İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

V. Kitap › 11. Bölüm – 14. Bölüm

5.11.111. Bölüm

Davaya dışarıdan getirilen şeylerden oluşan üçüncü cinse Yunanlar paradeigma der. Bu adı hem genel olarak benzer şeylerin her türlü yan yana konmasında, hem de özel olarak tarihî olayların otoritesine dayanan şeylerde kullanmışlardır. Bizimkiler ise çoğunlukla Yunanların parabolē dediği birincisine benzetme (similitudo), ötekine örnek (exemplum) denmesini tercih etmiştir; gerçi bu da bir benzetmedir, o da bir örnektir.

5.11.1

tertium genus ex iis, quae extrinsecus adducuntur in causam, Graeci vacant παράδειγμα, quo nomine et generaliter usi sunt in omni similium adpositione et specialiter in iis, quae rerum gestarum auctoritate nituntur. nostri fere similitudinem vocari maluerunt, quod ab illis παραβολὴ dicitur, alterum exemplum, quanquam et hoc simile est et illud exemplum.

5.11.2Biz ise amacımızı daha kolay açıklamak için ikisinin de paradeigma olduğunu kabul edelim ve ikisine de örnek diyelim. Cicero karşılaştırmayı (collatio) örnekten ayırsa da, ona karşı çıkıyormuş gibi görünmekten korkmuyorum. Çünkü o da bütün delillendirmeyi iki kısma ayırır: istikra ve akıl yürütme; nitekim Yunanların çoğu da paradeigmata ve epikheirēmata diye ayırmış ve paradeigma'ya "retorik istikra" (rhētorikē epagōgē) demiştir.

5.11.2

nos , quo facilius propositum explicemus, utrumque παράδειγμα esse credamus, et ipsi appellemus exemplum. nec vereor, ne videar repugnare Ciceroni, quanquam collationem separat ab exemplo. nam idem omnem argumentationem dividit in duas partes, inductionem et ratiocinationem, ut plerique Graecorum in παραδείγματα et ἐπιχειρήματα dixeruntque παράδειγμα ῥητορικὴν ἐπαγωγήν.

5.11.3Sokrates'in en çok kullandığı yöntem şu yolu izlerdi: karşısındakinin kabul etmek zorunda olduğu birçok şeyi sorduktan sonra, en sonunda soruşturulan şeyi, kabul edilenlere benzer bir şey olarak sonuç diye çıkarırdı. İstikra budur. Bu, kesintisiz konuşmada yapılamaz; ama orada sorulan şey, burada çoğu zaman kabul edilmiş sayılır.

5.11.3

nam illa, qua plurimum est Socrates usus, hanc habuit viam, ut cum plura interrogasset, quae fateri adversario necesse esset, novissime id, de quo quaerebatur, inferret, ut simile concessis. Id est inductio. hoc in oratione fieri non potest; sed, quod illic interrogatur, hic fere sumitur.

5.11.4O soru cevap şöyle olsun: "En soylu meyve hangisidir? En iyi olanı değil mi?" Kabul edilir. "Ya at? En soylusu hangisidir? En iyi olanı değil mi?" Aynı biçimde daha birçok soru sorulur. Sonra asıl sorulmak istenen gelir: "Ya insan? En soylusu, en iyi olanı değil mi?" Bunu kabul etmek gerekecektir.

5.11.4

sit igitur illa interrogatio talis: quod est pomum generosissimum? nonne quod optimum? concedetur. quid equus? qui generosissimus? nonne qui optimus? et plura in eundem modum. deinde , cuius rei gratia rogatum est, quid homo? nonne is generosissimus, qui optimus? fatendum erit.

5.11.5Bu, tanıkların sorguya çekilmesinde çok etkilidir; kesintisiz konuşmada ise durum farklıdır: ya hatip kendi sorusunu kendisi cevaplar ya da orada sorulan şey burada çoğu zaman kabul edilmiş sayılır. "En soylu meyve hangisidir? Sanırım en iyisi. Ya at? En hızlısı. İnsanlarda da en soylusu, doğuşunun parlaklığıyla değil, faziletiyle herkesten üstün olandır." Demek ki bu cinsten alınan her şey ister istemez ya benzer ya benzemeyen ya da zıttır. Benzetme bazen konuşmayı süslemek için de kullanılır; ama ondan konu gerektirdiğinde söz edeceğim, şimdi ispata ait olanları anlatacağım.

5.11.5

hoc in testium interrogatione valet plurimum, in oratione perpetua dissimile est; aut enim sibi ipse respondet orator aut quod illic interrogatur, hic fere sumitur. quod pomum generosissimum? puto, quod optimum; et equus? qui velocissimus: ita hominum, non qui claritate nascendi sed qui uirtute maxime excellet. omnia igitur ex hoc genere sumpta necesse est aut similia esse aut dissimilia aut contraria. similitudo adsumitur interim et ad orationis ornatum; sed illa, cum res exiget, nunc ea, quae ad probationem pertinent, exsequar.

5.11.6Bu cinsten olanlar arasında en güçlüsü, asıl anlamıyla örnek dediğimiz şeydir: savunduğun şeye inandırmak için yararlı olan, olmuş ya da olmuş gibi anlatılan bir olayın hatırlatılması. Öyleyse örneğin bütünüyle mi yoksa kısmen mi benzer olduğuna bakmak gerekir; ondan ya her şeyi ya da yalnızca yararlı olanları alırız. Benzer olan: "Saturninus, Gracchuslar gibi haklı olarak öldürüldü." Benzemeyen:

5.11.6

potentissimum autem est inter ea quae sunt huius generis, quod proprie vocamus exemplum, id est rei gestae aut ut gestae utilis ad persuadendum id quod intenderis commemoratio. intuendum igitur est, totum simile sit an ex parte, ut aut omnia ex eo sumamus aut quae utilia sunt. simile est, iure occisus est Saturninus sicut Gracchi. dissimile ,

5.11.7"Brutus ihanet tasarlayan oğullarını öldürdü; Manlius ise oğlunun yiğitliğini ölümle cezalandırdı."

Zıt olan: "Marcellus süs eşyalarını düşmanı olan Syrakusailılara geri verdi; Verres ise aynı şeyleri müttefiklerden çaldı." Övülecek ve kınanacak şeylerin bunlarla doğrulanması da aynı basamakları izler.

5.11.7

Brutus occidit liberos proditionem molientes; Manlius virtutem filii morte multavit. contrarium , Marcellus ornamenta Syracusanis hostibus restituit; Verres eadem sociis abstulit. et probandorum et culpandorum ex iis confirmatio eosdem gradus habet.

5.11.8Gelecekte olacak dediğimiz şeylerde de benzer olayları hatırlatmak yararlıdır. Örneğin biri, Dionysios'un hayatını korumak için muhafız istemesinin onların silahlarından yardım alıp tiranlığı ele geçirmek amacı taşıdığını söylerken, Peisistratos'un da hükümranlığa aynı yolla ulaştığı örneğini anabilir.

5.11.8

etiam in iis, quae futura dicemus, utilis similium admonitio est, ut si quis dicens, Dionysium idcirco petere custodes salutis suae, ut eorum adiutus armis tyrannidem occupet, hoc referat exemplum, eadem ratione Pisistratum ad dominationem pervenisse.

5.11.9Ama örnekler, son verdiğimiz gibi, bazen bütünüyle benzerdir, bazen de daha büyükten daha küçüğe ya da daha küçükten daha büyüğe doğru çıkarılır: "Evlilikler çiğnendiği için şehirler yıkıldı; zina edene ne yapmak yerinde olur?" "Flütçüler şehirden ayrıldıklarında devlet eliyle geri çağrıldılar; kıskançlığa boyun eğmiş olan, şehrin önde gelen ve devlete hizmet etmiş adamları sürgünden haydi haydi geri getirmek gerekir."

5.11.9

sed ut sunt exempla interim tota similia ut hoc proximum, sic interim ex maioribus ad minora, ex minoribus ad maiora ducuntur. urbes violata propter matrimonia eversae sunt; quid fieri adultero par est? tibicines , cum ab urbe discessissent, publice revocati sunt; quanto magis principes civitatis viri et bene de republica meriti, cum invidiae cesserint, ab exilio reducendi?

5.11.10Teşvikte ise özellikle eşit olmayanlar etkilidir. Fazilet bir kadında bir erkekte olduğundan daha hayranlık uyandırıcıdır. Bu yüzden birini cesurca davranmaya kışkırtmak istiyorsak, Horatius ve Torquatus, Pyrrhos'u kendi eliyle öldüren o kadın kadar ağırlık taşımaz; ölümü göze aldırmak için de Cato ve Scipio, Lucretia kadar etkili olmaz. Bu da daha büyükten daha küçüğe gitmektir.

5.11.10

ad exhortationem vero praecipue valent imparia. admirabilior in femina quam in viro virtus. quare , si ad fortiter faciendum accendatur aliquis, non tantum adferent momenti Horatius et Torquatus quantum illa mulier cuius manu Pyrrhus est interfectus, et ad moriendum non tam Cato et Scipio quam Lucretia; quod ipsum est ex maioribus ad minora.

5.11.11Şimdi bu cinslerin her biri için Cicero'dan (başka nereden olacak?) örnekler verelim. Benzer olan, Murena'yı Savunma'dadır: "Çünkü aynısı benim de başıma geldi: biri son derece ahlâksız ve gözü kara, öteki son derece ölçülü ve çok iyi bir adam olan iki patrisyenle birlikte aday olmuştum; yine de Catilina'yı itibarla, Galba'yı nüfuzla geçtim."

5.11.11

singula igitur horum generum ex Cicerone (nam unde potius?) exempla ponamus. simile est hoc pro Murena, etenim mihi ipsi accidit, it cum duobus patriciis, altero improbissimo et audacissimo altero modestissimo atque optimo viro, peterem; superavi tamen dignitate Catilinam, gratia Galbam.

5.11.12Daha küçüğe göre daha büyük, Milo'yu Savunma'dadır: "Bir insanı öldürdüğünü itiraf edenin gün ışığına bakmasının dinen caiz olmadığını söylüyorlar. Bu son derece ahmak adamlar bunu hangi şehirde tartışıyor? Elbette, bir ölüm davasındaki ilk hükmü, kız kardeşini kendi eliyle öldürdüğünü itiraf ettiği hâlde, şehir henüz hür değilken bile Roma halkının meclisince beraat ettirilen çok cesur Marcus Horatius'un davasında görmüş olan şehirde." Daha büyüğe göre daha küçük: "Öldürdüm, öldürdüm; ama tahıl fiyatlarını düşürdüğü ve kendi servetini harcadığı için, halkı fazla kucaklıyor göründüğünden krallığa göz dikmekle şüphelenilen Spurius Maelius'u değil" ve devamı; sonra: "ama" (vatanı tehlikeden kurtardığına göre bunu söylemeye cesaret edebilirdi) "tanrıların kutsal minderleri üzerinde iğrenç bir zina işlemiş olan adamı" ve Clodius'a karşı bütün o pasaj.

5.11.12

maius minoris, pro Milone, negant intueri lucem esse fas ei qui a se hominem occisum esse fateatur. in qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputant? nempe in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horatii, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua mann sororem esse interfectam fateretur. minus maioris: occidi , occidi, non Spurium Maelium, qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbatur, in suspicionem incidit regni adfectandi, et cetera, deinde, sed eum (auderet enim dicere, cum patriam periculo liberasset ) cuius nefandum adulterium in pulvinaribus, et totus in Clodium locus.

5.11.13Benzemeyenin birçok sebebi olur: cins, tarz, zaman, yer ve öteki şeylerle olur; Cicero, Cluentius hakkında verilmiş görünen önceki hükümlerin hemen hepsini bunlarla çürütür. Zıt örnekle ise sansorların kınama işaretinin değerini düşürür: sansor Africanus'u över; çünkü Africanus, resmî yemin sözleriyle yalan yere yemin ettiğini açıkça söylediği ve biri aksini iddia ederse tanıklık edeceğini de vaat ettiği bir adamı, suçlayan çıkmadığı için atını götürüp denetimden geçirmeye bırakmıştı. Bunlar uzun olduğu için Cicero'nun kendi sözleriyle aktarmadım.

5.11.13

dissimile plures causas habet, fit enim genere, modo, tempore, loco, ceteris, per quae fere omnia Cicero praeiudicia, quae de Cluentio videbantur facta, subvertit; contrario vero exemplo censoriam notam laudando censorem Africanum, qui eum, quem peierasse conceptis verbis palam dixisset, testimonium etiam pollicitus, si quis contra diceret, nullo accusante, traducere equum passus esset; quae, quia erant longiora, non suis verbis exposui.

5.11.14Vergilius'ta ise zıt örneğin kısa bir tanesi vardır:

Ama senin babam diye yalan söylediğin Akhilleus düşmanı Priamos'a böyle davranmamıştı.

5.11.14

breve autem apud Vergilium contrarii exemplum est: at non ille, satum quo te mentiris, Achilles talis in hoste fuit Priamo.

5.11.15Olmuş olayların bazılarını bütünüyle anlatırız; Cicero'nun Milo'yu Savunma'da yaptığı gibi: "Gaius Marius'un ordusunda, komutanın akrabası olan bir askerî tribun bir askerin iffetine saldırırken, saldırdığı asker tarafından öldürüldü. Çünkü dürüst delikanlı utanç verici bir şeye katlanmaktansa tehlikeli bir şey yapmayı tercih etti; o büyük adam da onu suçsuz sayıp tehlikeden kurtardı."

5.11.15

quaedam autem ex iis, quae gesta sunt, tota narrabimus, ut Cicero pro Milone: pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Marii, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est, cui vim adferebat. facere enim probus adolescens periculose quam perpeti turpiter maluit; atque hunc ille summus vir scelere solutum periculo liberavit.

5.11.16Bazılarını ise yalnızca anmak yeter; Cicero'nun aynı konuşmada, aynı amaçla yaptığı gibi: "Kötü adamları öldürmek dine aykırı olsaydı, o Servilius Ahala da, Publius Nasica da, Lucius Opimius da, benim konsüllüğümdeki senato da ister istemez günahkâr sayılırdı." Bunlar ne kadar bilindiklerine, davanın yararının ya da yakışığın neyi gerektirdiğine göre söylenir.

5.11.16

quaedam significare satis erit, ut idem ac pro eodem: neque enim posset Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos interfici nefas esset. haec ita dicentur, prout nota erunt vel utilitas causae aut decor postulabit.

5.11.17Şairlerin hikâyelerinden alınan örneklerin hesabı da aynıdır; yalnız onlara daha az kesinlik yüklenir. Bunların nasıl kullanılması gerektiğini de yine aynı en iyi yazar ve belagat hocası göstermiştir.

5.11.17

eadem ratio est eorum, quae ex poeticis fabulis ducuntur, nisi quod iis minus adfirmationis adhibetur; cuius usus qualis esse deberet, idem optimus auctor ac magister eloquentiae ostendit.

5.11.18Çünkü aynı konuşmada bu cinsten de bir örnek bulunur: "Bu yüzden, yargıçlar, en bilgili adamlar uydurma hikâyelerde bile boşuna anlatmamışlardır ki babasının öcünü almak için anasını öldüren adam, insanların oyları ikiye bölündüğünde, yalnız tanrısal bir hükümle değil, en bilge tanrıçanın hükmüyle de beraat etmiştir."

5.11.18

nam huius quoque generis in eadem oratione reperietur exemplum itaque hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum, qui patris ulciscendi causa matrem necauisset, variatis hominum sententiis, non solum divina sed sapientissimae deae sententia liberatum.

5.11.19Kaynaklarını Aisopos'tan almamış olsalar da (çünkü ilk yazarları Hesiodos gibi görünüyor) en çok Aisopos adıyla tanınan o küçük masallar da, özellikle köylülerin ve bilgisizlerin gönlünü çeker; çünkü onlar uydurma şeyleri daha saf bir yüreklikle dinler, hazza kapılarak da kendilerini eğlendiren şeylere kolayca razı olurlar. Nitekim Menenius Agrippa'nın da insan uzuvlarının mideye karşı ayaklandığını anlatan o bilinen masalla halkı patrisyenlerle barıştırdığı anlatılır.

5.11.19

illae quoque fabellae, quae, etiamsi originem non ab Aesopo acceperunt (nam uidetur earum primus auctor Hesiodus), nomine tamen Aesopi maxime celebrantur, ducere animos solent praecipue rusticorum et imperitorum, qui et simplicius, quae ficta sunt, audiunt, et capti voluptate facile iis quibus delectantur consentiunt: siquidem et Menenius Agrippa plebem cum patribus in gratiam traditur reduxisse nota ilia de membris humanis adversus ventrem discordantibus fabula.

5.11.20Horatius da bu cinsin kullanılmasını şiirde bile aşağı bir şey saymamıştır; şu dizesinde olduğu gibi: "Tilkinin hasta aslana ihtiyatla söylediği..." Yunanlar buna ainos der; dediğim gibi "Aisopos sözleri" (Aisōpeioi logoi) ve "Libya sözleri" (Libykoi logoi) de derler. Bizimkilerden bazıları ise kullanımda pek tutunmamış bir adla apologatio der.

5.11.20

et Horatius ne in poemate quidem humilem generis huius usum putavit in illis versibus, Quod dixit uulpes aegroto cauta leoni. Αἶνον Graeci vocant et αἰσωπείους ut dixi, λόγους et λιβυκούς; nostrorum quidam, non sane recepto in usum nomine, apologationem.

5.11.21Buna, adeta daha kısa bir masal olan ve mecazla anlaşılan atasözü (paroimia) cinsi yakındır: "Bu yük bize göre değil," der, "öküze semer vurmuşlar."

5.11.21

cui confine est παροιμίας genus illud, quod est velut fabella brevior et per allegorian accipitur: non nostrum inquit onus; bos clitellas.

5.11.22Örneğin gücüne en yakın gücü benzetme taşır; özellikle de hiçbir mecaz karıştırılmadan neredeyse eşit şeylerden çıkarılan benzetme: "Campus'ta para almaya alışmış olanlar, paralarını kendilerinden esirgediğini düşündükleri adaylara nasıl son derece düşman olurlarsa, bu tür yargıçlar da sanığa öyle düşmanca geldiler."

5.11.22

proximas exempli vires habet similitudo, praecipue illa, quae ducitur citra ullam translationum mixturam ex rebus paene paribus: ut , qui accipere in Campo consuerunt, iis candidatis, quorum nummos suppressos esse putant, inimicissimi solent esse, sic eiusmodi indices infesti tum reo venerunt.

5.11.23Çünkü Cicero'nun karşılaştırma (collatio) dediği parabolē, karşılaştırılan şeyleri genellikle daha uzaktan getirir. Yalnız insanların birbirine benzer işlerine bakılmaz; gerçi Cicero Murena'yı Savunma'da bunu yapar: "Açık denizden limana girmekte olanlar, limandan yola çıkanlara fırtınaların, korsanların ve yerlerin durumunu büyük bir istekle öğütlemeye alışkınsa (çünkü bizim atlattığımız tehlikelere girecek olanlara iyi dilekler beslememiz tabiatın gereğidir), büyük bir çalkantıdan sonra karayı neredeyse görmekte olan ben, en büyük fırtınalara gireceğini gördüğüm bu adama karşı hangi duygular içinde olmalıyım?" Ama bu türden bir benzetme bazen dilsiz hayvanlardan, hatta cansız şeylerden de çıkarılır.

5.11.23

nam παραβολή quam Cicero collationem vocat, longius res quae comparentur repetere solet. neque hominum modo inter se opera similia spectantur, ut Cicero pro Murena facit: quodsi e portu solventibus, qui iam in portum ex alto invehuntur, praecipere summo studio solent et tempestatum rationem et praedonum et locorum (quod natura adfert, ut iis faveamus, qui eadem pericula, quibus nos perfuncti sumus, ingrediantur), quo me tandem animo esse oportet, prope iam ex magna iactatione terram videntem, in hunc, cui video maximas tempestates esse subeundas? sed et a mutis atque etiam inanimis interim simile huiusmodi ducitur.

5.11.24Benzer şeylerin bir biçimi bir amaca, başka biçimi başka amaca hizmet ettiğinden, şunu belirtmek gerekir: konuşmada Yunanların eikōn (tasvir) dediği cins, yani şeylerin ya da kişilerin görüntüsünü canlandıran cins (Cassius'un şu sözü gibi: "Kim o yalınayak ihtiyar mim oyuncusunun suratını eğip bükerek...?"), savunduğumuz şeyi daha inandırıcı kılan cinsten daha seyrektir. Bu ikincisi şöyledir: ruhun işlenmesi gerektiğini söylüyorsan, ihmal edildiğinde diken ve çalı, işlendiğinde ürün veren toprağın benzetmesini kullanırsın; ya da birini devlet işleriyle ilgilenmeye yüreklendiriyorsan, yalnız dilsiz değil küçücük hayvanlar olan arıların ve karıncaların bile ortak yarar için çalıştığını gösterirsin.

5.11.24

et quoniam similium alia facies in alia ratione, admonendum est rarius esse in oratione illud genus, quod εἰκόνα Graeci vocant (quo exprimitur rerum aut personarum imago, ut Cassius: quis istam faciem planipedis senis torquens? ) quam id, quo probabilius fit quod intendimus: ut, si animum dicas excolendum, similitudine utaris terrae, quae neglecta spinas ac dumos, culta fructus creat; aut si ad curam rei publicae horteris, ostendas apes etiam formicasque, non modo muta, sed etiam parva animalia, in commune tamen laborare.

5.11.25Cicero'nun şu sözü bu cinstendir: "Bedenimiz zihin olmadan nasıl kullanılamazsa, devlet de kanun olmadan kendi kısımlarını, yani adeta sinirlerini, kanını ve uzuvlarını kullanamaz." Ama Cicero Cluentius'u Savunma'da insan bedeni benzetmesini kullandığı gibi, Cornelius'u Savunma'da atların, Archias'ı Savunma'da ise taşların benzetmesini de kullanmıştır.

5.11.25

ex hoc genere dictum illud est Ciceronis: ut corpora nostra sine mente, ita civitas sine lege suis partibus, ut nervis ac sanguine et membris, uti non potest. sed ut hac corporis humani pro Cluentio, ita pro Cornelio equorum, pro Archia saxorum quoque usus est similitudine.

5.11.26Dediğim gibi şunlar daha yakındır: "Kürekçiler dümenci olmadan nasıl bir işe yaramazsa, askerler de komutan olmadan bir işe yaramaz." Yine de benzetmelerin görünüşü çoğu zaman yanıltır; bu yüzden onları kullanırken muhakemeye başvurmak gerekir. Çünkü yeni bir gemi eskisinden daha yararlıdır diye yeni dostluk da öyle değildir; parasını birçok kişiye cömertçe dağıtan kadın övülmeli diye güzelliğini dağıtan da övülmez. Bunlarda "eskilik" ve "dağıtmak" kelimeleri benzerdir; ama gemi ile dostluğun, para ile iffetin anlamı birbirinden çok farklıdır.

5.11.26

illa (ut dixi) propiora: ut remiges sine gubernatore, sic milites sine imperatore nihil valere. solent tamen fallere similitudinum species, ideoque adhibendum est iis iudicium. neque enim, ut navis utilior nova quam vetus, sic amicitia; vel, ut laudanda, quae pecuniam suam pluribus largitur, ita, quae formam. verba sunt in his similia uetustatis et largitionis, vis quidem longe diversa navis et amicitiae, pecuniae et pudicitiae.

5.11.27Bu yüzden bu cinste en çok, ileri sürülen şeyin gerçekten benzer olup olmadığı sorulur. Az önce andığım o Sokratesçi sorularda da düşüncesizce cevap vermekten sakınmak gerekir. Sokratesçi Aiskhines'te Ksenophon'un karısı Aspasia'ya kötü bir cevap vermişti; Cicero bunu şu sözlerle aktarır: "Söyle bana,

5.11.27

itaque in hoc genere maxime quaeritur, an simile sit, quod infertur. etiam in illis interrogationibus Socratis, quarum paulo ante feci mentionem, cavendum, ne incaute respondeas; ut apud Aeschinen Socraticum male respondit Aspasiae Xenophontis uxor, quod Cicero his verbis transfert: Dic mihi,

5.11.28rica ederim, Ksenophon'un karısı: komşunun altını seninkinden daha iyiyse, onunkini mi istersin, seninkini mi?" "Onunkini," der. "Ya giysisi ve öteki kadın süsleri seninkilerden daha değerliyse, seninkileri mi istersin, onunkileri mi?" "Elbette onunkileri," diye cevap verir. "Peki," der Aspasia, "onun kocası seninkinden daha iyiyse, kendi kocanı mı istersin, onunkini mi?"

5.11.28

quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes: utrumne illud an tuum malis? illud , inquit. quid si uestem et ceterum ornatum muliebrem pretii maioris habeat, quam tu, tuumne an illius malis? respondit , Illius vero. age sis, inquit, si virum illa meliorem habeat, quam tu> habes, utrumne tuum virium malis an illius?

5.11.29Burada kadın kızardı, haklı olarak da; çünkü kendi altını yerine başkasının altınını istediğini söyleyerek kötü cevap vermişti, bu da ahlâksızca bir şeydir. Oysa kendi altınının onunki gibi olmasını istediğini söyleseydi, iffetini koruyarak kocasının da daha iyi olan koca gibi olmasını istediğini söyleyebilirdi.

5.11.29

hic mulier erubuit, merito; male enim responderat se malle alienum aurum quam suum; nam est hoc improbum. at , si respondisset malle se aurum suum tale esse, quale illud esset, potuisset pudice respondere malle se virum suum talem esse, qualis melior esset.

5.11.30Bazılarının boş bir titizlikle bunları en küçük kısımlarına kadar böldüğünü biliyorum. Onlara göre bir şey daha az benzerdir, maymunun insana ya da ilk elden kabaca yontulmuş mermerin insana benzemesi gibi; bir şey daha çok benzerdir, "yumurta yumurtaya bu kadar benzemez" sözündeki gibi. Benzemeyen şeylerde de benzer bir şey bulunur: karınca ile filin ikisi de hayvan olduğu için aynı cinsten olması gibi. Benzer şeylerde de benzemeyen bir şey bulunur: yavru köpeklerin köpeklerden, oğlakların analarından yaşça farklı olması gibi. Zıtlar da bir anlamda karşıt şeyler olarak alınır,

5.11.30

scio quosdam inani diligentia per minutissimas ista partes secuisse, et esse aliquid minus simile, ut simia homini et marmora deformata prima manu, aliquid plus, ut illud, non ovum tam simile ovo; et dissimilibus inesse simile, ut formicae et elephanto genus, quia sunt animalia; et similibus dissimile, ut canibus catulos et matribus haedos, differunt enim aetate; contrariorum quoque aliter accipi opposita,

5.11.31gecenin gündüze karşıtlığı gibi; bir anlamda zararlı şeyler olarak, soğuk suyun ateşli hastalığa zararlı olması gibi; bir anlamda çelişen şeyler olarak, doğrunun yanlışla çelişmesi gibi; bir anlamda da ayrık şeyler olarak, sert olanın sert olmayandan ayrılması gibi. Ama bunların şimdiki amacımızla ne ölçüde ilgili olduğunu göremiyorum. Şuna daha çok dikkat etmek gerekir:

5.11.31

ut noctem luci, aliter noxia, ut aquam frigidam febri, aliter repugnantia, ut verum falso, aliter disparata, ut dura non duris; sed, quid haec ad praesens propositum magnopere pertineant, non reperio. Illud est adnotandum magis,

5.11.32deliller benzer hukuk hükümlerinden de çıkarılır. Cicero'nun Topica'da söylediği gibi: kendisine bir evin intifa hakkı bırakılmış kişi, ev yıkılırsa onu mirasçıya yeniden yaptırıp teslim etmek zorunda değildir, tıpkı bir köle ölürse onu yerine koymak zorunda olmadığı gibi. Zıttan: "Birleşenlerin niyeti evlilikse, evlilik sözleşmesi mühürlenmemiş olsa bile evliliğin geçerli olmasına hiçbir engel yoktur. Çünkü evlilik niyeti olmadığı kesinse, sözleşmeyi mühürlemiş olmanın hiçbir yararı olmaz." Benzemeyenden, Cicero'nun Caecina'yı Savunma'daki şu sözü gibi:

5.11.32

argumenta duci ex iure simili: ut Cicero in Topicis, eum , cui domus usus fructus relictus sit, non restituturum heredi, si corruerit, quia non restituat servum, si is decesserit; ex contrario: Nihil obstat quo minus iustum matrimonium sit mente coeuntium, etiamsi tabulae signatae non fuerint. nihil enim proderit signasse tabulas, si mentem matrimonii non fuisse constabit; ex dissimili, quale est Ciceronis pro Caecina:

5.11.33"Biri beni silah zoruyla evimden çıkmaya zorlasaydı dava hakkım olacak da, biri silah zoruyla girmemi engellediyse olmayacak mı?" Benzemeyen şeyler şöyle ortaya konur: "Bütün gümüşünü vasiyet eden kişinin basılı parayı da bırakmış olduğu düşünülebilir; ama bu yüzden alacak kayıtlarında duran parayı da vermek istediğine inanılmaz."

5.11.33

ut , si qui me exire domo coegisset armis, haberem actionem, si qui introire prohibuisset, non haberem? dissimilia sic deprehenduntur, Non si, qui argentum omne legarit, videri potest signatam quoque pecuniam reliquisse, ideo etiam, quod est in nominibus, dari voluisse creditur.

5.11.34Bazıları orantıyı (analogia) benzerden ayırmıştır; biz ise onu bu cinsin altına giren bir şey sayıyoruz. Çünkü birin ona oranı, onun yüze oranı gibidir demek kesinlikle bir benzerliktir; "Düşman nasılsa kötü vatandaş da öyledir" demek de öyle. Gerçi bunlar daha da ileri gitmeye alışkındır: "Hanımın köleyle ilişkisi utanç vericiyse, efendinin cariyeyle ilişkisi de utanç vericidir." "Dilsiz hayvanların gayesi hazsa, insanınki de odur."

5.11.34

Ἀναλογίαν quidam a simili separaverunt, nos eam subiectam huic generi putamus. nam , ut unum ad decem, ita decem ad centum simile certe est; et ut hostis, sic malus civis. quanquam haec ulterius quoque procedere solent: si turpis dominae consuetudo cum servo, turpis domino cum ancilla; si mutis animalibus finis voluptas, idem homini.

5.11.35Buna en kolay, benzemeyen şeylerden alınan delillendirmeyle karşı çıkılır: "Efendinin cariyeyle birleşmesi, hanımın köleyle birleşmesiyle aynı şey değildir." "Dilsiz hayvanların gayesi haz diye, akıl sahibi varlıklarınki de haz değildir." Hatta zıttan: "Dilsiz hayvanların gayesi haz olduğu için, akıl sahiplerininki haz değildir."

5.11.35

cui rei facillime occurrit ex dissimilibus argumentatio: non idem est dominum cum ancilla coisse, quod dominam cum servo; nec, si mutis finis voluptas, rationalibus quoque; immo ex contrario: quia mutis, ideo non rationalibus.

5.11.36Davaya dışarıdan otorite de getirilir. Yunanlara uyan yazarlar, onların kriseis dediği bu şeye hükümler (iudicia) ya da yargılar (iudicationes) der. Bununla bir dava üzerine verilmiş hükümleri kastetmezler (bunlar örnekler yerine geçer); halkların, milletlerin, bilge adamların, ünlü vatandaşların, şöhretli şairlerin böyle düşündüğü aktarılabilen şeyleri kastederler.

5.11.36

adhibebitur extrinsecus in causam et auctoritas. haec secuti Graecos, a quibus κρίσεις dicuntur, iudicia aut indicationes vocant, non de quibus ex causa dicta sententia est (nam ea quidem in exemplorum locum cedunt), sed si quid ita visum gentibus, populis, sapientibus viris, claris civibus, illustribus poetis referri potest.

5.11.37Halk arasında söylenen ve halkın inancıyla benimsenmiş şeyler de yararsız değildir. Çünkü bunlar bir bakıma tanıklıktır, hatta tanıklıktan da güçlüdür; çünkü davalara uydurulmuş değil, nefretten ve kayırmadan hür zihinlerce, yalnızca ahlâken en güzel ya da en doğru göründükleri için söylenmiş ve yapılmış şeylerdir.

5.11.37

ne haec quidem vulgo dicta et recepta persuasione populari sine usu fuerint. testimonia sunt enim quodammodo vel potentiora etiam, quod non causis accommodata, sed liberis odio et gratia mentibus ideo tantum dicta factaque, quia aut honestissima aut verissima videbantur.

5.11.38Hayatın sıkıntıları üzerine konuşurken, doğanları gözyaşıyla, ölenleri sevinçle uğurlayan milletlerin inancı bana yardım etmez mi? Ya da yargıca acımayı salık verdiğimde, en basiretli şehir olan Atina'nın acımayı bir duygu olarak değil bir tanrı olarak kabul etmesinin hiç yararı olmaz mı?

5.11.38

an vero me de incommodis vitae disserentem non adiuvabit earum persuasio nationum, quae fletibus natos, laetitia defunctos prosecuntur? aut si misericordiam commendabo iudici, nihil proderit, quod prudentissima civitas Atheniensium non eam pro adfectu sed pro numine accepit?

5.11.39Yedi bilgenin o öğütlerini de hayatın birtakım kanunları saymaz mıyız? Zina eden bir kadın zehirleme davasında savunma yapsa, zina eden her kadının aynı zamanda zehirleyici olduğunu söyleyen Marcus Cato'nun hükmüyle zaten mahkûm edilmiş görünmez mi? Şairlerin vecizeleriyle yalnız konuşmalar değil, filozofların kitapları da doludur; filozoflar her şeyi kendi öğütlerinden ve yazılarından aşağı saysalar da birçok dizeden otorite almaya tenezzül etmişlerdir.

5.11.39

iam illa septem praecepta sapientium nonne quasdam vitae leges existimamus? si causam ueneficii dicat adultera, non M. Catonis iudicio damnata videatur, qui nullam adulteram non eandem esse veneficam dixit? nam sententiis quidem poetarum non orationes modo sunt refertae sed libri etiam philosophorum, qui quanquam inferiora omnia praeceptis suis ac litteris credunt, repetere tamen auctoritatem a plurimis versibus non fastidierunt.

5.11.40Megaralıların Salamis üzerine Atinalılarla çekiştiklerinde, Aias'ın gemilerini Atinalılarınkilere kattığını bildiren bir Homeros dizesiyle yenildikleri de pek bilinmedik bir örnek değildir; gerçi o dize her baskıda bulunmaz. Halk arasında benimsenmiş şeyler de,

5.11.40

neque est ignobile exemplum, Megarios ab Atheniensibus, cum de Salamine contenderent, victos Homeri versu, qui tamen ipse non in omni editione reperitur, significans Aiacem naves suas Atheniensibus iunxisse. ea quoque,

5.11.41yazarları belirsiz olduğu için adeta herkesin malı olur: "Dost neredeyse servet oradadır", "Vicdan bin tanıktır" gibi; Cicero'da da şu söz: "Eski atasözünde dendiği gibi, eşit olanlar en çok eşitleriyle bir araya gelir." Çünkü bunlar herkese doğru görünmeseydi bunca zaman yaşamazlardı.

5.11.41

quae vulgo recepta sunt, hoc ipso, quod incertum auctorem habent, velut omnium fiunt: quale est, ubi amici, ibi opes, et, conscientia mille testes, et apud Ciceronem, pares autem ( ut est in vetere proverbio ) cum paribus maxime congregantur; neque enim durassent haec in aeternum, nisi vera omnibus, uiderentur.

5.11.42Bazıları, hem de birinci sırada, tanrıların kehanet cevaplarından gelen otoritesini de koyar: Sokrates'in insanların en bilgesi olduğu cevabı gibi. Bu nadirdir, ama yararsız değildir. Cicero bunu Haruspekslerin Cevapları Üzerine kitabında, Catilina'ya karşı halka yaptığı konuşmada sütunun üstüne konmuş Iuppiter heykelini halka gösterdiğinde, Ligarius'u Savunma'da da tanrılar böyle hükmettiği için Gaius Caesar'ın davasının daha haklı olduğunu kabul ettiğinde kullanır. Bunlar davaya özgü olduklarında ilahî tanıklıklar diye adlandırılır; başka yerden getirildiklerinde delil sayılır.

5.11.42

ponitur a quibusdam et quidem in parte prima deorum auctoritas, quae est ex responsis, ut, Socraten esse sapientissimum. id rarum est, non sine usu tamen. utitur eo Cicero in libro de aruspicum responsis et in contione contra Catilinam,cum signum Iovis columnae impositum populo ostendit, et pro Ligario, cum causam C. Caesaris meliorem, quia hoc dii iudicaverint, confitetur. quae cum propria causae sunt, divina testimonia vocantur; cum aliunde arcessuntur, argumenta.

5.11.43Bazen yargıcın, karşı tarafın ya da karşı tarafın davasını yürütenin bir sözünü ya da davranışını, savunduğumuz şeylere güven kazandırmak için kullanmak da mümkün olur. Bu yüzden örneklerin ve bu otoritelerin sanat dışı kanıtlardan olduğunu düşünenler de olmuştur; çünkü hatip bunları bulmaz,

5.11.43

nonnunquam contingit iudicis quoque aut adversarii aut eius, qui ex diverso agit, dictum aliquid aut factum adsumere ad eorum, quae intendimus, fidem. propter quod fuerunt, qui exempla et has auctoritates inartificialium probationum esse arbitrarentur, quod ea non inveniret orator,

5.11.44hazır alır. Ama arada büyük bir fark vardır. Çünkü tanık, işkence altındaki ifade ve benzerleri mahkemede görülen olayın kendisi hakkında bilgi verir; dışarıdan getirilenler ise yetenekle şimdiki tartışmanın bir yararına uygulanmadıkça kendi başlarına hiçbir değer taşımaz.

5.11.44

sed acciperet. plurimum autem refert. nam testis et quaestio et his similia de ipsa re, quae in iudicio est, pronuntiant; extra petita, nisi ad aliquam praesentis disceptationis utilitatem ingenio applicantur, nihil per se valent.

5.12.112. Bölüm

Kanıt hakkında başkalarının öğrettiği ya da deneyimle edindiğim, bugüne kadar bildiğim şeyler aşağı yukarı bunlardır. Yalnızca bunlar olduğunu ileri sürecek kadar kendime güvenmiyorum; tersine, araştırmaya teşvik ediyor ve başka şeyler de bulunabileceğini kabul ediyorum; yine de eklenecek şeyler bunlardan pek farklı olmayacaktır. Şimdi bunların nasıl kullanılması gerektiğini kısaca ekleyeceğim.

5.12.1

haec fere de probatione vel ab aliis tradita vel usu percepta in hoc tempus sciebam. neque mihi fiducia est, ut ea sola esse contendam, quin immo hortor ad quaerendum et inveniri posse fateor; quae tamen adiecta fuerint, non multum ab his abhorrebunt. nunc breviter, quemadmodum sit utendum iis, subiungam.

5.12.2Genellikle delilin kabul edilmiş bir şey olması gerektiği öğretilir; çünkü kuşkulu şeyler kuşkulu şeylerle nasıl ispat edilebilir? Yine de başka bir şeyi ispat etmek için kullandığımız bazı şeylerin kendileri de ispat edilmelidir. "Kocanı öldürdün, çünkü zina ediyordun." Önce zinanın kanıtlanması gerekir; kesinlik kazanınca da kesin olmayan şeyin delili olur. "Senin mızrağının ucu öldürülenin bedeninde bulundu"; sanık bunun kendisinin olduğunu inkâr ediyor: kanıta yaraması için önce bunun ispat edilmesi gerekir.

5.12.2

traditum fere est argumentum oportere esse confessum; dubiis enim probari dubia qui possunt Quaedam tamen, quae in alterius rei probationem ducimus, ipsa probanda sunt. occidisti virum, eras enim adultera. prius de adulterio convincendum est ut, cum id coeperit esse pro certo, fiat incerti argumentum. spiculum tuum in corpore occisi inventum est; negat suum: ut probationi prosit, probandum est.

5.12.3Burada şunu hatırlatmak zorunludur: kuşkuluyken kesin hâle getirilmiş şeylerden daha sağlam hiçbir şey yoktur. "Cinayeti sen işledin, çünkü giysin kanlıydı." Sanık bunu kabul ederse bu delil, kendisine karşı kanıtlandığında olduğu kadar ağır olmaz. Çünkü kabul ederse, giysinin kanlı olmasının birçok sebebi olabilir; inkâr ederse davanın mihenk noktasını buraya koymuş olur ve burada yenilirse sonrakilerde de çöker. Çünkü kabul etse bunu savunamayacağından ümidini kesmeseydi, inkâr ederken yalan söylemezdi diye düşünülür.

5.12.3

illud hoc loco monere inter necessaria est, nulla esse firmiora quam quae ex dubiis facta sunt certa. caedes a te commissa est, cruentam enim vestem habuisti; non est tam grave argumentum, si fatetur quam si convincitur. nam si fatetur, multis ex causis potuit cruenta esse vestis; si negat, hic causae cardinem ponit, in quo si victus fuerit, etiam in sequentibus ruit. non enim videtur in negando mentiturus fuisse, nisi desperasset id posse defendi, si confiteretur.

5.12.4En sağlam delillerin her birinin üzerinde ayrı ayrı durulmalı, daha zayıf olanlar ise bir araya toplanmalıdır. Çünkü kendi başına güçlü olanları çevrelerindeki şeylerle gölgelememek, olduğu gibi görünmelerini sağlamak gerekir; tabiatça zayıf olanlar ise birbirlerine yardım ederek ayakta durur.

5.12.4

firmissimis argumentorum singulis instandum, infirmiora congreganda sunt, quia illa per se fortia non oportet circumstantibus obscurare, ut qualia sunt appareant, haec imbecilla natura mutuo auxilio sustinentur.

5.12.5Böylece büyük oldukları için etkili olamayan deliller, çok oldukları için etkili olur; ama hepsi elbette aynı şeyin ispatına yönelmelidir. Örneğin biri miras için adam öldürmekle suçlanırsa: "Miras umuyordun, hem de büyük bir miras; yoksuldun ve tam o sırada alacaklıların seni sıkıştırıyordu; mirasçısı olduğun adamı gücendirmiştin ve vasiyetnameyi değiştireceğini biliyordun." Bunlar tek tek hafif ve sıradandır; ama hepsi birlikte, yıldırım gibi değilse de dolu gibi yıkar.

5.12.5

ita quae non possunt valere, quia magna sint, valebunt, quia multa sunt; utique vero ad eiusdem rei probationem omnia spectant. ut , si quis hereditatis gratia hominem occidisse dicatur: hereditatem sperabas et magnam hereditatem, et pauper eras et tum maxime a creditoribus appellabaris; et offenderas eum, cuius eras heres, et mutaturum tabulas sciebas. singula levia sunt et communia, universa vero nocent etiamsi non ut fulmine, tamen ut grandine.

5.12.6Bazı delilleri ortaya koymak yetmez, desteklemek de gerekir: "Suçun sebebi arzuydu": arzunun gücü nedir? "Öfkeydi": böyle bir duygu insanların ruhunda ne kadar etki yapar? Böylece deliller hem daha sağlam olur hem de çıplak, adeta etinden soyulmuş uzuvlar gibi gösterilmezlerse daha zarif görünür.

5.12.6

quaedam argumenta ponere satis non est, adiuvanda sunt: cupiditas causa sceleris fuit, quae sit vis eius: ira, quantum efficiat in animis hominum talis adfectio; ita et firmiora erunt ipsa et plus habebunt decoris, si non nudos et velut carne spoliatos artus ostenderint.

5.12.7Nefret deliline dayanacaksak, bu nefretin kıskançlıktan mı, haksızlıktan mı, makam rekabetinden mi doğduğu, eski mi yeni mi olduğu, daha aşağıdakine mi, eşite mi, daha üstteki birine mi, yabancıya mı, akrabaya mı yöneldiği de çok önemlidir. Bunların hepsinin kendine özgü işleniş biçimleri vardır ve savunduğumuz tarafın yararına bağlanmalıdır.

5.12.7

multum etiam refert, si argumento nitemur odii, utrum hoc ex invidia sit an ex iniuria an ex ambitu, vetus an novum, adversus inferiorem, parem, superiorem, alienum, propinquum. suos habent omnia ista tractatus et ad utilitatem partis eius quam tuemur referenda sunt.

5.12.8Yine de yargıcı bulduğumuz bütün delillerle her zaman yüklememek gerekir; çünkü hem bıkkınlık verir hem de inandırıcılığı azaltır. Konuşan bizler bile yetmeyeceğini düşündüğümüz delillerin yeterince güçlü olduğuna yargıç inanamaz. Apaçık şeylerde delil getirmek ise pırıl pırıl güneşe ölümlü bir kandil tutmak kadar ahmakça olur.

5.12.8

nec tamen omnibus semper, quae invenerimus, argumentis onerandus est iudex, quia et taedium adferunt et fidem detrahunt. neque enim potest iudex credere satis esse ea potentia, quae non putamus ipsi sufficere qui diximus. in rebus vero apertis argumentari tam sit stultum quam in clarissimum solem mortale lumen inferre.

5.12.9Bazıları bunlara duygulardan çıkarılan ve pathētikai dedikleri kanıtları da ekler. Aristoteles ise en güçlü kanıtın konuşanın kendisinden, onun iyi bir insan olmasından geldiğini düşünür. Bu en iyisi olduğu gibi, çok geriden de olsa onu izleyen şey de iyi bir insan gibi görünmektir.

5.12.9

his quidam probationes adiiciunt, quas παθητικάς vocant, ductas ex adfectibus. atque Aristoteles quidem potentissimum putat ex eo, qui dicit, si sit vir bonus; quod ut optimum est, ita longe quidem, sed sequitur tamen, videri.

5.12.10Scaurus'un o ünlü savunması buradandır: "Sucrolu Quintus Varius, Aemilius Scaurus'un Roma halkının devletine ihanet ettiğini söylüyor; Aemilius Scaurus inkâr ediyor." Iphikrates'in de buna benzer bir şey yaptığı anlatılır: kendisini benzer bir suçla suçlayan Aristophon'a para karşılığında devlete ihanet eder miydi diye sormuş, o da hayır deyince, "Senin yapmayacağın şeyi ben mi yaptım?" demiş.

5.12.10

inde enim ilia nobilis Scauri defensio: Q. Varius Sucronensis ait Aemilium Scaurum rem publicam populi Romani prodidisse; Aemilius, Scaurus negat. cui simile quiddam fecisse Iphicrates dicitur, qui cum Aristophontem, quo accusante similis criminis reus erat, interrogasset, an is accepta pecunia rem publicam proditurus esset; isque id negasset: quod igitur, inquit, tu non fecisses, ego feci?

5.12.11Kimin önünde konuştuğumuza da bakmak ve ona en inandırıcı gelecek şeyi aramak gerekir; bundan girişin ve danışma konuşmasının öğütlerinde söz ettik.

5.12.11

intuendum autem et qui sit apud quem dicimus, et id quod illi maxime probabile videatur requirendum; qua de re locuti sumus in prohoemii et suasoriae praeceptis.

5.12.12Başka bir kanıt da düz iddiadan gelir: "Bunu ben yaptım", "Bunu bana sen söyledin", "Ne yakışıksız bir suç!" ve benzerleri. Bunlar konuşmada eksik olmamalıdır, eksik olurlarsa çok zarar verir; yine de büyük dayanaklar arasında sayılmamalıdır, çünkü aynı davada iki taraf da bunu aynı biçimde yapabilir. Herkesin kendi kişiliğinden çıkan kanıtlar daha sağlamdır,

5.12.12

altera ex adfirmatione probatio est: ego hoc feci; Tu mihi hoc dixisti; et O facinus indignum! et similia; quae non debent quidem deesse orationi et, si desunt, multum nocent; non tamen habenda sunt inter magna praesidia, cum hoc in eadem causa fieri ex utraque parte similiter possit. illae firmiores ex sua cuique persona probationes,

5.12.13yeter ki altlarında inanılır bir gerekçe bulunsun. Örneğin yaralanmış ya da oğlunu yitirmiş biri, suçlu olandan başkasını suçlamaz; çünkü suçsuz birinin başını derde sokarsa, suçu işleyeni cezadan kurtarmış olur. Babaların çocuklarına karşı, herkesin kendi yakınlarına karşı konuşurken otoritelerine dayanması buradandır.

5.12.13

quae credibilem rationem subiectam habeant: ut vulneratus aut filio orbatus non fuerit alium accusaturus quam nocentem, quando, si negotium innocenti facit, liberet eum noxa qui admiserit. hinc et patres adversus liberos et adversus suos quisque necessarios auctoritatem petunt.

5.12.14En güçlü delillerin ruhları ele geçirmek için en başa mı, ruhları onlarla uğurlamak için en sona mı konacağı, yoksa Homeros'un düzenindeki gibi zayıflar ortada kalıp ötekilerle güçlensin diye başa ve sona mı bölüştürüleceği de sorulmuştur. Bunlar her davanın gerekçesi neyi gerektiriyorsa ona göre düzenlenir; bence tek bir istisnayla: konuşma en güçlü delillerden en hafiflerine doğru zayıflamamalıdır.

5.12.14

quaesitum etiam, potentissima argumenta primone ponenda sint loco, ut occupent animos, an summo, ut inde dimittant, an partita primo summoque, quod Homerica dispositione in medio sint infirma, ut ab aliis crescant? quae prout ratio causae cuiusque postulabit, ordinabuntur, uno, ut ego censeo, excepto, ne a potentissimis ad levissima decrescat oratio.

5.12.15Ben bunları kısaca göstermekle yetindim ve yerlerin kendilerini ve cinslerini olabildiğince açık gösterecek biçimde sundum. Bazıları ise bunları daha uzun uzadıya anlatmıştır: ortak yerlerin malzemesini ortaya koyup her şeyin hangi yolla söylenebileceğini göstermeyi uygun bulmuşlardır. Ama bu bana gereksiz göründü.

5.12.15

ego haec breviter demonstrasse contentus ita posui, ut locos ipsos et genera quam possem apertissime ostenderem. quidam exsecuti sunt verbosius, quibus placuit,proposita locorum communium materia, quo quaeque res modo dici posset, ostendere; sed mihi supervacuum videbatur.

5.12.16Çünkü haksızlığa karşı, açgözlülüğe karşı, düşman bir tanığa karşı, güçlü dostlara karşı ne söylenmesi gerektiği aşağı yukarı ortadadır; bunların hepsi hakkında her şeyi söylemek ise sonu gelmez bir iştir; vallahi var olan ve olacak bütün anlaşmazlıkların sorularını, delillerini ve vecizelerini aktarmaya kalkmak kadar. Delillerin adeta yuvalarının hepsini gösterdiğimden emin değilim, ama çoğunu gösterdim. Bunu daha da titizlikle yapmak gerekiyordu; çünkü mahkemedeki çarpışmaya adeta ucu körletilmiş silahlarla hazırlandığımız deklamasyonlar, çoktandır gerçek konuşmanın o suretinden uzaklaşmış ve yalnızca haz için kurulduklarından sinirsiz kalmıştır. Vallahi bunun sebebi, konuşanların, köle tacirlerinin oğlanların erkekliğini keserek güzelliklerini pazarlamasındaki kusurdan başka bir kusur değildir.

5.12.16

nam et fere apparet, quid in iniuriam, quid in avaritiam, quid in testem inimicum, quid in potentes amicos dicendum sit; et de omnibus his omnia dicere infinitum est, tam hercule quam si controversiarum, quae sint quaeque futurae sint, quaestiones, argumenta, sententias tradere velim. ipsas autem argumentorum velut sedes non me quidem omnes ostendisse confido, plurimas tamen. quod eo diligentius faciendum fuit, quia declamationes, quibus ad pugnam forensem velut praepilatis exerceri solebamus, olim iam ab illa vera imagine orandi recesserunt atque ad solam compositae voluptatem nervis carent, non alio medius fidius vitio dicentium, quam quo mancipiorum negotiatores formae puerorum virilitate excisa lenocinantur.

5.12.18Çünkü onlar gücü, kaslı kolları, her şeyden önce sakalı ve tabiatın yalnız erkeklere verdiği öteki şeyleri pek yakışıksız bulur, izin verilse güçlü olacak şeyleri sert diye yumuşatırlar. Biz de aynı biçimde konuşmanın erkekçe duruşunu ve sıkı, sağlam konuşmanın o gücünü üslubun bir tür ince derisiyle örteriz; düz ve parlak oldukça ne kadar etkili oldukları bize hiç önemli gelmez.

5.12.18

nam ut illi robur ac lacertos barbamque ante omnia et alia, quae natura proprie maribus dedit, parum existimant decora, quaeque fortia, si liceret, forent ut dura molliunt, ita nos habitum ipsum orationis virilem et illam vim stricte robusteque dicendi tenera quadam elocutionis cute operimus et, dum levia sint ac nitida, quantum valeant, nihil interesse arbitramur.

5.12.19Ama tabiata bakan bana göre her erkek bir hadımdan daha güzel olacaktır. Takdir bana hiçbir zaman, sakatlığı en iyi buluşları arasında saymış olacak kadar kendi eserine ters düşmüş görünmeyecektir; doğuştan olsa ucube sayılacak bir şeyin bıçakla güzelleştirildiğini de düşünmeyeceğim. Kadınsılaştırılmış bir cinsiyetin sahteliği şehveti hoşnut etsin; yine de kötü ahlâk hiçbir zaman, değerli kıldığı şeyi iyi de kılacak kadar bir hükümranlığa erişmeyecektir.

5.12.19

sed mihi naturam intuenti nemo non vir spadone formosior erit, nec tam aversa unquam videbitur ab opere suo providentia, ut debilitas inter optima inventa sit, nec id ferro speciosum fieri putabo, quod, si nasceretur, monstrum erat. libidinem iuvet ipsum effeminati sexus mendacium, numquam tamen hoc continget malis moribus regnum ut, si qua pretiosa fecit, fecerit et bona.

5.12.20Bu yüzden, dinleyici toplulukları onu, düşündüğümü söyleyeyim, sırtüstü yatmış bir hazla onaylasa da, ağırbaşlı ve temiz bir adamın demeyeyim, erkekçe ve bozulmamış bir adamın en küçük belirtisini bile kendinde göstermeyen bir belagati hiç belagat saymayacağım.

5.12.20

quapropter eloquentiam, licet hanc (ut sentio enim, dicam) libidinosam resupina voluptate auditoria probent, nullam esse existimabo, quae ne minimum quidem in se indicium masculi et incorrupti, ne dicam gravis et sancti viri, ostentet.

5.12.21Heykel sanatçıları ve en ünlü ressamlar, olabildiğince güzel bedenler yontmak ya da çizmek istediklerinde, hiçbir zaman bir Bagoas'ı ya da bir Megabyzos'u eserlerine örnek almak yanılgısına düşmediler; tersine, hem savaşa hem güreşe elverişli o Doryphoros'u ve öteki savaşçı gençlerin ve atletlerin bedenlerini gerçekten yakışıklı saydılar. Peki hatibi biçimlendirmeye çalışan bizler belagate silah değil de tef mi verelim?

5.12.21

an vero statuarum artifices pictoresque clarissimi, cum corpora quam speciosissima fingendo pingendove efficere cuperent, numquam in hunc inciderunt errorem, ut Bagoam aut Megabyzum aliquem in exemplum operis sumerent sibi, sed Doryphoron illum aptum vel militiae vel palaestrae, aliorum quoque iuvenum bellicosorum et athletarum corpora decora vere existimaverunt: nos, qui oratorem studemus effingere, non arma sed tympana eloquentiae demus?

5.12.22Demek ki yetiştirdiğimiz delikanlı da kendini olabildiğince gerçeği taklit etmeye göre hazırlasın; sık sık mahkeme mücadelelerinin çarpışmasına gireceği için daha okuldayken zafere baksın, hayati noktalara vurmayı ve kendini korumayı bilsin. Hoca da en çok bunu istesin, özellikle de bunu bulanı onaylasın. Çünkü gençler övgüyle daha kötü şeylere yöneltildikleri gibi, iyi şeylerde övülmeyi de tercih ederler. Şimdiki kötülük şudur:

5.12.22

igitur et ille, quem instituimus, adolescens, quam maxime potest, componat se ad imitationem veritatis, initurusque frequenter forensium certaminum pugnam iam in schola victoriam spectet et ferire vitalia ac tueri sciat; et praeceptor id maxime exigat, inventum praecipue probet. nam , ut ad peiora iuvenes laude ducuntur, ita laudari in bonis malent. nunc illud male est,

5.12.23zorunlu olanları çoğu zaman sessizce geçerler ve konuşmada yarar iyi şeyler arasında sayılmaz. Ama bunları başka bir eserimizde de ele aldık, bu eserde de sık sık tekrarlamamız gerekecek. Şimdi başladığımız sıraya dönelim.

5.12.23

quod necessaria plerumque silentio transeunt, nec in dicendo videtur inter bona utilitas. sed haec et in alio nobis tractata sunt opere et in hoc saepe repetenda. nunc ad ordinem inceptum.

5.13.113. Bölüm

Çürütme iki türlü anlaşılabilir. Çünkü hem savunucunun bütün kısmı çürütmeye dayanır, hem de karşı tarafın söyledikleri, iki taraf için de, çözülmelidir. Davalarda asıl dördüncü sıranın verildiği kısım budur. Ama ikisinin de durumu benzerdir. Bu kısımda delillerin yolu doğrulamadakinden başka yerlerden aranamaz; yerlerin, vecizelerin, kelimelerin ve figürlerin durumu da farklı değildir.

5.13.1

refutatio dupliciter accipi potest. nam et pars defensoris tota est posita in refutatione, et quae dicta sunt ex diverso debent utrinque dissolvi. et hoc est proprie, cui in causis quartus adsignatur locus. sed utriusque similis condicio est. neque vero ex aliis locis ratio argumentorum in hac parte peti potest quam in confirmatione, nece locorum aut sententiarum aut verborum et figurarum alia condicio est.

5.13.2Bu kısım çoğunlukla daha yumuşak duygular taşır. Yine de Cicero'nun sık sık tanıklık ettiği gibi, savunmanın suçlamaktan her zaman daha zor olduğuna boşuna inanılmamıştır. Önce, suçlama daha basit bir iştir: bir tek biçimde ortaya konur, ama çok çeşitli biçimlerde çözülür. Suçlayana çoğu zaman yönelttiği şeyin doğru olması yeter; savunucu ise inkâr eder, savunur, başkasına aktarır, mazeret gösterir, af diler, yumuşatır, küçültür, dikkati başka yöne çevirir, küçümser, alay eder. Bu yüzden suçlamada konuşma aşağı yukarı dümdüz ve deyim yerindeyse gürültülüdür; savunmada ise bin dolambaç ve hüner gerekir.

5.13.2

adfectus plerumque haec pars mitiores habet. non sine causa tamen difficilius semper est creditum, quod Cicero saepe testatur, defendere quam accusare. primum , quod est res illa simplicior, proponitur enim uno modo, dissolvitur varie, cum accusatori satis sit plerumque, verum esse id, quod obiecerit, patronus neget, defendat, transferat, excuset, deprecetur, molliat, minuat, avertat, despiciat, derideat. quare inde recta fere atque, ut sic dixerim, clamosa est actio; hinc mille flexus et artes desiderantur.

5.13.3Sonra suçlayan çoğu şeyi evde önceden düşünüp getirir; savunucu ise sık sık beklenmedik şeylerle de karşılaşır. Suçlayan tanık getirir; savunucu onu olayın kendisinden çürütür. Suçlayan, yalan olsa bile suçların uyandırdığı nefretten konuşma malzemesi çıkarır: baba katilliği, kutsal şeylere el uzatma, devletin yüceliğine karşı suç; savunucunun ise bunları yalnızca inkâr etmesi gerekir. Bu yüzden konuşmada sıradan olanlar bile suçlamada yeterli olmuştur; ama en belagatli olmayan hiç kimse iyi bir savunucu olmamıştır. Düşündüğümü bir kez kesin olarak söyleyeyim: suçlamak savunmaktan, yara açmanın yarayı iyileştirmekten kolay olduğu ölçüde kolaydır.

5.13.3

tum accusator praemeditata pleraque domo adfert, patronus etiam inopinatis frequenter occurrit. accusator dat testem, patronus ex re ipsa refellit. accusator e criminum invidia, etsi falsa sit, materiam dicendi trahit, de parricidio, sacrilegio, maiestate; quae patrono tantum neganda sunt. ideoque accusationibus etiam mediocres in dicendo suffecerunt; bonus defensor nemo nisi qui eloquentissimus fuit. quanquam ut, quod sentio, semel finiam, tanto est accusare quam defendere, quanto facere quam sanare vulnera, facilius.

5.13.4Karşı tarafın neyi ve nasıl ileri sürdüğü çok önemlidir. Öyleyse önce cevap vereceğimiz şeyin o davaya özgü mü olduğuna, yoksa davaya dışarıdan mı getirildiğine bakmak gerekir. Davaya özgüyse ya inkâr edilmeli, ya savunulmalı, ya da başka bir mahkemeye aktarılmalıdır; mahkemelerde bunların dışında hemen hiçbir şey yoktur.

5.13.4

plurimum autem refert, et quid proposuerit adversarius et quomodo. primum igitur intuendum est, id, cui responsuri sumus, proprium sit eius iudicii an ad causam extra arcessitum. nam si est proprium, aut negandum aut defendendum aut transferendum; extra haec in iudiciis fere nihil est.

5.13.5Hiçbir savunma görünüşü taşımayan af dileme ise pek nadirdir ve yalnızca belirli bir hüküm verme biçimine bağlı olmayan yargıçlar önünde yapılır. Gerçi Gaius Caesar'ın ve üçler kurulunun önünde karşı partiden adamlar için yapılan o konuşmalar da yalvarmaya başvursalar bile savunmayı da kullanırlar. Yoksa "Tubero, bu adamın şimdi yapabildiğini bizim de yapabilmemizden başka ne istedik ki?" demek, en güçlü biçimde savunan birinin sözü değil midir?

5.13.5

deprecatio quidem, quae est sine ulla specie defensionis, rara admodum et apud eos solos indices, qui nulla certa pronuntiandi forma tenentur. quamquam illae quoque apud C. Caesarem et triumuiros pro diuersarum partium hominibus actiones, etiamsi precibus utuntur, adhibent tamen patrocinia; nisi hoc non fortissime defendentis est dicere, quid aliud egimus, Tubero, nisi ut,

5.13.6Bir hükümdarın ya da istediğini yapma yetkisi olan başka birinin önünde, savunduğumuz kişinin ölümü hak ettiğini, ama merhametli bir adamın onu böyle olsa bile bağışlaması gerektiğini söylememiz gerekirse, önce işimiz karşı tarafla değil yargıçla olacaktır; sonra da mahkeme konusundan çok danışma konusunun biçimini kullanacağız. Çünkü ona öç almanın hazzından çok insanlığın övgüsünü arzulamasını salık vereceğiz.

5.13.6

quod hic potest, nos possemus? quodsi quando apud principem aliumve, cui utrum velit liceat, dicendum erit, dignum quidem morte eum, pro quo loquemur, clementi tamen servandum esse vel talem, primum omnium non erit res nobis cum adversario sed cum iudice, deinde forma deliberativae magis materiae quam iudicialis utemur. suadebimus enim ut laudem humanitatis potius quam voluptatem ultionis concupiscat.

5.13.7Kanuna göre hüküm verecek yargıçlar önünde ise kabul edilmiş şeyler için öğüt vermek gülünçtür. Öyleyse ne inkâr edilebilen ne de aktarılabilen şeyler, nasıl olursa olsunlar, mutlaka savunulmalıdır; yoksa davadan vazgeçmek gerekir. İnkârın iki biçimi olduğunu gösterdik: ya bir şey yapılmamıştır ya da yapılan şey bu değildir. Ne savunulabilen ne de aktarılabilen şeyler ise mutlaka inkâr edilmelidir; yalnız tarif bizim lehimize olabildiğinde değil, geriye çıplak bir inkâr kaldığında bile.

5.13.7

apud indices quidem secundum legem dicturos sententiam de confessis praecipere ridiculum est. ergo , quae neque negari neque transferri possunt, utique defendenda sunt, qualiacunque sunt, aut causa cedendum. negandi duplicem ostendimus formam, aut non esse factum aut non hoc esse, quod factum sit. quae neque defendi neque transferri possunt, utique neganda, nec solum si finitio potest esse pro nobis, sed etiam si nuda infitiatio superest.

5.13.8Tanıklar varsa onlara karşı çok şey söylenebilir; el yazısıyla bir senet varsa harflerin benzerliğini tartışırız. Her durumda itiraftan daha kötü bir şey olmaz. Ne savunmaya ne de inkâra yer kalmadığında, savunmanın son çaresi olan anlaşmazlık gelir,

5.13.8

testes erunt, multa in eos dicere licet; chirographum, de similitudine litterarum disseremus. utique nihil erit peius quam confessio. ultima est actionis controversia, cum defendendi negandive non est locus,

5.13.9yani aktarma. Ama ne inkâr edilebilen, ne savunulabilen, ne de aktarılabilen bazı şeyler de vardır. Bir yıldır dul olduğu hâlde doğuran bir kadın zinayla suçlanıyor: burada dava olmaz. Bu yüzden savunulamayacak şeyin sessizce geçiştirilmesi gerektiği öğüdü son derece ahmakçadır; çünkü yargıcın hüküm vereceği şey tam da odur.

5.13.9

id est translatio. Atqui quaedam sunt, quae neque negari neque defendi neque transferri possunt. adulterii rea est quae, cum anno vidua fuisset, enixa est; lis non erit. quare illud stultissime praecipitur, quod defendi non possit, silentio dissimulandum: siquidem est id, de quo iudex pronuntiaturus est.

5.13.10Ama bir şey davanın dışından getirilmiş ve ona yalnızca bağlanmışsa, ben bunun soruyla hiçbir ilgisi olmadığını, üzerinde durmaya değmediğini ve karşı tarafın söylediğinden daha küçük olduğunu söylemeyi tercih ederim; yine de bu tür bir unutmuş gibi yapmayı hoş görürüm. Çünkü iyi bir savunucu, sanığın kurtuluşu için kısa bir ihmal suçlamasından korkmamalıdır. Şuna da bakmak gerekir:

5.13.10

at si extra causam sit adductum et tantum coniunctum, malim quidem dicere, nihil id ad quaestionem nec esse in iis morandum et minus esse quam adversarius dicat; tamen velut huic simulationi oblivionis ignoscam. debet enim bonus advocatus pro rei salute brevem negligentiae reprehensionem non pertimescere. videndum etiam,

5.13.11birçok şeye birden mi saldırmalıyız, yoksa her birini ayrı ayrı mı savmalıyız? Ya hepsi birden itilebilecek kadar zayıfsa ya da her biriyle tek tek göğüs göğüse çarpışmak işimize gelmeyecek kadar can sıkıcıysa birçoğuna birden saldırırız; çünkü o zaman bütün gövdeyle direnmek ve deyim yerindeyse cepheden savaşmak gerekir. Bazen de,

5.13.11

simul nobis plura aggredienda sint an amolienda singula. plura simul invadimus, si aut tam infirma sunt, ut pariter impelli possint, aut tam molesta, ut pedem conferre cum singulis non expediat; tum enim toto corpore obnitendum et, ut sic dixerim, directa fronte pugnandum est. interim ,

5.13.12karşı tarafın söylediklerini çözmek daha zor olacaksa, kendi delillerimizi karşı tarafın delilleriyle karşılaştırırız; yeter ki bizimkilerin daha güçlü görünmesini sağlayabilelim. Kalabalık oldukları için etkili olacak deliller ise birbirinden ayrılmalıdır; az önce verdiğim örnekteki gibi: "Mirasçıydın, yoksuldun, alacaklıların seni büyük bir para için sıkıştırıyordu, adamı gücendirmiştin ve vasiyetnameyi değiştireceğini biliyordun."

5.13.12

si resolvere ex parte diversa dicta difficilius erit, nostra argumenta cum adversariorum argumentis conferemus, si modo haec ut valentiora videantur effici poterit. quae vero turba ualebunt, diducenda erunt, ut, quod paulo ante dixi: heres eras et pauper et magna pecunia appellabaris a creditoribus et offenderas et mutaturum tabulas testamenti sciebas.

5.13.13Hepsi birlikte baskı yapar; ama her birini tek tek çözersen, büyük bir yığınla güçlenmiş olan o alev, beslendiği şeyler dağıtılınca söner; tıpkı en büyük ırmakların bile derelere bölününce her yerden geçit vermesi gibi. Bu yüzden iddiayı ortaya koyuşumuz da bu yarara göre uyarlanır: bazen delilleri tek tek gösteririz, bazen hepsini birden kucaklarız.

5.13.13

urgent universa; at si singula quaeque dissolveris, iam illa flamma, quae magna congerie convaluerat, diductis quibus alebatur, concidet, ut, si vel maxima flumina in rivos diducantur, qualibet transitum praebent. itaque propositio quoque secundum hanc utilitatem accommodabitur, ut ea nunc singula ostendamus, nunc complectamur universa.

5.13.14Çünkü bazen karşı tarafın birçok delille topladığı şeyi bir kez ortaya koymak yeter. Örneğin suçlayan, sanığın suçladığı şeyi yapmak için birçok sebebi olduğunu söylerse, biz bunları tek tek saymadan hepsini birden inkâr ederiz; çünkü suç işlemek için sebebi olan herkes onu işlemiş değildir.

5.13.14

nam interim quod pluribus collegit adversarius, sat est semel proponere; ut, si multas causas faciendi, quod arguit, reo dicet accusator fuisse, nos, non enumeratis singulis, semel hoc in totum negemus, quia non, quisquis causam faciendi sceleris habuit, et fecerit.

5.13.15Yine de çoğu zaman delilleri yığmak suçlayanın, onları çözmek ise sanığın işine gelir. Karşı tarafın söylediği şeyin nasıl çürütülmesi gerektiğine de bakmak gerekir. Açıkça yanlışsa inkâr etmek yeter; Cicero Cluentius'u Savunma'da, suçlayanın kadehi içer içmez yere yığıldığını söylediği adamın o gün ölmediğini söyleyerek inkâr eder.

5.13.15

saepius tamen accusatori congerere argumenta, reo dissolvere expediet. id autem, quod erit ab aduersario dictum, quomodo refutari debeat, intuendum est. nam si erit palam falsum, negare satis est, ut pro Cluentio Cicero eum, quem dixerat accusator epoto poculo concidisse, negat eodem die mortuum.

5.13.16Açıkça çelişkili, gereksiz ve ahmakça şeyleri eleştirmek de hiçbir sanat gerektirmez; bu yüzden bunların gerekçelerini ya da örneklerini vermek gerekmez. "Karanlık" dedikleri şey, yani gizlice, tanıksız ve delilsiz yapıldığı söylenen şey de tabiatça yeterince zayıftır; çünkü karşı tarafın bunu ispat edememesi yeter. Davayla ilgili olmayan şeyler için de aynısı geçerlidir.

5.13.16

palam etiam contraria et supervacua et stulta reprehendere nullius est artis, ideoque nec rationes eorum nec exempla tradere necesse est. id quoque (quod obscurum vocant), quod secreto et sine teste aut argumento dicitur factum, satis natura sua infirmum est; sufficit enim, quod adversarius non probat; item si ad causam non pertinet.

5.13.17Yine de bazen bir şeyin çelişkili, davadan ayrı, inanılmaz, gereksiz ya da daha çok bizim davamıza bağlı görünmesini sağlamak hatibin işidir. Oppius'a askerlerin erzakından çaldığı yöneltilir; sert bir suçlama. Ama Cicero bunun çelişkili olduğunu gösterir, çünkü aynı suçlayanlar Oppius'u cömert dağıtımlarla orduyu kendine bağlamak istemekle de suçlamışlardı.

5.13.17

est tamen interim oratoris efficere, ut quid aut contrarium esse aut a causa diversum aut incredibile aut supervacuum aut nostrae potius causae videatur esse coniunctum. obiicitur Oppio, quod de militum cibariis detraxerit; asperum crimen, sed id contrarium ostendit Cicero, quia iidem accusatores obiecerint Oppio, quod is voluerit exercitum largiendo corrumpere.

5.13.18Cornelius'a karşı suçlayan, tribunun yasa metnini okuduğuna tanıklar getireceğini vaat eder; Cicero bunu gereksiz kılar, çünkü Cornelius bunu kendisi de kabul etmektedir. Quintus Caecilius, Verres'in quaestoru olduğu gerekçesiyle ona karşı suçlamayı üstlenmek ister; Cicero bu gerekçenin kendi lehine görünmesini sağlamıştır.

5.13.18

testes in Cornelium accusator lecti a tribuno codicis pollicetur; facit hoc Cicero supervacuum, quia ipse fateatur. petit accusationem in Verrem Q. Caecilius, quod fuerat quaestor eius; ipsum Cicero ut pro se videretur effecit.

5.13.19İleri sürülen öteki şeyler ortak bir yere aittir. Çünkü ya tahminle doğru olup olmadıkları, ya tarifle tam olarak o şey olup olmadıkları, ya da keyfiyetle ahlâken çirkin, haksız, ahlâksız, insanlık dışı, zalimce olup olmadıkları ve bu cinse ilişen öteki nitelikler incelenir.

5.13.19

cetera , quae proponuntur, communis locus habet. aut enim coniectura excutiuntur, an vera sint; aut finitione, an propria; aut qualitate, an inhonesta, iniqua, improba, inhumana, crudelia et cetera, quae ei generi accident.

5.13.20Bunlara yalnız iddialarda ve gerekçelerde değil, suçlamanın bütün cinsinde de bakmak gerekir: suçlama zalimce midir, Labienus'un Rabirius'a karşı vatana ihanet kanunuyla açtığı dava gibi? İnsanlık dışı mıdır, sürgündeki Ligarius'u suçlayan ve Caesar'ın onu bağışlamaması için uğraşan Tubero'nun suçlaması gibi?

5.13.20

eaque non modo in propositionibus et rationibus sed in toto genere actionis intuenda: an sit crudelis, ut Labieni in Rabirium lege perduellionis; inhumana, ut Tuberonis Ligarium exulem accusantis atque id agentis ne ei Caesar ignoscat;

5.13.21Kibirli midir, Cotta'nın bir mektubuna dayanarak sanık yapılan Oppius'a karşı açılan dava gibi? Aceleci, sinsi ya da ölçüsüz suçlamalar da aynı biçimde ortaya çıkarılır. Ama bunlar arasında en güçlü saldırıyı ya herkes için tehlikeli olan şeye yaparsın; Cicero'nun Tullius'u Savunma'da dediği gibi: "Sonradan kendisinin öldürülmesinden korktuğunu söylediği birini hak gereği öldürebileceğine kim hiç hükmetti, ya da bu hak kime herkes için en büyük tehlike doğmadan tanınabilir?" Ya da yargıçların kendileri için tehlikeli olana; Cicero'nun Oppius'u Savunma'da bu tür davanın atlılar sınıfına karşı da kabul edilmemesi için uzun uzun uyardığı gibi.

5.13.21

superba, ut in Oppium ex epistola Cottae reum factum. perinde praecipites, insidiosae, impotentes deprehenduntur. ex quibus tamen fortissime invaseris, quod est aut omnibus periculosum, ut dicit Cicero pro Tullio: quis hoc statuit unquam, aut cui concedi sine summo omnium periculo potest, ut eum iure potuerit occidere, a quo metuisse se dicat, ne ipse posterius occideretur? aut ipsis iudicibus, ut pro Oppio monet pluribus, ne illud actionis genus in equestrem ordinem admittant.

5.13.22Bazen de bazı şeyler, ya hafifmiş ya da davayla hiç ilgisi yokmuş gibi küçümsenerek iyi karşılanır. Cicero bunu birçok yerde yapmıştır. Bu numara bazen o kadar ileri gider ki konuşarak çürütemediğimiz şeyleri, adeta tiksiniyormuş gibi ayağımızla iteriz.

5.13.22

nonnunquam tamen quaedam bene et contemnuntur vel tanquam levia vel tanquam nihil ad causam pertinentia. multis hoc locis fecit Cicero; et haec simulatio interim huc usque procedit, ut, quae dicendo refutare non possumus, quasi fastidiendo calcemus.

5.13.23Bunların en büyük kısmı benzer şeylerden oluştuğu için, getirilen her şeyde neyin benzemediği büyük bir titizlikle araştırılmalıdır. Hukukta bu kolayca ortaya çıkar; çünkü yazılı hükümler kesinlikle farklı şeyler hakkındadır ve şeylerin kendi aralarındaki fark da o ölçüde açık olabilir. Dilsiz hayvanlardan ya da cansız şeylerden çıkarılan benzetmeleri ise savuşturmak kolaydır.

5.13.23

quoniam vero maxima pars eorum similibus constat, rimandum erit diligentissime, quid sit in quoque, quod adsumitur, dissimile. in iure facile deprehenditur. est enim scriptum de rebus utique diversis, tantoque magis ipsarum rerum differentia potest esse manifesta. illas vero similitudines, quae ducuntur ex mutis animalibus aut inanimis, facile est eludere.

5.13.24Tarihî örnekler aleyhimize olacaksa çeşitli biçimlerde ele alınmalıdır. Eskiyseler masal oldukları söylenebilir; kuşku götürmüyorlarsa en çok benzemeyen yönleri gösterilir. Çünkü iki olayın her bakımdan eşit olması mümkün değildir. Örneğin Gracchus'u öldürmüş olan Nasica, Maelius'u öldüren Ahala örneğiyle savunulursa, Maelius'un krallığa göz diktiği, Gracchus'un ise yalnızca halk lehine kanunlar çıkardığı, Ahala'nın atlılar komutanı olduğu, Nasica'nın ise resmî bir görevi olmadığı söylenir. Bunların hiçbiri elde yoksa, o eylemin bile doğru yapılmadığının savunulup savunulamayacağına bakmak gerekir. Örnekler için söylediğimiz şey önceki hükümler için de gözetilmelidir.

5.13.24

exempla rerum varie tractanda sunt, si nocebunt; quae si vetera erunt, fabulosa dicere licebit; si indubia, maxime quidem dissimilia. neque enim fieri potest, ut paria sint per omnia, ut si Nasica post occisum Gracchum defendatur exemplo Ahalae, a quo Maelius est interfectus, Maelium regni adfectatorem fuisse, a Graccho leges modo latas esse populares, Ahalam magistrum equitum fuisse, Nasicam privatum esse dicatur. si defecerint omnia, videndum erit, an obtineri possit, ne illud quidem recte factum. quod de exemplis, idem etiam de iudicatis observandum.

5.13.25Suçlayanın her şeyi nasıl söylediğinin önemli olduğunu söylerken şunu kastettim: daha az etkili bir biçimde ifade etmişse, onun kendi sözleri aktarılsın; sert ve şiddetli bir dil kullanmışsa, aynı şeyi kendi daha yumuşak sözlerimizle dile getirelim; Cicero'nun Cornelius hakkında "yasa metnine dokundu" demesi gibi.

5.13.25

quod autem posui, referre, quo quidque accusator modo dixerit, huc pertinet, ut, si est minus efficaciter elocutus, ipsa eius verba ponantur; si acri et vehementi fuerit usus oratione, eandem rem nostris verbis mitioribus proferamus, ut Cicero de Cornelio, codicem attigit;

5.13.26Bunu hemen bir tür savunmayla birlikte de söyleyebiliriz; örneğin sefih bir adam için konuşulacaksa:

Biraz serbestçe yaşadığı yöneltildi.

Böylece cimri yerine tutumlu, ağzı bozuk yerine açık sözlü demek de mümkündür.

5.13.26

et protinus cum quadam defensione, ut, si pro luxurioso dicendum sit, obiecta est paulo liberalior vita. sic et pro sordido parcum, pro maledico liberum dicere licebit.

5.13.27Karşı tarafın sözlerini onları doğrulayan gerekçeleriyle birlikte tekrarlamamaya, ya da bir yeri işleyerek onlara yardım etmemeye kesinlikle dikkat edilmelidir; meğer ki onlarla alay etmek gereksin: "Benim yanımda orduda bulundun," der, "bunca yıl foruma ayak basmadın, bu kadar uzun süre uzakta kaldın; şimdi bu kadar uzun bir aradan sonra gelip forumda yaşamış olanlarla

5.13.27

utique committendum nunquam est, ut adversariorum dicta cum sua confirmation reteramus, aut etiam loci alicuius exsecutione adiuvemus, nisi cum eludenda erunt: apud exercitum mihi fueris, inquit; tot annis forum non attigeris, ab fueris tamdiu et, cum tam longo intervallo veneris, cum his, qui in foro habitarunt,

5.13.28itibar yarışına giriyorsun." Ayrıca karşı çıkarken bazen suçlamanın tamamı anlatılır; Cicero'nun Scaurus'u Savunma'da Bostar konusunda, adeta karşı tarafın konuşmasını taklit ederek yaptığı gibi. Ya da birçok iddia birleştirilerek anlatılır; Varenus'u Savunma'daki gibi: "Pompulenus'la birlikte tarlalardan ve ıssız yerlerden geçerken Ancharius'un kölelerine rastladığını, sonra Pompulenus'un öldürüldüğünü, hemen ardından da istediği şeyin orada yapıldığını söylediler." Bu, olayların sırası inanılmaz olacaksa ve sırf anlatılmakla inandırıcılığını yitirecekse yararlıdır. Bazen de bir bütün hâlinde zarar veren şey kısım kısım çözülür; çoğu zaman bu daha güvenlidir. Bazı itirazlar da tabiatları gereği tektir; bunun örneğe ihtiyacı yoktur.

5.13.28

de dignitate contendas Praeterea in contradictione interim totum crimen exponitur, ut Cicero pro Scauro circa Bostarem facit veluti orationem diversae partis imitatus, aut pluribus propositionibus iunctis, ut pro Vareno, cum iter per agros et loca sola faceret cum Pompuleno, in familiam Ancharianam incidisse dixerunt, deinde Pompulenum occisum esse, illico eo fieri vellet. quod est utile, si erit incredibilis rei ordo et ipsa expositione fidem perditurus. interim per partes dissolvitur, quod contextu nocet; et plerumque id est tutius. quaedam contradictiones natura sunt singulae; id exemplis non eget.

5.13.29Ortak deliller yalnız iki tarafa da ait oldukları için değil, cevap verene daha çok yarar sağladıkları için de iyi yakalanır. Sık sık uyardığım şeyi tekrarlamaktan sıkılmayacağım: ortak bir delili önce söyleyen, onu kendi aleyhine dönen bir delil hâline getirir. Çünkü karşı tarafın iyi kullanabileceği şey, aleyhimize dönen delildir:

5.13.29

communia bene apprehenduntur non tantum, quia utriusque sunt partis, sed quia plus prosunt respondenti. neque enim pigebit, quod saepe monui, referre; commune qui prior dicit, contrarium facit. est enim contrarium, quo adversarius bene uti potest:

5.13.30"Ama Marcus Cotta'nın böyle büyük bir suçu uydurmuş olması akla yakın değildir." Ne? Oppius'un böyle büyük bir suça kalkışmış olması mı akla yakın? Karşı tarafın konuşmasında birbiriyle çelişen ya da çelişir görünen şeyleri bulmak ise sanatçının işidir. Bunlar bazen olayların kendisinden açıkça görülür: Caelius davasında Clodia hem Caelius'a altın ödünç verdiğini söyler, ki bu büyük bir yakınlığın işaretidir, hem de kendisi için zehir hazırlandığını söyler, ki bu en büyük nefretin delilidir.

5.13.30

at enim non verisimile est, tantum scelus M. Cottam esse commentum. quid? hoc verisimile est, tantum scelus Oppium esse conatum? artificis autem est invenire in actione adversarii quae contra semet ipsa pugnent aut pugnare videantur, quae aliquando ex rebus ipsis manifesta sunt, ut in causa Caeliana Clodia aurum se Caelio commodasse dicit, quod signum magnae familiaritatis est; venenum sibi paratum, quod summi odii argumentum est.

5.13.31Tubero, Ligarius'u Afrika'da bulunduğu için suçlar, bir yandan da kendisinin onun tarafından Afrika'ya sokulmadığından yakınır. Bazen de karşı taraftan konuşanın pek düşünülmeden söylenmiş sözleri buna fırsat verir. Bu özellikle vecize düşkünlerinin başına gelir: konuşma fırsatına kapılıp ne söylediklerine dikkat etmezler, çünkü davanın bütününe değil yalnız o anki yere bakarlar.

5.13.31

Tubero Ligarium accusat, quod is in Africa fuerit, et queritur, quod ab eo ipse in Africam non sit admissus. aliquando vero praebet eius rei occasionem minus considerata ex adverso dicentis oratio; quod accidit praecipue cupidis sententiarum, ut ducti occasione dicendi non respiciant quid dixerint, dum locum praesentem non totam causam intuentur.

5.13.32Cluentius'un aleyhine sansorların kınama işaretinden daha güçlü görünebilecek ne olabilir? Yine onun aleyhine, Egnatius'un oğlunu, Cluentius'un Oppianicus'u alt ettiği mahkemeye rüşvet verme suçu yüzünden mirastan yoksun bırakmasından daha güçlü ne olabilir?

5.13.32

quid tam videri potest contra Cluentium quam censoria nota? quid tam contra eundem, quam filium ab Egnatio corrupti iudicii, quo Cluentius Oppianicum circumvenisset, crimine exheredatum?

5.13.33Ama Cicero bunların birbiriyle çeliştiğini gösterir: "Ama sen, Attius, bence iyice düşün: sansorların hükmünün mü ağır basmasını istiyorsun, yoksa Egnatius'unkinin mi? Egnatius'unkinin ise, sansorların ötekiler hakkında yazdıkları hafiftir; çünkü ağırlık vermek istediğin Egnatius'un kendisini senatodan attılar. Yok sansorlarınkinin ise, babasının sansorların notuna dayanarak mirastan yoksun bıraktığı bu Egnatius'u sansorlar, babayı senatodan attıkları hâlde senatoda tuttular."

5.13.33

at haec Cicero pugnare invicem ostendit: sed tu, Atti, consideres, censeo, diligenter, utrum censorium iudicium grave velis esse an Egnatii. si Egnatii, leave est, quod censores de ceteris subscripserunt. ipsum enim Egnatium, quem tu gravem esse vis, ex senatu eiecerunt. sin autem censorium, hunc Egnatium, quem pater censoria subscriptione exheredarit, censores in senate, cum pardem eiecissent, retinuerunt.

5.13.34Şunlar ise ustaca eleştirilmekten çok kusurlu biçimde söylenmiş şeylerdir: kuşkulu bir delili zorunlu, tartışmalı bir şeyi kabul edilmiş, birçok davaya ortak olanı davaya özgü diye sunmak; sıradan, gereksiz, inandırıcılığa aykırı biçimde kurulmuş deliller. Çünkü yeterince dikkatli olmayanların başına şunlar da gelir: ispat edilmesi gereken suçu büyütürler; failin kim olduğu sorulurken olayı tartışırlar; imkânsız şeylere girişirler; daha yeni başlanmış şeyleri tamamlanmış sayıp bırakırlar; davadan çok insandan söz etmeyi tercih ederler;

5.13.34

illa magis vitiose dicuntur quam acute reprehenduntur, argumentum dubium pro necessario, controversum pro confesso, commune pluribus pro proprio, vulgare, supervacuum, constitutum contra fidem. nam et illa accidunt parum cautis, ut crimen augeant, quod probandum est; de facto disputent, cum de auctore quaeratur; impossibilia aggrediantur, pro effectis relinquant vixdum inchoata, de homine dicere quam de causa malint;

5.13.35insanların kusurlarını kurumlara yüklerler, örneğin biri Appius'u değil de onlar kurulunu suçlarsa; apaçık şeylere karşı çıkarlar; başka türlü anlaşılabilecek bir şey söylerler; sorunun özüne bakmazlar; ortaya konan şeylere cevap vermezler. Bu sonuncusu ancak bir durumda kabul edilebilir: kötü bir dava dışarıdan getirilen çarelerle savunulmak zorundaysa. Örneğin zimmet suçlamasıyla yargılanan Verres'in Sicilya'yı korsanlara karşı yiğitçe ve çalışkanlıkla koruduğu söylendiğinde.

5.13.35

hominum vitia rebus adsignent, ut, si quis decemviratum accuset non Appium; manifestis repugnent; dicant, quod aliter accipi possit; summam quaestionis non intueantur, non ad proposita respondeant; quod unum aliquando recipi potest, cum mala causa adhibitis extrinsecus remediis tuenda est, ut cum peculatus reus Verres fortiter et industrie tuitus contra piratas Siciliam dicitur.

5.13.36Bize yöneltilen itirazlara karşı da öğütler aynıdır; yalnız şu fazlası var: pek çokları itirazlar konusunda birbirine zıt iki kusurdan muzdariptir. Kimisi forumda bile itirazları sıkıcı ve nahoş bir şeymiş gibi geçiştirir; çoğunlukla evde hazırlayıp getirdikleriyle yetinerek karşılarında hasım yokmuş gibi konuşurlar. Okullarda ise elbette çok daha fazla; çünkü orada yalnız itirazlar atlanmakla kalmaz, konular bile çoğunlukla öteki taraf için hiçbir şey söylenemeyecek biçimde uydurulur.

5.13.36

eadem adversus contradictiones nobis oppositas praecepta sunt, hoc tamen amplius, quod circa eas multi duobus vitiis diversis laborant. nam quidam etiam in foro tanquam rem molestam et odiosam praetereunt, et iis plerumque, quae composita domo attulerunt, contenti sine adversario dicunt; et scilicet multo magis in scholis, in quibus non solum contradictiones omittuntur, verum etiam materiae ipsae sic plerumque finguntur, ut nihil dici pro parte altera possit.

5.13.37Kimisi de titizlik yüzünden yanılır ve her kelimeye, her küçük vecizeye cevap vermek gerektiğini düşünür; bu ise hem sonu gelmez hem de gereksiz bir iştir, çünkü böylece eleştirilen dava değil, davayı yürüten olur. Ben ise karşı taraftaki konuşmacının her zaman usta görünmesini tercih ederim: işine yarar bir şey söylerse bu davasının değil yeteneğinin başarısı sayılsın; işine zarar verirse de kusur yeteneğin değil davanın sayılsın.

5.13.37

alii diligentia lapsi verbis etiam uel sententiolis omnibus respondendum putant, quod est et infinitum et supervacuum; non enim causa reprehenditur sed actor; quem ego semper videri malim disertum, ut, si dixerit quod rei prosit, ingenii credatur laus esse non causae; si forte laedat, causae non ingenii culpa.

5.13.38Bu yüzden Rullus'a karşı olan karanlıklık eleştirisi, Piso'ya karşı olan konuşmadaki acemilik eleştirisi, Antonius'a karşı olan şeylerin ve kelimelerin bilgisizliği, hatta yavanlık eleştirisi gibi eleştiriler öfkeye ve haklı nefretlere bağışlanır; bunlar nefret ettirmek istediğin kişilere karşı nefret kazandırmak için yararlıdır.

5.13.38

itaque illae reprehensiones aut obscuritatis, qualis in Rullum est, aut infantiae in dicendo, qualis in Pisonem, aut inscitiae rerum verborumque et insulsitatis etiam, qualis in Antonium est, animo dantur et iustis odiis, suntque utiles ad conciliandum iis, quos invisos facere volueris, odium.

5.13.39Savunuculara cevap vermenin yolu başkadır. Yine de bazen yalnız konuşmaları değil, hayatları, hatta yüz ifadeleri, yürüyüşleri ve kılık kıyafetleri de haklı olarak kınanır; Cicero'nun Quintius'a karşı yalnız bunları değil, topuklarına kadar sarkan mor kenarlı togasını bile hırpaladığı gibi. Çünkü Quintius çalkantılı halk toplantılarıyla Cluentius'u sıkıştırmıştı.

5.13.39

alia respondendi patronis ratio; et aliquando tamen eorum non oratio modo, sed vita etiam, vultus denique, incessus, habitus recte incusari solet; ut adversus Quintium Cicero non haec solum, sed ipsam etiam praetextam demissam ad talos insectatus est. presserat enim turbulentis contionibus Cluentium Quintius.

5.13.40Bazen de nefreti hafifletmek için daha sert söylenmiş sözler alaya alınır; Cicero'nun Triarius'a yaptığı gibi. Triarius, Scaurus'un sütunlarının şehrin içinden arabalarla taşındığını söyleyince Cicero, "Alba taşından sütunları olan ben de onları semerli hayvanlarla getirttim," dedi. Bu daha çok suçlayanlara karşı serbesttir; çünkü savunuculuğun gerektirdiği sadakat bazen onlara sataşmayı zorunlu kılar.

5.13.40

nonnunquam elevandae invidiae gratia, quae asperius dicta sunt, eluduntur, ut a Cicerone Triarius. nam cum Scauri columnas per urbem plaustris vectas esse dixit, ego porro, inquit, qui Albanas habeo columnas, clitellis eas apportavi. et magis hoc in accusatores concessum est, quibus conviciari aliquando patrocinii fides cogit.

5.13.41Karşı tarafın bir şeyi kurnazca sustuğundan, kısalttığından, karanlıkta bıraktığından ya da ertelediğinden yakınmak ise herkese karşı hem kabul görmüş hem de kaba kaçmayan bir yakınmadır.

5.13.41

illa vero adversus omnes et recepta et non inhumana conquestio, si callide quid tacuisse, breviasse, obscurasse distulisse dicuntur.

5.13.42Savunma yolunun değiştirilmesi de sık sık eleştirilir; Attius'un Cluentius'a, Aiskhines'in Ktesiphon'a karşı yaptığı gibi: biri Cicero'nun yalnızca kanuna dayanacağından, öteki Demosthenes'in kanundan hiç söz etmeyeceğinden yakınır. Deklamasyon yapanlar ise özellikle şu konuda uyarılmalıdır: çok kolay cevap verilebilecek itirazlar koymasınlar, kendilerine ahmak bir hasım uydurmasınlar. Oysa bunu yaparız (çünkü konuşmanın malzemesini istediğimiz gibi kurduğumuzda en verimli yerler ve halkın beğendiği vecizeler buradan doğar), öyle ki şu dize yersiz kalmaz:

Kötü cevap vermedi, çünkü önce o kötü sormuştu.

Bu alışkanlık bizi forumda yanıltır; çünkü orada

5.13.42

defensionis quoque permutatio reprehenditur saepe, ut Attius adversus Cluentium, Aeschines adversus Ctesiphontem facit, cum ille Ciceronem lege usurum modo, hic minime de lege dicturum Demosthenen queritur. declamatores vero inprimis sunt admonendi, ne contradictiones eas ponant, quibus facillime responderi possit, neu sibi stultum adversarium fingant. facimus autem (quod maxime uberes loci popularesque sententiae nascuntur materiam dicendi nobis, quod volumus, ducentibus) ut non sit ille inutilis versus: non male respondit, male enim prior ille rogarat. Fallet haec nos in foro consuetudo, ubi adversario,

5.13.43kendimize değil, hasmımıza cevap vereceğiz. Anlatıldığına göre Accius'a, tragedyalarında en iyi cevabı verme gücü bu kadar büyükken neden dava yürütmediği sorulmuş; o da şu gerekçeyi göstermiş: orada kendi istediği şeyler söyleniyordu, forumda ise hasımlar onun hiç istemediği şeyleri söyleyecekti.

5.13.43

non ipsi nobis respondebimus. aiunt Accium interrogatum, cur causas non ageret, cum apud eum in tragoediis tanta vis esset optime respondendi, hanc reddidisse rationem, quod illic ea dicerentur quae ipse vellet, in foro dicturi adversarii essent quae minime vellet.

5.13.44Öyleyse foruma hazırlayan idmanlarda, karşı taraftan ne söylenebileceğinden önce ne cevap verileceğini düşünmek gülünçtür. İyi bir hoca da öğrencisini, kendi tarafı için olduğu kadar karşı taraf için keskin bir şey düşündüğünde de övmelidir.

5.13.44

ridiculum est ergo in exercitationibus, quae foro praeparant, prius cogitare quid responderi quam quid ex diverso dici possit. et bonus praeceptor non minus laudare discipulum debet, si quid pro diversa quam si quid pro sua parte acriter excogitavit.

5.13.45Bir başka şey de okullarda her zaman serbest, forumda ise nadirdir. Çünkü gerçek bir dava görülürken ilk sırada konuşan davacı olarak, hasım henüz hiçbir şey söylememişken itiraza nasıl başvurabiliriz?

5.13.45

rursus aliud in scholis permittendum semper, in foro rarum. nam loco a petitore primo contradictione uti qui possumus, ubi vera res agitur, cum adversarius adhuc nihil dixerit?

5.13.46Yine de pek çoğu bu kusura ya deklamasyon alışkanlığıyla ya da konuşma hevesiyle düşer ve cevap verenlere kendileri hakkında pek hoş şakalar yapma fırsatı verir. Cevap veren kâh kendisinin böyle bir şey söylemediğini, böyle ahmakça bir şey de söylemeyeceğini, kâh hasmının kendisini iyi uyardığını ve yardımı için teşekkür ettiğini söyleyerek şaka yapar. En sık da en güçlü olanını söyler: hasım, ortaya konmamış şeylere, onların doğru olduğunu bilmeseydi ve vicdanı onu itirafa zorlamasaydı asla cevap vermezdi. Cicero'nun Cluentius'u Savunma'da söylediği gibi:

5.13.46

incidunt tamen plerique in hoc vitium vel consuetudine declamatoria vel etiam cupiditate dicendi, dantque de se respondentibus venustissimos lusus, cum modo, se vero nihil dixisse neque tam stulte dicturos; modo, bene admonitos ab adversario et agere gratias, quod adiuti sint, iocantur; frequentissime vero, id quod firmissimum est, nunquam iis responsurum adversarium fuisse, quae proposita non essent, nisi illa sciret vera esse et ad fatendum conscientia esset impulsus; ut pro Cluentio Cicero:

5.13.47"Çünkü sık sık, bu davayı kanunun korumasıyla savunmayı aklımdan geçirdiğimin sana haber verildiğini söyledin. Öyle mi? Demek dostlarımız bizi farkında olmadan ele veriyor? Dost saydıklarımızdan biri tasarılarımızı karşı tarafa mı iletiyor? Bunu sana kim haber verdi? Kim bu kadar ahlâksız çıktı? Hem ben bunu kime anlattım? Sanırım kimsenin suçu yok; bunu sana elbette kanunun kendisi haber vermiştir."

5.13.47

nam hoc persaepe dixisti, tibi sic renuntiari, me habere in animo causam hanc praesidio legis defendere. itane est? ab amicis imprudentes videlicet prodimur? et est nescio quis de iis, quos amicos nobis arbitramur, qui nostra consilia ad adversarium deferat? quisnam hoc tibi renuntiavit? quis tam improbus fuit; cui ego autem narravi? nemo , ut opinor, in culpa est; nimirum tibi istud lex ipsa renuntiarit.

5.13.48Bazıları ise itirazla yetinmez, bütün yerleri de açar: hasımların şunu söyleyeceğini ve şöyle işleyeceğini bildiklerini söylerler. Zamanımızda tatlı ve zarif bir yeteneğe sahip olan Vibius Crispus bunu hoş bir biçimde alaya almıştı: "Ben bunları söylemiyorum," dedi, "aynı şeylerin iki kez söylenmesinin ne anlamı var?"

5.13.48

at quidam contradictione non contenti totos etiam locos explicant: scire se hoc dicturos adversarios et ita persecuturos. quod factum venuste nostris temporibus elusit Vibius Crispus, vir ingenii iucundi et elegantis: ego vero, inquit, ista non dico; quid enim attinet illa bis dici?

5.13.49Yine de bazen itiraza benzer bir şey konabilir: hasmın tanık ifadelerine geçirdiği bir şey destekçiler arasında dillendirilmişse; çünkü o zaman bizim uydurduğumuz değil, onların söylediği bir şeye cevap vermiş oluruz. Ya da davanın cinsi, dışında hiçbir şey söylenemeyecek belirli şıkları ortaya koymamıza izin veriyorsa: örneğin çalıntı bir mal evde bulunmuşsa, sanık ister istemez onun kendisinin haberi olmadan eve getirildiğini, yanına emanet bırakıldığını ya da kendisine hediye edildiğini söyleyecektir; bunların hepsine, ortaya konmamış olsalar da cevap verilebilir.

5.13.49

nonnunquam tamen aliquid simile contradictioni poni potest, si quid ab adversario testationibus comprehensum in advocationibus iactatum sit; respondebimus enim rei ab illis dictae, non a nobis excogitatae; aut, si id genus erit causae, ut proponere possimus certa, extra quae dici nihil possit: ut, cum res furtiva in domo deprehensa sit, dicat necesse est reus aut se ignorante illatam aut depositam apud se aut donatam sibi; quibus omnibus, etiamsi proposita non sunt, responderi potest.

5.13.50Okullarda ise hem iddialarla hem itirazlarla karşılaşmamız doğrudur; böylece iki sırada, yani birinci ve ikinci sırada konuşmakta aynı anda en çok idmanı yapmış oluruz. Bunu yapmazsak itirazı hiç kullanmayız, çünkü cevap vereceğimiz kimse olmaz.

5.13.50

at in scholis recte et propositionibus et contradictionibus occurremus, ut in utrumque locum, id est primum et secundum, simul plurimum exerceamur. quod nisi fecerimus, nunquam utemur contradictione; non enim erit, cui respondeamus.

5.13.51Fazla kaygılı olup her ayrıntı üzerinde boğuşanın da bir kusuru vardır; çünkü bu davayı yargıcın gözünde şüpheli kılar. Hemen söylenseydi her kuşkuyu giderecek şeyler de sırf hazırlıklarla ertelendikleri için inandırıcılığını yitirir; çünkü savunucunun, başkalarının da buna ihtiyaç duyduğuna inandığı düşünülür. Öyleyse hatip kendine güvenini dışa vursun ve her zaman davası hakkında en iyi kanaatteymiş gibi konuşsun.

5.13.51

est et illud vitium nimium sollicite et circa omnia momenta luctantis; suspectam enim facit iudici causam, et frequenter, quae statim dicta omnem dubitationem sustulissent, dilata ipsis praeparationibus fidem perdunt, quia patronus et aliis crediderit opus fuisse. fiduciam igitur orator prae se ferat semperque ita dicat, tanquam de causa optime sentiat;

5.13.52Bu da her şey gibi Cicero'da öne çıkar. Çünkü onun o en büyük özeni bir kaygısızlığa benzer; konuşmasındaki otorite de o kadar büyüktür ki, kuşku duymaya cesaret edemediğimiz için ispat yerine geçer. Karşı tarafın ve kendi tarafımızın en güçlü noktasının ne olduğunu bilen kişi de en çok hangi şeylere karşı çıkılması, hangilerinin üzerine gidilmesi gerektiğine kolayca karar verir.

5.13.52

quod sicut omnia in Cicerone praecipuum est. nam illa summa cura securitatis est similis, tantaque in oratione auctoritas, ut probationis locum obtineat dubitare nobis non audentibus. porro , qui scierit, quid pars adversa, quid nostra habeat valentissimum, facile iudicabit, quibus maxime rebus vel occurrendum sit vel instandum.

5.13.53Hiçbir kısımda sıra bu kadar az emek gerektirmez. Çünkü davacıysak önce kendi delillerimizi doğrulamalı, sonra bizimkilere karşı ileri sürülenleri çürütmeliyiz; cevap veriyorsak

5.13.53

ordo quidem in parte nulla minus adfert laboris. nam si agimus, nostra confirmanda sunt primum, tum, quae nostris opponuntur refutanda; si respondemus,

5.13.54önce çürütmeyle başlamalıyız. İtiraza karşı ileri sürdüklerimizden ise başka itirazlar doğar ve bunlar bazen daha da uzar; gladyatörlerin "ikinci" denen hamleleri gibi: ilk hamle hasmın darbesini kışkırtmak için yapılmışsa üçüncü hamleler de olur; aldatma iki kez tekrarlanmışsa, yani iki kez korunmak ve iki kez karşılık vermek gerekmişse dördüncüler de; bu hesap daha da ileri gidebilir.

5.13.54

prius incipiendum est a refutatione. nascuntur autem ex his, quae contradictioni opposuimus, aliae contradictiones, euntque interim longius; ut gladiatorum manus, quae secundae vocantur, fiunt et tertiae, si prima ad evocandum adversarii ictum prolata erat, et quartae, si geminata captatio est, ut bis cavere, bis repetere oportuerit; quae ratio et ultra ducit.

5.13.55Ama çürütme, yukarıda gösterdiğim, duygulardan ve yalnızca iddiadan çıkan o basit kanıtı da kabul eder; yukarıda söz ettiğim Scaurus'un kanıtı gibi. Hatta bir şey inkâr edildiğinde belki daha da sık. İki taraf da özellikle meselenin özünün nerede olduğuna bakmalıdır; çünkü davalarda çoğu zaman çok şey söylenir, ama az şey hakkında hüküm verilir.

5.13.55

sed illam etiam, quam supra ostendi, simplicem ex adfectibus atque ex adfirmatione sola probationem recipit refutatio, qualis est illa Scauri, de qua supra dixi; quin nescio an etiam frequentior, ubi quid negatur. videndum praecipue utrique parti, ubi sit rei summa. nam fere accidit, ut in causis multa dicantur, de paucis iudicetur.

5.13.56İspat etmenin ve çürütmenin yolu bunlardır; ama konuşanın gücüyle desteklenmeli ve süslenmelidir. Çünkü söylemek istediğimiz şeye ne kadar uygun olurlarsa olsunlar, hatibin daha büyük bir soluğuyla doldurulmazlarsa kuru ve zayıf kalırlar.

5.13.56

in his probandi refutandique ratio est, sed adiuvanda viribus dicentis et ornanda. quamlibet enim sint ad dicendum, quod volumus, accommodata. ieiuna tamen erunt et infirma, nisi maiore quodam oratoris spiritu implentur.

5.13.57Bu yüzden tanıklar, belgeler, deliller ve benzerleri hakkındaki o ortak yerler de yargıçların ruhları üzerinde büyük etki yapar; her eylemi övdüğümüz ya da kınadığımız, adil ya da adaletsiz, daha büyük ya da daha küçük, daha ağır ya da daha hafif olduğunu öğrettiğimiz davaya özgü yerler de öyle. Bunların bir kısmı tek tek delillerin karşılaştırılmasına, bir kısmı birçok delilin, bir kısmı da bütün davanın bir yöne eğilmesine yarar.

5.13.57

quare et illi communes loci de testibus, de tabulis, de argumentis aliisque similibus magnam vim animis iudicum adferunt, et hi proprii, quibus factum quodque laudamus aut contra, iustum vel iniustum docemus, maius aut minus, asperius aut mitius. ex iis autem alii ad comparationem singulorum argumentorum faciunt, alii ad plurium, alii ad totius causae inclinationem.

5.13.58Bunların bir kısmı yargıcın ruhunu hazırlar, bir kısmı da onu sağlamlaştırır. Ama hazırlama ya da sağlamlaştırma da bazen bütün davaya, bazen kısımlarına aittir; bu yüzden her birine nasıl uygun düşüyorsa öyle yerleştirilmelidir.

5.13.58

ex quibus sunt qui praeparent animum iudicis, sunt qui confirment. sed praeparatio quoque aut confirmatio aliquando totius causae est, aliquando partium, et proinde, ut cuique conveniunt, subiicienda.

5.13.59Bu yüzden, karşıt okulların adeta iki önderi arasında hatırı sayılır bir çekişmeyle şunun tartışılmasına şaşıyorum: yerler, Theodoros'un istediği gibi, tek tek soruların altına mı konmalı, yoksa Apollodoros'un öğütlediği gibi yargıç harekete geçirilmeden önce mi bilgilendirilmeli? Sanki aradaki yol yok olmuş ve hiçbir şey davanın kendi yararına göre kararlaştırılamazmış gibi! Bunları kendileri forumda konuşmayanlar öğütler; öyle ki kaygısız ve boş vakitli insanların derlediği sanatlar çarpışmanın zorunluluğu karşısında altüst olur.

5.13.59

ideoque miror inter duos diversarum sectarum velut duces non mediocri contentione quaesitum, singulisne quaestionibus subiiciendi essent loci, ut Theodoro placet, an prius docendus iudex quam movendus, ut praecipit Apollodorus, tanquam perierit haec ratio media, et nihil cum ipsius causae utilitate sit deliberandum. haec praecipiunt, qui ipsi non dicunt in foro, ut artes a securis otiosisque compositae ipsa pugnae necessitate turbentur.

5.13.60Çünkü konuşmanın kanununu adeta birtakım gizemler gibi aktaranların hemen hepsi, bizi yalnızca delillerin bulunmasının belirli yerlerine değil, onların sonuca bağlanmasının öğütlerine de bağlamıştır. Bunlar hakkında çok kısa bir ön söz söyledikten sonra kendi düşündüğümü, yani en ünlü hatiplerin ne yaptığını gördüğümü saklamayacağım.

5.13.60

namque omnes fere, qui legem dicendi quasi quaedam mysteria tradiderunt, certis non inveniendorum modo argumentorum locis, sed concludendorum quoque nos praeceptis alligaverunt; de quibus brevissime praelocutus, quid ipse sentiam, id est quid clarissimos oratores fecisse videam, non tacebo.

5.14.114. Bölüm

Entimem diye hem delilin kendisine, yani başka bir şeyin ispatında kullanılan şeye, hem de delilin ifadesine derler; bu ifade de, dediğim gibi, iki türlüdür. Birbirini gerektiren şeylerden kurulan, bir önermeyi ve ona hemen bağlanan ispatı içerir; Ligarius'u Savunma'daki gibi: "Dava o zaman kuşkuluydu, çünkü iki tarafta da onaylanabilecek bir şey vardı; şimdi ise tanrıların da yardım ettiği taraf daha haklı sayılmalıdır." Burada gerekçe ve önerme vardır, sonuç yoktur.

5.14.1

igitur enthymema et argumentum ipsum, id est rem, quae probationi alterius adhibetur, appellant et argumenti elocutionem, eam vero, ut dixi, duplicem: ex consequentibus, quod habet propositionem coniunctamque ei protinus probationem, quale pro Ligario, causa tum dubia, quod erat aliquid in utraque parte, quod probari posset; nunc melior ea iudicanda est, quam etiam dii adiuverunt; habet enim rationem et propositionem, non habet conclusionem.

5.14.2Demek ki bu eksik bir kıyastır. Bazılarının yalnız buna entimem dediği, çelişen şeylerden kurulan ise çok daha güçlü bir ispattır. Cicero'nun Milo'yu Savunma'daki şu sözü böyledir: "Demek ki, sizin aracılığınızla geri getirilebileceğini düşünseniz hayatını istemeyeceğiniz bir adamın ölümünün öcünü almak için burada oturuyorsunuz."

5.14.2

ita est ille imperfectus syllogismus. ex pugnantibus vero, quod etiam solum enthymema quidam vocant, fortior multo probatio est. tale est Ciceronis pro Milone: eius igitur mortis sedetis ultores, cuius vitam si pletis per vos restitui posse, nolitis.

5.14.3Bu bazen çoğaltılır da; aynı hatibin aynı sanık için yaptığı gibi: "Herkesin hoşnutluğuyla öldürmek istemediği adamı, bazılarının yakınmasını göze alarak mı öldürmek istedi? Hak gereği, uygun yerde, uygun zamanda, cezasız kalarak öldürmeye cesaret edemediği adamı, haksızca, elverişsiz bir yerde, uygunsuz bir zamanda, canını tehlikeye atarak öldürmekten çekinmedi mi?"

5.14.3

quod quidem etiam aliquando multiplicari solet, ut est ab eodem et pro endem reo factum: quem igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela? quem iure, quem loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, cum periculo capitis non dubitavit occidere?

5.14.4Entimemin en iyi cinsi ise önermeye benzemeyen ya da zıt bir gerekçenin bağlandığı cinstir; Demosthenes'in şu sözü gibi: "Kanunlara aykırı bir şey yapılmışsa ve sen de onu taklit ettiysen, bu yüzden cezadan kurtulman gerekmez; tersine, çok daha çok mahkûm edilmen gerekir. Çünkü onlardan biri mahkûm edilmiş olsaydı sen bunları yazmazdın; aynı biçimde sen mahkûm edilirsen başkası da yazmayacaktır."

5.14.4

optimum autem videtur enthymematis genus, cum propositio dissimili vel contraria ratio subiungitur, quale est Demosthenis: non enim, si quid unquam contra leges actum est, idque tu es imitatus, idcirco te convenit poena liberari; quin e contrario damnari multo magis. nam ut, si quis eorum damnatus esse, tu haec non scripsisses, ita, damnatus tu si fueris, non scribet alius.

5.14.5Bazıları epikheirēma'nın dört, beş, hatta altı kısmı olduğunu söylemiştir. Cicero en çok beş kısmı savunur: önerme, sonra onun gerekçesi, sonra ikinci önerme ve onun ispatı, beşinci olarak da sonuç. Ama bazen önerme gerekçeye, ikinci önerme ispata ihtiyaç duymadığından, bazen de sonuca gerek kalmadığından, akıl yürütmenin dört, üç, hatta iki kısımlı da olabileceğini söyler.

5.14.5

epichirematos et quattuor et quinque et sex etiam factae sunt partes a quibusdam. Cicero maxime quinque defendit, ut sit propositio, deinde ratio eius, tum adsumptio et eius probatio, quinta complexio; quia vero interim et propositio non egeat rationis et adsumptio probationis, nonnunquam etiam complexione opus non sit, et quadripertitam et tripertitam et bipertitam quoque fieri posse ratiocinationem.

5.14.6Bana ve yine birçok yazara göre ise en fazla üç kısım vardır. Çünkü şeyin tabiatı şöyledir: soruşturulan bir şey ve onun ispat edildiği bir şey vardır; üçüncüsü, önceki ikisinin uyuşmasından adeta eklenebilir. Böylece birinci kısım iddia, ikincisi ikinci önerme, üçüncüsü bağlantı olur. Çünkü birinci ve ikinci kısmın doğrulanması ve süslenmesi,

5.14.6

mihi et pluribus nihilominus auctoribus tres summum videntur. nam ita se habet ipsa natura, ut sit, de quo quaeratur et per quod probetur; tertium adiici potest velut ex consensu duorum antecedentium. ita erit prima intentio, secunda adsumptio, tertia connexio. nam confirmatio primae ac secundae partis et exornatio eisdem cedere possunt,

5.14.7altına konduğu kısımlara dahil edilebilir. Cicero'dan beş kısımlı bir örnek alalım: "Akılla yönetilen şeyler, akılsızca yönetilenlerden daha iyi yönetilir." Bunu birinci kısım sayarlar; sonra bunun çeşitli gerekçelerle ve olabildiğince bol sözlerle onaylanması gerektiğini düşünürler. Ben bütün bunu gerekçesiyle birlikte tek bir kısım sayarım; yoksa gerekçe bir kısımsa, gerekçe de çeşitli olduğuna göre, daha fazla kısım olduğu söylenmelidir.

5.14.7

quibus subiiciuntur. sumamus enim ex Cicerone quinque partium exemplum: melius gubernantur ea, quae consilio reguntur quam quae sine consilio administrantur. hanc primam partem numerant; eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis approbari putant oportere. hoc ego totum cum sua ratione unum puto; alioqui si ratio pars est, est autem varia ratio, plures partes esse dicantur.

5.14.8Sonra ikinci önermeyi koyar: "Ama hiçbir şey bütün evrenden daha iyi yönetilmez." Dördüncü sırada bu ikinci önermenin onaylanmasını getirirler; bunun hakkında da yukarıda söylediğimi söylüyorum.

5.14.8

adsumptionem deinde ponit: nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur. huius adsumptionis quarto in loco iam porro inducunt approbationem; de quo idem quod supra dico.

5.14.9Beşinci sırada sonucu getirirler. Sonuç ya yalnızca bütün kısımlardan zorunlu olarak çıkan şeyi çıkarır, şöyle: "Demek ki evren akılla yönetilir"; ya da önermeyle ikinci önermeyi kısaca bir araya topladıktan sonra bunlardan ne çıktığını ekler, şöyle: "Akılla yönetilen şeyler akılsızca yönetilenlerden daha iyi yürüyorsa, ama hiçbir şey bütün evrenden daha iyi yönetilmiyorsa, demek ki evren akılla yönetilir." Bu kısma katılıyorum.

5.14.9

quinto inducunt loco complexionem, quae aut id infert solum quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo, consilio igitur mundus administratur; aut, unum in locum cum conduxit breviter propositionem et adsumptionem, adiungit quid ex his conficiatur, ad hunc modum: quodsi melius geruntur, quae consilio quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur, consilio igitur mundus administratur. cui parti consentio.

5.14.10Yaptığımız üç kısımlı ayrımda biçim her zaman aynı değildir. Biri, iddia edilen şeyin aynısının sonuç olarak çıkarıldığı biçimdir: "Ruh ölümsüzdür. Çünkü kendiliğinden hareket eden her şey ölümsüzdür; ruh kendiliğinden hareket eder; demek ki ruh ölümsüzdür." Bu yalnız tek tek delillerde değil, basit olan bütün davalarda ve sorularda da olur.

5.14.10

in tribus autem, quas fecimus, partibus non est forma semper eadem, sed una, in qua idem concluditur quod intenditur: anima immortalis est. nam quidquid ex se ipso movetur, immortale est; anima autem ex se ipsa movetur, immortalis igitur est anima. hoc fit non solum in singulis argumentis sed in totis causis, quae sunt simplices, et in quaestionibus.

5.14.11Çünkü bunların da önce bir önermesi vardır: "Kutsal şeylere el uzattın"; "Bir insanı öldüren herkes cinayetten sorumlu değildir." Sonra gerekçe gelir (ama gerekçe davalarda ve sorularda tek tek delillerde olduğundan daha uzundur). Çoğunlukla da en sonda, ya sayıp dökerek ya da kısa bir sonuçla neyi gösterdiklerini ortaya koyarlar. Bu cinste önerme kuşkuludur, çünkü soruşturulan odur.

5.14.11

nam et hae primam habent propositionem: sacrilegium commisisti; Non, quisquis hominem occidit, caedis tenetur, deinde rationem; (sed haec est in causis et quaestione longior quam in singulis argumentis) et plerumque summa complexione, vel per enumerationem vel per brevem conclusionem, testantur, quid effecerint. in hoc genere propositio dubia est, de hac enim quaeritur.

5.14.12Başka bir biçimde sonuç iddiaya eşit değildir, ama ona eşit bir güç taşır:

"Ölüm bizi ilgilendirmez; çünkü çözülüp dağılmış olan his duymaz; his duymayan şey ise bizi ilgilendirmez."

Bir başka cinste ise önerme sonuçla aynı değildir: "Bütün canlılar cansızlardan daha iyidir; hiçbir şey evrenden daha iyi değildir; demek ki evren canlıdır."

Burada iddia eksik gibi görünebilir. Çünkü akıl yürütme şöyle de kurulabilirdi: "Evren canlıdır, çünkü bütün canlılar cansızlardan daha iyidir" ve devamı.

5.14.12

altera est complexio non par intentioni sed vim habens parem: mors nihil ad nos, nam quod est dissolutum, sensu caret; quod autem sensu caret, nihil ad nos. in alio genere non eadem propositio est quae connexio: omnia animalia meliora sunt quam inanima, nihil autent melius est mundo, mundus igitur animal. hic potest videri deesse intentio. Potuit enim sic constitui ratiocinatio: animal est mundus, omnia enim animalia meliora sunt quam inanima et cetera.

5.14.13Bu önerme ya son örnekteki gibi kabul edilmiştir ya da ispat edilmesi gerekir; örneğin "mutlu hayat yaşamak isteyen felsefe yapmalıdır" önermesi kabul görmez; birinci kısım doğrulanmadıkça da geri kalanlar ondan çıkamaz. Aynı biçimde ikinci önerme de bazen kabul edilmiştir: "Herkes mutlu bir hayat yaşamak ister"; bazen de ispat edilmesi gerekir, şu önerme gibi: "Çözülüp dağılmış olan his duymaz"; çünkü bedenden ayrılan ruhun ölümsüz mü olduğu, yoksa en azından bir süre mi varlığını sürdürdüğü kuşkuludur. Bu ikinci önermeye kimi adsumptio, kimi ratio der.

5.14.13

haec propositio aut confessa est ut proxima, aut probanda ut, qui beatam vitam vivere volet, philosophetur oportet, non enim conceditur; cetera sequi nisi confirmata prima parte non possunt. item adsumptio interim confessa est ut, omnes autem volunt beatam vitam vivere; interim probanda ut illa, quod est dissolutum, sensu caret; cum, soluta corpore anima an sit immortalis vel ad tempus certe maneat, sit in dubio. quam adsumptionem alii, rationem alii vocant.

5.14.14Epikheirēma'nın kıyaslardan hiçbir farkı yoktur; yalnız kıyasların daha çok türü vardır ve doğrulardan doğrular çıkarırlar, epikheirēma ise daha çok inanılır şeyler konusunda kullanılır. Çünkü tartışmalı şeyleri her zaman kabul edilmiş şeylerle ispat etmek mümkün olsaydı, bu cinste hatibe pek iş düşmezdi. Şunu söylemek için ne yetenek gerekir:

5.14.14

epichirema autem nullo differt a syllogismis, nisi quod illi et plures habent species et vera colligunt veris, epichirematis frequentior circa credibilia est usus. nam si contingeret semper controversa confessis probare, vix esset in hoc genere usus oratoris. nam quo ingenio est opus, ut dicas:

5.14.15"Mal varlığı bana aittir, çünkü ölenin tek oğluyum" ya da "tek mirasçısıyım; vasiyet bırakan birinin mallarının zilyetliği hak gereği vasiyetnameye göre verildiğine göre,

5.14.15

bona ad me pertinent, solus enim sum filius defuncti, vel solus heres, cum iure bonorum possessio testati secundum tabulas testamenti detur,

5.14.16demek ki mallar bana aittir." Ama gerekçenin kendisi soru konusu olduğunda, kesin olmayan şeyi ispat etmekte kullanacağımız şeyi kesin hâle getirmek gerekir. Örneğin karşı taraf iddiasında "Sen oğul değilsin", "meşru oğul değilsin", "tek oğul değilsin", ya da "mirasçı değilsin", "vasiyetname geçerli değil", "miras alamazsın", "ortak mirasçıların var" derse, malların bize hükmedilmesini gerektiren şeyin geçerli olduğunu göstermemiz gerekir.

5.14.16

ad me igitur pertinet. sed cum ipsa ratio in quaestionem venit, efficiendum est certum id quo probaturi sumus quod incertum est: ut si ipsa forte intentione dicatur aut filius non es aut non es legitimus aut non es solus, itemque aut non es heres, aut non iustum testamentum est, aut capere non potes, aut habes coheredes, efficiendum est iustum, propter quod nobis bona adiudicari debeant.

5.14.17Ama o son bağlantı ancak araya daha uzun bir gerekçe girdiğinde zorunludur; yoksa iddia ve gerekçe yeter: "Silahlar arasında kanunlar susar ve beklenilmelerini buyurmaz; çünkü beklemek isteyen, haklı bir ceza isteyemeden önce haksız bir cezayı çekmek zorunda kalır." Bu yüzden birbirini gerektiren şeylerden kurulan entimemi gerekçeye benzer saymışlardır. Ama kısımlar bazen tek başına, hem de yerinde olarak konur; tam o "Silahlar arasında kanunlar susar" sözü gibi.

5.14.17

sed tum est necessaria illa summa connexio, cum intervenit ratio longior; alioqui sufficient intentio ac ratio: silent enim leges inter arma nec se expectari iubent, cum ei, qui exspectare velit, ante iniusta poena luenda sit quam iusta repetenda. ideoque id enthymema, quod est ex consequentibus, rationi simile dixerunt. sed et singula, interimque recte, ponuntur, ut ipsum illud silent leges inter arma;

5.14.18Gerekçeyle başlayıp sonra sonuca bağlamak da caizdir; aynı konuşmadaki gibi: "On İki Levha, gece gelen hırsızın her hâlükârda, gündüz gelenin ise kendini silahla savunursa cezasız öldürülmesini istediğine göre, bir insan nasıl öldürülmüş olursa olsun öldürenin cezalandırılması gerektiğini kim düşünebilir?" Burada daha da çeşitlemiş ve gerekçeyi yine üçüncü sıraya koymuştur: "çünkü kanunların kendisinin bazen bize kılıç uzattığını görüyor."

5.14.18

et a ratione incipere fas est, deinde concludere, ut ibidem: quodsi duodecim tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderet, interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sit, puniendum putet? variavit hic adhuc et rursus rationem tertio loco posuit, cum videat aliquando gladium nobis ab ipsis porrigi legibus.

5.14.19Ama kısımların düzenli bir sırasını da izlemiştir: "Bir pusucuya ve bir haydutta nasıl haksız bir ölüm verilmiş olabilir?" Bu iddiadır. "Maiyetimiz, kılıçlarımız ne anlama gelir?" Bu gerekçedir. "Onları kullanmak hiçbir şekilde serbest olmasaydı, onları taşımak da kesinlikle serbest olmazdı." Bu da gerekçeyle iddiadan çıkan bağlantıdır.

5.14.19

Ppr constantem partis duxit ordinem: insidiatori vero et latroni quae potest inferri iniusta nex? hoc intentio; quid comitatus nostri, quid gladii volunt? hoc ratio; quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto liceret, hoc ex ratione et intentione connexio.

5.14.20Bu kanıt cinsine üç yolla, yani bütün kısımları üzerinden karşı çıkılır: ya iddia, ya ikinci önerme ya da sonuç çürütülür; bazen de hepsi. İddia, örneğin "pusu kuranın öldürülmesi haklıdır" iddiası çürütülür. Nitekim Milo'yu Savunma'daki ilk soru şudur: bir insanı öldürdüğünü itiraf edenin gün ışığına bakması dinen caiz midir?

5.14.20

huic generi probationis tribus occurritur modis, id est per omnes partes. aut enim expugnatur intentio aut adsumptio aut conclusio, nonnunquam omnia. intentio expugnatur: iure occidi eum, qui insidiatus sit. nam prima statim quaestio pro Milone est, an ei fas sit lucem intueri qui a se hominem necatum esse fateatur.

5.14.21İkinci önerme, çürütme hakkında söylediğimiz her şeyle çürütülür. Gerekçe de bazen doğrudur, ama önermesi doğru değildir; bazen de doğru bir önermenin gerekçesi yanlıştır. "Fazilet iyidir" doğrudur; ama biri buna "çünkü insanları zengin eder" gerekçesini eklerse, doğru bir iddianın gerekçesi yanlış olur. Sonuç ise ya doğru olmadığı söylenerek reddedilir,

5.14.21

expugnatur adsumptio omnibus iis quae de refutatione diximus. et ratio quidem nonnunquam est vera, cum eius propositio vera non sit; interim verae propositionis falsa ratio est. virtus bonum est, verum est; si quis rationem subiiciat, quod ea locupletes faciat, verae intentionis falsa sit ratio. conclusio autem aut vera negatur,

5.14.22önceki kısımlardan çıkandan başka bir şey çıkardığında; ya da soruyla hiçbir ilgisi olmadığı söylenir. Şu sonuç doğru değildir: "Pusucu haklı olarak öldürülür; çünkü bir düşman gibi hayata zor kullanıyorsa, bir düşman gibi püskürtülmelidir de; demek ki Clodius bir düşman gibi haklı olarak öldürülmüştür." Kesinlikle değil; çünkü Clodius'un pusucu olduğunu henüz göstermedik. Ama sonuç doğru kurulsa bile, "demek ki pusucu bir düşman gibi haklı olarak öldürülür", bizi ilgilendirmez; çünkü Clodius'un pusucu olduğu henüz ortaya çıkmamıştır.

5.14.22

cum aliud colligit quam id quod ex prioribus efficitur, aut nihil ad quaestionem dicitur pertinere. non est vera sic: insidiator iure occiditur; nam cum vitae vim adferat ut hostis, debet etiam repelli ut hostis; recte igitur Clodius ut hostis occiditur est; non utique, nondum enim Clodium insidiatorem ostendimus. sed fit vera connexio, recte igitur insidiator ut hostis occiditur; nihil ad nos, nondum enim Clodius insidiator apparet.

5.14.23Ama iddia ve gerekçe doğru olduğu hâlde sonuç yanlış olabildiği gibi, onlar yanlışsa sonuç hiçbir zaman doğru olmaz.

5.14.23

sed ut potest vera esse intentio et ratio et tamen falsa connexio, ita, si illa falsa sunt, nunquam est vera connexio.

5.14.24Entimeme kimi hatibe özgü kıyas, kimi de kıyasın bir kısmı der; çünkü kıyasın mutlaka bir sonucu ve bir önermesi vardır ve ortaya koyduğu şeyi bütün kısımlarıyla gerçekleştirir, entimem ise anlaşılmakla yetinir.

5.14.24

enthymema ab aliis oratorius syllogismus, ab aliis pars dicitur syllogismi, propterea quod syllogismus utique conclusionem et propositionem habet et per omnes partes efficit, quod proposuit, enthymema tantum intelligi contentum sit.

5.14.25Kıyas şöyledir: "Tek iyi fazilettir; çünkü ancak kimsenin kötü kullanamayacağı şey iyidir; fazileti kimse kötü kullanamaz; demek ki fazilet iyidir."

Birbirini gerektiren şeylerden kurulan entimem: "Fazilet iyidir, çünkü kimse onu kötü kullanamaz."

Tersine: "Para iyi değildir; çünkü birinin kötü kullanabileceği şey iyi değildir; parayı insan kötü kullanabilir; demek ki para iyi değildir."

Çelişen şeylerden kurulan entimem: "İnsanın kötü kullanabileceği para iyi olabilir mi?"

5.14.25

syllogismus talis: solum bonum virtus, nam id demum bonum est, quo nemo male uti potest; virtute nemo male uti potest, bonum est ergo virtus. enthymema ex consequentibus: bonum est virtus, qua nemo male uti potest. et contra, non est bonum pecunia; non enim bonum, quo quis male uti potest; pecunia potest quis male uti, non igitur bonum est pecunia. enthymema ex pugnantibus: an bonum est pecunia,

5.14.26"Basılı gümüşte bulunan para gümüşse, bütün gümüşü vasiyet eden, basılı gümüşteki parayı da vasiyet etmiştir; o bütün gümüşü vasiyet etmiştir; demek ki gümüşteki parayı da vasiyet etmiştir" sözü kıyas biçimindedir. Hatibe ise şunu söylemek yeter: "Bütün gümüşü vasiyet ettiğine göre, gümüşte bulunan parayı da vasiyet etmiştir."

5.14.26

qua quis male uti potest?—Si pecunia, quae est in argento signato, argentum est, qui argentum omne legavit, et pecuniam, quae est in argento signato, legavit; argentum autem omne legavit, igitur et pecuniam, quae est in argento, legavit, habet formam syllogismi. oratori satis est dicere, cum argentum legaverit omne, pecuniam quoque legavit, quae est in argento.

5.14.27Sanatları kutsal bir şeymiş gibi aktaranların öğrettiklerini sonuna kadar anlattığımı sanıyorum; ama kendi görüşüme de yer kalıyor. Konuşmada ara sıra kıyas kullanmayı yasak saymam; ama konuşmanın tamamen girişimlerden ve entimemlerden oluşmasını, ya da en azından onlarla dolup taşmasını hiç istemem. Çünkü böyle bir konuşma bizim işimizin davalarından çok diyaloglara ve diyalektik tartışmalara benzer; bunlar ise birbirinden çok farklıdır.

5.14.27

peregisse mihi videor sacra tradentium artes, sed consilio locus superest. namque ego, ut in oratione syllogismo quidem aliquando uti nefas non duco, ita constare totam aut certe confertam esse aggressionum et enthymematum stipatione minime velim. dialogis enim et dialecticis disputationibus erit similior quam nostri operis actionibus, quae quidem inter se plurimum differunt.

5.14.28Çünkü onlarda bilgili insanlar, bilgililer arasında hakikati ararken her şeyi daha ince ve titizlikle inceler, açık ve kabul edilmiş bir sonuca ulaştırırlar; çünkü hem bulmanın hem de değerlendirmenin işini kendilerine mal ederler; bunlardan birine topikē, ötekine kritikē derler.

5.14.28

namque in illis homines docti et inter doctos verum quaerentes minutius et scrupulosius scrutantur omnia, et ad liquidum confessumque perducunt, ut qui sibi et inveniendi et iudicandi vindicent partes, quarum alteram τοπικήν alteram κριτικήν vocant.

5.14.29Bizim ise konuşmamızı başkalarının yargısına göre düzenlememiz gerekir; çoğu zaman da hiçbir bilgisi olmayan ya da en azından o bilgilerden habersiz insanların önünde konuşmak zorundayız. Onları hem hoşnut ederek çekmez, hem gücümüzle sürüklemez, hem de bazen duygularla sarsmazsak, adil ve doğru olan şeyleri bile ayakta tutamayız.

5.14.29

nobis ad aliorum iudicia componenda est oratio, et saepius apud omnino imperitos atque illarum certe ignaros litterarum loquendum est, quos nisi et delectatione allicimus et viribus trahimus et nonnunquam turbamus adfectibus, ipsa, quae iusta ac vera sunt, tenere non possumus.

5.14.30Belagat zengin, göz alıcı ve buyurucu olmak ister. Ama kesin ve neredeyse hep aynı kalıba düşen sonuçlarla parça parça bölünürse, basitliğiyle küçümsenme, bir tür sertliğiyle nefret, bolluğuyla bıkkınlık, tekdüzeliğiyle de usanç doğurur ve bunların hiçbirine ulaşamaz.

5.14.30

locuples et speciosa et imperiosa vult esse eloquentia; quorum nihil consequetur, si conclusionibus certis et in unam prope formam cadentibus concisa et contemptum ex humilitate et odium ex quadam severitate et ex copia satietatem et ex similitudine fastidium attulerit.

5.14.31Öyleyse patikalardan değil düz ovalardan aksın; pınarların dar borularla toplanması gibi değil, en bereketli ırmakların bütün vadileri kaplayarak akması gibi aksın; yol bulamazsa da kendi yolunu açsın. Çünkü çocuklar için önceden çizilmiş harflerin peşinden giden ve Yunanların dediği gibi "anasının giydirdiği giysiyi" titizlikle koruyanların o kanunundan daha zavallı ne olabilir: birbirini gerektiren ve çelişen şeylerden önerme ve sonuç!

5.14.31

feratur ergo non semitis sed campis, non uti fontes angustis fistulis colliguntur sed ut beatissimi amnes totis vallibus fluunt, ac sibi viam, si quando non acceperit, faciat. nam quid illa miserius lege velut praeformatas infantibus litteras persequentium et, ut Graeci dicere solent, quem mater amictum dedit, sollicite custodientium: propositio ac conclusio ex consequentibus et repugnantibus?

5.14.32Hatip konuşmasına can vermesin mi? Onu büyütmesin mi? Bin figürle çeşitlendirip evirip çevirmesin mi? Öyle ki bunlar elle yapılmış, sanatından şüphelenilen ve her yerde hocasını ele veren şeyler gibi değil, tabiatın kendisinden doğup filizlenmiş şeyler gibi görünsün. Hangi hatip hiç böyle konuştu? Demosthenes'in kendisinde bile bu cinsten pek az şey bulunmaz mı? Yunanlar ise bunları yakalayıp daha da çok (çünkü yalnızca bunu bizden kötü yaparlar) zincirlere bağlar, çözülmez bir dizi hâlinde birbirine eklerler; kuşku götürmez şeyleri sonuç olarak çıkarır, kabul edilmiş şeyleri ispat ederler ve bu yolla kendilerinin eskilere benzediğini söylerler; sonra kime öykündükleri sorulsa hiç cevap veremezler. Ama figürlerden başka bir yerde söz edeceğim.

5.14.32

non inspiret? non augeat? non mille figuris variet ac verset? ut ea nasci et ipsa provenire natura, non manu facta et arte suspecta magistrum fateri ubique videantur? quis unquam sic dixit orator? nonne apud ipsum Demosthenen paucissima huius generis reperiuntur? quae apprehensa Graeci magis (nam hoc solum peius faciunt) in catenas ligant et inexplicabili serie connectunt, et indubitata colligunt et probant confessa et se antiquis per hoc similes vocant, deinde interrogati nunquam respondebunt, quem imitentur. sed de figuris alio loco.

5.14.33Şimdi şunu da eklemek gerekir: delillerin her zaman saf, açık ve belirgin, ama hiç yükseltilmemiş ve süslenmemiş bir dille söylenmesi gerektiğini düşünenlere de katılmıyorum. Delillerin belirgin ve anlaşılır olması gerektiğini kabul ediyorum; daha küçük konularda da olabildiğince yerinde ve gündelik kullanımdan gelen bir dil ve kelimelerle söylenmelidir.

5.14.33

nunc illud adiiciendum, ne iis quidem consentire me, qui semper argumenta sermone puro et dilucido et distincto ceterum minime elato ornatoque putant esse dicenda. namque ea distincta quidem ac perspicua debere esse confiteor, in rebus vero minoribus etiam sermone ac verbis quam maxime propriis et ex usu;

5.14.34Ama konu daha büyük olacaksa, karanlıklaştırmadığı sürece onlardan hiçbir süsün esirgenmemesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü mecazın kendisi de çoğu zaman en çok ışığı getirir; nitekim kelimelerin tam anlamı üzerine en çok emek veren hukukçular bile kıyıyı "dalganın oynadığı yer" diye tanımlamaya cesaret ederler.

5.14.34

at si maior erit materia, nullum iis ornatum, qui modo non obscuret, subtrahendum puto. nam et saepe plurimum lucis adfert ipsa translatio, cum etiam iuris consulti, quorum summus circa verborum proprietatem labor est, litus esse audeant dicere, qua fluctus eludit.

5.14.35Bir şey tabiatça ne kadar sertse, o kadar çok hazla tatlandırılmalıdır; delillendirme de gizlenince daha az şüphe uyandırır; dinleyenin hazzı da inandırmaya çok yardım eder. Meğer ki Cicero'nun delillendirmede "Silahlar arasında kanunlar susar" ve "Kanunların kendisi bazen bize kılıç uzatır" demesini kötü bulalım. Yine de bu süsler ölçülü olmalıdır: süs olsunlar, engel olmasınlar.

5.14.35

quoque quid est natura magis asperum, hoc pluribus condiendum est voluptatibus; et minus suspecta argumentatio dissimulatione, et multum ad fidem adiuvat audientis voluptas. nisi forte existimamus Ciceronem haec ipsa mala in argumentatione dixisse, silere leges inter arma, et gladium nobis interim ab ipsis porrigi legibus. hic tamen habendus istis modus, ut sint ornamento non impedimento.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…