giydirmeye benzer.

6.1.36

de accusatoribus et reis sum locutus, quia in periculis maxime versatur adfectus. sed privatae quoque causae utrumque habent perorationis genus, et illud quod est ex enumeratione probationum, et hoc quod ex lacrimis, si aut statu periclitari aut opinione litigator videtur. nam in parvis quidem litibus has tragoedias movere tale est, quasi si personam Herculis et coturnos aptare infantibus velis.

6.1.37Şu da uyarmaya değer: bence sonuçta, ayağa kaldırılan kişinin konuşana nasıl ayak uydurduğu büyük fark yaratır. Çünkü acemilik, kabalık, katılık ve çirkinlik kimi zaman havayı soğutur; savunucu bunları özenle önceden düşünmelidir.

6.1.37

ne illud quidem indignum est admonitione, ingens in epilogis meo iudicio verti discrimen, quomodo se dicenti, qui excitatur, accommodet. nam et imperitia et rusticitas et rigor et deformitas adferunt interim frigus, diligenterque sunt haec actori providenda.

6.1.38Bu kişilerin savunuculara ters düştüklerini, yüzlerinde hiçbir kıpırtı olmadığını, yersiz yere sırıttıklarını, bir hareketleriyle ya da sadece yüz ifadeleriyle gülüşmelere bile yol açtıklarını sık sık gördüm; hele sahne oyunu gibi bir şey yapıldığında iş çoğu zaman ters teper.

6.1.38

equidem repugnantes eos patrono et nihil vultu commotos et intempestive renidentes et facto aliquo vel ipso vultu risum etiam moventes saepe vidi; praecipue vero cum aliqua velut scenice fiunt, alio cadunt.

6.1.39Bir keresinde bir savunucu, karşı tarafın kız kardeşi olduğu söylenen bir kızı —dava da tam bu konudaydı— karşı tarafın sıralarına götürdü; onu ağabeyinin kucağına bırakacakmış gibi. Ama ağabey, bizim uyarımızla oradan ayrılmıştı. Başka bakımlardan usta bir konuşmacı olan savunucu, beklenmedik durum karşısında dilini yuttu ve küçük kızı son derece soğuk bir şekilde geri götürdü.

6.1.39

transtulit aliquando patronus puellam, quae soror esse adversarii dicebatur (nam de hoc lis erat), in adversa subsellia, tanquam in gremio fratris relicturus, at is a nobis praemonitus discesserat. tum ille, alioqui vir facundus, inopinatae rei casu obmutuit et infantem suam frigidissime reportavit.

6.1.40Bir başkası, sanık kadın için kocasının tasvirini göstermenin çok etkili olacağını düşündü; tasvir defalarca gülüşmeye yol açtı. Çünkü onu getirmekle görevli olanlar sonucun ne olduğunu bilmediklerinden, savunucu her arkasına baktığında onu herkesin gözü önünde uzatıyorlardı; en sonunda ortaya çıkarıldığında da çirkinliğiyle (yaşlı adamın cesedinden balmumu kalıp alınmıştı) konuşmanın daha önce kazandığı etkiyi de yok etti.

6.1.40

alius imaginem mariti pro rea proferre magni putavit, et ea saepius risum fecit. nam et ii, quorum officium erat ut traderent eam, ignari, qui esset epilogus, quotiens respexisset patronus, offerebant palam, et prolata novissime deformitate ipsa (nam senis cadaveri cera erat infusa) praeteritam quoque orationis gratiam perdidit.

6.1.41Spiridion lakaplı Glycon'un başına geleni de bilmeyen yoktur. Mahkemeye getirdiği bir çocuğa neden ağladığını sordu; çocuk da lalasının kendisini çimdiklediğini söyledi. Ama sonuçların tehlikelerini göstermek için Cicero'nun Caepasius kardeşlerle ilgili o hikâyesinden daha etkilisi yoktur.

6.1.41

nec ignotum, quid Glyconi, cui Spiridion fuit cognomen, acciderit. huic puer, quem is productum quid fleret interrogabat, a paedagogo se vellicari respondit. sed nihil illa circa Caepasios Ciceronis fabula efficacius ad pericula epilogorum.

6.1.42Yine de bütün bunlar, konuşmasını kolayca değiştirebilenler için katlanılabilir şeylerdir; ama yazdıkları metinden ayrılmayanlar böyle durumlarda ya susup kalırlar ya da çoğu zaman gerçek olmayan şeyler söylerler. "Yalvaran ellerini dizlerinize uzatıyor", "Zavallı, çocuklarının kucağına sarılmış", "İşte beni geri çağırıyor" gibi sözler buradan gelir; hakkında konuşulan kişi bunların hiçbirini yapmasa bile.

6.1.42

omnia tamen haec tolerabilia iis, quibus actionem mutare facile est; at, qui a stilo non recedunt, aut conticescunt ad hos casus aut frequentissime falsa dicunt. inde est enim, tendit ad genua vestra supplices manus, et haeret in complexu liberorum miser, et revocat ecce me, etiamsi nihil horum is, de quo dicitur, faciat.

6.1.43Bu kusurlar, her şeyi serbestçe ve cezasız uydurduğumuz okullardan gelir; çünkü orada ne istersek olmuş sayılır. Gerçek ise buna izin vermez. Cassius, kendisine "Neden bana sert sert bakıyorsun, Severus?" diyen gence çok güzel bir cevap verdi: "Vallahi bakmıyordum; ama madem öyle yazmışsın, al işte!" dedi ve ona yapabildiği en vahşi bakışla baktı.

6.1.43

ex scholis haec vitia, in quibus omnia libere fingimus et impune, quia pro facto est quidquid voluimus; non admittit hoc idem veritas, egregieque Cassius dicenti adolescentulo: quid me torvo vultu intueris, Severe? non mehercule, inquit, faciebam, sed si sic scripsisti, ecce! et quam potuit truculentissime eum aspexit.

6.1.44Özellikle şu uyarılmalıdır: yeteneğinin en yüksek gücüne sahip olmayan kimse gözyaşı döktürmeye kalkışmasın. Çünkü bu duygu güç kazandığında en şiddetlisi olduğu gibi, hiçbir şey başaramazsa ılık kalır;

6.1.44

illud praecipue monendum, ne quis nisi summis ingenii viribus ad movendas lacrimas aggredi audeat; nam ut est longe vehementissimus hic, cum invaluit, adfectus, ita, si nihil efficit, tepet;

6.1.45zayıf bir savunucu onu yargıçların sessiz düşüncelerine bıraksa daha iyi ederdi. Çünkü etkilenmemiş insanlar için savunucunun yüzü de, sesi de, ayağa kaldırılan sanığın o çehresi de çoğu zaman alay konusu olur. Bu yüzden savunucu gücünü ölçsün, dikkatle tartsın ve ne kadar ağır bir yükün altına gireceğini anlasın; bu işin ortası yoktur: ya gözyaşını hak eder ya kahkahayı.

6.1.45

quem melius infirmus actor tacitis iudicum cogitationibus reliquisset. nam et vultus et vox et ipsa illa excitati rei facies ludibrio etiam plerumque sunt hominibus, quos non permoverunt. quare metiatur ac diligenter aestimet vires suas actor et quantum onus subiturus sit intelligat; nihil habet ista res medium, sed aut lacrimas meretur aut risum.

6.1.46Sonucun işi yalnız acıma uyandırmak değil, onu dağıtmak da olabilir: hem gözyaşlarıyla sarsılmış yargıçları adalete geri götüren kesintisiz bir konuşmayla, hem de bazı nükteli sözlerle. "Çocuğa ekmek verin de ağlamasın" sözü bunlardandır; ya da hasmı, yine bir çocuk, savunucusu tarafından kucakta yargıçların çevresinde dolaştırılan şişman bir davalıya söylenen şu söz: "Ne yapayım? Ben seni kucağımda taşıyamam ki."

6.1.46

non autem commovere tantum miserationem sed etiam discutere epilogi est proprium cum oratione continua, quae motos lacrimis iudices ad iustitiam reducat, tum etiam quibusdam urbane dictis, quale est date puero panem, ne ploret; et corpulento litigatori, cuius adversarius, item puer, circa iudices erat ab advocato latus: quid faciam? ego te baiulare non possum.

6.1.47Ama bunlar da soytarılığa varmamalıdır. Bu yüzden, zamanının en ünlü hatipleri arasında olsa da, sonuç sırasında mahkemeye getirilen çocukların ortasına aşık kemikleri atan adamı onaylamam; çocuklar onları kapışmaya başladılar. Oysa tehlikeden habersiz olmalarının kendisi acınası olabilirdi.

6.1.47

sed haec tamen non debent esse mimica. itaque nec illum probaverim, quanquam inter clarissimos sui temporis oratores fuit, qui pueris in epilogum productis talos iecit in medium, quos illi diripere coeperunt; namque haec ipsa discriminis sui ignorantia potuit esse miserabilis;

6.1.48Davacı, adamın onunla öldürüldüğünü kanıtladığı kanlı kılıcı ortaya çıkardığında, korkmuş gibi sıralardan ansızın kaçan, sonra konuşma sırası gelince başı yarı örtülü hâlde kalabalığın arasından bakıp kılıçlı adamın gidip gitmediğini soran adamı da onaylamam. Gerçekten de güldürdü; ama gülünç duruma düştü.

6.1.48

neque illum, qui, cum esset cruentus gladius ab accusatore prolatus, quo is hominem probabat occisum, subito ex subselliis ut territus fugit et, capite ex parte velato cum ad agendum ex turba prospexisset, interrogavit, an iam ille cum gladio recessisset. fecit enim risum, sed ridiculus fuit.

6.1.49Yine de bu tür sahneler konuşmayla dağıtılmalıdır. Cicero bunu çok güzel yapmıştır: Rabirius'u savunurken Saturninus'un tasvirine karşı ağırbaşlılıkla, Varenus'u savunurken de yarası duruşma sırasında tekrar tekrar açılan gence karşı birçok nükteli sözle konuşmuştur.

6.1.49

discutiendae tamen oratione eiusmodi scenae, egregieque Cicero, qui contra imaginem Saturnini pro Rabirio graviter et contra iuvenem, cuius subinde vulnus in iudicio resolvebatur, pro Vareno multa dixit urbane.

6.1.50Daha yumuşak sonuçlar da vardır: karşı tarafın kişiliği saygıyı hak edecek gibiyse onun gönlünü alacak bir açıklama yaparız, ya da dostça bir şey hatırlatıp barışa çağırırız. Passienus, karısı Domitia'nın adına onun kardeşi Ahenobarbus'a karşı bir para davası görürken bu türü çok güzel işlemiştir: akrabalık bağı üzerine çok şey söyledikten sonra, ikisinin de bolca sahip olduğu servetten de söz ederek şunu ekledi: "Hiçbir şey size, üzerinde çekiştiğiniz şeyden daha az eksik değil."

6.1.50

sunt et illi leniores epilogi, quibus adversario satisfacimus, si forte sit eius persona talis, ut illi debeatur reverentia, aut cum amice aliquid commonemus et ad concordiam hortamur. quod est genus egregie tractatum a Passieno, cum Domitiae uxoris suae pecuniaria lite adversus fratrem eius Ahenobarbum ageret; nam, cum de necessitudine multa dixisset, de fortuna quoque, qua uterque abundabat, adiecit: nihil vobis minus deest, quam de quo contenditis.

6.1.51Bütün bu duygular, bazılarına göre yerlerini giriş ve sonuçta bulur ve gerçekten de en sık oralarda görülürler; ama konuşmanın başka kısımları da onlara yer verir, yalnız daha kısa olarak, çünkü çoğu sona saklanmalıdır. Burada ise, bir yerde mümkünse tam burada, belagatin bütün kaynaklarını açmak serbesttir.

6.1.51

omnes autem hos adfectus, etiamsi quibusdam videntur in prooemio atque in epilogo sedem habere, in quibus sane sint frequentissimi, tamen aliae quoque partes recipiunt, sed breviores, ut cum ex iis plurima sint reservanda. At hic, si usquam, totos eloquentiae aperire fontes licet.

6.1.52Çünkü konuşmanın geri kalanını iyi söylemişsek yargıçların ruhlarını artık ele geçirmişizdir; engebeli, sarp yerlerden çıkıp bütün yelkenleri açabiliriz; sonucun en büyük kısmı büyütme olduğundan görkemli, süslü kelimeler ve vecizeler kullanabiliriz. İşte o zaman bütün tiyatroyu sarsmak gerekir: eski tragedyaların ve komedyaların bitirildiği o söze, "Alkışlayın!" sözüne gelindiğinde.

6.1.52

nam et, si bene diximus reliqua, possidebimus iam iudicum animos, et e confragosis atque asperis evecti tota pandere possumus vela, et, cum sit maxima pars epilogi amplificatio, verbis atque sententiis uti licet magnificis et ornatis. tum est commovendum theatrum. cum ventum est ad ipsum illud, quo veteres tragoediae comoediaeque cluduntur, plodite .

6.1.53Konuşmanın başka kısımlarında ise duygu, her biri ortaya çıktıkça işlenecektir; çünkü korkunç ve acınası olaylar onsuz anlatılmamalıdır. Bir şeyin keyfiyeti üzerine soru söz konusuysa, duygu her bir şeyin kanıtlarının ardından yerinde olarak eklenir.

6.1.53

in aliis autem partibus tractandus erit adfectus, ut quisque nascetur, nam neque exponi sine hoc res atroces et miserabiles debent; cum de qualitate alicuius rei quaestio est, probationibus uniuscuiusque rei recte subiungitur.

6.1.54Ama birçok parçadan oluşan bir davayı yürütüyorsak birçok ara sonuç kullanmak da zorunlu olacaktır; Cicero'nun Verres'e karşı yaptığı gibi: Philodamus'a da, kaptanlara da, bir Roma vatandaşının çarmıha gerilmesine de ve daha birçok şeye de ayrı ayrı gözyaşı ayırmıştır.

6.1.54

ubi vero coniunctam ex pluribus causam agimus, etiam necesse erit uti pluribus quasi epilogis, ut in Verrem Cicero fecit. nam et Philodamo et nauarchis et cruci civis Romani et aliis plurimis suas lacrimas dedit.

6.1.55Bunlara merikoi epilogoi, yani "kısmî sonuçlar" diyenler vardır; bununla parçalara bölünmüş bir sonucu kastederler. Bana ise bunlar sonucun parçaları değil türleri gibi görünür; çünkü hem epilogus hem de peroratio adları, bunun konuşmanın tamamlanışı olduğunu yeterince açık gösterir.

6.1.55

sunt, qui hos μερικοὺς ἐπιλόγους vocent, quo partitam perorationem significant. mihi non tam partes eius quam species videntur, siquidem et epilogi et perorationis nomina ipsa aperte satis ostendunt, hanc esse consummationem orationis.

6.2.12. Bölüm

Mahkeme davalarının bu kısmı her şeyden önce ve en çok duygulara dayansa da, ve onlar hakkında zorunlu olarak bazı şeyler söylemiş olsam da, bu konuyu tek bir başlığa hapsedemedim, hapsetmem de gerekmezdi. Bu yüzden geriye bir iş kalıyor: istediğimizi elde etmek için en güçlü, ama yukarıda söylenenlerden çok daha zor olan iş, yani yargıçların ruhlarını harekete geçirmek, onları istediğimiz hâle sokup biçimlendirmek, adeta başka bir kılığa büründürmek.

6.2.1

quamvis autem pars haec iudicialium causarum summe praecipueque constet adfectibus, et aliqua de iis necessario dixerim, non tamen potui ac ne debui quidem istum locum in unam speciem concludere. quare adhuc opus superest, cum ad obtinenda quae volumus potentissimum, tum supra dictis multo difficilius, movendi iudicum animos atque in eum quem volumus habitum formandi et velut transfigurandi. qua de re pauca,

6.2.2Bu konuda daha önce, konunun gerektirdiği kadarıyla birkaç şeye değinmiştim; ama bunu nasıl başarabileceğimizden çok ne yapılması gerektiğini göstermiştim. Şimdi işin bütün yolu daha derinden ele alınmalıdır. Çünkü dediğimiz gibi davanın her yerinde duygulara yer vardır; tabiatları da basit değildir, geçerken işlenecek gibi de değildir; konuşma gücü bundan daha büyük bir şey ortaya koyamaz.

6.2.2

quae postulabat materia, sic attigi, ut magis quid oporteret fieri quam quo id modo consequi possemus, ostenderem. nunc altius omnis rei repetenda ratio est. nam et per totam, ut diximus, causam locus est adfectibus. et eorum non simplex natura nec in transitu tractanda, quo nihil adferre maius vis orandi potest.

6.2.3Öteki şeyleri belki ince ve dar bir yetenek damarı da, öğrenimle ya da tecrübeyle desteklendiği sürece, üretebilir ve bir verime ulaştırabilir. Kanıtlara yarayacak şeyleri yeterince ustalıkla bulan az olmayan sayıda insan elbette vardır ve her zaman olmuştur. Ben onları küçümsemem; ama yararlarının, yargıcın bir şeyden habersiz kalmamasını sağlamakla sınırlı olduğunu, hatta —düşündüğümü söyleyeyim— usta konuşmacıların davayı onlardan öğrenmesine değer olduklarını düşünürüm. Ama yargıcı sürükleyip götürebilen, onu istediği ruh hâline sokabilen, konuştuğunda ağlamak ya da öfkelenmek gereken kişi nadir olmuştur.

6.2.3

nam cetera forsitan tenuis quoque et angusta ingenii vena, si modo vel doctrina vel usu sit adiuta, generare atque ad frugem aliquam perducere queat; certe sunt semperque fuerunt non parum multi, qui satis perite, quae essent probationibus utilia, reperirent; quos equidem non contemno, sed hactenus utiles credo, ne quid per eos iudici sit ignotum, atque (ut dicam, quod sentio) dignos, a quibus causam diserti docerentur. qui vero iudicem rapere et, in quem vellet habitum animi, posset perducere, quo dicente flendum irascendumve esset, rarus fuit.

6.2.4Oysa mahkemelerde hükmeden budur; belagatin saltanatı buradadır. Çünkü deliller çoğunlukla davanın kendisinden doğar ve haklı tarafta her zaman daha çoktur; öyle ki onlarla kazanan, avukatının kendisini yüzüstü bırakmadığını bilmekten öte bir şey bilmez.

6.2.4

atqui hoc est quod dominetur in iudiciis, haec eloquentia regnat. Namque argumenta plerumque nascuntur ex causa, et pro meliore parte plura sunt semper, ut, qui per haec vicit, tantum non defuisse sibi advocatum sciat.

6.2.5Ama yargıçların ruhlarına zor kullanmak, zihinlerini gerçeği seyretmekten uzaklaştırmak gereken yerde, işte orada hatibin asıl işi başlar. Bunu davalı öğretmez, bu dava dosyalarında yazmaz. Kanıtlar yargıçların davamızı daha iyi bulmasını sağlar elbette; duygular ise bunu istemelerini de sağlar; insan da istediğine inanır.

6.2.5

ubi vero animis iudicum vis adferenda est et ab ipsa veri contemplatione abducenda mens, ibi proprium oratoris opus est. hoc non docet litigator, hoc causarum libellis non continetur. probationes enim efficiant sane ut causam nostram meliorem esse iudices putent, adfectus praestant ut etiam velint; sed id quod volunt credunt quoque.

6.2.6Çünkü öfkelenmeye, kayırmaya, nefret etmeye, acımaya başladıklarında artık kendi işlerinin görüldüğünü düşünürler. Âşıklar güzellik hakkında hüküm veremez, çünkü gözlerin hissinin önüne gönül geçer; duyguların kapladığı yargıç da tıpkı onlar gibi gerçeği araştırmanın bütün yolunu bırakır; dalgaya kapılıp gider, adeta hızlı bir ırmağa boyun eğer.

6.2.6

nam cum irasci, favere, odisse, misereri coeperunt, agi iam rem suam existimant; et, sicut amantes de forma iudicare non possunt, quia sensum oculorum praecipit animus, ita omnem veritatis inquirendae rationem iudex omittit occupatus adfectibus; aestu fertur et velut rapido flumini obsequitur.

6.2.7Böylece delillerin ve tanıkların ne yaptığını karar gösterir; ama hatibin sarstığı yargıç, daha oturup dinlerken ne düşündüğünü itiraf eder. Sonuçların çoğunun peşinde olduğu o ağlama patladığında, hüküm açıkça söylenmiş olmaz mı? Öyleyse hatip buna yüklenmeli; asıl iş, asıl emek budur; o olmadan öteki her şey çıplak, cılız, zayıf ve tatsızdır; bu işin adeta soluğu ve ruhu duygulardadır.

6.2.7

ita argumenta ac testes quid egerint, pronuntiatio ostendit; commotus autem ab oratore iudex, quid sentiat, sedens adhuc atque audiens confitetur. an cum ille, qui plerisque perorationibus petitur, fletus erumpit, non palam dicta sententia est? huc igitur incumbat orator, hoc opus, hic labor est, sine quo cetera nuda, ieiuna, infirma, ingrata sint; adeo velut spiritus operis huius atque animus est in adfectibus. horum autem,

6.2.8Eskilerden aktarıldığı üzere, duyguların iki türü vardır. Birine Yunanlar pathos derler; biz bunu doğru ve yerinde olarak adfectus, "duygu" diye çeviririz. Öbürüne ēthos derler; bence Roma dilinde onun karşılığı yoktur: mores, "ahlâk" diye adlandırılır ve felsefenin o kısmı da (ēthikē) buradan "ahlâk felsefesi" (moralis) diye anılmıştır.

6.2.8

sicut antiquitus traditum accepimus, duae sunt species: alteram Graeci πάθος vocant, quod nos vertentes recte ac proprie adfectum dicimus, alteram Ἦθος cuius nomine, ut ego quidem sentio, caret sermo Romanus; mores appellantur, atque inde pars quoque illa philosophiae ἠθική moralis est dicta.

6.2.9Ama ben işin tabiatına bakınca, bu kelimenin ahlâkın kendisinden çok ahlâkın bir tür kendine özgülüğünü anlattığını düşünüyorum; çünkü ahlâk kelimesi zihnin her türlü hâlini kapsar. Daha temkinli olanlar, adları çevirmektense anlamı kavramayı tercih etmişlerdir. Bu yüzden pathos'un coşkun, ēthos'un ise yumuşak ve dingin duygular olduğunu söylemişlerdir: birinde şiddetle sarsılmış, öbüründe yumuşak duygular vardır; biri emreder, öbürü ikna eder; biri sarsıntı, öbürü iyi niyet uyandırmakta üstündür. Bazıları da ēthos'un sürekli, pathos'un geçici olduğunu eklerler. Bunun çoğunlukla böyle olduğunu kabul etmekle birlikte, sürekli bir duygu gerektiren bazı konular bulunduğuna da inanırım. Yine de bu daha yumuşak duygular da sanat ve tecrübe bakımından daha az şey istemez; yalnız aynı ölçüde güç ve coşku gerektirmez. Davaların daha çoğunda yer alırlar; hatta bir anlamda hepsinde.

6.2.9

sed ipsam rei naturam spectanti mihi non tam mores significari videntur quam morum quaedam proprietas; nam ipsis quidem omnis habitus mentis continetur. cautiores voluntatem complecti quam nomina interpretari maluerunt. adfectus igitur πάθος concitatos, Ἦθος mites atque compositos esse dixerunt; in altero vehementer commotos, in altero lenes; denique hos imperare, illos persuadere; hos ad perturbationem, illos ad benivolentiam praevalere. adiiciunt quidam Ἦθος perpetuum, πάθος temporale esse. quod ut accidere frequentius fateor, ita nonnullas credo esse materias, quae continuum desiderent adfectum. nec tamen minus artis aut usus hi leniores habent, virium atque impetus non tantundem exigunt. in causis vero etiam pluribus versantur, immo secundum quendam intellectum in omnibus.

6.2.11Çünkü ahlâkla ilgili o alandan hatibin işlemediği hiçbir şey yoktur; bu yüzden ahlâken güzel ve faydalı şeyler hakkında, nihayet yapılması ve yapılmaması gereken şeyler hakkında söylenen her şeye ēthos denebilir. Bazıları tavsiye etmeyi ve mazur göstermeyi bu görevin özü saymışlardır; bunların bu kısımda yer aldığını reddetmem, ama yalnız onlardan ibaret olduğunu kabul etmem. Hatta şunu da eklerim:

6.2.11

nam cum ex illo ethico loco nihil non ab oratore tractetur, quidquid de honestis et utilibus, denique faciendis et non faciendis dicitur, Ἦθος vocari potest. quidam commendationem atque excusationem propria huius officii putauerunt, nec abnuo esse ista in hac parte; sed non concedo ut sola sint. quin illud adhuc adiicio,

6.2.12pathos ile ēthos kimi zaman aynı tabiattandır, yalnız biri daha büyük, öbürü daha küçüktür; aşk pathos, sevgi ēthos gibi. Kimi zaman da birbirinden farklıdırlar, sonuçlarda olduğu gibi: pathos'un kışkırttığını ēthos yatıştırır. Yine de bu adın tabiatını tam olarak açıklamam gerekir, çünkü ad tek başına onu yeterince anlatmıyor gibidir.

6.2.12

πάθος atque Ἦθος esse interim ex eadem natura, ita ut illud maius sit, hoc minus, ut amor πάθος caritas Ἦθος interdum diversa inter se, sicut in epilogis, nam quae πάθος concitavit, Ἦθος solet mitigare. proprie tamen mihi huius nominis exprimenda natura est, quatenus appellatione ipsa non satis significari videtur.

6.2.13Anladığımız ve konuşanlardan beklediğimiz ēthos, her şeyden önce iyiliğiyle kendini sevdiren bir şey olacaktır: yalnız yumuşak ve dingin değil, çoğu zaman gönül okşayan, insanca, dinleyenlere sevimli ve hoş gelen. Onu ifade etmede en büyük meziyet, her şeyin olayların ve insanların tabiatından akıyor gibi görünmesi, konuşanın ahlâkının konuşmadan ışıyıp bir bakıma tanınmasıdır.

6.2.13

Ἦθος quod intelligimus quodque a dicentibus desideramus, id erit, quod ante omnia bonitate commendabitur, non solum mite ac placidum, sed plerumque blandum et humanum et audientibus amabile atque iucundum, in quo exprimendo summa virtus ea est, ut fluere omnia ex natura rerum hominumque videantur utque mores dicentis ex oratione perluceant et quodammodo agnoscantur.

6.2.14Bu, şüphesiz en çok birbirine yakın kişiler arasında, katlandığımız, bağışladığımız, gönül aldığımız, öğüt verdiğimiz zamanlarda görülür; öfkeden de nefretten de uzak. Ama babanın oğluna, vasinin vesayetindeki çocuğa, kocanın karısına karşı ölçülülüğü bir türlüdür (bunlar kendilerini incitenlere duydukları sevgiyi öne çıkarırlar ve onları ancak kendileri hâlâ seviyor görünerek nefret uyandırır kılarlar); yaşlı bir adamın tanımadığı bir gencin hakaretine, saygın bir adamın kendinden aşağıdakinin hakaretine katlanması ise başka türlüdür. Çünkü ikincisinde kişi yalnız kızmış görünmeli, birincisinde ise üzüntü de duymalıdır.

6.2.14

quod est sine dubio inter coniunctas maxime personas, quotiens ferimus, ignoscimus, satisfacimus, monemus, procul ab ira, procul ab odio. sed tamen alia patris adversus filium, tutoris adversus pupillum, mariti adversus uxorem moderatio est (hi enim praeferunt eorum ipsorum, a quibus laeduntur, caritatem, neque alio modo invisos eos faciunt quam quod amare ipsi videntur), alia, cum senex adolescentis alieni convicium, honestus inferioris fert; hic enim tantum concitari, illic etiam adfici debet.

6.2.15Aynı tabiattan, ama daha hafif tonda olan şeyler de vardır: gençliği için bağışlanma dilemek, aşk maceralarını savunmak. Başkasının hiddetiyle tatlı tatlı alay etmek de kimi zaman bu biçimden doğar; ama yalnız bu yerlerden değil. Bu türe daha da özgü olan ise gizleyiş meziyetidir: gönül alırken ve rica ederken kullanılan, söylediğinden farklı bir anlamı hedefleyen ironi (eirōneia).

6.2.15

sunt et illa ex eadem natura, sed motus adhuc minoris, veniam petere adulescentiae, defendere amores. nonnunquam etiam lenis caloris alieni derisus ex hac forma venit, sed his non ex locis tantum. verum aliquanto magis propria fuit virtus simulationis, satisfaciendi rogandi εἰρωνεία quae diversum ei quod dicit intellectum petit.

6.2.16Nefreti kışkırtmak için o daha güçlü duygu da çoğu zaman buradan doğar: karşı tarafa boyun eğişimizin kendisinde onların zorbalığına sessiz bir sitem sezildiğinde. Çünkü geri çekilmemiz, onların ağır ve dayanılmaz olduğunu gösterir. Kötü söz söylemeye hevesli olanlar ya da açık sözlülük taslayanlar ise infialin hakaretten daha güçlü olduğunu bilmezler: infial karşı tarafı, hakaret ise bizi nefret edilir kılar.

6.2.16

hinc etiam ille maior ad concitandum odium nasci adfectus solet, cum hoc ipso, quod nos adversariis summittimus, intellegitur tacita impotentiae exprobratio. namque eos graves et intolerabiles id ipsum demonstrat, quod cedimus, et ignorant cupidi maledicendi aut adfectatores libertatis plus invidiam quam convicium posse; nam invidia adversarios, convicium nos invisos facit.

6.2.17Dostlarımıza ve yakınlarımıza duyduğumuz sevgiden ve özlemden doğan duygu neredeyse ikisinin ortasındadır: birinden büyük, öbüründen küçüktür. Okullarda, önermelerin gerektirdiği duruma göre çoğunlukla köylüleri, batıl inançlıları, cimrileri, korkakları canlandırdığımız tiplemelere de pek yerinde olarak ēthē deriz. Çünkü ēthē ahlâk demekse, bunları taklit ettiğimizde konuşmayı onların ahlâkından çıkarırız.

6.2.17

ille iam paene medius adfectus est ex amoribus et ex desideriis amicorum et necessariorum, nam et hoc maior est et illo minor. non parum significanter etiam illa in scholis ἤθη dixerimus, quibus plerumque rusticos, superstitiosos, avaros, timidos secundum condicionem propositionum effingimus. nam si ἤθη mores sunt cum hos imitamur, ex his ducimus orationem.

6.2.18Sonuçta ēthos'un her türü iyi ve nazik bir adam ister. Hatip bu meziyetleri mümkünse davalısında da göstermeli, kendisinde ise mutlaka bulundurmalı ya da bulundurduğuna inanılmalıdır. Böylece davalara en büyük faydayı sağlar; çünkü kendi iyiliğiyle onlara güven kazandırır. Konuşurken kötü görünen biri mutlaka kötü konuşur; çünkü adil şeyler söylüyormuş gibi görünmez; yoksa ēthos sahibi görünürdü.

6.2.18

denique Ἦθος omne bonum et comem virum poscit. quas virtutes cum etiam in litigatore debeat orator, si fieri potest, approbare, utique ipse aut habeat aut habere credatur. sic proderit plurimum causis, quibus ex sua bonitate faciet fidem. nam qui, dum dicit, malus videtur, utique male dicit; non enim videtur iusta dicere, alioqui Ἦθος videretur.

6.2.19Bu yüzden bu türde konuşma üslubunun kendisi de dingin ve yumuşak olmalıdır; kibirli, yüksekten atan, hatta yüce bir şey istemez; yerinde, hoş ve inandırıcı konuşmak yeter; bu yüzden en çok orta üslup yakışır.

6.2.19

quare ipsum etiam dicendi genus in hoc placidum debet esse ac mite; nihil superbum, nihil elatum saltem ac sublime desiderat; proprie, iucunde, credibiliter dicere sat est, ideoque et medius ille orationis modus maxime convenit.

6.2.20Bunun karşısında pathos denen ve bizim asıl anlamıyla duygu (adfectus) dediğimiz şey durur. İkisinin farkını en yakın biçimde belirtmek gerekirse, biri komedyaya, öbürü tragedyaya daha çok benzer. Bu kısım neredeyse tamamen öfke, nefret, korku, kıskançlık ve acıma etrafında döner. Bunların hangi yerlerden çıkarılacağı hem herkesçe bellidir hem de giriş ve sonuç üzerine söylediklerimizde açıklanmıştır. Yine de korkunun iki türlü anlaşılmasını istiyorum:

6.2.20

diversum est huic, quod πάθος dicitur, quodque nos adfectum proprie vocamus; et, ut proxime utriusque differentiam signem, illud comoediae, hoc tragoediae magis simile. haec pars circa iram, odium, metum, invidiam, miserationem fere tota versatur. quae quibus ex locis ducenda sint, et manifestum omnibus et a nobis in ratione prooemii atque epilogi dictum est. et metum tamen duplicem intelligi volo,

6.2.21çektiğimiz korku ve uyandırdığımız korku. Kıskançlık da öyledir: biri insanı kıskanç, öbürü kıskanılır kılar. Birincisi kişiye, ikincisi olaya aittir; konuşmanın daha çok emek verdiği de budur. Çünkü bazı şeyler kendiliğinden ağır görünür: baba katli, cinayet, zehirleme;

6.2.21

quem patimur et quem facimus, et invidiam; namque altera invidum, altera invidiosum facit. hoc autem hominis, illud rei est; in quo et plus habet operis oratio. nam quaedam videntur gravia per se, parricidium, caedes, veneficium;

6.2.22bazılarını ise ağır göstermek gerekir. Bu da, başımıza gelenin başka büyük felaketlerden bile daha ağır olduğu gösterildiğinde olur; Vergilius'taki şu sözler gibi:

Ey öbürlerinden mutlu tek kız, Priamos'un kızı, yüksek Troya surlarının dibinde, düşman mezarının başında ölmesi emredilen—

(Polyxena onunla karşılaştırıldığında mutlu sayılıyorsa, Andromakhe'nin başına gelen ne kadar acıklıdır!);

6.2.22

quaedam efficienda sunt. id autem contingit, cum magnis alioqui malis gravius esse id quod passi sumus, ostenditur; quale est apud Virgilium: O felix una ante alias Priameïa virgo, hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis iussa mori— (quam miser enim casus Andromachae, si comparata ei felix Polyxena);

6.2.23ya da uğradığımız haksızlığı öyle büyütürüz ki çok daha küçük şeylerin bile dayanılmaz olduğunu söyleriz: "Vursaydın bile savunulamazdın; sen ise yaraladın." Ama bunları büyütmeden söz ederken daha ayrıntılı ele alacağız. Şimdilik şunu belirtmekle yetiniyorum: duyguların işi yalnız gerçekten acı ve yaslı olan şeyleri öyle göstermek değil, katlanılabilir sayılan şeyleri de ağır göstermektir; kötü sözde dayaktan daha çok haksızlık, kötü şöhrette ölümden daha çok ceza bulunduğunu söylediğimizde olduğu gibi.

6.2.23

aut cum ita exaggeramus iniuriam nostram, ut etiam quae multo minora sunt intoleranda dicamus: si pulsasses, defendi non poteras; vulnerasti. sed haec diligentius, cum de amplificatione dicemus. Interim notasse contentus sum, non id solum agere adfectus, ut, quae sunt, ostendantur acerba ac luctuosa, sed etiam ut, quae toleranda haberi solent, gravia videantur: ut cum in maledicto plus iniuriae quam in manu, in infamia plus poenae dicimus quam in morte.

6.2.24Çünkü belagatin gücü, yargıcı yalnız olayın kendi tabiatının götüreceği yere sürüklemekte değil, olmayan bir duyguyu uyandırmakta ya da var olanı olduğundan büyük kılmaktadır. Deinōsis denen şey budur: yakışıksız, sert, infial uyandıran şeylere güç katan söz. Demosthenes öteki meziyetlerinin yanı sıra en çok bu meziyette güçlüydü.

6.2.24

namque in hoc eloquentiae vis est, ut iudicem non in id tantum compellat, in quod ipsa rei natura ducetur, sed aut, qui non est, aut maiorem quam est, faciat adfectum. haec est illa, quae δείνωσις vocatur, rebus indignis, asperis, invidiosis addens vim oratio; qua virtute praeter alias plurimum Demosthenes valuit.

6.2.25Eğer bana aktarılmış kuralları izlemek yetseydi bu kısmın hakkını vermiş olurdum; okuduğum ya da öğrendiğim şeylerden, inandırıcı olduğu sürece hiçbirini atlamadım. Ama niyetim gizli kalanı ortaya çıkarmak ve bu konunun en iç odalarını açmaktır; bunları bir başkasının öğretmesiyle değil, kendi tecrübemle ve tabiatın kendisinin rehberliğiyle edindim.

6.2.25

quodsi tradita mihi sequi praecepta sufficeret satisfeceram huic parti, nihil eorum quae legi vel didici, quod modo probabile fuit, omittendo; sed eruere in animo est quae latent, et penitus ipsa huius loci aperire penetralia, quae quidem non aliquo tradente, sed experimento meo ac natura ipsa duce accepi. summa enim,

6.2.26Benim hissettiğim kadarıyla, duyguları harekete geçirmenin özü bizim de duygulanmamızdadır. Çünkü yasın, öfkenin, infialin taklidi, yalnız kelimelerimizi ve yüzümüzü uydurup ruhumuzu uydurmazsak, kimi zaman gülünç bile olur. Yas tutanların, hele acı tazeyken, son derece etkili sözler haykırıyor gibi görünmelerinin, öfkenin kimi zaman eğitimsiz insanlara bile belagat kazandırmasının başka ne sebebi olabilir? Sebep, onlarda zihnin gücünün ve duygunun gerçekliğinin bulunmasıdır.

6.2.26

quantum ego quidem sentio, circa movendos adfectus in hoc posita est, ut moveamur ipsi. nam et luctus et irae et indignationis aliquando etiam ridicula fuerit imitatio, si verba vultumque tantum, non etiam animum accommodarimus. quid enim aliud est causae, ut lugentes utique in recenti dolore disertissime quaedam exclamare videantur et ira nonnunquam indoctis quoque eloquentiam faciat, quam quod illis inest vis mentis et veritas ipsa morum? quare in iis,

6.2.27Bu yüzden gerçeğe benzemesini istediğimiz şeylerde, duyguları gerçekten yaşayanlara biz de benzeyelim; konuşma, yargıcı hangi ruh hâline sokmak istiyorsa o ruh hâlinden doğsun. Onu acıtmak için konuşurken kendim acı duymadığımı gören dinleyici acı duyar mı? Onu öfkeye kışkırtan ve bunu ondan isteyen kişi kendisi hiçbir şey hissetmiyorsa, o öfkelenir mi? Konuşanın gözleri kuruyken gözyaşı döker mi? Bu olamaz.

6.2.27

quae esse verisimilia volemus, simus ipsi similes eorum qui vere patiuntur adfectibus, et a tali animo proficiscatur oratio qualem facere iudicem volet. an ille dolebit, qui audiet me, qui in hoc dicam, non dolentem? irascetur, si nihil ipse, qui in iram concitat se idque exigit, similia patietur? siccis agentis oculis lacrimas dabit? fieri non potest.

6.2.28Ateşten başka bir şey tutuşturmaz, nemden başka bir şey ıslatmaz; hiçbir şey başkasına kendinde olmayan bir renk veremez. Öyleyse ilk şart, yargıç üzerinde etkili olmasını istediğimiz şeylerin önce bizim üzerimizde etkili olması, başkasını duygulandırmaya çalışmadan önce bizim duygulanmamızdır.

6.2.28

nec incendit nisi ignis nec madescimus nisi humore nec res ulla dat alteri colorem quem non ipsa habet. primum est igitur, ut apud nos valeant ea quae valere apud iudicem volumus, adficiamurque antequam adficere conemur.

6.2.29Ama nasıl duygulanacağız? Çünkü ruhun hareketleri elimizde değildir. Bunun hakkında da bir şey söylemeyi deneyeceğim. Yunanların phantasia dediği şeylere biz de zihin görüntüleri (visiones) diyelim: bunlar sayesinde orada olmayan şeylerin görüntüleri ruhta öyle canlanır ki onları gözlerimizle görüyor, karşımızda bulunuyorlarmış gibi oluruz.

6.2.29

at quomodo fiet, ut adficiamur? neque enim sunt motus in nostra potestate. temptabo etiam de hoc dicere. quas φαντασίας Graeci vocant, nos sane visiones appellemus, per quas imagines rerum absentium ita repraesentantur animo, ut eas cernere oculis ac praesentes habere videamur.

6.2.30Bunları iyi tasarlayan kişi duygularda en güçlü olacaktır. Bazıları olayları, sesleri, eylemleri gerçeğe uygun olarak zihninde en iyi canlandıran bu kişiye euphantasiōtos, "hayal gücü kuvvetli" derler; istersek bu bize kolayca nasip olur. Ruhlarımızın boş vakitlerinde, boş umutlarda, adeta uyanıkken görülen rüyalarda söz ettiğim bu görüntüler peşimizi öyle bırakmaz ki yolculuk ediyor, denize açılıyor, savaşıyor, halka sesleniyor, sahip olmadığımız servetleri nasıl harcayacağımızı tasarlıyor gibi oluruz; düşünüyor değil, yapıyor gibi. Ruhun bu kusurunu bir faydaya dönüştürmeyecek miyiz?

6.2.30

has quisquis bene conceperit, is erit in adfectibus potentissimus. hunc quidam dicunt εὐφαντασίωτον, qui sibi res, voces, actus secundum verum optime finget; quod quidem nobis volentibus facile continget. nisi vero inter otia animorum et spes inanes et velut somnia quaedam vigilantium ita nos hae de quibus loquor imagines prosequuntur, ut peregrinari, navigare, proeliari, populos alloqui, divitiarum, quas non habemus, usum videamur disponere, nec cogitare sed facere: hoc animi vitium ad utilitatem non transferemus?

6.2.31Diyelim ki birinin öldürülmesinden yakınıyorum. Olay sırasında olmuş olması inandırıcı olan her şeyi gözümün önüne getirmeyecek miyim? Katil ansızın ortaya fırlamayacak mı? Kuşatılan adam dehşete kapılmayacak mı? Bağırmayacak mı, yalvarmayacak mı, kaçmayacak mı? Vuranı, yere yığılanı görmeyecek miyim? Kan, solgunluk, son inilti, nihayet son nefesini veren adamın açık kalan ağzı zihnime yerleşmeyecek mi?

6.2.31

at hominem occisum queror; non omnia, quae in re praesenti accidisse credibile est, in oculis habebo? non percussor ille subitus erumpet? non expavescet circumventus? exclamabit vel rogabit vel fugiet? non ferientem, non concidentem videbo? non animo sanguis et pallor et gemitus extremus, denique exspirantis hiatus insidet?

6.2.32Bunun ardından Cicero'nun illustratio ve evidentia, "aydınlatma" ve "göz önüne koyma" dediği enargeia gelir; o söylemekten çok gösteriyor gibidir; duygular da tıpkı olayların içinde bulunuyormuşuz gibi ardından gelir. Şu sözler bu zihin görüntülerinden doğmamış mıdır: "Mekik ellerinden fırladı, yumak çözülüp yuvarlandı"? "Pürüzsüz göğsünde açık bir yara"? Pallas'ın cenazesindeki o at, "nişanları çıkarılmış"? Peki aynı şair son ölümün görüntüsünü öyle derinden kavramamış mıdır ki şöyle diyebilmiştir:

6.2.32

insequitur ἐνάργεια, quae a Cicerone illustratio et evidentia nominatur, quae non tam dicere videtur quam ostendere; et adfectus non aliter, quam si rebus ipsis intersimus, sequentur. an non ex his visionibus illa sunt; excussi manibus radii, revolutaque pensa? — levique patens in pectore vulnus? equus ille in funere Pallantis,—positis insignibus? quid? non idem poeta penitus ultimi fati concepit imaginem, ut diceret:

6.2.34"ve ölürken tatlı Argos'u hatırlar"?

Acımaya ihtiyaç olduğunda ise yakındığımız şeylerin bizim başımıza geldiğine inanalım ve ruhumuzu buna ikna edelim. Ağır, haksız, acıklı şeylere uğradıklarından yakındığımız o insanlar biz olalım; davayı başkasının işiymiş gibi yürütmeyelim, bir süreliğine o acıyı üstlenelim. Böylece benzer bir durum kendi başımıza gelseydi söyleyeceğimiz şeyleri söyleriz.

6.2.34

et dulces moriens reminiscitur Argos? ubi vero miseratione opus erit, nobis ea, de quibus queremur, accidisse credamus atque id animo nostro persuadeamus. nos illi simus, quos gravia, indigna, tristia passos queremur, nec agamus rem quasi alienam, sed adsumamus parumper illum dolorem. ita dicemus, quae in nostro simili casu dicturi fuissemus.

6.2.35Oyuncuların ve komedyacıların, ağır bir rolü bitirip maskelerini çıkardıktan sonra hâlâ ağlayarak sahneden çıktıklarını sık sık gördüm. Başkalarının yazdığı metinlerde yalnızca söyleyiş, sahte duygularla bile insanları böyle tutuşturuyorsa, tehlikedeki insanların yerine kendimizi koyup sarsılabilmek için onların durumunu düşünmek zorunda olan bizler ne yapmalıyız?

6.2.35

vidi ego saepe histriones atque comoedos, cum ex aliquo graviore actu personam deposuissent, flentes adhuc egredi. quodsi in alienis scriptis sola pronuntiatio ita falsis accendit adfectibus, quid nos faciemus, qui illa cogitare debemus ut moveri periclitantium vice possimus?

6.2.36Okulda da olayların kendisiyle duygulanmak ve onları kendine gerçekmiş gibi canlandırmak yerinde olur; hem de daha çok, çünkü orada avukat olarak değil, çoğu zaman davalı olarak konuşuruz. Çocuklarını yitirmiş bir babayı, gemisi batmış birini, tehlikedeki birini canlandırırız; duygularını üstlenmeyeceksek bu kişilerin kılığına girmenin ne anlamı var? Bunları gizlememem gerekiyordu; çünkü ne kadar değerim varsa ya da olduysa, yeteneğimle bir ad kazanmamı bunlara borçlu olduğuma inanırım. Sık sık öyle sarsıldım ki beni yalnız gözyaşları değil, solgunluk ve gerçeğe benzer bir acı da yakaladı.

6.2.36

sed in schola quoque rebus ipsis adfici convenit easque veras sibi fingere, hoc magis quod illic ut litigatores loquimur frequentius quam ut advocati. orbum agimus et naufragum et periclitantem, quorum induere personas quid attinet, nisi adfectus adsumimus? haec dissimulanda mihi non fuerunt, quibus ipse, quantuscunque sum aut fui, pervenisse me ad aliquod nomen ingenii credo; frequenter motus sum, ut me non lacrimae solum deprehenderent, sed pallor et veri similis dolor.

6.3.13. Bölüm

Bunun karşısında başka bir meziyet durur: yargıcı güldürerek o hüzünlü duyguları çözer, ruhunu çoğu zaman olayların gerginliğinden uzaklaştırır, kimi zaman da onu dinlendirir, bıkkınlıktan ya da yorgunluktan kurtarıp tazeler. Bunun ne kadar zor olduğunu, biri Yunan, öbürü Latin belagatinin önderi olan en büyük iki hatip bile gösterir.

6.3.1

huic diversa virtus, quae risum iudicis movendo et illos tristes solvit adfectus et animum ab intentione rerum frequenter avertit et aliquando etiam reficit et a satietate vel a fatigatione renovat. quanta sit autem in ea difficultas, vel duo maxime oratores, alter Graecae alter Latinae eloquentiae principes, docent.

6.3.2Çünkü çoğu kimse Demosthenes'te bu işin yeteneğinin, Cicero'da ise ölçüsünün eksik olduğuna inanır. Demosthenes'in bunu istemediği de düşünülemez; pek az olan ve öteki meziyetlerine hiç de denk düşmeyen nükteleri, onun şakalardan hoşlanmadığını değil, şakayı beceremediğini açıkça gösterir.

6.3.2

nam plerique Demostheni facultatem defuisse huius rei credunt, Ciceroni modum. nec videri potest noluisse Demosthenes, cuius pauca admodum dicta nec sane ceteris eius virtutibus respondentia palam ostendunt, non displicuisse illi iocos,

6.3.3Bizim hatibimiz ise yalnız mahkemeler dışında değil, konuşmalarının kendisinde bile gülme peşinde aşırı koşan biri sayılmıştır. Bana ise —doğru mu hüküm veriyorum, yoksa belagatin bu eşsiz adamına duyduğum ölçüsüz sevgi mi beni yanıltıyor, bilmem— onda şaşılacak bir incelik (urbanitas) varmış gibi gelir.

6.3.3

sed non contigisse. noster vero non solum extra iudicia, sed in ipsis etiam orationibus habitus est nimius risus adfectator. mihi quidem, sive id recte iudico sive amore immodico praecipui in eloquentia viri labor, mira quaedam in eo videtur fuisse urbanitas.

6.3.4Çünkü hem gündelik konuşmada, hem atışmalarda, hem de tanıkları sorgularken herkesten çok nükteli söz söylemiştir; Verres'e karşı söylenmiş daha soğuk nükteleri de başkalarına mal etmiş ve tanıklık yerine koymuştur; öyle ki ne kadar bayağıysalar, hatibin uydurmadığı, ortalıkta dolaşan sözler oldukları o kadar inandırıcı olsun.

6.3.4

nam et in sermone cotidiano multa et in altercationibus et interrogandis testibus plura quam quisquam dixit facete, et ipsa illa, quae sunt in Verrem dicta frigidius, aliis adsignavit et testimonii loco posuit; ut, quo sunt magis vulgaria, eo sit credibilius illa ab oratore non ficta sed passim esse iactata.

6.3.5Keşke azatlısı Tiro ya da bu konuda üç kitap yayımlayan kimse, sözlerin sayısına bu kadar düşkün olmasalardı da yığmaktan çok seçmeye özen gösterselerdi! O zaman Cicero iftiracılara daha az hedef olurdu; gerçi onlar şimdi de, bütün yeteneğinde olduğu gibi, burada da eklenebilecek bir şeyden çok atılabilecek bir şeyi daha kolay bulurlar.

6.3.5

utinamque libertus eius Tiro aut alius, quisquis fuit, qui tris hac de re libros edidit, parcius dictorum numero indulsissent et plus iudicii in eligendis quam in congerendis studii adhibuissent: minus obiectus calumniantibus foret, qui tamen nunc quoque, ut in omni eius ingenio, facilius, quod reici quam quod adiici possit, invenient.

6.3.6Bu işin büyük zorluğu önce şuradan gelir: güldürücü söz çoğunlukla gerçek dışıdır (bu her zaman bayağıdır), çoğu zaman bile bile çarpıtılmıştır, üstelik hiçbir zaman kimseye şeref vermez. Sonra insanların bu konudaki hükümleri türlü türlüdür; çünkü burada hükmü bir akıl yürütme değil, anlatılabilir mi bilmediğim bir ruh hareketi verir.

6.3.6

adfert autem summam rei difficultatem primum, quod ridiculum dictum plerumque falsum est (hoc semper humile), saepe ex industria depravatum, praeterea nunquam honorificum; tum varia hominum iudicia in eo, quod non ratione aliqua sed motu animi quodam nescio an enarrabili iudicatur.

6.3.7Pek çokları denemiş olsa da, gülmenin nereden geldiğini kimsenin yeterince açıklayabildiğini sanmıyorum; çünkü gülme yalnız bir eylemle ya da sözle değil, kimi zaman bedene dokunmakla bile kışkırtılır. Üstelik tek bir yolla da uyanmaz: yalnız zekice ve hoş değil, aptalca, öfkeyle, korkarak söylenen ya da yapılan şeylere de gülünür. Bu yüzden bu işin yolu iki yanlıdır, çünkü gülme alaydan pek uzak değildir.

6.3.7

neque enim ab ullo satis explicari puto, licet multi temptaverint, unde risus, qui non solum facto aliquo dictove, sed interdum quodam etiam corporis tactu lacessitur. praeterea non una ratione moveri solet, neque enim acute tantum ac venuste sed stulte, iracunde, timide dicta aut facta ridentur; ideoque anceps eius rei ratio est, quod a derisu non procul abest risus.

6.3.8Çünkü Cicero'nun dediği gibi gülmenin yeri bir tür çirkinlik ve yakışıksızlıktadır; bunlar başkalarında gösterildiğinde incelik, söyleyenin kendisine döndüğünde ise aptallık diye anılır. Hafif bir şey gibi görünse ve çoğu zaman soytarıların, mim oyuncularının, nihayet akılsızların uyandırdığı bir şey olsa da, gülmenin belki de en buyurgan, karşı konulması en zor bir gücü vardır.

6.3.8

habet enim, ut Cicero dicit, sedem in deformitate aliqua et turpitudine, quae cum in aliis demonstrantur, urbanitas, cum in ipsos dicentes recidunt, stultitia vocatur. cum videatur autem res levis et quae ab scurris, mimis, insipientibus denique saepe moveatur, tamen habet vim nescio an imperiosissimam et cui repugnari minime potest.

6.3.9Çoğu zaman insanın elinde olmadan patlar; yalnız yüzden ve sesten bir itiraf koparmakla kalmaz, bütün bedeni kendi gücüyle sarsar. Dediğim gibi, çoğu zaman en büyük işlerin gidişatını değiştirir; nefreti ve öfkeyi pek sık kırar.

6.3.9

erumpit etiam invitis saepe, nec vultus modo ac vocis exprimit confessionem, sed totum corpus vi sua concutit. rerum autem saepe (ut dixi) maximarum momenta vertit, ut cum odium iramque frequentissime frangat.

6.3.10Tarentumlu gençler buna örnektir: yemekte Kral Pyrrhus hakkında pek çok kötü söz söylemişlerdi; yaptıklarının hesabı sorulduğunda olay ne inkâr ne de savunulabiliyordu; gülmeye ve yerinde bir şakaya sığınıp kurtuldular. İçlerinden biri, "Hayır," dedi, "testi bitmeseydi seni öldürmüştük bile." Bu nükteyle suçlamanın bütün ağırlığı dağılıp gitti.

6.3.10

documento sunt iuvenes Tarentini, qui multa de rege Pyrrho sequius inter cenam locuti, cum rationem facti reposcerentur et neque negari res neque defendi posset, risu sunt et opportune ioco elapsi. namque unus ex iis, immo, inquit, nisi lagona defecisset, occidissemus te; eaque urbanitate tota est invidia criminis dissoluta.

6.3.11Ama bu şeyin, her ne ise, sanattan tamamen yoksun olduğunu söylemeye cesaret edemem; çünkü bir ölçüde gözleme dayanır ve hem Yunanlar hem Latinler bununla ilgili kurallar derlemişlerdir. Yine de açıkça ileri sürerim ki asıl olarak tabiata ve fırsata bağlıdır.

6.3.11

verum hoc, quidquid est, ut non ausim dicere carere omnino arte, quia nonnullam observationem habet, suntque ad id pertinentia et a Graecis et a Latinis composita praecepta, ita plane adfirmo, praecipue positum esse in natura et in occasione.

6.3.12Tabiatın buradaki etkisi yalnız birinin bulmaya daha keskin ve daha yatkın olmasında değildir (bu elbette öğrenimle artırılabilir); bazılarının duruşunda ve yüzünde kendine özgü bir yakışık vardır; öyle ki aynı sözler başkası söylediğinde daha az nükteli görünür.

6.3.12

porro natura non tantum in hoc valet, ut acutior quis atque habilior sit ad inveniendum (nam id sane doctrina possit augeri), sed inest proprius quibusdam decor in habitu ac vultu, ut eadem illa minus alio dicente urbana esse videantur.

6.3.13Fırsat ise hem olaylarda bulunur —gücü öyle büyüktür ki onun yardımıyla yalnız eğitimsizler değil, köylüler bile tuzlu sözler söyler— hem de başkasının önce bir şey söylemiş olmasında. Çünkü cevap verirken söylenen her şey, ilk sataşırken söylenenlerden çok daha hoştur.

6.3.13

occasio vero et in rebus est cuius est tanta vis, ut saepe adiuti ea non indocti modo, sed etiam rustici salse dicant, et in eo cum quis aliquid dixerit prior. sunt enim longe venustiora omnia in respondendo quam in provocando.

6.3.14Zorluğa şu da eklenir: bu işin hiçbir alıştırması, hiçbir hocası yoktur. Bu yüzden şölenlerde ve sohbetlerde hazırcevap çok kişi vardır, çünkü bu gündelik kullanımla ilerleriz. Hatibe özgü incelik ise nadirdir; kendine ait bir sanattan doğmaz, bu alışkanlıktan ödünç alınıp uyarlanır.

6.3.14

accedit difficultati, quod eius rei nulla exercitatio est, nulli praeceptores. itaque in conviviis et sermonibus multi dicaces, quia in hoc usu cotidiano proficimus. oratoria urbanitas rara nec ex arte propria sed ad hanc consuetudinem commodata.

6.3.15Oysa buna uygun konular düzenlemeye hiçbir engel yoktu: içine nükteler karıştırılmış davalar kurgulanabilir, ya da gençlerin bu tür alıştırması için tek tek olaylar önerilebilirdi.

6.3.15

nihil autem vetabat et componi materias in hoc idoneas, ut controversiae permixtis salibus fingerentur, vel res proponi singulas ad iuvenum talem exercitationem. quin illae ipsae (dicta sunt ac vocantur),

6.3.16Hatta belli bayram günlerinde, o şenlik serbestliği içinde söylemeyi âdet edindiğimiz o sözler (bunlara dicta, "nükteler" denmiştir ve hâlâ öyle denir), biraz akıl katılarak kurgulansaydı ya da içlerine biraz ciddi bir şey de karıştırılsaydı, çok büyük fayda sağlayabilirdi; oysa şimdi bunlar gençlerin kendi kendilerine eğlendikleri bir alıştırmadır.

6.3.16

quas certis diebus festae licentiae dicere solebamus, si paulum adhibita ratione fingerentur, aut aliquid in his serium quoque esset admixtum, plurimum poterant utilitatis adferre; quae nunc iuvenum vel sibi ludentium exercitatio est.

6.3.17Aynı şey için halk arasında birçok ad kullanırız; ama bunları birbirinden ayırırsan her biri kendine özgü bir anlam gösterir. Urbanitas denir; bununla kelimelerde, seste ve kullanımda şehre özgü bir zevk taşıyan, bilgili insanlarla sohbetten edinilmiş sessiz bir kültürü yansıtan, kısacası karşıtı köylülük olan konuşmanın kastedildiğini görüyorum.

6.3.17

pluribus autem nominibus in eadem re vulgo utimur; quae tamen si diducas, suam quandam propriam vim ostendent. nam et urbanitas dicitur, qua quidem significari video sermonem praeferentem in verbis et sono et usu proprium quendam gustum urbis et sumptam ex conversatione doctorum tacitam eruditionem, denique cui contraria sit rusticitas. venustum esse,

6.3.18Venustum, yani "hoş" olanın, belli bir zarafet ve çekicilikle söylenen şey olduğu açıktır. Salsum'u, "tuzlu"yu gündelik kullanımda yalnız güldürücü anlamında alırız; oysa tabiatı bakımından mutlaka bu değildir, gerçi güldürücü şeylerin de tuzlu olması gerekir. Nitekim Cicero tuzlu olan her şeyin Attikalılara ait olduğunu söyler; onlar gülmeye en yatkın insanlar oldukları için değil. Catullus da "Bedeninde bir tutam tuz yok" derken, bedeninde gülünecek hiçbir şey olmadığını söylemiyor.

6.3.18

quod cum gratia quadam et venere dicatur, apparet. salsum in consuetudine pro ridiculo tantum accipimus; natura non utique hoc est, quanquam et ridicula oporteat esse salsa. nam et Cicero omne, quod salsum sit, ait esse Atticorum, non quia sunt maxime ad risum compositi; et Catullus, cum dicit, nulla est in corpore mica salis, non hoc dicit, nihil in corpore eius esse ridiculum.

6.3.19Öyleyse tuzlu, tatsız olmayan şey olacaktır: konuşmanın bir tür sade çeşnisi; damakla tadılır gibi gizli bir hükümle hissedilir, konuşmayı canlandırır ve bıkkınlıktan korur. Çünkü tuz yemeklere biraz bolca serpildiğinde, aşırıya kaçmadıkça, kendine özgü bir haz kattığı gibi, konuşmadaki tuzlu sözler de bizde bir dinleme susuzluğu uyandırır. Facetum'un da, yani "ince"nin de yalnız güldürücü şeylerle sınırlı olmadığını düşünüyorum.

6.3.19

salsum igitur erit, quod non erit insulsum, velut quoddam simplex orationis condimentum, quod sentitur latente iudicio velut palato, excitatque et a taedio defendit orationem. sales enim, ut ille in cibis paulo liberalius aspersus, si tamen non sit immodicus, adfert aliquid propriae voluptatis, ita hi quoque in dicendo habent quiddam, quod nobis faciat audiendi sitim. facetum quoque non tantum circa ridicula opinor consistere.

6.3.20Yoksa Horatius, tabiatın Vergilius'a facetum bir şiir türü bağışladığını söylemezdi. Bunu daha çok yakışığın ve işlenmiş bir zarafetin adı sayıyorum. Bu yüzden Cicero mektuplarında Brutus'un şu sözlerini aktarır: "Gerçekten de ayakları faceti, zarif, nazlı nazlı yürürken yumuşak." Bu da Horatius'un Vergilius için söylediği "yumuşak ve facetum" sözüne uyar. Iocus'u, "şaka"yı ise ciddinin karşıtı olan şey diye anlarız.

6.3.20

neque enim diceret Horatius, facetum carminis genus natura concessum esse Vergilio. decoris hanc magis et excultae cuiusdam elegantiae appellationem puto. ideoque in epistolis Cicero haec Bruti refert verba: ne illi sunt pedes faceti ac delicatius ingredienti molles. quod convenit cum illo Horatiano, molle atque facetum Vergilio. iocum vero accipimus, quod est contrarium serio.

6.3.21Ama bu çok dar bir tanımdır; çünkü kimi zaman uydurmak, korkutmak, söz vermek de şakadır. Dicacitas, "dil sivriliği" şüphesiz her türe ortak olan dicere'den, "söylemek"ten türemiştir; ama asıl anlamı, gülerek birilerine sataşan konuşmadır. Bu yüzden Demosthenes'in ince (urbanus) olduğunu söylerler ama dilinin sivri (dicax) olduğunu kabul etmezler.

6.3.21

sed hoc nimis angustum, nam et fingere et terrere et promittere interim iocus est. dicacitas sine dubio a dicendo, quod est omni generi commune, ducta est, proprie tamen significat sermonem cum risu aliquos incessentem. ideo Demosthenen urbanum fuisse dicunt, dicacem negant.

6.3.22Şimdi söz ettiğimiz konunun özü güldürücü olandır; bu yüzden Yunanlar bu tartışmanın tamamına Peri geloiou, "Güldürücü Üzerine" başlığını verirler. Bunun ilk bölümlenmesi, bütün konuşmanınkiyle aynı olarak aktarılır: ya olaylarda ya da kelimelerde bulunur.

6.3.22

proprium autem materiae, de qua nunc loquimur, est ridiculum, ideoque haec tota disputatio a Graecis περὶ γελοίου inscribitur. eius prima divisio traditur eadem, quae est omnis orationis, ut sit positum in rebus aut in verbis.

6.3.23Kullanımı ise başlıca üç türlüdür: gülmeyi ya başkalarından, ya kendimizden, ya da ikisinin ortasındaki şeylerden çıkarırız. Başkalarına ait şeyleri ya kınarız, ya çürütürüz, ya küçümseriz, ya geri çeviririz, ya da alaya alıp savuştururuz. Kendimize ait şeyleri ise gülünç biçimde gösterir ve Cicero'nun kelimesini kullanırsam "biraz saçma" şeyler söyleriz. Çünkü bazı şeyler dikkatsizce ağızdan kaçtığında aptalca olur; bile bile öyleymiş gibi yapıyorsak

6.3.23

usus autem maxime triplex; aut enim ex aliis risum petimus aut ex nobis aut ex rebus mediis. aliena aut reprehendimus aut refutamus aut elevamus aut repercutimus aut eludimus. Nostra ridicule indicamus et, ut verbo Ciceronis utar, dicimus aliqua subabsurda. namque quaedam, quae, si imprudentibus excidant, stulta sunt, si simulamus,

6.3.24hoş sayılır. Üçüncü tür, yine onun dediği gibi, beklentileri boşa çıkarmakta, sözleri başka anlamda almakta ve iki kişiden hiçbirine dokunmayan, bu yüzden benim "orta" dediğim öteki şeylerdedir.

6.3.24

venusta creduntur. tertium est genus, ut idem dicit, in decipiendis exspectationibus, dictis aliter accipiendis ceterisque, quae neutram personam contingunt ideoque a me media dicuntur.

6.3.25Ayrıca güldürücü şeyleri ya yaparız ya söyleriz. Bir eylemle gülme kimi zaman içine ağırbaşlılık katılarak uyandırılır: praetor Marcus Caelius, konsül Isauricus onun makam sandalyesini kırınca, oturağı kayışlarla gerilmiş başka bir sandalye koydu; konsülün bir zamanlar babasından kayışla dayak yediği söylenirdi. Kimi zaman da utanma hiç gözetilmeden yapılır; Caelius'un o kutusuyla ilgili olay gibi; bu ne hatibe ne de ağırbaşlı herhangi bir adama yakışır.

6.3.25

item ridicula aut facimus aut dicimus. facto risus conciliatur interim admixta gravitate: ut M. Caelius praetor, cum sellam eius curulem consul Isauricus fregisset, alteram posuit loris intentam; dicebatur autem consul a patre flagris aliquando caesus; interim sine respectu pudoris, ut in illa pyxide Caeliana, quod neque oratori neque ulli viro gravi conveniat.

6.3.26Gülünç yüz ifadesi ve jest için de aynı şey söylenmiş olsun; bunlarda büyük bir çekicilik vardır elbette, ama gülmeyi avlamaya çalışmıyor göründüklerinde daha büyüktür; çünkü tuzlu diye söylenip de tatsız olandan daha tatsız bir şey yoktur. Konuşanın ciddiyeti çekiciliğe en çok katkıyı yapsa da ve söyleyenin kendisinin gülmemesi bile güldürücü olsa da, bazen bakış da, yüzün duruşu da, jest de ince olabilir;

6.3.26

idem autem de vultu gestuque ridiculo dictum sit; in quibus est quidem summa gratia, sed maior, cum captare risum non videntur; nihil enim est iis, quae sicut salsa dicuntur, insulsius. quanquam autem gratiae plurimum dicentis severitas adfert, fitque ridiculum id ipsum, quod qui dicit illa non ridet, est tamen interim et aspectus et habitus oris et gestus non inurbanus,

6.3.27yeter ki ölçüsü tutturulsun. Söylenen söz de ya Aulus Galba'nın çoğu sözü gibi oynak ve neşeli, ya geçenlerde Iunius Bassus'unkiler gibi aşağılayıcı, ya Cassius Severus'unkiler gibi sert, ya da Domitius Afer'inkiler gibi yumuşak olur.

6.3.27

cum iis modus contingit. id porro, quod dicitur, aut est lascivum et hilare, qualia A. Galbae pleraque, aut contumeliosum, qualia nuper Iuni Bassi, aut asperum, qualia Cassii Severi, aut lene, qualia Domitii Afri.

6.3.28Bunları kimin nerede kullandığı önemlidir. Şölenlerde ve gündelik sohbette oynak sözler aşağı tabakadan insanlara, neşeli sözler herkese yakışır. Asla incitmek istemeyelim; bir nükteyi feda etmektense dostu feda etmeyi seçen o tutumdan çok uzak duralım. Mahkemedeki bu kavgada ise ben yumuşak sözler kullanabilmeyi tercih ederim; gerçi karşı tarafa aşağılayıcı ve sert konuşmak da serbesttir, çünkü açıkça suçlamak ve haklı olarak bir başkasının canını istemek bile serbesttir. Ama burada da talihin başa getirdiklerinin üstüne gitmek genellikle insanlık dışı görünür; ya bunda kusur olmadığı için ya da aynı şey yüze vuranların kendi başına da gelebileceği için. Bu yüzden önce şunlar düşünülmelidir: kim konuşuyor, hangi davada, kimin önünde, kime karşı, ne söylüyor.

6.3.28

refert, his ubi quis utatur. nam in convictibus et cotidiano sermone lasciva humilibus, hilaria omnibus convenient. laedere nunquam velimus, longeque absit propositum illud potius amicum quam dictum perdendi. in hac quidem pugna forensi malim mihi lenibus uti licere; quanquam et contumeliose et aspere dicere in adversarios permissum est, cum accusare etiam palam et caput alterius iuste petere concessum sit. sed hic quoque tamen inhumana videri solet fortunae insectatio, vel quod culpa caret vel quod recidere etiam in ipsos, qui obiecerunt, potest. primum itaque considerandum est, et quis et in qua causa et apud quem et in quem et quid dicat.

6.3.29Mim oyunlarında gülünen çarpık yüz ve jestler hatibe hiç yakışmaz. Soytarıya ve sahneye özgü dil sivriliği de bu kişiliğe tamamen yabancıdır. Müstehcenlik ise yalnız kelimelerden değil, imadan bile uzak olmalıdır. Çünkü bir şey bir gün suçlama olarak yüze vurulabilecek olsa bile, şaka yoluyla vurulmamalıdır.

6.3.29

oratori minime convenit distortus vultus gestusque, quae in mimis rideri solent. dicacitas etiam scurrilis et scenica huic personae alienissima est. obscenitas vero non a verbis tantum abesse debet, sed etiam a significatione. nam si quando obiici potest, non in ioco exprobranda est.

6.3.30Ayrıca hatibin nükteli konuşmasını istediğim gibi, bunun peşinde koşuyor görünmesini hiç istemem. Bu yüzden her fırsatta tuzlu söz söylemeyecek; otoritesini zedelemektense bazen bir nükteyi feda edecektir.

6.3.30

oratorem praeterea ut dicere urbane volo, ita videri adfectare id plane nolo. quapropter ne dicet quidem salse, quotiens poterit, et dictum potius aliquando perdet quam minuet auctoritatem.

6.3.31Korkunç bir davada şaka yapan davacıya da, acıklı bir davada şaka yapan savunucuya da kimse katlanmaz. Gülmeye gönül hoşluğuyla katlanamayacak kadar asık suratlı yargıçlar da vardır.

6.3.31

nec accusatorem autem atroci in causa nec patronum in miserabili iocantem feret quisquam. sunt etiam iudices quidam tristiores quam ut risum libenter patiantur.

6.3.32Bazen karşı tarafa söylediğimiz söz ya yargıca ya da kendi davalımıza da uyar; gerçi kendilerine dönebilecek sözden bile kaçınmayanlar çıkar. Longus Sulpicius böyle yaptı: kendisi son derece çirkin olduğu hâlde, bir özgürlük davasında karşısında bulunduğu adamın özgür bir insanın yüzüne bile sahip olmadığını söyledi. Domitius Afer ona şöyle cevap verdi: "Demek senin vicdanî kanaatine göre, Longus,

6.3.32

solet interim accidere, ut id quod in adversarium dicimus aut in iudicem conveniat aut in nostrum quoque litigatorem; quanquam aliqui reperiuntur, qui ne id quidem, quod in ipsos recidere possit, evitent. quod fecit Longus Sulpicius, qui, cum ipse foedissimus esset, ait eum, contra quem iudicio liberali aderat, ne faciem quidem habere liberi hominis; cui respondens Domitius Afer, ex tui, inquit, animi sententia, Longe,

6.3.33yüzü kötü olan özgür değildir, öyle mi?" Söylediğimiz sözün küstahça, kibirli, yersiz, zamansız, önceden hazırlanmış ve evden getirilmiş gibi görünmemesine de dikkat etmeli. Çünkü yukarıda söylediğim gibi, zavallılara karşı şaka insanlık dışıdır. Bazı kişilerin de otoritesi öyle kabul görmüş, edepleri öyle bilinir ki onlara karşı dil uzatmak zarar verir. Dostlar hakkında ise öğüdü zaten verdik.

6.3.33

qui malam faciem habet, liber non est? vitandum etiam, ne petulans, ne superbum, ne loco, ne tempore alienum, ne praeparatum et domo adlatum videatur quod dicimus. nam adversus miseros, sicut supra dixeram, inhumanus est iocus. sed quidam ita sunt receptae auctoritatis ac notae verecundiae, ut nocitura sit in eos dicendi petulantia. nam de amicis iam praeceptum est.

6.3.34Şu da hatibin değil, insanın sağduyusuna ait bir şeydir: incitmesi tehlikeli olan birine bu şekilde sataşmasın; yoksa ardından ya ağır düşmanlıklar ya da utanç verici bir özür gelir. Birçok kişiye birden uyan söz de kötüdür: bütün milletlere, sınıflara, bir duruma ya da birçok kişinin uğraşına sataşıyorsa.

6.3.34

illud non ad oratoris consilium sed ad hominis pertinet; lacessat hoc modo quem laedere sit periculosum, ne aut inimicitiae graves insequantur aut turpis satisfactio. male etiam dicitur, quod in plures convenit, si aut nationes totae incessantur aut ordines aut condicio aut studia multorum.

6.3.35İyi bir adam söyleyeceği her şeyi itibarını ve edebini koruyarak söyler. Çünkü gülme dürüstlük pahasına satın alınıyorsa fiyatı fazla yüksektir. Gülmenin nereden kazanıldığını ve hangi yerlerden arandığını söylemek ise çok zordur. Çünkü bütün türlerin peşine düşmek istersek ne bir sınır bulabiliriz ne de emeğimiz bir işe yarar.

6.3.35

ea quae dicet vir bonus omnia salva dignitate ac verecundia dicet. nimium enim risus pretium est, si probitatis impendio constat. unde autem concilietur risus et quibus ex locis peti soleat, difficillimum dicere. nam si species omnes persequi velimus, nec modum reperiemus et frustra laborabimus.

6.3.36Bu sözlerin çıkarıldığı yerler, vecize dediğimiz şeylerin çıkarıldığı yerlerden ne daha az sayıdadır ne de onlardan başkadır. Çünkü burada da buluş ve anlatım vardır; anlatımın gücü de kimi zaman kelimelerde, kimi zaman figürlerdedir.

6.3.36

neque enim minus numerosi sunt loci, ex quibus haec dicta, quam illi, ex quibus eae, quas sententias vocamus, ducuntur, neque alii. nam hic quoque est inventio et elocutio, atque ipsius elocutionis vis alia in verbis, alia in figuris.

6.3.37Gülme ya hakkında konuştuğumuz kişinin bedeninden, ya yaptıklarından ve söylediklerinden anlaşılan ruhundan, ya da dışarıda bulunan şeylerden doğar. Bütün kınama bu sınırlar içindedir; daha ağır söylenirse sert, daha hafif söylenirse güldürücü olur. Bunlar ya gösterilir, ya anlatılır, ya da bir sözle damgalanır.

6.3.37

risus igitur oriuntur aut ex corpore eius, in quem dicimus, aut ex animo, qui factis ab eo dictisque colligitur, aut ex iis, quae sunt extra posita. intra haec enim est omnis vituperatio; quae si gravius posita sit, severa est, si levius, ridicula. haec aut ostenduntur aut narrantur aut dicto notantur.

6.3.38Bir şeyi göz önüne koyabilmek nadir nasip olur; Gaius Iulius bunu yaptı: kendisine sık sık laf atan Helvius Mancia'ya "Sana nasıl biri olduğunu göstereceğim" dedi; Mancia nasıl biri olarak gösterileceğini ısrarla sorunca, parmağıyla bir Kimber kalkanının üzerine resmedilmiş bir Gal'in tasvirini gösterdi; Mancia o anda ona tıpatıp benzer göründü. Forumun çevresinde dükkânlar vardı ve o kalkan tabela olarak asılmıştı.

6.3.38

rarum est, ut oculis subiicere contingat, ut fecit C. Iulius; qui, cum Helvio Manciae saepius obstrepenti sibi diceret, etiam ostendam, qualis sis. isque plane instaret interrogatione, qualem se ostensurus esset, digito demonstravit imaginem Galli in scuto Cimbrico pictam, cui Mancia tum simillimus est visus. tabernae autem erant circa forum, ac scutum illud signi gratia positum. narrare,

6.3.39Tuzlu olayları anlatmak ise her şeyden önce ince ve hatibe yakışan bir iştir; Cicero'nun Cluentius'u savunurken Caepasius ile Fabricius hakkında anlattığı ya da Marcus Caelius'un, Decimus Laelius ile meslektaşının eyalete gitmek için acele ederken aralarında çıkan çekişme hakkında anlattığı gibi. Ama bütün bunlarda bir yandan anlatımın tamamının zarif ve hoş olması istenir, öte yandan en neşeli olan şey hatibin kendisinin kattığıdır. Nitekim Cicero Fabricius'un o kaçışını şöyle tatlandırmıştır:

6.3.39

quae salsa sint, inprimis est subtile et oratorium, ut Cicero pro Cluentio narrat de Caepasio atque Fabricio aut M. Caelius de illa D. Laelii collegaeque eius in provinciam festinantium contentione. sed in his omnibus cum elegans et venusta exigitur tota expositio, tum id festivissimum est quod adiicit orator. nam et a Cicerone sic est Fabricii fuga illa condita:

6.3.40Caepasius kendini çok kurnazca konuştuğunu sanıyordu; sanatının en derin inceliklerinden o pek ağır sözleri çıkarıp "Bakın, yargıçlar, insanların talihine; bakın Gaius Fabricius'un yaşlılığına" demişti. Konuşmasını süslemek için bu "bakın"ı defalarca tekrarladıktan sonra kendisi dönüp baktı; ama Fabricius başını önüne eğip sıralardan çıkıp gitmişti. Cicero'nun eklediği öteki ayrıntılar da (bilinen bir yerdir) böyledir; oysa olayda yalnız Fabricius'un mahkemeden çekip gitmesi vardı.

6.3.40

itaque cum callidissime se putaret dicere, et cum illa vera gravissima ex intimo artificio deprompsisset, Respicite, iudices, hominum fortunas, respicite C. Fabricii senectutem, cum hoc, Respicite, ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit ipse; at Fabricius a subselliis demisso capite discesserat, et cetera, quae adiecit (nam est notus locus), cum in re hoc solum esset, Fabricium a iudicio recessisse.

6.3.41Caelius da her şeyi çok hoş kurgulamış, ama en çok da şu sonu: "Bu adam da ardından gitti; ama nasıl geçtiğini, bir salla mı yoksa bir balıkçı kayığıyla mı geçtiğini kimse bilmiyordu; Sicilyalılar ise, oynak ve dili sivri insanlar oldukları için, onun bir yunusun sırtına oturup Arion gibi karşıya geçtiğini söylüyorlardı."

6.3.41

et Caelius cum omnia venustissime finxit, tum illud ultimum, hic subsecutus quomodo transierit, utrum rate an piscatorio navigio, nemo sciebat, Siculi quidem, ut sunt lascivi et dicaces, aiebant in delphino sedisse et sic tanquam Ariona transvectum.

6.3.42Cicero ince şakanın (facetiae) anlatmakta, dil sivriliğinin ise laf atmakta olduğunu düşünür. Domitius Afer bu türde şaşılacak kadar hoştu; konuşmalarına bu tür birçok anlatı serpiştirilmiş bulunur; ama onun nükteli sözlerinden derlenmiş kitaplar da yayımlanmıştır.

6.3.42

in narrando autem Cicero consistere facetias putat, dicacitatem in iaciendo. mire fuit in hoc genere venustus Afer Domitius, cuius orationibus complures huiusmodi narrationes insertae reperiuntur, sed dictorum quoque ab eodem urbane sunt editi libri.

6.3.43Bir tür de bu laf fırlatmaya, kısa bir söze kapanan nükteye değil, daha uzun bir sahneye dayanır; Cicero'nun De oratore'nin ikinci kitabında ve başka bazı yerlerde Lucius Crassus'un Brutus'a karşı yaptığını anlattığı şey gibi.

6.3.43

illud quoque genus est positum non in hac veluti iaculatione dictorum et inclusa breviter urbanitate sed in quodam longiore actu, quod de L. Crasso contra Brutum Cicero in secundo de Oratore libro et aliis quibusdam locis narrat.

6.3.44Brutus, Gaius Plancus'u suçlarken iki okuyucu aracılığıyla, Plancus'un savunucusu Lucius Crassus'un Narbo kolonisi hakkındaki konuşmasında, Servilius kanunu hakkında söylediklerine aykırı şeyler önerdiğini göstermişti. Crassus da kendisi üç okuyucu ayağa kaldırdı ve onlara Brutus'un babasının diyaloglarını okuttu. Bunlardan biri Privernum'daki, öbürü Alba'daki, üçüncüsü Tibur'daki çiftlikte geçen bir konuşmayı içerdiğinden, Crassus bu mülklerin nerede olduğunu soruyordu. Brutus ise hepsini satmıştı; o zamanlar da baba mülkünü elden çıkarmak daha utanç verici sayılırdı. Benzer bir etki masallarda ve kimi zaman bazı tarihî hikâyelerde de anlatış sayesinde elde edilir.

6.3.44

nam, cum Brutus in accusatione C. Planci ex duobus lectoribus ostendisset, contraria L. Crassum patronum eius in oratione, quam de Colonia Narbonensi habuerat, suasisse iis, quae de lege Servilia dixerat, tris excitavit et ipse lectores, hisque patris eius dialogos dedit legendos; quorum cum in Privernati unus, alter in Albano, tertius in Tiburti sermonem habitum complecteretur, requirebat, ubi essent eae possessiones. omnes autem illas Brutus vendiderat; et tum paterna emancupare praedia turpius habebatur. similis in apologis quoque et quibusdam interim etiam historiis exponendi gratia consequi solet.

6.3.45Ama incelikte o kısalık daha keskin ve daha çabuktur. Bunun iki biçimi vardır: sataşmak ve karşılık vermek; ama yolları kısmen ortaktır, çünkü sataşırken söylenebilecek hiçbir şey yoktur ki karşılık verirken de söylenemesin.

6.3.45

sed acutior est illa atque velocior in urbanitate brevitas. cuius quidem duplex forma est dicendi ac respondendi, sed ratio communis in partem; nihil enim quod in lacessendo dici potest, non etiam in repercutiendo.

6.3.46Yine de bazı şeyler cevap verenlere özgüdür; sataşma sözleri çoğu zaman uzun uzun düşünülüp getirilir, cevaplar ise çoğunlukla atışmada ya da tanık sorgularken bulunur. Güldürücü sözlerin çıkarıldığı birçok yer bulunduğuna göre, hepsinin hatiplere uymadığını tekrarlamalıyım. Her şeyden önce çift anlamlılıktan doğanlar: ne Atellana oyuncularının usulünce peşine düştükleri o müstehcen çift anlamlar,

6.3.46

at quaedam propria sunt respondentium; illa etiam atque etiam cogitata adferri solent, haec plerumque in altercatione aut in rogandis testibus reperiuntur. Cum sint autem loci plures, ex quibus dicta ridicula ducantur, repetendum est mihi non omnes eos oratoribus convenire; in primis ex amphibolia neque illa obscena,

6.3.47ne de en bayağı insanların ortalıkta savurduğu, belirsizliği çoğunlukla bir hakarete çeviren türden sözler uygundur; hatta Cicero'nun ağzından kimi zaman, ama mahkemede değil, kaçmış olanlar da uygun değildir. Örneğin aşçı oğlu olduğu söylenen bir aday onun önünde bir başkasından oy isterken, "Ben de sana destek olurum" demişti [ego quoque, "ben de", aynı zamanda ego, coque, "ben, ey aşçı" diye duyulur].

6.3.47

quae Atellani e more captant, nec qualia vulgo iactantur a vilissimo quoque, conversa in maledictum fere ambiguitate; ne illa quidem, quae Ciceroni aliquando sed non in agendo exciderunt, ut dixit, cum is candidatus, qui coqui filius habebatur, coram eo suffragium ab alio peteret: ego quoque tibi favebo.

6.3.48İki anlam taşıyan kelimeleri tamamen dışlamak gerektiği için değil; ama olayların kendisi yardım etmedikçe pek nadiren güzel düşerler. Bu yüzden Cicero'nun, yukarıda söz ettiğim aynı Isauricus'a söylediği şu söz de neredeyse soytarıcadır: "Baban o kadar tutarlı bir adamken, bize seni bu kadar alacalı bırakmasına şaşıyorum" [varius, "dönek" ve "dayaktan alaca bula olmuş"].

6.3.48

non quia excludenda sint omnino verba duos sensus significantia, sed quia raro belle respondeant, nisi cum prorsus rebus ipsis adiuvantur. quare paene et ipsum scurrile Ciceronis est in eundem, de quo supra dixi, Isauricum: miror, quid sit, quod pater tuus, homo constantissimus, te nobis varium reliquit.

6.3.49Ama aynı türden şu söz harikadır: davacı, Clodius'a pusu kurulduğuna delil olarak Milo'nun, Clodius'un villasından çıkmasını beklemek için dokuzuncu saatten önce Bovillae'de konakladığını öne sürüyor ve Clodius'un hangi saatte öldürüldüğünü tekrar tekrar soruyordu. Cicero "Geç" diye cevap verdi [sero, "geç vakit" ve "çok geç, keşke daha önce"]. Bu tek söz bile bu türün büsbütün reddedilmemesi için yeter.

6.3.49

sed illud ex eodem genere praeclarum; cum obiiceret Miloni accusator in argumentum factarum Clodio insidiarum, quod Bovillas ante horam nonam devertisset, ut exspectaret, dum Clodius a villa sua exiret, et identidem interrogaret, quo tempore Clodius occisus esset, respondit, sero; quod vel solum sufficit, ut hoc genus non totum repudietur.

6.3.50Yalnız birden çok anlam değil, birbirine zıt anlamlar da çoğu zaman bir arada verilir; Nero'nun çok kötü bir köle hakkında, evinde ona kimseden fazla güvenildiğini, onun için kilitli ya da mühürlü hiçbir şey olmadığını söylemesi gibi.

6.3.50

nec plura modo significari solent, sed etiam diversa, ut Nero de servo pessimo dixit nulli plus apud se fidei haberi, nihil ei neque occlusum neque signatum esse.

6.3.51İş bilmeceye kadar varır; Cicero'nun Fonteius'un davacısı Plaetorius'a karşı söylediği gibi: onun annesinin yaşarken bir okulu, öldükten sonra da hocaları olduğunu söylemişti. Söylendiğine göre o yaşarken adı kötüye çıkmış kadınlar onun evinde toplanırdı; ölümünden sonra da malları satılmıştı. Gerçi burada "okul" mecaz yoluyla, "hocalar" ise çift anlamla söylenmiştir [magistri, "hocalar" ve "iflas eden mirası satan memurlar"].

6.3.51

pervenit res usque ad aenigma, quale est Ciceronis in Plaetorium Fonteii accusatorem, cuius matrem, dixit, dum vixisset, ludum, postquam mortua esset, magistros habuisse. dicebantur autem, dum vixit, infames feminae convenire ad eam solitae; post mortem bona eius venierant. quanquam hic ludus per translationem dictus est, magistri per ambiguitatem.

6.3.52Aynı tür söz metalēpsis'e de düşer; Fabius Maximus'un, Augustus'un dostlarına dağıttığı bağışların (congiaria) azlığını kınarken onlara heminaria demesi gibi. Çünkü congiarium hem bir cömertlik bağışının hem de bir ölçünün adıdır; azlık da ölçüden çıkarılmıştır [congius bir sıvı ölçüsü, hemina onun çok küçük bir parçasıdır].

6.3.52

in metalempsin quoque cadit eadem ratio dictorum, ut Fabius Maximus, incusans Augusti congiariorum, quae amicis dabantur, exiguitatem, heminaria esse dixit; nam congiarium commune liberalitatis atque mensurae, a mensura ducta imminutio rerum.

6.3.53Harfler ekleyerek, çıkararak ya da değiştirerek ad uydurmak da bunlar kadar soğuktur: pazarlıkçı olduğu için Acisculus'a "Pacisculus", tabiatça sert olduğu için Placidus adlı adama "Acidus" ["ekşi"], hırsız olduğu için Tullius'a da "Tollius" [tollere, "alıp götürmek"] denildiğini görüyorum.

6.3.53

haec tam frigida quam est nominum fictio adiectis, detractis, mutatis litteris, ut Acisculum, quia esset pactus, Pacisculum, et Placidum nomine, quod is acerbus natura esset, Acidum, et Tullium, cum fur esset, Tollium dictos invenio.

6.3.54Ama aynı türler adlarda değil olaylarda daha iyi düşer. Afer, konuşurken sürekli koşuşturan, sıçrayan, ellerini savuran, togasını düşürüp yeniden düzelten Manlius Sura için çok hoş bir söz söylemişti: "Dava görmüyor, dava telaşı görüyor" [non agere sed satagere]. Satagere başka bir kelimeye benzemese bile kendi başına nükteli bir sözdür.

6.3.54

sed haec eadem genera commodius in rebus quam in nominibus respondent. Afer enim venuste Manlium Suram, multum in agendo discursantem, salientem, manus iactantem, togam deiicientem et reponentem, non agere, dixit, sed satagere. est enim dictum per se urbanum satagere etiamsi nulla subsit alterius verbi similitudo.

6.3.55Bir h sesi ekleyip çıkararak, kelimeleri bölüp birleştirerek yapılan sözler de benzer biçimde çoğu zaman soğuktur, ama kimi zaman kabul edilebilir. Adlardan türetilen sözlerde de durum aynıdır. Cicero Verres'e karşı bu türden çok şey söyler, ama başkalarının sözleri olarak: kâh adı Verres olduğu için her şeyi süpüreceğini [verrere, "süpürmek"], kâh soyduğu Herkül'e Erymanthos yaban domuzundan daha çok dert açtığını [verres, "erkek domuz"], kâh selefi Sacerdos'un böyle hayırsız bir domuzu yerine bıraktığı için kötü bir rahip olduğunu [sacerdos, "rahip"].

6.3.55

fiunt et adiecta et detracta aspiratione et divisis coniunctisque verbis similiter saepius frigida, aliquando tamen recipienda. eademque condicio est in iis, quae a nominibus trahuntur. multa ex hoc Cicero in Verrem, sed ut ab aliis dicta, modo futurum, ut omnia verreret, cum diceretur Verres, modo Herculi, quem expilaverat, molestiorem apro Erymanthio fuisse, modo malum sacerdotem, qui tam nequam verrem reliquisset, quia Sacerdoti Verres successerat.

6.3.56Yine de kimi zaman bir tür şans bunu da iyi kullanma fırsatı verir; Cicero'nun Caecina'yı savunurken tanık Sextus Clodius Phormio hakkında, "Terentius'un o Phormio'sundan ne daha az kara ne daha az küstah" demesi gibi.

6.3.56

praebet tamen aliquando occasionem quaedam felicitas hoc quoque bene utendi: ut pro Caecina Cicero in testem Sex. Clodium Phormionem, nec minus niger, inquit, nec minus confidens quam est ille Terentianus Phormio.

6.3.57Öyleyse olayların gücünden çıkarılan sözler daha keskin ve daha zariftir. Bunlarda en çok benzerlik işe yarar, yeter ki daha aşağı ve daha hafif bir şeye bağlansın. Lentulus'a "Spinther", Scipio'ya "Serapio" diyen eskiler bu şakayı zaten yapmışlardı [biri bir oyuncunun, öbürü bir kurban hizmetçisinin adıydı]. Benzerlik yalnız insanlardan değil hayvanlardan da alınır: biz çocukken son derece dili sivri bir adam olan Iunius Bassus'a "beyaz eşek" denirdi;

6.3.57

acriora igitur sunt et elegantiora, quae trahuntur ex vi rerum. in his maxime valet similitudo, si tamen ad aliquid inferius leviusque referatur; quae iam veteres illi iocabantur, qui Lentulum Spintherem et Scipionem Serapionem esse dixerunt. sed ea non ab hominibus modo petitur verum etiam ab animalibus, ut nobis pueris Iunius Bassus, homo in primis dicax, asinus albus vocabatur;

6.3.58Sarmentus da Messius Cicirrus'u yabani bir ata benzetmişti. Cansız şeylerden de çekilir: Publius Blaesius'un esmer, sıska ve kambur Iulius'a "demir toka" demesi gibi. Bu, bugün gülme aramanın en yaygın türüdür.

6.3.58

et Sarmentus Messium Cicirrum equo fero comparavit. ducitur et ab inanimis sicut P. Blaesius Iulium, hominem nigrum et macrum et pandum, fibulam ferream dixit. quod nunc risus petendi genus frequentissimum est.

6.3.59Benzerlik kimi zaman açıkça kullanılır, kimi zaman da bir benzetmenin içine yerleştirilir. Augustus'un dilekçesini korka korka uzatan bir askere "Bir file bozukluk uzatıyormuş gibi uzatma!" demesi bu türdendir.

6.3.59

Adhibetur autem similitudo interim palam, interim inseri solet parabolae; cuius est generis illud Augusti, qui militi libellum timide porrigenti, noli, inquit, tanquam assem elephanto des.

6.3.60Bazı şeyler de anlamca benzerdir. Vatinius şu sözü bundan söylemişti: Calvus'un suçladığı davada sanık olarak alnını beyaz bir mendille siliyordu; davacı bunu da infial uyandırmak için kullanınca, "Sanık olsam da," dedi, "beyaz ekmek de yerim" [sanıklar yas kılığına girip beyaz giysiyi bırakırlardı].

6.3.60

sunt quaedam vi similia; unde Vatinius dixit hoc dictum, cum reus, agente in eum Calvo, frontem candido sudario tergeret, idque ipsum accusator in invidiam vocaret, quamvis reus sum, inquit, et panem item candidum edo.

6.3.61Bir şeyde olagelenin başka bir şeye aktarıldığı, benzerlikten doğan aktarma daha da incedir. Buna isterseniz "kurgu" diyelim: Caesar'ın zafer alayında fildişinden şehir maketleri taşınmış, birkaç gün sonra Fabius Maximus'unkinde tahtadan maketler taşınınca, Chrysippus bunların Caesar'ın şehirlerinin kutuları olduğunu söyledi. Pedo da ağlı gladyatörü kovalayıp vurmayan bir mirmillo için "Canlı yakalamak istiyor" dedi.

6.3.61

adhuc est subtilior illa ex simili translatio, cum, quod in alia re fieri solet, in aliam mutuamur. ea dicatur sane fictio: ut Chrysippus, cum in triumpho Caesaris eborea oppida essent translata, et post dies paucos Fabii Maximi lignea, thecas esse oppidorum Caesaris dixit. et Pedo de mirmillone, qui retiarium consequebatur nec feriebat, vivum, inquit, capere vult.

6.3.62Benzerlik çift anlamla da birleşir; Galba'nın topa baştan savma uzanan birine "Caesar'ın adayıymış gibi istiyorsun" demesi gibi. Çünkü petis çift anlamlıdır ["topa uzanıyorsun" ve "makam istiyorsun"]; iki durumdaki umursamazlık da benzerdir. Bunu bu kadar göstermek yeter.

6.3.62

iungitur amphiboliae similitudo, ut a Galba, qui pilam negligenter petenti, sic, inquit, petis, tamquam Caesaris candidatus. Nam illud petis ambiguum est, securitas similis. quod hactenus ostendisse satis est.

6.3.63Bununla birlikte türlerin birbirine karışması çok sık görülür ve en iyisi birkaç türden oluşanıdır. Benzemezlerin de yolu aynıdır. Bir Roma atlısının sözü buna örnektir: gösterilerde içki içerken Augustus ona "Ben öğle yemeği yemek istersem eve giderim" diyen birini gönderince, "Sen," dedi, "yerini kaybetmekten korkmuyorsun ki."

6.3.63

ceterum frequentissima aliorum generum cum aliis mixtura est, eaque optima, quae ex pluribus constat. eadem dissimilium ratio est. hinc eques Romanus, ad quem in spectaculis bibentem cum misisset Augustus, qui ei diceret, ego si prandere volo, domum eo: Tu enim, inquit, non times, ne locum perdas.

6.3.64Zıtlıktan doğan sözlerin de tek türü yoktur. Augustus'un, ayıplanarak görevden uzaklaştırdığı ve yalvarmalarının arasına sık sık "Babama ne cevap vereceğim?" sözünü katan bir subaya "Benden hoşlanmadığını söyle" demesi, Galba'nın, tavanı akan evinde oturduğu hâlde kendisinden yağmurluk isteyen birine "Ödünç veremem, evde kalıyorum" demesiyle aynı yolla söylenmemiştir. Üçüncü bir örnek daha var (sahibinin adını vermeyişim yalnız onun edebi yüzündendir): "Sen her hadımdan daha şehvetlisin"; burada da şüphesiz beklenti aldatılmıştır, ama zıtlık yoluyla. Aynı yerden olup öncekilerin hiçbirine benzemeyen bir söz de Marcus Vestinus'unkidir: biri öldü haberini alınca, "Sonunda kokmayı bırakacak" demişti.

6.3.64

ex contrario non una species. neque enim eodem modo dixit Augustus praefecto, quem cum ignominia mittebat, subinde interponenti precibus, quid respondebo patri meo? dic, me tibi displicuisse; quo Galba penulam roganti: non possum commodare, domi maneo, cum cenaculum eius perplueret. tertium adhuc illud: (nisi quod, ut ne auctorem ponam, verecundia ipsius facit) libidinosior es quam ullus spado; quo sine dubio et opinio decipitur sed ex contrario. et hoc ex eodem loco est sed nulli priorum simile, quod dixit M. Vestinus, cum ei nuntiatum esset necatum esse, aliquando desinet putere.

6.3.65Eskilerin sözlerini tek tek izlemek istersem kitabı örneklere boğar, onu güldürmek için derlenen kitaplara benzetirim. Delillerin bütün yerlerinden aynı fırsat doğar. Augustus, sırayla jestleriyle yarışan iki pantomim oyuncusundan birine "dansçı", öbürüne "araya giren" diyerek tarif kullanmıştır;

6.3.65

onerabo librum exemplis similemque iis, qui risus gratia componuntur, efficiam, si persequi voluero singula veterum. ex omnibus argumentorum locis eadem occasio est. nam et finitione usus est Augustus de pantomimis duobus, qui alternis gestibus contendebant, cum eorum alterum saltatorem dixit alterum interpellatorem;

6.3.66Galba da yağmurluk isteyen birine şöyle cevap verirken bölümleme kullanmıştır: "Yağmur yağmıyorsa ihtiyacın yok; yağıyorsa ben kullanırım." Aynı şekilde cins, tür, özellikler, farklar, aynı kökten gelenler, eşlik edenler, ardından gelenler, öncekiler, çelişenler, sebepler, sonuçlar, eşitlerin, büyüklerin, küçüklerin karşılaştırılması da benzer malzeme sağlar; nitekim bu malzeme bütün mecazlara da düşer.

6.3.66

et partitione Galba, cum paenulam roganti respondit, non pluit, non opus est tibi; si pluit, ipse utar. proinde genere, specie, propriis, differentibus, iugatis, adiunctis, consequentibus, antecedentibus, repugnantibus, causis, effectis, comparatione parium, maiorum, minorum similis materia praebetur; sicut in tropos quoque omnes cadit.

6.3.67Pek çok şey abartmayla (hyperbolē) söylenmez mi? Cicero'nun çok uzun boylu bir adam hakkında, başını Fabius kemerine çarptığını anlatması; ya da Publius Oppius'un, çocukları hep ana babalarından daha kısa olduğu için Lentulus soyunun doğa doğa yok olacağını söylemesi gibi.

6.3.67

an non plurima per hyperbolen dicuntur? quale refert Cicero de homine praelongo, caput eum ad fornicem Fabium offendisse; et quod P. Oppius dixit de genere Lentulorum, cum assidue minores parentibus liberi essent, nascendo interiturum.

6.3.68Ya ironi? En ciddi biçimde yapılanı bile neredeyse bir tür şaka değil midir? Afer onu ince bir şekilde kullanmıştır: bir eyaletin yönetimini büyük bir hırsla istemiş, aldıktan sonra da zorla verilmiş gibi yakınan Didius Gallus'a, "Haydi," dedi, "biraz da devlet için bir şey yap." Cicero da mecazla oynamıştır: kaynağı pek güvenilir olmayan Vatinius'un ölüm haberi gelince, "Şimdilik faizinin tadını çıkarayım" demişti.

6.3.68

quid ironia? nonne etiam quae severissime fit, ioci prope genus est? qua urbane usus est Afer, cum Didio Gallo, qui provinciam ambitiosissime petierat, deinde, impetrata ea, tanquam coactus querebatur, age, inquit, aliquid et rei publicae causa. metaphora quoque Cicero lusit, cum, Vatinii morte nuntiata, cuius parum certus dicebatur auctor, interim, inquit, usura fruar.

6.3.69Aynı Cicero, suçlamada savunmadan daha iyi olan Marcus Caelius için alegoriyle "sağ eli iyi, sol eli kötü" derdi. Aulus Villius da ima yoluyla, "Kılıç Tuccius'un üstüne düştü" demişti.

6.3.69

idem per allegorian M. Caelium, melius obiicientem crimina quam defendentem, bonam dextram, malam sinistram habere dicebat. emphasi A. Villius dixit, ferrum in Tuccium incidisse.

6.3.70Bu iş, Yunanların skhēmata dianoias dediği düşünce figürlerinin de hepsini kabul eder; kimileri nüktelerin türlerini bunlara göre ayırmıştır. Çünkü soru sorarız, şüphe ederiz, ileri süreriz, tehdit ederiz, dileriz; bazı şeyleri acıyormuş gibi, bazılarını öfkeleniyormuş gibi söyleriz. Açıkça uydurulduğu belli olan her şey de güldürücüdür.

6.3.70

figuras quoque mentis, quae σχήματα διανοίας dicuntur, res eadem recipit omnes, in quas nonnulli diviserunt species dictorum. nam et interrogamus et dubitamus et adfirmamus et minamur et optamus, quaedam ut miserantes, quaedam ut irascentes dicimus. ridiculum est autem omne, quod aperte fingitur.

6.3.71Aptalca şeyleri kınamak en kolayıdır, çünkü kendiliğinden gülünçtürler; ama nükteyi bizim eklediğimiz bir şey yaratır. Titius Maximus tiyatrodan çıkan Campatius'a aptalca bir şekilde oyunu seyredip seyretmediğini sormuştu. Campatius "Hayır, orkestrada top oynadım" diyerek onun sorusunu daha da aptalca kıldı.

6.3.71

stulta reprehendere facillimum est, nam per se sunt ridicula; sed rem urbanam facit aliqua ex nobis adiectio. stulte interrogaverat exeuntem de theatro Campatium Titius Maximus, an spectasset? fecit Campatius dubitationem eius stultiorem dicendo, non, sed in orchestra pila lusi.

6.3.72Çürütme inkâr etmek, yanlışlığını göstermek, savunmak ve küçümsemekle yapıldığına göre, Manius Curius gülünç bir şekilde inkâr etti: davacısı bir perdenin her yerine onu ya çıplak hâlde zincire vurulmuş ya da dostlarınca kumar borcundan kurtarılmış olarak resmetmişti.

6.3.72

refutatio cum sit in negando, redarguendo, defendendo, elevando, ridicule negavit Manius Curius; nam, cum eius accusator in sipario omnibus locis aut nudum eum in nervo aut ab amicis redemptum ex alea pinxisset:

6.3.73"Demek ben hiç kazanmadım, öyle mi?" dedi. Kimi zaman yanlışlığı açıkça gösteririz; Cicero'nun yaşı hakkında çok yalan söyleyen Vibius Curius'a, "Demek birlikte konuşma alıştırması yaptığımız sıralarda sen henüz doğmamıştın" demesi gibi. Kimi zaman da onaylıyormuş gibi yaparak; yine Cicero'nun, Dolabella'nın karısı Fabia otuz yaşında olduğunu söyleyince, "Doğru," demesi gibi, "yirmi yıldır bunu ondan duyuyorum."

6.3.73

ergo ego, inquit, nunquam vici? Redarguimus interim aperte, ut Cicero Vibium Curium multum de annis aetatis suae mentientem, tum ergo, cum una declamabamus, non eras natus; interim et simulata assensione, ut idem Fabia Dolabellae dicente triginta se annos habere, verum est, inquit; nam hoc illam iam viginti annis audio.

6.3.74Kimi zaman inkâr ettiğin şeyin yerine daha da iğneleyici başka bir şey güzelce konur: Passienus'un karısı Domitia, Iunius Bassus'un kendisini cimrilikle suçlarken eski ayakkabılarını satmayı âdet edindiğini söylediğinden yakınınca, Bassus "Vallahi böyle bir şey hiç söylemedim," dedi, "satın almayı âdet edindiğini söyledim." Savunma da taklit edilebilir: Augustus mirasını yiyip bitirdiğini yüzüne vurunca "Kendi malım sanıyordum" diyen Roma atlısı gibi.

6.3.74

belle interim subiicitur pro eo, quod neges, aliud mordacius: ut Iunius Bassus, querente Domitia Passieni, quod incusans eius sordes calceos eam veteres diceret vendere solere, non mehercules, inquit, hoc unquam dixi; sed dixi emere te solere. defensionem imitatus est eques Romanus, qui obiicienti Augusto, quod patrimonium comedisset, meum, inquit, putavi.

6.3.75Küçümsemenin iki yolu vardır. Ya birinin aşırı övünmesini kırarız: Gaius Caesar, Sulpicius ayaklanmasında yüzünden aldığı yarayı gösterip bunu Caesar için savaşırken aldığıyla övünen Pomponius'a, "Kaçarken bir daha asla arkana bakma" demişti. Ya da yüze vurulan bir suçlamayı küçümseriz: Cicero, altmış yaşında genç kız Publilia ile evlendiği için kendisini azarlayanlara "Yarın kadın olacak" demişti.

6.3.75

elevandi ratio est duplex, ut aut nimiam quis iactantiam minuat: quemadmodum C. Caesar Pomponio ostendenti vulnus ore exceptum in seditione Sulpiciana, quod is se passum pro Caesare pugnantem gloriabatur, nunquam fugiens respexeris, inquit; aut crimen obiectum, ut Cicero obiurgantibus, quod sexagenarius Publiliam virginem duxisset, cras mulier erit, inquit.

6.3.76Bazıları bu tür söze "sonuç çıkaran" der; Cicero'nun, konuşmalarına hep yaşının gençliğini bahane ederek başlayan Curio için, girişini her gün daha kolay bulacağını söylemesi de buna benzer; çünkü bunlar tabiatça birbirini izliyor, birbirine bağlı görünür.

6.3.76

hoc genus dicti consequens vocant quidam, atque illi simile, quod Cicero Curionem, semper ab excusatione aetatis incipientem, facilius cotidie prooemium habere dixit, quia ista natura sequi et cohaerere videantur.

6.3.77Ama sebepleri öne sürmek de bir küçümseme türüdür; Cicero bunu Vatinius'a karşı kullandı: ayaklarından rahatsız olan Vatinius, sağlığı düzelmiş görünmek isteyip artık günde iki mil yürüdüğünü söyleyince, Cicero "Çünkü günler uzadı" dedi. Augustus da, Tarraco halkı onun sunağında bir hurma fidanı bittiğini haber verince, "Sunağı ne kadar sık yaktığınız belli oluyor" dedi.

6.3.77

sed elevandi genus est etiam causarum relatio, qua Cicero est usus in Vatinium. qui pedibus aeger, cum vellet videri commodioris valetudinis factus et diceret, se iam bina milia passuum ambulare, dies enim, inquit, longiores sunt. et Augustus nuntiantibus Tarraconensibus palmam in ara eius enatam, apparet, inquit, quam saepe accendatis.

6.3.78Cassius Severus suçlamayı başkasına aktardı: avukatlarının Caesar'ın dostu Epikurosçu Lucius Varus'a hakaret ettiği için praetor onu azarlayınca, "Kimin hakaret ettiğini bilmiyorum," dedi, "ama sanırım Stoacılardı." Karşılık vermenin birçok türü vardır; en hoşu, kelimelerin bir benzerliğiyle de desteklenenidir: "Eğer bu böyleyse, sürgüne gidersin" diyen Suellius'a Trachalus, "Ya böyle değilse, geri dönersin" demişti.

6.3.78

transtulit crimen Cassius Severus. nam cum obiurgaretur a praetore, quod advocati eius L. Varo Epicureo, Caesaris amico, convicium fecissent, nescio, inquit. qui conviciati sint, et puto Stoicos fuisse. repercutiendi multa sunt genera, venustissimum, quod etiam similitudine aliqua verbi adiuvatur: ut Trachalus dicenti Suelio, si hoc ita est, is in exilium, si non est ita, redis, inquit.

6.3.79Cassius Severus, biri Proculeius'un onu evine sokmadığını yüzüne vurunca "Peki ben oraya gidiyor muyum ki?" diye cevap vererek savuşturdu. Şaka da şakayla savuşturulur: Galyalılar ilahi Augustus'a yüz libralık altın bir gerdanlık armağan ettiklerinde Dolabella şakayla, ama yine de şakasının sonucunu yoklayarak "Komutanım, beni gerdanlıkla ödüllendir" deyince, Augustus "Seni sivil tacıyla ödüllendirmeyi tercih ederim" dedi;

6.3.79

elusit Cassius Severus obiiciente quodam, quod ei domo sua Proculeius interdixisset, respondendo, numquid ergo illuc accedo? sic eluditur et ridiculum ridiculo: ut divus Augustus, cum ei Galli torquem aureum centum pondo dedissent, et Dolabella per iocum, temptans tamen ioci sui eventum, dixisset, imperator, torque me dona, malo, inquit, te civica donare:

6.3.80yalan da yalanla savuşturulur: biri Sicilya'da tek bir victoriatus'a beş ayak uzunluğunda bir müren aldığını söyleyince Galba, "Şaşılacak bir şey yok," dedi, "orada öyle uzunları çıkar ki balıkçılar onları ip yerine bellerine dolarlar."

6.3.80

mendacium quoque mendacio, ut Galba, dicente quodam, victoriato se uno in Sicilia quinque pedes longam murenam emisse: nihil, inquit, mirum; nam ibi tam longae nascuntur, ut iis piscatores pro restibus cingantur.

6.3.81İnkâr edenin tersi itiraf eder gibi yapmaktır; bunda da çok incelik vardır. Afer, imparator Claudius'un bir azatlısına karşı dava görürken, karşı taraftan davalıyla aynı durumda olan biri "Üstelik sen hep Caesar'ın azatlılarına karşı konuşursun" diye bağırınca, "Vallahi," dedi, "hiçbir şey de kazanamıyorum." Buna yakın olan, yüze vurulan şeyi inkâr etmemektir; hem açıkça yanlış olduğunda, hem de güzel bir cevaba malzeme verdiğinde. Catulus'un, "Ne havlıyorsun?" diyen Philippus'a "Bir hırsız görüyorum" demesi gibi.

6.3.81

contraria est neganti confessionis simulatio, sed ipsa quoque multum habet urbanitatis. sic Afer, cum ageret contra libertum Claudii Caesaris, et ex diverso quidam condicionis eiusdem, cuius erat litigator, exclamasset, praeterea tu semper in libertos Caesaris dicis, nec mehercule, inquit, quicquam proficio. cui vicinum est non negare quod obiicitur, cum et id palam falsum est et inde materia bene respondendi datur: ut Catulus dicenti Philippo, quid latras? furem video, inquit.

6.3.82Kendine karşı söz söylemek pek soytarılardan başkasının işi değildir; hatipte ise hiç onaylanacak bir şey değildir; bu da başkalarına karşı söylenebilecek yollar kadar türlü yolla yapılabilir. Bu yüzden, sık görülse de bunu geçiyorum.

6.3.82

in se dicere non fere est nisi scurrarum et in oratore utique minime probabile, quod fieri totidem modis quot in alios potest. ideoque hoc, quamvis frequens sit, transeo.

6.3.83Gülünç olsa bile özgür bir insana yakışmayan şey ise ya çirkince ya da güç gösterisiyle söylenen sözdür. Birinin bunu yaptığını biliyorum: kendisine karşı açık sözlülükle konuşan daha aşağı konumdaki birine, "Sana bir tokat atarım, sonra da kafan sert diye hakkında dava formülü yazarım" demişti. Burada dinleyenlerin gülmesi mi, infiale mi kapılması gerektiği belli değildir.

6.3.83

illud vero, etiamsi ridiculum est, indignum tamen est homine liberali, quod aut turpiter aut potenter dicitur; quod fecisse quendam scio, qui humiliori libere adversus se loquenti, colaphum, inquit, tibi ducam et formulam scribam, quod caput durum habeas. hic enim dubium est, utrum ridere audientes an indignari debuerint.

6.3.84Geriye beklentiyi aldatma ya da sözleri başka anlamda alma türü kalıyor; bunlar bütün bu konuda belki de en hoş olanlardır. Beklenmedik söz sataşan tarafından da kullanılır; Cicero'nun aktardığı şu söz gibi: "Bunun neyi eksik, malı ve fazileti dışında?" Ya da Afer'in şu sözü: "Dava görmede en iyi giyinen adam." Karşılaşmada da kullanılır: Cicero, Vatinius'un öldüğüne dair yanlış haberi duyunca karşısına çıkan azatlısına "Her şey yolunda mı?" diye sormuş, adam "Yolunda" deyince, "Öldü mü yani?" demişti.

6.3.84

superest genus decipiendi opinionem aut dicta aliter intellegendi, quae sunt in omni hac materia vel venustissima. inopinatum et a lacessente poni solet, quale est, quod refert Cicero, quid huic abest nisi res et virtus? aut illud Afri, homo in agendis causis optime vestitus; et in occurrendo, ut Cicero, audita falsa Vatinii morte, cum obvium libertum eius interrogasset, rectene omnia? dicenti, recte, mortuus est?

6.3.85Gülmenin en çoğu ise, birbirine komşu ve neredeyse aynı olan yalancıktan inanma (simulatio) ve anlamazdan gelme (dissimulatio) etrafındadır; ama simulatio belli bir kanaati kendisininmiş gibi taklit edenin, dissimulatio ise başkasının söylediğini pek anlamıyormuş gibi yapanın işidir. Afer simulatio kullandı: bir davada karşı taraftakiler, nüfuzlu bir kadın olan Celsina'nın olaydan haberdar olduğunu tekrar tekrar söyleyince, "Kimmiş bu adam?" dedi; Celsina'yı erkek sanıyormuş gibi yaptı.

6.3.85

inquit. plurimus autem circa simulationem et dissimulationem risus est, quae sunt vicina et prope eadem; sed simulatio est certam opinionem animi sui imitantis, dissimulatio aliena se parum intelligere fingentis. simulavit Afer, cum in causa subinde dicentibus Celsinam de re cognovisse, quae erat potens femina: quis est, inquit, iste? Celsinam enim videri sibi virum finxit.

6.3.86Cicero ise anlamazdan geldi: tanık Sextus Annalis sanığın aleyhine konuşmuştu; davacı da ona tekrar tekrar "Söyle, Marcus Tullius, Sextus Annalis hakkında bir şey söyleyebilir misin?" diye üsteleyince, Cicero Ennius'un Annales'inin altıncı kitabından dizeler okumaya başladı: "Kim açabilir büyük savaşın sebeplerini?" [de Sex. Annali hem "Sextus Annalis hakkında" hem "altıncı Annales kitabından" diye anlaşılır.]

6.3.86

dissimulavit Cicero, cum Sex. Annalis testis reum laesisset, et instaret identidem accusator ei, dic, M. Tulli, numquid potes de Sex. Annali? versus enim dicere coepit de libro Ennii annali sexto: quis potis ingentis causas evolvere belli?

6.3.87Buna şüphesiz en sık fırsatı çift anlamlılık verir; Cascellius'un, "Gemiyi bölüştürmek istiyorum" diyen bir danışana "Kaybedersin" demesi gibi. Ama anlam başka bir şekilde de saptırılır: daha sert bir şeyden daha yumuşağa çevrildiğinde. Zina üstünde yakalanan biri hakkında ne düşündüğü sorulunca "Yavaşmış" diye cevap veren adam gibi.

6.3.87

cui sine dubio frequentissimam dat occasionem ambiguitas: ut Cascellio, qui consultatori dicenti, navem dividere volo, perdes, inquit. sed averti intellectus et aliter solet, cum ab asperioribus ad leniora deflectitur: ut qui interrogatus, quid sentiret de eo, qui in adulterio deprehensus esset, tardum fuisse respondit.

6.3.88Buna sezdirme yoluyla söylenen söz komşudur; Cicero'da, karısının bir incir ağacına kendini astığından yakınan birine söylenen şu söz gibi: "Rica ederim, o ağaçtan bana bir aşı kalemi ver de aşılayayım." Çünkü söylenmeyen anlaşılır.

6.3.88

ei confine est, quod dicitur per suspicionem: quale illud apud Ciceronem querenti, quod uxor sua ex fico sese suspendisset, rogo, des mihi surculum ex illa arbore, ut inseram; intelligitur enim quod non dicitur.

6.3.89Vallahi tuzlu konuşmanın bütün yolu, doğru ve gerçek olandan farklı bir şey söylemektir; bu da tamamen ya kendimizin ya başkalarının kanaatlerini uydurarak, ya da olamayacak bir şeyi söyleyerek yapılır.

6.3.89

et hercule omnis salse dicendi ratio in eo est, ut aliter quam est rectum verumque dicatur: quod fit totum fingendis aut nostris aut alienis persuasionibus aut dicendo quod fieri non potest.

6.3.90Iuba başkasının kanaatini uydurdu: atının kendisine çamur sıçrattığından yakınan birine "Ne o? Beni Kentaur mu sanıyorsun?" dedi. Gaius Cassius kendi kanaatini uydurdu: kılıçsız koşan bir askere "Hey arkadaş, yumruğu iyi kullanıyorsun" dedi. Galba da, önceki gün bir yanı yenmiş ve ters çevrilmiş olarak ertesi gün sofraya konan balıklar için "Acele edelim, altta başkaları da yemek yiyor" dedi. Üçüncü türü, dediğim gibi, Cicero Curius'a karşı yaptı; çünkü birinin konuşma alıştırması yaparken doğmamış olması elbette olamazdı.

6.3.90

alienam finxit Iuba, qui querenti, quod ab equo suo esset aspersus, quid? Tu, inquit, me Hippocentaurum putas? suam C. Cassius, qui militi sine gladio decurrenti, Heus, commilito, pugno bene uteris, inquit. et Galba de piscibus, qui cum pridie ex parte adesi et versati postera die appositi essent, festinemus, alii subcenant, inquit. tertium illud Cicero, ut dixi, adversus Curium; fieri enim certe non poterat ut, cum declamaret, natus non esset.

6.3.91İroniden doğan bir uydurma da vardır; Gaius Caesar onu kullanmıştır. Bir tanık sanığın kendisini uyluğundan kılıçla vurmaya çalıştığını söylüyordu; kolayca şu itiraz edilebilirdi: neden özellikle bedeninin o kısmını yaralamak istemişti? Caesar, "Ne yapacaktı ki," dedi,

6.3.91

est et illa ex ironia fictio, qua usus est C. Caesar. nam cum testis diceret a reo femina sua ferro petita, et esset facilis reprehensio, cur illam potissimum partem corporis vulnerare voluisset: quid enim faceret, inquit,

6.3.92"sen miğfer ve zırh giymişken?" Uydurmaya karşı uydurma da belki en iyisidir; Domitius Afer'inki böyleydi: eski bir vasiyetnamesi vardı; yeni dostlarından biri, vasiyetnamenin değişmesinden bir şey umarak uydurma bir hikâye anlattı ve ona, vasiyetini çoktan yapmış yaşlı bir primipilus'u son arzularını yeniden düzenlemeye ikna edip etmemesini danıştı. Afer, "Yapma," dedi, "onu gücendirirsin."

6.3.92

cum tu galeam et loricam haberes? vel optima est simulatio contra simulantem, qualis illa Domitii Afri fuit: vetus habebat testamentum, et unus ex amicis recentioribus, sperans aliquid ex mutatione tabularum, falsam fabulam intulerat, consulens eum, an primipilari seni iam testato rursus suaderet ordinare suprema iudicia. noli, inquit, facere; offendis illum.

6.3.93Bütün bunların en hoşu ise yumuşak ve, deyim yerindeyse, iyi huylu olanlardır. Yine Afer, forumda kendisiyle karşılaşmaktan kaçınan nankör bir davalıya isim hatırlatıcısını gönderip "Seni görmedim diye beni seviyor musun?" dedi. Hesapları tutmadığı hâlde boyuna "Ben yemedim; ekmek ve suyla yaşıyorum" diyen bir kâhyaya da "Serçe, borcunu öde!" demişti. Bunlara hypo to ēthos, "karaktere yakın" sözler derler.

6.3.93

iucundissima sunt autem ex his omnibus lenia et, ut sic dixerim, boni stomachi: ut Afer idem ingrato litigatori conspectum eius in foro vitanti per nomenclatorem missum ad eum, amas me, inquit, quod te non vidi? et dispensatori, qui, cum reliqua non responderent, dicebat subinde, non comedi; pane et aqua vivo, passer, redde quod debes. quae ὑπὸ τὸ ἦθος vocant.

6.3.94Yapabileceğinden daha az sitem eden şaka da hoştur; yine Afer'in, "Evine hep saygıyla devam ettim" diyen bir adaya, açıkça inkâr edebilecekken "İnanırım, doğrudur da" demesi gibi. Kimi zaman da, orada olmayan biri hakkında söylense nükteli olmayacak bir söz, o kişiye yüzüne karşı açıkça sitem edildiği için

6.3.94

est gratus iocus, qui minus exprobrat quam potest, ut idem dicenti candidato, semper domum tuam colui, cum posset palam negare, credo, inquit, et verum est. interim de se dicere ridiculum et quod in alium si absentem diceretur urbanum non erat, quoniam ipsi palam exprobratur,

6.3.95gülme uyandırır. Augustus'un şu sözü buna örnektir: bir asker ondan arsızca bir şey istiyordu; tam o sırada, kendisinin de haksız bir şey isteyeceğinden şüphelendiği Marcianus karşıdan geliyordu. "Arkadaş," dedi, "senin istediğini, Marcianus'un benden isteyeceği şeyi yapacağımdan daha fazla yapmayacağım."

6.3.95

movet risum: quale Augusti est, cum ab eo miles nescio quid improbe peteret et veniret contra Marcianus, quem suspicabatur et ipsum aliquid iniuste rogaturum: non magis, inquit, faciam, commilito, quod petis, quam quod Marcianus a me petiturus est.

6.3.96Yerinde kullanılmış dizeler de inceliğe yardım eder. Ya olduğu gibi bütün olarak kullanılırlar (bu öyle kolaydır ki Ovidius, Macer'in dörtlüklerinden kötü şairlere karşı bir kitap derlemişti); bu bir çift anlamla da tatlandırılırsa daha hoş olur; Cicero'nun kurnaz ve hilekâr bir adam olan Lartius'a, bir davada şüphe altındayken söylediği gibi:

6.3.96

adiuvant urbanitatem et versus commode positi, seu toti ut sunt (quod adeo facile est, ut Ovidius ex tetrastichon Macri carmine librum in malos poetas composuerit), quod fit gratius, si qua etiam ambiguitate conditur: ut Cicero in Lartium, hominem callidum et versutum, cum is in quadam causa suspectus esset,

6.3.97"Meğer ki Lartius Odysseus bir yerden sızmış olsun" [Laertius, "Laertes oğlu", Odysseus'un sıfatıdır]. Ya da kelimeler kısmen değiştirilir: önceden pek aptal sayılan, ama bir miras aldıktan sonra senatoda görüşü ilk sorulan biri olan adam hakkında, "Bilgelik dedikleri şey talihtir" dizesi yerine "Bilgelik dedikleri şey mirastır" demek gibi. Ya da bilinen dizelere benzer dizeler uydurulur; buna parōidia denir.

6.3.97

nisi si qua Ulixes intervasit Lartius; seu verbis ex parte mutatis, ut in eum qui, cum antea stultissimus esset habitus, post acceptam hereditatem primus sententiam rogabatur, hereditas est, quam vocant sapientiam, pro illo, felicitas est; seu ficti notis versibus similes, quae παρῳδία dicitur.

6.3.98Yerinde uyarlanmış atasözleri de öyle; düşmüş ve kaldırılmak için yardım isteyen bir hayırsıza söylenen şu söz gibi: "Seni tanımayan kaldırsın." Tarihten nükte çıkarmak da bilgili bir iştir; Cicero'nun yaptığı gibi: Verres davasında bir tanığı sorgularken Hortensius ona "Bu bilmeceleri anlamıyorum" deyince, "Anlaman gerekirdi," dedi, "evinde bir Sfenks varken"; Hortensius Verres'ten değeri büyük, tunçtan bir Sfenks heykeli almıştı.

6.3.98

et proverbia opportune aptata: ut homini nequam lapso et, ut allevaretur, roganti, tollat te qui non novit. ex historia etiam ducere urbanitatem eruditum est: ut Cicero fecit, cum ei testem in iudicio Verris roganti dixisset Hortensius, non intelligo haec aenigmata. atqui debes, inquit, cum Sphingem domi habeas; acceperat autem ille a Verre Sphingem aeneam magnae pecuniae.

6.3.99Biraz saçma sözler ise aptal taklidine dayanır; bunlar bile bile söylenmeseydi aptalca olurdu: alçak bir şamdan aldığına şaşanlara "Öğle yemeği şamdanı olur" diyen adam gibi. Saçmaya benzeyen ama gerekçesiz söylenmiş gibi duran sözler ise keskindir: Dolabella'nın kölesine efendisinin mezat ilan edip etmediği sorulunca "Evini sattı" demesi gibi. Kimi zaman da yakalananlar utançlarından gülünç bir sözle sıyrılırlar:

6.3.99

subabsurda illa constant stulti simulatione; quae, nisi fingantur, stulta sunt: ut, qui mirantibus, quod humile candelabrum emisset, pransorium erit, inquit. sed illa similia absurdis sunt acria, quae tanquam sine ratione dicta feruntur: ut servus Dolabellae, cum interrogaretur an dominus eius auctionem proposuisset, domum, inquit, vendidit. Deprehensi interim pudorem suum ridiculo aliquo explicant:

6.3.100sanığın kendisini yaraladığını söyleyen tanığa yara izi olup olmadığını soran adam gibi: tanık uyluğunda kocaman bir iz gösterince, "Böğründe olması gerekirdi" dedi. Hakaret de güzelce kullanılabilir: Hispo'nun kendisine daha ağır suçlar yükleyen davacıya "Beni kendinle ölçüyorsun" demesi gibi. Fulvius Propinquus da ortaya koyduğu belgelerde imza olup olmadığını soran bir vali yardımcısına "Hem de gerçek imza, efendim" dedi.

6.3.100

ut, qui testem dicentem se a reo vulneratum interrogaverat an cicatricem haberet, cum ille ingentem in femine ostendisset, latus, inquit, oportuit. contumeliis quoque uti belle datur: ut Hispo obiicienti atrociora crimina accusatori, me ex te metiris, inquit. et Fulvius Propinquus legato interroganti an in tabulis, quas proferebat, chirographus esset, et verus, inquit, domine.

6.3.101Güldürücü sözlerin çıkarıldığı en yaygın türler, öğrendiğim ya da bulduğum bunlardır; ama tekrar etmem gerekir ki tuzlu konuşmanın da ciddi konuşmanın da yolları sonsuzdur; bunları kişi, yer, zaman ve nihayet son derece değişken olan tesadüf sağlar.

6.3.101

has aut accepi species aut inveni frequentissimas, ex quibus ridicula ducerentur; sed repetam necesse est, infinitas esse tam salse dicendi quam severe, quas praestat persona, locus, tempus, casus denique, qui est maxime varius.

6.3.102Bu yüzden bunlara, atlamış görünmemek için değindim; şakanın kullanımı ve ölçüsü üzerine söylediklerimin ise kesinlikle gerekli olduğunu ileri sürmeye cesaret ederim. İncelik üzerine çok titizlikle yazmış olan Domitius Marsus bunlara güldürücü olmayan, ama en ciddi konuşmaya bile yakışan, zarifçe söylenmiş ve kendine özgü bir letafetle hoş gelen bazı sözler de ekler; bunlar incedir ama gülme uyandırmaz.

6.3.102

itaque haec, ne omisisse viderer, attigi; illa autem, quae de usu ipso et modo iocandi complexus sum, audeo confirmare esse plane necessaria. his adiicit Domitius Marsus, qui de urbanitate diligentissime scripsit, quaedam non ridicula, sed cuilibet severissimae orationi convenientia eleganter dicta et proprio quodam lepore iucunda; quae sunt quidem urbana sed risum tamen non habent.

6.3.103Çünkü onun eseri gülme üzerine değil incelik üzerinedir. Ona göre incelik bizim şehrimize özgüdür ve ancak geç bir dönemde, "Şehir" (Urbs) denince, özel ad eklenmese bile Roma'nın anlaşılması yerleştikten sonra bu anlamda kavranmaya başlanmıştır.

6.3.103

neque enim ei de risu sed de urbanitate est opus institutum, quam propriam esse nostrae civitatis et sero sic intelligi coeptam, postquam Urbis appellatione, etiamsi nomen proprium non adiiceretur, Romam tamen accipi sit receptum.

6.3.104Onu şöyle tarif eder: "İncelik, kısa bir söze sığdırılmış, insanları eğlendirmeye ve ruhun her duygusuna sürüklemeye elverişli, her olayın ya da kişinin gerektirdiğine göre karşı koymaya ya da sataşmaya en uygun bir meziyettir." Bu tariften kısalık kaydını çıkarırsan, konuşmanın bütün meziyetlerini kapsar. Çünkü olaylardan ve kişilerden oluşuyorsa, her ikisinde de söylenmesi gerekeni söylemek kusursuz belagatin işidir. Neden kısa olmasını istediğini ise bilmiyorum; çünkü yine kendisi, aynı kitapta, birçok kişide anlatma inceliği bulunduğunu söyler. Az sonra da, kendi dediğine göre Cato'nun görüşüne uyarak şöyle tarif eder: "İnce adam, birçok güzel sözü ve cevabı olan, sohbetlerde, toplantılarda, şölenlerde, aynı şekilde halk toplantılarında, kısacası her yerde güldürücü ve yerinde konuşan kişi olacaktır." Böyle olunca bunları yapan her hatip güldürücü sayılacaktır.

6.3.104

eamque sic finit: urbanitas est virtus quaedam in breve dictum coacta et apta ad delectandos mouendosque homines in omnem adfectum animi, maxime idonea ad resistendum vel lacessendum, prout quaeque res aut persona desiderat. cui si brevitatis exceptionem detraxeris, omnes orationis virtutes complexa sit. nam si constat rebus et personis, quod in utrisque oporteat dicere perfectae eloquentiae est. cur autem brevem esse eam voluerit, nescio, cum idem atque in eodem libro dicat fuisse in multis narrandi urbanitatem. paulo post ita finit, Catonis (ut ait) opinionem secutus, urbanus homo erit, cuius multa bene dicta responsaque erunt, et qui in sermonibus, circulis, conviviis, item in contionibus, omni denique loco ridicule commodeque dicet. risus erunt ⟦?⟧, quicunque haec faciet orator.

6.3.106Bu tarifleri kabul edersek, güzel söylenmiş her şey nükteli söz adını da alacaktır. Bununla birlikte, bunu ileri süren için şu bölümleme tutarlıydı: nükteli sözlerin kimini ciddi, kimini şakacı, kimini orta saydı. Çünkü bu, güzel söylenmiş bütün sözlerin bölümlemesidir. Ama bana bazı şakacı sözler bile yeterince ince olmayanlar arasına konabilirmiş gibi geliyor.

6.3.106

quas si recipimus finitiones, quidquid bene dicetur, et urbane dicti nomen accipiet. ceterum illi, qui hoc proposuerat, consentanea fuit illa divisio, ut dictorum urbanorum alia seria, alia iocosa, alia media faceret. nam est eadem omnium bene dictorum. verum mihi etiam iocosa quaedam videntur posse in non satis urbana referri.

6.3.107Çünkü bence incelik, ne düşüncede, ne kelimelerde, ne de ağızda ya da jestte hiçbir uyumsuz, hiçbir kaba, hiçbir özensiz, hiçbir yabancı şeyin sezilmediği şeydir; öyle ki tek tek sözlerde değil, konuşmanın bütün renginde bulunur; Yunanlardaki, Atina'nın kendine özgü tadını veren o Attikacılık (attikismos) gibi.

6.3.107

nam meo quidem iudicio illa est urbanitas, in qua nihil absonum, nihil agreste, nihil inconditum, nihil peregrinum neque sensu neque verbis neque ore gestuve possit deprehendi; ut non tam sit in singulis dictis quam in toto colore dicendi, qualis apud Graecos ἀττικισμὸς ille reddens Athenarum proprium saporem.

6.3.108Yine de çok bilgili bir adam olan Marsus'un görüşünü saklamayayım: ciddi sözleri üç türe ayırır: övücü, aşağılayıcı ve orta. Övücüye örnek olarak Cicero'nun Ligarius'u Caesar'ın önünde savunurken söylediği şu sözü verir: "Haksızlıklar dışında hiçbir şeyi unutmayan sen";

6.3.108

ne tamen iudicium Marsi, hominis eruditissimi, subtraham, seria partitur in tria genera, honorificum, contumeliosum, medium. et honorifici ponit exemplum Ciceronis pro Ligario apud Caesarem, qui nihil soles oblivisci nisi iniurias;

6.3.109aşağılayıcıya örnek olarak Atticus'a Pompeius ve Caesar hakkında yazdığı şu sözü: "Kaçacağım biri var; izleyeceğim biri yok"; ortaya örnek olarak da kendisinin apophthegmatikon, "vecize türünden" dediği şu sözü: "Yiğit bir adam için ölüm ağır, konsüllük etmiş biri için vakitsiz, bilge biri için acıklı olamaz." Bunların hepsi pek güzel söylenmiştir; ama neden özellikle incelik adını almaları gerektiğini görmüyorum.

6.3.109

et contumeliosi, quod Attico scripsit de Pompeio et Caesare, habeo, quem fugiam; quem sequar, non habeo; et medii, quod ἀποφθεγματικόν vocat et est ita, cum dixerit, nec grave mortem accidere viro forti posse nec inmaturam consulari neque miseram sapienti. quae omnia sunt optime dicta; sed cur proprie nomen urbanitatis accipiant, non video.

6.3.110Eğer bu ad, bana göründüğü gibi, yalnız konuşmanın bütün rengine değil tek tek sözlere de verilmeliyse, ben daha çok güldürücü sözlerle aynı türden olup da güldürücü olmayan sözlere ince derim; ciddiye de şakaya da aynı ölçüde yatkın olan Asinius Pollio için söylenmiş "her saatin adamı" sözü gibi;

6.3.110

quod si non totius, ut mihi videtur, orationis color meretur, sed etiam singulis dictis tribuendum est, illa potius urbana dixerim, quae sunt generis eiusdem, quo ridicula dicuntur et tamen ridicula non sunt, ut de Pollione Asinio seriis iocisque pariter accommodato dictum est esse eum omnium horarum;

6.3.111kolayca doğaçlama konuşan bir savunucu için söylenen "yeteneğini peşin para olarak cebinde taşıyor" sözü gibi; Marsus'un aktardığı, Pompeius'un kendi tarafına güvenmeyen Cicero'ya söylediği "Caesar'ın tarafına geç, o zaman benden korkarsın" sözü de öyledir. Bu söz daha küçük bir konuda, başka bir niyetle ya da nihayet bizzat Pompeius'tan başkası tarafından söylenseydi güldürücü sözler arasında sayılabilirdi.

6.3.111

et de actore facile dicente ex tempore, ingenium eum in numerato habere; etiam Pompeii, quod refert Marsus, in Ciceronem diffidentem partibus, transi ad Caesarem, me timebis. erat enim, si de re minore aut alio animo aut denique non ab ipso dictum fuisset, quod posset inter ridicula numerari.

6.3.112Cicero'nun, Gaius Caesar'ın o dönemine neden bu kadar sabırla katlandığını açıklarken Caerellia'ya yazdığı şu söz de öyle: "Bunlara ya Cato'nun ruhuyla ya da Cicero'nun midesiyle katlanmak gerekir." Çünkü o "mide"de şakaya benzer bir şey vardır. Beni düşündüren bu şeyleri gizlememem gerekiyordu; bunlarda yanılmış olsam bile okurları aldatmadım, çünkü farklı görüşü de belirttim; onu daha çok onaylayanlar izlemekte serbesttir.

6.3.112

etiam illud, quod Cicero Caerelliae scripsit reddens rationem, cur illa C. Caesaris tempora tam patienter toleraret, haec aut animo Catonis ferenda sunt aut Ciceronis stomacho; stomachus enim ille habet aliquid ioco simile. haec, quae movebant, dissimulanda mihi non fuerunt; in quibus ut erraverim, legentes tamen non decepi, indicata et diverse opinione, quam sequi magis probantibus liberum est.

6.4.14. Bölüm

Atışma (altercatio) üzerine kurallara, kesintisiz konuşmayla ilgili her şeyi bitirdikten sonra başlanması gerektiği düşünülebilirdi; çünkü sırada en son kullanılan odur. Ama yalnız buluşa dayandığından, bir düzenlemesi olamayacağından, anlatımın süslerine pek ihtiyaç duymadığından, hafıza ve sunuşla da uğraşmadığından, beş kısmın ikincisini ele almadan önce, tamamen birinciye bağlı olan bu konuyu işlemem yersiz görünmez. Başka yazarlar onu belki de, öteki kurallarla buna da yeterince bakılmış göründüğü için bir yana bırakmışlardır.

6.4.1

altercationis praecepta poterant videri tunc inchoanda, cum omnia, quae ad continuam orationem pertinent, peregissem, nam est usus eius ordine ultimus; sed, cum sit posita in sola inventione neque habere dispositionem possit nec elocutionis ornamenta magnopere desideret aut circa memoriam et pronuntiationem laboret, prius quam secundam quinque partium, hanc quae tota ex prima pendet tractaturus non alieno loco videor; quam scriptores alii fortasse ideo reliquerunt, quia satis ceteris praeceptis in hanc quoque videbatur esse prospectum.

6.4.2Çünkü atışma iddia ve retten oluşur; bunlar hakkında yeterince şey aktarılmıştır; kesintisiz konuşmada kanıtlar bakımından yararlı olan her şeyin bu kısa ve kesik konuşmada da yararlı olması zorunludur. Atışmada başka şeyler söylenmez, ama başka türlü söylenir: soru sorarak ya da cevap vererek. Bu işle ilgili gözlemlerin hemen hepsini tanıklar bahsinde ele aldık.

6.4.2

constat enim ex intentione ac depulsione, de quibus satis traditum est; quia, quidquid in actione perpetua circa probationes utile est, idem in hac brevi atque concisa prosit necesse est. neque alia dicuntur in altercatione, sed aliter, aut interrogando aut respondendo. cuius rei fere omnis observatio in illo testium loco excussa nobis est.

6.4.3Yine de bu eseri daha geniş tutmaya giriştiğimiz ve bu meziyet olmadan kimseye kusursuz hatip denemeyeceği için, buna da biraz özel emek harcayalım; bazı davalarda zafere en çok o katkıda bulunur.

6.4.3

tamen quia latius hoc opus aggressi sumus neque perfectus orator sine hac virtute dici potest, paululum impendamus huic quoque peculiaris operae, quae quidem in quibusdam causis ad victoriam vel plurimum valet.

6.4.4Bir şeyin doğru yapılıp yapılmadığının araştırıldığı genel keyfiyet meselesinde kesintisiz konuşma hükmeder; tarif sorusunu da, olayın kesin olduğu ya da tahminin sanata uygun bir akıl yürütmeyle toplandığı hemen her şeyi de çoğunlukla konuşmalar yeterince açıklar. Buna karşılık en sık rastlanan davalarda, yani yalnız sanat dışı kanıtlara ya da karışık kanıtlara dayanan davalarda, en çetin mücadele bu kısımda olur; kılıcın ucuyla bundan daha çok dövüşülen bir yer söyleyemezsin.

6.4.4

nam ut in qualitate generali, in qua rectene factum quid an contra sit quaeritur, perpetua dominatur oratio, et quaestionem finitionis actiones plerumque satis explicant et omnia paene, in quibus de facto constat aut coniectura artificiali ratione colligitur, ita in iis causis, quae sunt frequentissimae, quae vel solis extra artem probationibus vel mixtis continentur, asperrima in hac parte dimicatio est, nec alibi dixeris magis mucrone pugnari.

6.4.5Çünkü en sağlam noktaların her biri yargıcın hafızasına kazınmalı, konuşmada vaat ettiğimiz her şey yerine getirilmeli, yalanlar çürütülmelidir. Nihayet, davayı dinleyen kişi hiçbir yerde bundan daha dikkatli değildir. Bazıları da, konuşmada orta hâlli olsalar bile, atışmadaki bu üstünlükleri sayesinde haklı olarak savunucu adını hak etmişlerdir.

6.4.5

nam et firmissima quaeque memoriae iudicis inculcanda sunt et praestandum quidquid in actione promisimus et refellenda mendacia. nusquam est denique qui cognoscit intentior. nec immerito quidam quanquam in dicendo mediocres hac tamen altercandi praestantia meruerunt nomen patronorum.

6.4.6Ama bazıları davalılarına yalnız o gösterişli nutuk terini sunmakla yetinip alkışçı kalabalıklarıyla birlikte sıraları terk ederler ve o belirleyici kavgayı ehil olmayanlara, çoğu zaman da koyu renk giysili ayaktakımına bırakırlar.

6.4.6

at quidam litigatoribus suis illum modo ambitiosum declamandi sudorem praestitisse contenti cum turba laudantium destituunt subsellia pugnamque illam decretoriam imperitis ac saepe pullatae turbae relinquunt.

6.4.7Bu yüzden özel davalarda çoğunlukla bazılarının konuşmalar için, bazılarının ise kanıtlama için çağrıldığını görürsün. Bu görevler bölüştürülecekse, ikincisi şüphesiz daha gereklidir; davalılara daha küçüklerin daha çok faydası dokunuyorsa, bunu söylemek bile utanç vericidir. Kamu davalarında ise münadinin sesi, savunucuların yanı sıra konuşmayı yapanın kendisini de çağırır.

6.4.7

itaque videas alios plerumque iudiciis privatis ad actiones advocari alios ad probationem. quae si dividenda sunt officia, hoc certe magis necessarium est, pudendumque dictu, si plus litigantibus prosunt minores. in publicis certe iudiciis vox illa praeconis praeter patronos ipsum, qui egerit, citat.

6.4.8Öyleyse her şeyden önce çabuk ve kıvrak bir yetenek, hazır ve keskin bir zihin gerekir. Çünkü burada düşünmeye değil, hemen konuşmaya ihtiyaç vardır; karşı tarafın hamlesinin neredeyse daha başında karşılık vermek gerekir. Bu yüzden bu görevin her kısmında davaların tamamını yalnız özenle değil, içten içe tanımak en çok işe yaradığı gibi, atışmada bütün kişileri, belgeleri, zamanları, yerleri bilmek de en çok gereklidir. Yoksa çoğu zaman ya susmak ya da başkalarının fısıldadıklarına (bunlar da çoğunlukla konuşma hevesiyle söylenmiş aptalca şeylerdir) uymak gerekir; böylece kimi zaman saflığımız yüzünden başkasının aptallığından biz utanırız.

6.4.8

opus est igitur inprimis ingenio veloci ac mobili, animo praesenti et acri. non enim cogitandum, sed dicendum statim est et prope sub conatu adversarii manus exigenda. quare cum in omni parte huiusce officii plurimum facit, totas non diligenter modo sed etiam familiariter nosse causas, tum in altercatione maxime necessarium est, omnium personarum, instrumentorum, temporum, locorum habere notitiam; alioqui et tacendum erit saepe et aliis subiicientibus (plerumque autem studio loquendi fatue modo) accedendum; quo nonnunquam accidit, ut nostra credulitate aliena stultitia erubescamus.

6.4.9Bu fısıldayanlarla iş yalnız gizlice de yürümez; bazıları açıkça o kadar ileri gider ki kavga bile ederler. Öfkeye kapılmış birçoklarının, yargıç duysun diye, kendilerine fısıldanan şeyin tam tersi olduğunu bağırdıklarını görürsün; böylece davada hüküm verecek kişi

6.4.9

neque tantum cum his ipsis monitoribus clam res erit; quidam faciunt aperte ut quoque rixentur. Videas enim plerosque ira percitos exclamantes, ut iudex audiat contrarium id esse, quod admoneatur, sciatque ille, qui pronuntiaturus est in causa,

6.4.10saklanan şeyin kötü olduğunu öğrenir. Bu yüzden iyi bir atışmacı öfkelilik kusurundan uzak olmalıdır; çünkü hiçbir duygu akla bundan daha çok engel olmaz: çoğu zaman davanın dışına sürükler, çirkin hakaretler etmeye ve hak etmeye zorlar, kimi zaman yargıçların kendilerine karşı bile kışkırtır. Ölçülülük, kimi zaman sabır da daha iyidir. Çünkü karşı taraftan söylenenler yalnız çürütülmemeli, küçümsenmeli, hafife alınmalı, alaya alınmalıdır; incelik hiçbir yerde bundan çok yer bulmaz. Bu, düzen ve edep olduğu sürece geçerlidir; ortalığı karıştıranlara karşı ise cesaretle davranmalı, küstahlığa yiğitçe karşı konulmalıdır.

6.4.10

malum quod tacetur. quare bonus altercator vitio iracundiae careat; nullus enim rationi magis obstat adfectus et fert extra causam plerumque et deformia convicia facere ac mereri cogit et in ipsos nonnunquam iudices incitat. melior moderatio ac nonnunquam etiam patientia. neque enim refutanda tantum quae ex contrario dicuntur, sed contemnenda, elevanda, ridenda sunt; nec usquam plus loci recipit urbanitas. hoc, dum ordo est et pudor; contra turbantes audendum et impudentiae fortiter resistendum.

6.4.11Çünkü bazıları bu konuda öyle yüzsüzdür ki müthiş bir gürültüyle laf atar, konuşmaları yarıda keser, her şeyi kargaşayla birbirine katarlar. Onları taklit etmemek gerektiği gibi şiddetle püskürtmek de gerekecektir: hem onların arsızlığını kırarak, hem de konuşma sıralarına uyulsun diye yargıçlara ya da başkanlık eden magistratlara sık sık başvurarak. Bu iş, yılgın bir ruhun ve aşırı utangaç bir yüzün işi değildir; çoğu zaman dürüstlük denen şey bizi yanıltır: o aslında zayıflıktır.

6.4.11

sunt enim quidam praeduri in hoc oris, ut obstrepant ingenti clamore et medios sermones intercipiant et omnia tumultu confundant, quos ut non imitari sic acriter propulsare oportebit, et ipsorum improbitatem retundendo, et iudices vel praesidentes magistratus appellando frequentius, ut loquendi vices serventur. non est res animi iacentis et mollis supra modum frontis, fallitque plerumque, quod probitas vocatur, quae est imbecillitas.

6.4.12Atışmada en çok zekâ keskinliği işe yarar; bu şüphesiz sanattan gelmez (çünkü tabiat öğretilemez), ama sanatla desteklenir.

6.4.12

valet autem in altercatione plurimum acumen, quod sine dubio ex arte non venit (natura enim non docetur), arte tamen adiuvatur.

6.4.13Burada en önemlisi, üzerinde tartışılan şeyi ve elde etmek istediğimiz şeyi her zaman göz önünde tutmaktır. Bu amaca bağlı kalırsak ne kavgaya gireriz ne de davaya ayrılması gereken zamanı hakaretleşerek tüketiriz; karşı taraf bunu yaparsa da seviniriz.

6.4.13

in qua praecipuum est, semper id in oculis habere, de quo quaeritur et quod volumus efficere; quod propositum tenentes nec in rixam ibimus nec causae debita tempora conviciando conteremus gaudebimusque, si hoc adversarius facit.

6.4.14Karşı taraftan söylenebilecek ya da bizim cevap verebileceğimiz şeyler, özenle düşünmüş olanlar için hemen her zaman hazırdır. Yine de kimi zaman bu da bir tür sanat olur: konuşmada gizlenmiş bazı şeyler atışmada ansızın ortaya çıkarılır; bu, beklenmedik bir çıkışa ya da pusudan yapılan bir baskına çok benzer. Bunu da, hemen cevap verilemeyecek ama hazırlanmaya zaman olsaydı cevap verilebilecek bir şey bulunduğunda yapmalı. Çünkü gerçekten sağlam olanı ilk konuşmalardan itibaren hemen ele almak en iyisidir; böylece daha sık ve daha uzun söylenir.

6.4.14

omni tempore fere parata sunt meditatis diligenter, quae aut ex adverso dici aut responderi a nobis possunt. nonnunquam tamen solet hoc quoque esse artis genus, ut quaedam in actione dissimulata subito in altercando proferantur; est inopinatis eruptionibus aut incursioni ex insidiis factae simillimum. id autem tum faciendum, cum est aliquid, cui responderi non statim possit, potuerit autem, si tempus ad disponendum fuisset. nam quod fideliter firmum est a primis statim actionibus arripere optimum est, quo saepius diutiusque dicatur.

6.4.15Şu, belki de öğütlenmeye bile değmez: atışmacı yalnız gürültücü ve bağırgan olmasın; okuma yazma bilmeyenlerin nükteciliği gibi bir nüktecilikle yetinmesin. Çünkü arsızlık karşı tarafa sıkıntı verse de yargıcın nefretini çeker. Elde edemeyeceğin şeylerde uzun süre direnmek de zarar verir.

6.4.15

illud vix saltem praecipiendum videtur, ne turbidus et clamosus tantum sit altercator, et quales faceti sunt, qui litteras nesciunt. nam improbitas, licet adversario molesta sit, iudici invisa est. nocet etiam diu pugnare in iis quae obtinere non possis.

6.4.16Çünkü yenilmek kaçınılmaz olduğunda geri çekilmek faydalıdır: tartışılan birçok nokta varsa öbürlerinde güven daha kolay kazanılır; tek nokta varsa da edebe genellikle daha hafif bir ceza verilir. Hele yakalanmış bir kusuru inatla savunmak ikinci bir kusurdur.

6.4.16

nam, ubi vinci necesse est, expedit cedere; quia, sive plura sunt de quibus quaeritur, facilior erit in ceteris fides, sive unum, mitior solet poena irrogari verecundiae. nam culpam praesertim deprehensam pertinaciter tueri culpa altera est.

6.4.17Saflar karşı karşıya dururken, yanılan karşı tarafı sürükleyip olabildiğince uzağa gitmeye zorlamak, bir süre boş bir umutla coşmasını sağlamak büyük bir tedbir ve sanat işidir. Bu yüzden bazı belgeleri saklamak iyi olur. Çünkü karşı taraf, bizde eksik olduğunu sandığı şeyin üstüne gider, çoğu zaman bütün davayı ona bağlar ve onu isteyerek kanıtlarımıza otorite kazandırır.

6.4.17

dum stat acies, multi consilii atque artis est, ut errantem adversarium trahas et ire quam longissime cogas, ut vana interim spe exultet. ideo quaedam bene dissimulantur instrumenta. instant enim et saepe discrimen omne committunt, quod deesse nobis putant, et faciunt probationibus nostris auctoritatem postulando.

6.4.18Karşı tarafa kendi lehine sandığı bir şey vermek de faydalıdır; onu yakalarken daha büyük bir şeyi bırakmak zorunda kalır. Kimi zaman da hangisini seçse kötü seçeceği iki şey önermek; bu atışmada konuşmadakinden daha güçlüdür, çünkü konuşmada kendi kendimize cevap veririz, atışmada ise karşı tarafı adeta itiraf etmiş olarak elimizde tutarız.

6.4.18

expedit etiam dare aliquid adversario quod pro se putet, quod apprehendens maius aliquid cogatur dimittere; duas interim res proponere quarum utramlibet male sit electurus; quod in altercatione fit potentius quam in actione, quia in illa nobis ipsi respondemus, in hac adversarium quasi confessum tenemus.

6.4.19Yargıcın hangi sözden etkilendiğini, neyi reddettiğini görmek özellikle keskin bir zekânın işidir; bu çoğu zaman yüzünden, kimi zaman da bir sözünden ya da hareketinden anlaşılır. İşe yarayan şeylere yüklenmeli, yardımı dokunmayanlardan ise olabildiğince yumuşak bir şekilde geri çekilmelidir. Hekimler de bunu yapar: ilaçların kabul edildiğini ya da reddedildiğini gördükçe onları vermeyi sürdürür ya da keserler.

6.4.19

est inprimis acuti videre, quo iudex dicto moveatur, quid respuat; quod et vultu saepissime et aliquando etiam dicto aliquo factove eius deprehenditur. et instare proficientibus et ab iis, quae non adiuvent, quam mollissime pedem oportet referre. faciunt hoc medici quoque, ut remedia proinde perseverent adhibere vel desinant, ut illa recipi vel respui vident.

6.4.20Kimi zaman, önümüze konan meseleyi çözmek kolay değilse, başka bir soru ortaya atılmalı ve yargıç, mümkünse, ona çekilmelidir. Çünkü cevap veremediğin zaman, karşı tarafın cevap veremeyeceği başka bir şey bulmaktan başka ne yapılabilir?

6.4.20

nonnunquam, si rem evolvere propositam facile non sit, inferenda est alia quaestio, atque in eam iudex, si fieri potest, avocandus. quid enim, cum respondere non possis, agendum est, nisi ut aliud invenias, cui adversarius respondere non possit?

6.4.21Çoğu bakımdan, dediğim gibi, bu konu tanıklar bahsiyle aynıdır, yalnız kişilerde ayrılır: burada savunucuların kendi aralarındaki yarışma, orada tanıkla savunucu arasındaki kavga söz konusudur. Bu işin alıştırması ise çok daha kolaydır. Çünkü aynı uğraşı paylaşan biriyle sık sık gerçek ya da uydurma bir davanın konusunu alıp karşıt tarafları atışma biçiminde savunmak son derece yararlıdır; aynı şey basit türden sorularda da yapılabilir.

6.4.21

in plerisque idem est, ut dixi, qui circa testes locus et personis modo distat, quod hic patronorum inter se certamen, illic pugna inter testem et patronum. exercitatio vero huius rei longe facilior. nam est utilissimum, frequenter cum aliquo, qui sit studiorum eorundem, sumere materiam vel verae vel etiam fictae controversiae, et diversas partes altercationis modo tueri; quod idem etiam in simplici genere quaestionum fieri potest.

6.4.22Avukatın, her kanıtın yargıç önünde hangi sırayla ortaya konacağını da bilmesini isterim; bunun yolu delillerdekiyle aynıdır: en güçlüleri başa ve sona konmalıdır. Çünkü baştakiler yargıcı inanmaya, sondakiler hüküm vermeye hazırlar.

6.4.22

ne illud quidem ignorare advocatum volo, quo quaeque ordine probatio sit apud iudicem proferenda; cuius rei eadem quae in argumentis ratio est, ut potentissima prima et summa ponantur. illa enim ad credendum praeparant iudicem, haec ad pronuntiandum.

6.5.15. Bölüm

Bunları gücümüz yettiğince ele aldıktan sonra, sırada doğrudan gelen düzenlemeye hemen geçmekte tereddüt etmezdim; ama muhakemeyi (iudicium) buluşa ekleyenler olduğu için, bazılarına bu konuyu atlamışım gibi görünmekten korkuyorum. Bence muhakeme bu işin bütün kısımlarına öyle bağlı ve karışmıştır ki vecizelerden, hatta tek tek kelimelerden bile ayrılamaz ve sanatla, tat ya da koku kadar az aktarılır.

6.5.1

his pro nostra facultate tractatis non dubitassem transire protinus ad dispositionem, quae ordine ipso sequitur, nisi vererer ne, quoniam fuerunt qui iudicium inventioni subiungerent, praeterisse hunc locum quibusdam viderer, qui mea quidem opinione adeo partibus operis huius omnibus connexus ac mixtus est, ut ne a sententiis quidem aut verbis saltem singulis possit separari, nec magis arte traditur quam gustus aut odor.

6.5.2Bu yüzden biz her konuda neyin izlenmesi, neyden kaçınılması gerektiğini öğretiyoruz ve öğretmeye devam edeceğiz; böylece muhakeme bunlara yönelsin. Öyleyse yapılamayacak bir işe girişmeyelim, zıt ve ortak şeylerden kaçınalım, anlatımda bozuk ya da karanlık bir şey olmasın diye öğüt vereceğim. Ama muhakeme sonunda öğretilemeyen hislere dayanır.

6.5.2

ideoque nos, quid in quaque re sequendum cavendumque sit, docemus ac deinceps docebimus, ut ad ea iudicium dirigatur. praecipiam igitur, ne, quod effici non potest, aggrediamur, ut contraria vitemus et communia, ne quid in eloquendo corruptum, obscurum sit. referatur oportet ad sensus, qui non docentur.

6.5.3Tedbirin (consilium) de muhakemeden pek farklı olduğunu sanmıyorum; yalnız muhakeme kendini gösteren şeylere, tedbir ise gizli kalan, ya henüz hiç bulunmamış ya da şüpheli olan şeylere uygulanır. Muhakeme çoğu zaman kesindir; tedbir ise derinden gelen, çoğunlukla birçok şeyi tartan ve karşılaştıran, içinde hem buluşu hem de hüküm vermeyi taşıyan bir tür akıl yürütmedir.

6.5.3

nec multum a iudicio credo distare consilium, nisi quod illud ostendentibus se rebus adhibetur, hoc latentibus et aut omnino nondum repertis aut dubiis. et iudicium frequentissime certum est, consilium vero est ratio quaedam alte petita et plerumque plura perpendens et comparans habensque in se et inventionem et iudicationem.

6.5.4Ama bu konuda da genel kurallar beklenmemelidir. Çünkü tedbir olayın kendisinden alınır; yeri de çoğu zaman konuşmadan öncedir. Nitekim Cicero Verres davasında, Quintus Hortensius'un konsül olacağı yıla düşmektense konuşma süresini kısaltmayı büyük bir tedbirle tercih etmiş görünür.

6.5.4

sed ne de hoc quidem praecepta in universum exspectanda sunt. nam ex re sumitur cuius locus ante actionem est frequenter; nam Cicero summo consilio videtur in Verrem vel contrahere tempora dicendi maluisse quam in eum annum, quo erat Q. Hortensius consul futurus, incidere.

6.5.5Konuşmaların kendisinde de ilk ve en güçlü yeri o tutar. Çünkü neyin söyleneceğini, neyin susulacağını, neyin erteleneceğini belirlemek tedbirin işidir: inkâr etmek mi yoksa savunmak mı yeter, girişi nerede ve nasıl kullanmalı, anlatı yapılmalı mı ve nasıl, önce hukuka mı yoksa hakkaniyete mi dayanarak dövüşmeli, en yararlı düzen hangisidir; sonra bütün renkler, sert mi, yumuşak mı, hatta alçakgönüllü mü konuşmanın daha faydalı olduğu.

6.5.5

et in ipsis actionibus primum ac potentissimum obtinet locum; nam, quid dicendum, quid tacendum, quid differendum sit, exigere consilii est; negare sit satis an defendere, ubi prooemio utendum et quali, narrandumne et quomodo, iure prius pugnandum an aequo, qui sit ordo utilissimus, tum omnes colores, aspere an leniter an etiam summisse loqui expediat.

6.5.6Ama bunlara da her yer izin verdikçe değindik, eserin geri kalanında da aynısını yapacağız; yine de, kurallarla gösterilebileceğini sanmadığım şeyin ne olduğu daha açık görünsün diye, örnek olarak birkaç şey koyacağım.

6.5.6

sed haec quoque, ut quisque passus est locus, monuimus, idemque in reliqua parte faciemus; pauca tamen exempli gratia ponam, quibus manifestius appareat quid sit, quod demonstrari posse praeceptis non arbitror.

6.5.7Demosthenes'in tedbiri övülür: savaşı pek talihli denememiş olan Atinalılara savaşı öğütlerken, o zamana kadar akla uygun hiçbir şey yapılmadığını gösterir. Çünkü ihmal düzeltilebilirdi; ama hiç hata yapılmamışsa gelecek için daha iyi bir umut beslemenin gerekçesi kalmazdı.

6.5.7

laudatur consilium Demosthenis, quod, cum suaderet bellum Atheniensibus parum id prospere expertis, nihil adhuc factum esse ratione monstrat. poterat enim emendari negligentia; at, si nihil esset erratum, melioris in posterum spei non erat ratio.

6.5.8Aynı Demosthenes, devletin özgürlüğünü savunmakta halkın gevşekliğini azarlarsa gücendireceğinden korktuğu için, devleti en yiğitçe yönetmiş olan atalarını övmeyi tercih etti. Böylece hem kulakları kendine açık buldu, hem de tabiatın gereği olarak, daha iyi olanı onaylayanlar daha kötü olandan pişmanlık duydular.

6.5.8

idem, cum offensam vereretur, si obiurgaret populi segnitiam in asserenda libertate rei publicae, maiorum laude uti maluit, qui rem publicam fortissime administrassent. nam et faciles habuit aures, et natura sequebatur, ut meliora probantes peiorum paeniteret.

6.5.9Cicero'nun ise yalnız Cluentius'u savunan konuşması bile istediğin kadar örneğe bedeldir. Onda en çok hangi tedbirine hayran kalayım? Otoritesi oğlunu ezen annenin güvenilirliğini elinden aldığı ilk açıklamaya mı? Mahkemeyi rüşvetle bozma suçlamasını, kendisinin de dediği gibi kökleşmiş bir kötü şöhret yüzünden, inkâr etmektense karşı tarafa aktarmayı tercih etmesine mi? Bu infial uyandıran işte kanunun yardımına en sona kalarak başvurmasına mı, ki bu savunma türü henüz yumuşatılmamış yargıçların zihinlerini gücendirebilirdi? Yoksa bunu Cluentius'un isteğine rağmen yaptığını açıkça söylemesine mi?

6.5.9

Ciceronis quidem vel una pro Cluentio quamlibet multis exemplis sufficiet oratio. nam quod in eo consilium maxime mirer? primamne expositionem, qua matri, cuius filium premebat auctoritas, abstulit fidem? an quod iudicii corrupti crimen transferre in adversarium maluit quam negare propter inveteratam, ut ipse dicit, infamiam? an quod in re invidiosa legis auxilio novissime est usus, quo genere defensionis etiam offendisset nondum praemollitas iudicum mentes? an quod se ipsum invito Cluentio facere testatus est?

6.5.10Ya Milo'yu savunan konuşma? Sanığı bütün önceki hükümlerden kurtarmadan önce anlatıya geçmemesi? Gerçekte tesadüfi bir çatışma olduğu hâlde pusu kurma infialini Clodius'a çevirmesi? Eylemi hem övmesi hem de Milo'nun iradesinden uzaklaştırması? Ona yalvarma sözleri vermeyip onların yerine kendisinin geçmesi? Cotta'nın otoritesini nasıl sarstığını, Ligarius için kendini nasıl ortaya koyduğunu, Cornelius'u itirafa duyduğu güvenin kendisiyle nasıl kurtardığını saymak sonsuz olur.

6.5.10

quid pro Milone? quod non ante narravit, quam praeiudiciis omnibus reum liberaret? quod insidiarum invidiam in Clodium vertit, quanquam revera fuerat pugna fortuita? quod factum et laudavit et tamen voluntate Milonis removit? quod illi preces non dedit et in earum locum ipse successit? infinitum est enumerare, ut Cottae detraxerit auctoritatem, ut pro Ligario se opposuerit, Cornelium ipsa confessionis fiducia eripuerit.

6.5.11Şunu söylemekle yetiniyorum: yalnız konuşmada değil, bütün hayatta tedbirden önce gelen hiçbir şey yoktur; o olmadan öteki sanatları öğretmek boşunadır; öğrenim olmadan basiret, basiret olmadan öğrenimden daha çok iş görür. Konuşmayı yerlere, zamanlara, kişilere uydurmak da aynı meziyetin işidir. Ama bu konu daha geniş bir alana yayıldığından ve anlatımla karıştığından, yerinde konuşma üzerine öğütler vermeye başladığımızda ele alınacaktır.

6.5.11

illud dicere satis habeo, nihil esse non modo in orando, sed in omni vita prius consilio, frustraque sine eo tradi ceteras artes, plusque vel sine doctrina prudentiam quam sine prudentia facere doctrinam. aptare etiam orationem locis, temporibus, personis est eiusdem virtutis. sed hic quia latius fusus est locus mixtusque cum elocutione, tractabitur cum praecipere de apte dicendo coeperimus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…