Kavram
Risus
- Yunanca
- γέλως (gelōs); τὸ γελοῖον (to geloion)
- Latince
- risus; ridiculum; urbanitas; sal; facetiae; dicacitas; iocus
- Almanca
- Lachen; das Lächerliche; Witz
- Fransızca
- rire; le risible
- İngilizce
- laughter
- Türkçe
- gülme; güldürmek; güldürücü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte bedenin istemsiz sarsılması. Retorikte duyguların karşısındaki meziyet: yargıcın hüzünlü duygularını çözer, onu yorgunluktan kurtarıp tazeler (6.3.1). Gülmenin nereden geldiğini kimse yeterince açıklayamamıştır (6.3.7); Cicero'ya göre "yeri bir tür çirkinlik ve yakışıksızlıktadır" (6.3.8). Gücü "belki de en buyurgan" olanıdır; nefreti ve öfkeyi kırar (6.3.8–9). Asıl olarak tabiata ve fırsata bağlıdır, öğretilmesi zordur (6.3.11–14). Gülme kişinin bedeninden, ruhundan ya da dış şeylerden çıkarılır (6.3.37); çift anlam, benzerlik, zıtlık, ironi, beklentiyi aldatma gibi yollarla delillerin bütün yerlerinden doğabilir (6.3.46–100). Sınırı: hatip soytarılığa, müstehcenliğe ve zavallılarla alay etmeye düşmez; "gülme dürüstlük pahasına satın alınıyorsa fiyatı fazla yüksektir" (6.3.35).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | güldürücü: acısız kusur ve çirkinlik | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | De oratore II'de gülmenin beş sorusu; facetiae ve dicacitas | Cicero, De oratore |
| MS 1. yy | Domitius Marsus | De urbanitate: inceliğin tarifi | — |
| MS 90'lar | Quintilianus | De risu (VI 3): gülmenin gücü, sınırları ve türleri; urbanitas'ın genişliği | Quintilianus, Institutio oratoria VI |
Dönüşüm: Filozoflarda ahlâkî bir kusurun belirtisi olarak görülen gülme, retorikte yargıcı etkileyen bir güce dönüşür; ama "iyi adam"ın (vir bonus) ölçüsü ve edebiyle sınırlanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | γέλως; τὸ γελοῖον | Yunanlar bu konudaki incelemelere Peri geloiou "Güldürücü Üzerine" başlığını verir (Quintilianus 6.3.22). Aristoteles'e göre güldürücü olan, acı ve yıkım getirmeyen bir kusur ve çirkinliktir (Poet. 5). |
| Latince | risus; ridiculum; urbanitas; salsum; facetum; dicacitas; iocus | ridere "gülmek". Quintilianus yakın adları ayırır (6.3.17–21): urbanitas "incelik, şehirlilik", venustum "hoş", salsum "tuzlu", facetum "ince, zarif", iocus "şaka", dicacitas "dil sivriliği". |
| Almanca / Fransızca | Lachen, das Lächerliche / rire, le risible | |
| İngilizce | laughter |
Türkçe karşılığı
gülme; güldürmek. mizah: modern bir tür ve tutum adı; Quintilianus'un konusu ise mahkemede gülmeyi uyandırmaktır. nükte: tek tek sözler (dicta) için kullanıldı. espri: alıntı. Kavramın adı olarak, olayın kendisini anlatan gülme seçildi; ridiculum "güldürücü", urbanitas "incelik", sal "tuz, tuzlu söz" diye verildi.
urbanitas'ı "nüktedanlık" diye çevirmek onu gülmeye bağlar; Quintilianus ise urbanitas'ın gülmeden geniş olduğunu, konuşmanın bütün rengine, "Atina'nın kendine özgü tadına" (attikismos) benzer bir şehir zevkine ait olduğunu söyler (6.3.107). Bu yüzden "incelik" seçildi.
Atıf ve kaynak notu
Quintilianus'un sınıflaması büyük ölçüde Cicero'nun De oratore II'sinden ve Domitius Marsus'tan gelir; kendisi eleştirel bir derleyici olduğunu açıkça söyler (6.3.112).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: güldürerek, gülmeydi, gülme, Gülme, gülmeyi
Metinlerde işaretlendiği yerler
5 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.