İçeriğe geç

Kavram

Risus

Yunanca
γέλως (gelōs); τὸ γελοῖον (to geloion)
Latince
risus; ridiculum; urbanitas; sal; facetiae; dicacitas; iocus
Almanca
Lachen; das Lächerliche; Witz
Fransızca
rire; le risible
İngilizce
laughter
Türkçe
gülme; güldürmek; güldürücü

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte bedenin istemsiz sarsılması. Retorikte duyguların karşısındaki meziyet: yargıcın hüzünlü duygularını çözer, onu yorgunluktan kurtarıp tazeler (6.3.1). Gülmenin nereden geldiğini kimse yeterince açıklayamamıştır (6.3.7); Cicero'ya göre "yeri bir tür çirkinlik ve yakışıksızlıktadır" (6.3.8). Gücü "belki de en buyurgan" olanıdır; nefreti ve öfkeyi kırar (6.3.8–9). Asıl olarak tabiata ve fırsata bağlıdır, öğretilmesi zordur (6.3.11–14). Gülme kişinin bedeninden, ruhundan ya da dış şeylerden çıkarılır (6.3.37); çift anlam, benzerlik, zıtlık, ironi, beklentiyi aldatma gibi yollarla delillerin bütün yerlerinden doğabilir (6.3.46–100). Sınırı: hatip soytarılığa, müstehcenliğe ve zavallılarla alay etmeye düşmez; "gülme dürüstlük pahasına satın alınıyorsa fiyatı fazla yüksektir" (6.3.35).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles güldürücü: acısız kusur ve çirkinlik —
MÖ 1. yy Cicero De oratore II'de gülmenin beş sorusu; facetiae ve dicacitas Cicero, De oratore
MS 1. yy Domitius Marsus De urbanitate: inceliğin tarifi —
MS 90'lar Quintilianus De risu (VI 3): gülmenin gücü, sınırları ve türleri; urbanitas'ın genişliği Quintilianus, Institutio oratoria VI

Dönüşüm: Filozoflarda ahlâkî bir kusurun belirtisi olarak görülen gülme, retorikte yargıcı etkileyen bir güce dönüşür; ama "iyi adam"ın (vir bonus) ölçüsü ve edebiyle sınırlanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca γέλως; τὸ γελοῖον Yunanlar bu konudaki incelemelere Peri geloiou "Güldürücü Üzerine" başlığını verir (Quintilianus 6.3.22). Aristoteles'e göre güldürücü olan, acı ve yıkım getirmeyen bir kusur ve çirkinliktir (Poet. 5).
Latince risus; ridiculum; urbanitas; salsum; facetum; dicacitas; iocus ridere "gülmek". Quintilianus yakın adları ayırır (6.3.17–21): urbanitas "incelik, şehirlilik", venustum "hoş", salsum "tuzlu", facetum "ince, zarif", iocus "şaka", dicacitas "dil sivriliği".
Almanca / Fransızca Lachen, das Lächerliche / rire, le risible
İngilizce laughter

Türkçe karşılığı

gülme; güldürmek. mizah: modern bir tür ve tutum adı; Quintilianus'un konusu ise mahkemede gülmeyi uyandırmaktır. nükte: tek tek sözler (dicta) için kullanıldı. espri: alıntı. Kavramın adı olarak, olayın kendisini anlatan gülme seçildi; ridiculum "güldürücü", urbanitas "incelik", sal "tuz, tuzlu söz" diye verildi.

urbanitas'ı "nüktedanlık" diye çevirmek onu gülmeye bağlar; Quintilianus ise urbanitas'ın gülmeden geniş olduğunu, konuşmanın bütün rengine, "Atina'nın kendine özgü tadına" (attikismos) benzer bir şehir zevkine ait olduğunu söyler (6.3.107). Bu yüzden "incelik" seçildi.

Atıf ve kaynak notu

Quintilianus'un sınıflaması büyük ölçüde Cicero'nun De oratore II'sinden ve Domitius Marsus'tan gelir; kendisi eleştirel bir derleyici olduğunu açıkça söyler (6.3.112).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: güldürerek, gülmeydi, gülme, Gülme, gülmeyi

Metinlerde işaretlendiği yerler

5 yer · 5 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.