İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

V. Kitap › Önsöz – 10. Bölüm

5.pr.1Önsöz

Hatibin vazifesinin yalnız bilgilendirmek olduğunu düşünen, hem de ünlü yazarlar olmuştur. Bunlar duyguların iki gerekçeyle dışarıda bırakılması gerektiğine inanıyorlardı: önce ruhun her hâli bir kusurdur; sonra yargıcın acıma, iltimas ve benzeri şeylerle hakikatten uzaklaştırılmaması gerekir. Dinleyenlerin hazzını aramayı da, yalnız kazanmak için konuşulduğuna göre, davayı yürüten için gereksiz, hatta bir erkeğe pek yakışmayan bir şey sayıyorlardı.

5.pr.1

fuerunt et clari quidem auctores, quibus solum videretur oratoris officium docere; namque et adfectus duplici ratione excludendos putabant, primum quia vitium esset omnis animi perturbatio, deinde quia iudicem a veritate depelli misericordia gratia similibusque non oporteret, et voluptatem audientium petere, cum vincendi tantum gratia diceretur, non modo agenti supervacuum, sed vix etiam viro dignum arbitrabantur;

5.pr.2Daha çoğu ise o kısımları da konuşma sanatından şüphesiz uzaklaştırmamakla birlikte, hatibin kendine özgü ve başlıca işinin kendi iddialarını doğrulamak ve karşı tarafın ileri sürdüklerini çürütmek olduğuna inanıyordu.

5.pr.2

plures vero, qui nec ab illis sine dubio partibus rationem orandi summoverent, hoc tamen proprium atque praecipuum crederent opus, sua confirmare et quae ex adverso proponerentur refutare.

5.pr.3Hangisi doğru olursa olsun (çünkü burada kendi görüşümü araya sokmuyorum), bu kitap onların görüşüne göre en gerekli kitap olacaktır; çünkü bütünüyle yalnız bu konuları ele alır. Mahkeme davaları hakkında şimdiye kadar söylenenler de gerçekten bunlara hizmet eder.

5.pr.3

utrumcunque est (neque enim hoc loco meam interpono sententiam), hic erit liber illorum opinione maxime necessarius, quia toto haec sola tractantur; quibus sane et ea, quae de iudicialibus causis iam dicta sunt, serviunt.

5.pr.4Çünkü girişin de anlatının da yargıcı buna hazırlamaktan başka bir faydası yoktur; buraya ulaşmasaydık, meseleleri bilmek ve yukarıda yazdığımız konuları incelemek de gereksiz olurdu.

5.pr.4

nam neque prooemii neque narrationis est alius usus, quam ut iudicem huic praeparent; et status nosse atque ea, de quibus supra scripsimus, intueri supervacuum foret, nisi ad hanc perveniremus.

5.pr.5Kısacası mahkeme konusunu ayırdığımız beş kısımdan herhangi biri bazen dava için gerekli olmayabilir; ama ispata ihtiyaç duymayan hiçbir anlaşmazlık yoktur. Bunun kurallarını en iyi şöyle bölümleyeceğimiz kanaatindeyim: önce bütün sorulara ortak olarak ait olanları gösterelim; sonra her dava türüne özgü olanları ele alalım.

5.pr.5

denique ex quinque quas iudicialis materiae fecimus partibus, quaecunque alia potest aliquando necessaria causae non esse; lis nulla est, cui probatione opus non sit. eius praecepta sic optime divisuri videmur, ut prius, quae in commune ad omnes quaestiones pertinent, ostendamus; deinde, quae in quoque causae genere propria sint, exsequamur.

5.1.11. Bölüm

Aristoteles'in aktardığı şu ilk bölümleme hemen herkesin onayını kazanmıştır: kanıtların bir kısmını hatip konuşma sanatının dışından alır, bir kısmını ise kendisi davadan çıkarır ve bir bakıma kendisi doğurur. Bu yüzden birincilere atekhnoi, yani sanat dışı kanıtlar, ikincilere entekhnoi, yani sanata ait kanıtlar demişlerdir.

5.1.1

ac prima quidem illa partitio ab Aristotele tradita consensum fere omnium meruit, alias esse probationes, quas extra dicendi rationem acciperet orator, alias, quas ex causa traheret ipse et quodam modo gigneret. ideoque illas ἀτέχνους, id est inartificiales, has ἐντέχνους, id est artificiales, vocaverunt.

5.1.2Önceki türe şunlar girer: önceki hükümler, söylentiler, işkence altındaki ifadeler, belgeler, yemin ve tanıklar. Mahkeme çekişmelerinin en büyük kısmı bunlar üzerinde döner. Ama bunlar kendi başlarına sanattan yoksun oldukları gibi, çoğu zaman belagatin bütün güçleriyle ya desteklenmeleri ya da çürütülmeleri gerekir. Bu yüzden bu türün tamamını kuralların dışına çıkaranlar bana göre şiddetle kınanmalıdır.

5.1.2

ex illo priore genere sunt praeiudicia, rumores, tormenta, tabulae, iusiurandum, testes, in quibus pars maxima contentionum forensium consistit. sed ut ipsa per se carent arte, ita summis eloquentiae viribus et adlevanda sunt plerumque et refellenda. quare mihi videntur magnopere damnandi, qui totum hoc genus a praeceptis removerunt.

5.1.3Yine de bunların lehine ya da aleyhine söylenegelen her şeyi kapsamak niyetinde değilim. Çünkü genel konuları aktarmayı amaçlamıyoruz —bu sonsuz bir iş olurdu—, bir yol ve yöntem göstermeyi amaçlıyoruz. Bunlar gösterildikten sonra herkes yalnız bunları uygularken değil, her anlaşmazlığın durumu neyi gerektiriyorsa ona benzer şeyleri bulurken de kendi gücünü kullanmalıdır. Çünkü gelecektekileri bir yana, geçmişteki bütün davalar hakkında bile kimse konuşamaz.

5.1.3

nec tamen in animo est omnia, quae aut pro his aut contra dici solent, complecti. non enim communes locos tradere destinamus, quod esset operis infiniti, sed viam quandam atque rationem. Quibus demonstratis, non modo in exsequendo suas quisque vires debet adhibere, sed etiam inveniendo similia, ut quaeque condicio litium poscet. neque enim de omnibus causis dicere quisquam potest saltem praeteritis, ut taceam de futuris.

5.2.12. Bölüm

Önceki hükümlerin bütün gücü üç tür üzerinde döner. Birincisi, bazen benzer davalarda verilmiş hükümlerdir; bunlara örnek demek daha doğrudur: babaların vasiyetlerinin bozulması ya da oğullar aleyhine onaylanması hakkındaki hükümler gibi. İkincisi, davanın kendisiyle ilgili hükümlerdir; ad da buradan gelir: Oppianicus aleyhine verildiği söylenen hükümler ve senatonun Milo aleyhine verdiği karar gibi. Üçüncüsü de aynı dava hakkında daha önce hüküm verilmiş olmasıdır: sürgüne gönderilmiş sanıklarda, özgürlük davasının ikinci kez görülmesinde ve yüz adamlar mahkemesinin iki heyete ayrılan davalarının kısımlarında olduğu gibi.

5.2.1

iam praeiudiciorum vis omnis tribus in generibus versatur: rebus, quae aliquando ex paribus causis sunt iudicatae, quae exempla rectius dicuntur, ut de rescissis patrum testamentis vel contra filios confirmatis; iudiciis ad ipsam causam pertinentibus, unde etiam nomen ductum est, qualia in Oppianicum facta dicuntur et a senatu adversus Milonem; aut cum de eadem causa pronuntiatum est, ut in reis deportatis et assertione secunda et partibus centumviralium, quae in duas hastas divisae sunt.

5.2.2Bunlar özellikle iki şeyle doğrulanır: hükmü verenlerin itibarıyla ve soruşturulan olayların benzerliğiyle. Yargıçları aşağılayarak çürütülmeleri ise nadirdir; meğer onlarda açık bir kusur bulunsun. Çünkü inceleme yapanların her biri, kendisi de hüküm vereceği için, başkasının hükmünün sağlam kalmasını ister ve belki kendi başına da gelebilecek bir örneği seve seve yaratmaz.

5.2.2

confirmantur praecipue duobus: auctoritate eorum, qui pronuntiaverunt, et similitudine rerum, de quibus quaeritur; refelluntur autem raro per contumeliam iudicum, nisi forte manifesta in iis culpa erit. vult enim cognoscentium quisque firmam esse alterius sententiam, et ipse pronuntiaturus, nec libenter exemplum, quod in se fortasse recidat, facit.

5.2.3Bu yüzden ilk iki türde, olay elveriyorsa, davadaki bir farklılığa sığınmak gerekir; zaten her bakımdan bir başkasına benzeyen dava pek yoktur. Bu başarılamazsa ya da dava aynıysa, önceki duruşmalardaki ihmal suçlanmalı ya da aleyhlerine hüküm verilen kişilerin güçsüzlüğünden yakınılmalıdır; tanıkları baştan çıkaran nüfuzdan, hasetten ya da bilgisizlikten yakınılmalıdır; ya da davaya sonradan neyin eklendiğine bakılmalıdır. Bunların hiçbiri yoksa, yine de mahkemelerin başına gelen pek çok rastlantının haksız hükümlere yol açtığı, bu yüzden Rutilius'un mahkûm edildiği, Clodius ile Catilina'nın ise beraat ettiği söylenebilir. Yargıçlardan da başkalarının yeminine kendi yeminlerini feda etmektense olayın kendisine bakmaları rica edilmelidir.

5.2.3

confugiendum ergo est in duobus superioribus, si res feret, ad aliquam dissimilitudinem causae; vix autem ulla est per omnia alteri similis. si id non continget aut eadem causa erit, actionum incusanda negligentia aut de infirmitate personarum querendum, contra quas erit iudicatum, aut de gratia, quae testes corruperit, aut de invidia aut de ignorantia, aut videndum, quid causae postea accesserit. quorum si nihil erit, licet tamen dicere multos iudiciorum casus ad inique pronuntiandum valere ideoque damnatum Rutilium, absolutos Clodium atque Catilinam. rogandi etiam iudices, ut rem potius intueantur ipsam, quam iuri iurando alieno suum donent.

5.2.5Senato kararlarına ve hükümdarların ya da magistraların kararnamelerine karşı ise hiçbir çare yoktur; meğer davada ne kadar küçük olursa olsun bir farklılık bulunsun ya da aynı kişilerin ya da aynı yetkiye sahip kişilerin öncekine aykırı sonraki bir kararı olsun. Bunlar yoksa ortada dava da olmayacaktır.

5.2.5

adversus consulta autem senatus et decreta principum vel magistratuum remedium nullum est, nisi aut inventa quantulacunque causae differentia aut aliqua vel eorundem vel eiusdem potestatis hominum posterior constitutio, quae sit priori contraria; quae si deerunt, lis non erit.

5.3.13. Bölüm

Şöhrete ve söylentilere taraflardan biri devletin uzlaşması ve adeta kamu tanıklığı der; öteki ise belli hiçbir kaynağı olmadan yayılmış, başlangıcını kötü niyetin, büyümesini saflığın verdiği bir söz der; düşmanlarının yalan yaymasıyla en suçsuz insanın bile başına gelebilecek bir şey. İki taraf için de örnek eksik olmayacaktır.

5.3.1

famam atque rumores pars altera consensum civitatis et velut publicum testimonium vocat, altera sermonem sine ullo certo auctore dispersum, cui malignitas initium dederit, incrementum credulitas; quod nulli non etiam innocentissimo possit accidere fraude inimicorum falsa vulgantium. exempla utrinque non deerunt.

5.4.14. Bölüm

İşkenceyle alınan ifadelerde de böyledir; bu çok sık işlenen bir genel konudur. Taraflardan biri işkenceli sorguya doğruyu itiraf etmenin zorunluluğu der; öteki ise bunun çoğu zaman yalan söylemenin de sebebi olduğunu söyler: kimi dayanıklılığı yüzünden kolayca yalan söyler, kimi de güçsüzlüğü yüzünden yalan söylemek zorunda kalır. Bunlar hakkında daha fazla söze ne gerek var? Eskilerin ve yenilerin konuşmaları bunlarla doludur.

5.4.1

sicut in tormentis quoque, qui est locus frequentissimus, cum pars altera quaestionem vera fatendi necessitatem vocet, altera saepe etiam causam falsa dicendi, quod aliis patientia facile mendacium faciat, aliis infirmitas necessarium. quid attinet de his plura? plenae sunt orationes veterum ac novorum.

5.4.2Ama bu kısımda da her anlaşmazlığa özgü bazı şeyler olacaktır. Çünkü işkenceli sorgunun yapılıp yapılmaması tartışılıyorsa, bunu kimin istediği ya da önerdiği, kime karşı ve hangi sebeple istediği çok önemli olacaktır. Sorgu zaten yapılmışsa, başında kimin bulunduğu, kime ve nasıl işkence edildiği, inanılmaz şeyler mi yoksa birbiriyle tutarlı şeyler mi söylendiği, başladığı ifadede ısrar edip etmediği, acı yüzünden bir şeyi değiştirip değiştirmediği, bunu sorgunun başında mı yoksa işkence ilerledikçe mi yaptığı önemli olacaktır. Bunlar iki taraf için de olayların çeşitliliği kadar sonsuzdur.

5.4.2

quaedam tamen in hac parte erunt propria cuiusque litis. nam sive de habenda quaestione agetur, plurimum intererit, quis et quem postulet aut offerat et in quem et ex qua causa; sive iam erit habita, quis ei praefuerit, quis et quomodo sit tortus, incredibilia dixerit an inter se constantia, perseveraverit in eo quod coeperat, an aliquid dolore mutarit, prima parte quaestionis an procedente cruciatu. Quae utrinque tam infinita sunt quam ipsa rerum varietas.

5.5.15. Bölüm

Belgelere karşı da çoğu zaman konuşmak gerekir; çünkü bunların yalnız çürütülmesinin değil, suçlanmasının da alışılmış bir şey olduğunu biliyoruz. Bunlarda ya mühür basan tanıkların suçu ya da bilgisizliği söz konusu olduğuna göre, ikinci söylediğimiz şeyi işlemek daha güvenli ve daha kolaydır, çünkü daha az kişi suçlanmış olur.

5.5.1

contra tabulas quoque saepe dicendum est, cum eas non solum refelli sed etiam accusari sciamus esse usitatum. cum sit autem in his aut scelus signatorum aut ignorantia, tutius ac facilius id, quod secundo loco diximus, tractatur, quod pauciores rei fiunt.

5.5.2Ama bunun kendisi de delillerini davadan alır: belgenin içerdiği şeyin yapılmış olması inanılmazsa ya da, daha sık olduğu gibi, aynı ölçüde sanat dışı olan başka kanıtlarla çürütülüyorsa; belgenin lehine düzenlendiği kişinin ya da mühür basanlardan birinin orada bulunmadığı ya da daha önce öldüğü söyleniyorsa; tarihler uyuşmuyorsa; belgeden önce ya da sonra olan şeyler belgeyle çelişiyorsa. Belgenin bizzat incelenmesi de çoğu zaman sahteliği ortaya çıkarır.

5.5.2

sed hoc ipsum argumenta ex causa trahit, si forte aut incredibile est id actum esse, quod tabulae continent, aut, ut frequentius evenit, aliis probationibus aeque inartificialibus solvitur; si aut is in quem signatum est, aut aliquis signator dicitur afuisse vel prius esse defunctus; si tempora non congruunt; si vel antecedentia vel insequentia tabulis repugnant. inspectio etiam ipsa saepe falsum deprehendit.

5.6.16. Bölüm

Dava sahipleri yemin konusunda şöyle davranır: ya kendi yeminlerini önerirler, ya kendilerine önerilen yemini kabul etmezler, ya karşı taraftan yemin isterler, ya da kendilerinden yemin istendiğinde reddederler. Karşı tarafın da yemin etmesi şartı olmadan kendi yeminini önermek genellikle dürüstlüğe aykırıdır.

5.6.1

iusiurandum litigatores aut offerunt suum aut non recipiunt oblatum, aut ab adversario exigunt aut recusant, cum ab ipsis exigatur. offerre suum sine illa condicione, ut vel adversarius iuret, fere improbum est.

5.6.2Ama bunu yapan kişi kendini ya hayatıyla koruyacaktır, öyle ki onun yalan yere yemin etmesine inanılmasın; ya da dinin gücünün kendisiyle; bu durumda bu işe istekle girişmiyor, ama bunu reddetmiyor da görünmeyi başarırsa daha çok güven kazanır. Dava elveriyorsa anlaşmazlığın küçüklüğüyle de korunur: onun uğruna kendini lanetlemeyi göze almayacağı düşünülür. Ya da davanın öteki dayanaklarının yanına fazladan vicdanına duyduğu bu güveni de ekler.

5.6.2

qui tamen id faciet, aut vita se tuebitur, ut eum non sit credibile peieraturum; aut ipsa vi religionis, in qua plus fidei consequetur, si id egerit, ut non cupide ad hoc descendere sed ne hoc quidem recusare videatur; aut, si causa patietur, modo litis, propter quam devoturus se ipse non fuerit; aut praeter alia causae instrumenta adiicit ex abundanti hanc quoque conscientiae suae fiduciam.

5.6.3Yemini kabul etmeyen kişi hem şartın haksız olduğunu hem de pek çok kişinin yemin korkusunu hiçe saydığını söyleyecektir; çünkü tanrıların insan işleriyle ilgilendiğini inkâr eden bazı filozoflar bile çıkmıştır. Hiç kimse önermediği hâlde yemin etmeye hazır olan kişinin ise kendi davası hakkında kendisi hüküm vermek istediğini ve önerdiği şeyi ne kadar hafif ve kolay saydığını gösterdiğini söyleyecektir.

5.6.3

qui non recipiet, et iniquam condicionem et a multis contemni iurisiurandi metum dicet, cum etiam philosophi quidam sint reperti, qui deos agere rerum humanarum curam negarent; eum vero, qui nullo deferente iurare sit paratus, et ipsum velle de causa sua pronuntiare et, quam id quod offert leve ac facile credat, ostendere.

5.6.4Yemini öneren kişi ise ölçülü davranıyor görünür, çünkü anlaşmazlıkta karşı tarafı yargıç yapar ve davaya bakan kişiyi bir yükten kurtarır; yargıç da elbette kendi yemininden çok başkasının yeminine dayanmayı tercih eder.

5.6.4

at is, qui defert, agere modeste videtur, cum litis adversarium iudicem faciat, et eum cuius cognitio est onere liberat, qui profecto alieno iureiurando stari quam suo mavult.

5.6.5Bu yüzden reddetmek daha zordur; meğer olay, kişinin kendisi tarafından bilinmemesi inanılır bir şey olsun. Bu mazeret de yoksa geriye tek bir şey kalır: karşı tarafın kendisine karşı nefret uyandırmaya çalıştığını ve kazanamayacağı bir davada yakınma imkânı elde etmek istediğini söylemek; dolayısıyla kötü bir adamın bu şartı hemen kapacağını, kendisinin ise ileri sürdüğü şeyleri ispat etmeyi, kimsenin aklında yalan yere yemin edip etmediği şüphesini bırakmaya tercih ettiğini söylemek.

5.6.5

quo difficilior recusatio est, nisi forte res est ea, quam credibile sit notam ipsi non esse. quae excusatio si deerit, hoc unum relinquetur, ut invidiam sibi quaeri ab adversario dicat atque id agi, ut in causa, in qua vincere non possit, queri possit; itaque hominem quidem malum occupaturum hanc condicionem fuisse, se autem probare malle quae adfirmet, quam dubium cuiquam relinquere, an peierarit.

5.6.6Ama biz gençken, dava yürütmede yaşlanmış olanlar bize hiçbir zaman düşüncesizce yemin önermememizi öğütlerdi; tıpkı yargıç seçme hakkını karşı tarafa bırakmamamız ve yargıcı karşı tarafın avukatları arasından seçmememiz gerektiği gibi. Çünkü bir avukatın karşı tarafın lehine konuşması çirkin görünüyorsa, ona zarar verecek bir şey yapması elbette daha da çirkin sayılmalıdır.

5.6.6

sed nobis adolescentibus seniores in agendo facti praecipere solebant, ne temere unquam iusiurandum deferremus, sicut neque optio iudicis adversario esset permittenda nec ex advocatis partis adversae iudex eligendus; nam, si dicere contraria turpe advocato videretur, certe turpius habendum, facere quod noceat.

5.7.17. Bölüm

Ama avukatları en çok terleten şey tanıklıklardır. Tanıklıklar ya yazılı belgeyle ya da hazır bulunan kişiler tarafından verilir. Yazılı tanıklığa karşı mücadele daha basittir. Çünkü az sayıda mühür basan tanık arasında utanma duygusunun daha az engel olduğu düşünülür; tanığın orada bulunmaması da kendine güvenmemesine yorulup ona karşı kullanılır. Kişinin kendisi kınanmaya elverişli değilse, mühür basan tanıkları kötülemek serbesttir.

5.7.1

Maximus tamen patronis circa testimonia sudor est. ea dicuntur aut per tabulas aut a praesentibus. simplicior contra tabulas pugna. nam et minus obstitisse videtur pudor inter paucos signatores, et pro diffidentia premitur absentia. si reprehensionem non capit ipsa persona, infamare signatores licet.

5.7.2Ayrıca bütün bunlara karşı sessiz bir düşünce de vardır: hiç kimse kendi isteğiyle olmadıkça yazılı tanıklık vermez; bununla da aleyhinde tanıklık ettiği kişinin dostu olmadığını itiraf etmiş olur. Yine de hatip hemen geri adım atmamalıdır: güvenilirliği sağlamsa, dost dostu lehine, düşman da düşmanı aleyhine doğruyu söyleyebilir. Ama her iki genel konu da geniş biçimde işlenir.

5.7.2

tacita praeterea quaedam cogitatio refragatur his omnibus, quod nemo per tabulas dat testimonium nisi sua voluntate; quo ipso non esse amicum ei se, contra quem dicit, fatetur. neque tamen protinus cesserit orator, quo minus et amicus pro amico et inimicus contra inimicum possit verum, si integra sit ei fides, dicere. sed late locus uterque tractatur.

5.7.3Hazır bulunan tanıklarla ise büyük bir çarpışma vardır; bu yüzden onların aleyhine ve lehine, adeta iki saf hâlinde konuşmalarla ve sorgularla savaşılır. Konuşmalarda önce genel olarak tanıklar lehine ve aleyhine söz söylenir. Burada da şu genel konu vardır:

5.7.3

cum praesentibus vero ingens dimicatio est, ideoque velut duplici contra eos proque iis acie confligitur actionum et interrogationum. in actionibus primum generaliter pro testibus atque in testes dici solet. et hic communis locus,

5.7.4 taraflardan biri, insanların bilgisine dayanan kanıttan daha sağlam bir kanıt olmadığını ileri sürer; öteki ise tanıklara güveni sarsmak için yalan tanıklığa genellikle yol açan her şeyi sayar.

5.7.4

cum pars altera nullam firmiorem probationem esse contendit, quam quae sit hominum scientia nixa; altera ad detrahendam illis fidem omnia, per quae fieri soleant falsa testimonia, enumerat.

5.7.5Sonraki yol, avukatların özel olarak, ama yine de birçok tanığa birden saldırmasıdır. Çünkü hatiplerin bütün halkların tanıklıklarını bir kalemde değersiz kıldığını da, tanıklıkların bütün türlerini de biliyoruz: duyuma dayanan tanıklıklar hakkında olduğu gibi —bunlar tanık değildir, yeminsiz kişilerin sözlerini getirirler—; ya da zimmet davalarında, sanığa para saydıklarına yemin edenlerin tanık değil, dava sahibi yerinde tutulması gerektiği gibi.

5.7.5

sequens ratio est cum specialiter quidem, sed tamen multos pariter invadere patroni solent. nam et gentium simul universarum elevata testimonia ab oratoribus scimus et tota genera testimoniorum: ut de auditionibus; non enim ipsos esse testes sed iniuratorum adferre voces; ut in causis repetundarum, qui se reo numerasse pecunias iurant, litigatorum non testium habendos loco.

5.7.6Bazen de konuşma tek tek tanıklara yöneltilir. Bu tür saldırıyı pek çok konuşmada savunmayla karışık olarak okuruz; ayrı olarak yayımlanmışı da vardır: Tanık Vatinius'a Karşı gibi.

5.7.6

interim adversus singulos dirigitur actio; quod insectationis genus et permixtum defensioni legimus in orationibus plurimis et separatim editum, sicut in Vatinium testem.

5.7.7Öyleyse bütün eğitimi ele almaya giriştiğimize göre bu genel konuyu baştan sona inceleyelim. Aslında Domitius Afer'in bu konuda yazdığı iki kitap yeterdi; ben gençken o yaşlıyken ona saygıyla bağlanmıştım; bu yüzden o kitapları yalnız okumakla kalmadım, çoğunu ondan bizzat öğrendim. O, bu kısımda hatibin ilk vazifesinin bütün davayı yakından bilmek olduğunu son derece doğru biçimde öğütlemiştir; bu da şüphesiz her şey için geçerlidir.

5.7.7

totum igitur excutiamus locum, quando universam institutionem aggressi sumus. sufficiebant alioqui libri duo a Domitio Afro in hanc rem compositi, quem adolescentulus senem colui, ut non lecta mihi tantum ea, sed pleraque ex ipso sint cognita. is verissime praecepit primum esse in hac parte officium oratoris, ut totam causam familiariter norit; quod sine dubio ad omnia pertinet.

5.7.8Bunun nasıl gerçekleşeceğini, bu kısma ayrılan yere geldiğimizde açıklayacağız. Davayı bilmek sorgu için malzeme sağlayacak ve adeta silahları eline verecektir; yargıcın gönlünün konuşmada hangi şeylere hazırlanması gerektiğini de aynı bilgi öğretecektir. Çünkü tanıklara güven, kesintisiz konuşmayla ya sağlanmalı ya da sarsılmalıdır; çünkü herkes söylenenlerden, inanmaya ya da inanmamaya önceden nasıl hazırlanmışsa öyle etkilenir.

5.7.8

id quomodo contingat, explicabimus, cum ad destinatum huic parti locum venerimus. ea res suggeret materiam interrogationi et veluti tela ad manum subministrabit; eadem docebit, ad quae iudicis animus actione sit praeparandus. debet enim vel fieri vel detrahi testibus fides oratione perpetua, quia sic quisque dictis movetur, ut est ad credendum vel non credendum ante formatus.

5.7.9Tanıkların iki türü olduğuna göre —ya gönüllü tanıklar ya da kamu davalarında kanunla çağrılmaları âdet olan tanıklar; birincisini iki taraf da kullanır, ikincisi yalnız davacılara tanınmıştır—, tanık getirenin vazifesiyle tanığı çürütenin vazifesini birbirinden ayıralım.

5.7.9

et quoniam duo genera sunt testium, aut voluntariorum aut eorum, quibus in iudiciis publicis lege denuntiari solet, quorum altero pars utraque utitur, alterum accusatoribus tantum concessum est, separemus officium dantis testes et refellentis.

5.7.10Gönüllü tanık getiren kişi onun ne söyleyeceğini bilebilir; bu yüzden soru sorarken işi daha kolay görünür. Ama bu kısım da keskin zekâ ve uyanıklık ister; tanığın ürkek, tutarsız,

5.7.10

qui voluntarium producit, scire quid is dicturus sit potest; ideoque faciliorem videtur in rogando habere rationem. sed haec quoque pars acumen ac vigilantiam poscit, providendumque, ne timidus, ne inconstans,

5.7.11 düşüncesiz olmamasına dikkat etmek gerekir. Çünkü bu tür tanıklar şaşırır, karşı tarafın avukatları onları tuzağa düşürür; yakalandıklarında da, sağlam ve korkusuz olsalar sağlayacakları faydadan daha çok zarar verirler. Bu yüzden önceden evde onlarla uzun uzun çalışmalı, karşı tarafın sorabileceği türden çeşitli sorularla onları yoklamalıdır. Böylece ya kendileriyle tutarlı kalırlar ya da bir yerde sendelerlerse, onları getirenin yerinde bir sorusuyla adeta yeniden ayağa dikilirler. Kendileriyle tutarlı kalan tanıklarda da

5.7.11

ne imprudens testis sit; turbantur enim et a patronis diversae partis inducuntur in laqueos et plus deprehensi nocent quam firmi et interriti profuissent. multum igitur domi ante versandi, variis percontationibus, quales haberi ab adversario possint, explorandi sunt. sic fit, ut aut constent sibi aut, si quid titubaverint, opportuna rursus eius a quo producti sunt interrogatione velut in gradum reponantur. in iis quoque adhuc,

5.7.12 tuzaklardan sakınmak gerekir. Çünkü karşı taraf çoğu zaman tanık sokuşturur; bunlar her türlü faydayı vaat ettikten sonra tam tersini söyler ve o şeyleri suçlayanların değil, itiraf edenlerin itibarını taşırlar.

5.7.12

qui constiterint sibi, vitandae insidiae; nam frequenter subiici ab adversario solent et omnia profutura polliciti diversa respondent et auctoritatem habent non arguentium illa, sed confitentium.

5.7.13Öyleyse karşı tarafa zarar vermek için hangi sebepleri getirdikleri araştırılmalıdır. Düşman olmuş olmaları yetmez; düşmanlığın bitip bitmediğine, tam da bu yolla barışmak isteyip istemediklerine, rüşvetle kandırılmış olmadıklarına, pişmanlıkla niyetlerini değiştirmediklerine bakmalıdır. Söyleyecekleri görünen şeyleri gerçekten bilen tanıklarda bile buna karşı önceden önlem almak gerekliyse, yalan şeyler söyleyeceklerini vaat edenlerde çok daha gereklidir.

5.7.13

explorandum igitur, quas causas laedendi adversarium adferant; nec id sat est inimicos fuisse, sed an desierint, an per hoc ipsum reconciliari velint, ne corrupti sint, ne paenitentia propositum mutaverint. quod cum in iis quoque, qui ea, quae dicturi videntur, re vera sciunt, necessarium est praecavere; multo magis in iis, qui se dicturos, quae falsa sunt, pollicentur.

5.7.14Çünkü bunların pişmanlığı daha sık olur, vaatleri daha şüphelidir; ısrar etseler de kınanmaları daha kolaydır.

5.7.14

nam et frequentior eorum paenitentia est et promissum suspectius et, si perseverarint, reprehensio facilior.

5.7.15Kanunla çağrılan tanıkların bir kısmı sanığa zarar vermek ister, bir kısmı istemez; davacı bunu bazen bilir, bazen bilmez. Şimdilik bildiğini varsayalım; yine de her iki türde de soruyu soranın en yüksek sanatlara ihtiyacı vardır.

5.7.15

eorum vero, quibus denuntiatur, pars testium est quae reum laedere velit, pars quae nolit, idque interim scit accusator interim nescit. fingamus in praesentia scire; in utroque tamen genere summis artibus interrogantis opus est.

5.7.16Çünkü zarar vermeye istekli bir tanığı varsa, tam da bu isteğin görünmemesine dikkat etmeli, davaya konu olan şeyi hemen sormamalı, ona biraz dolambaçlı bir yoldan varmalıdır; öyle ki tanığın en çok söylemek istediği şey ondan zorla alınmış gibi görünsün. Sorguda da fazla ısrar etmemelidir; yoksa tanık her şeye cevap vererek güvenilirliğini azaltır. Ona ancak tek bir tanıktan alınması yetecek kadarını söyletmelidir.

5.7.16

nam si habet testem cupidum laedendi, cavere debet hoc ipsum, ne cupiditas eius appareat, nec statim de eo, quod in iudicium venit, rogare, sed aliquo circuitu ad id pervenire, ut illi, quod maxime dicere voluit,videatur expressum; nec nimium instare interrogationi,ne ad omnia respondendo testis fidem suam minuat, sed in tantum evocare eum, quantum sumere ex uno satis sit.

5.7.17Doğruyu istemeye istemeye söyleyecek olan tanıkta ise soru soranın ilk başarısı, onun söylemek istemediği şeyi ağzından almaktır. Bu da ancak sorguyu daha geriden başlatarak yapılabilir. Çünkü tanık davaya zarar vermeyeceğini düşündüğü şeylere cevap verir; sonra itiraf ettiği pek çok şeyden, söylemek istemediği şeyi inkâr edemeyecek bir noktaya götürülür. Çünkü

5.7.17

at in eo, qui verum invitus dicturus est, prima felicitas interrogantis extorquere quod is noluerit. hoc non alio modo fieri potest quam longius interrogatione repetita. respondebit enim, quae nocere causae non arbitrabitur; ex pluribus deinde, quae confessus erit, eo perducetur ut quod dicere non vult negare non possit. nam ,

5.7.18 konuşmada çoğu zaman tek başına sanığın durumunu hiç ağırlaştırmıyor gibi görünen dağınık delilleri toplar, sonra bunları bir araya getirerek eylemi ispat ederiz; bunun gibi bu türden bir tanığa da geçmişteki ve sonraki olaylar, yer, zaman, kişi ve ötekiler hakkında pek çok şey sorulmalıdır; ta ki öyle bir cevaba düşsün ki ardından ya istediğimizi itiraf etmek ya da daha önce söylediklerine aykırı düşmek zorunda kalsın.

5.7.18

ut in oratione sparsa plerumque colligimus argumenta, quae per se nihil reum aggravare videantur, congregatione deinde eorum factum convincimus, ita huiusmodi testis multa de anteactis, multa de insecutis, loco, tempore, persona, ceteris est interrogandus, ut in aliquod responsum incidat, post quod illi vel fateri quae volumus necesse sit vel iis quae iam dixerit repugnare.

5.7.19Bu başarılamazsa geriye şu kalır: konuşmak istemediği açıkça görünmeli; davanın dışında bile olsa bir şeyde yakalanacak kadar onu uzun tutmalı; sanığın lehine her şeyi, hatta olayın gerektirdiğinden fazlasını söyleyerek yargıcın gözünde şüpheli hâle gelinceye kadar onu tutmaya devam etmelidir. Böylece sanığın aleyhine doğruyu söylemiş olsaydı vereceğinden daha az zarar vermez.

5.7.19

id si non contingit, reliquum erit, ut eum nolle dicere manifestum sit, protrahendusque, ut in aliquo, quod vel extra causam sit, deprehendatur; tenendus etiam diutius, ut omnia ac plura quam res desiderat pro reo dicendo suspectus iudici fiat; quo non minus nocebit, quam si vera in reum dixisset.

5.7.20Ama, ikinci sırada söylediğimiz gibi, davacı tanığın hangi niyetle geldiğini bilmiyorsa, yavaş yavaş, deyim yerindeyse adım adım sorular sorarak onun gönlünü yoklayacak ve onu elde edilmesi gereken cevaba basamak basamak götürecektir.

5.7.20

at si (quod secundo loco diximus) nesciet actor, quid propositi testis attulerit, paulatim et, ut dicitur, pedetentim interrogando experietur animum eius et ad id responsum quod eliciendum erit per gradus ducet.

5.7.21Ama tanıkların bazen şöyle hileleri de olduğu için —önce istenen yönde cevap verip sonra tersini söyleyerek daha çok inandırmak—, şüpheli bir tanığı faydalıyken salıvermek davacının işidir.

5.7.21

sed , quia nonnunquam sunt hae quoque testium artes, ut primo ad voluntatem respondeant, quo maiore fide diversa postea dicant, est actoris suspectum testem, dum prodest, dimittere.

5.7.22Savunma avukatlarının sorgusu bir bakımdan daha kolay, bir bakımdan daha zordur. Daha zordur, çünkü tanığın ne söyleyeceğini duruşmadan önce pek bilemezler; daha kolaydır, çünkü sorguya çekecekleri zaman onun ne söylediğini bilirler.

5.7.22

patronorum in parte expeditior, in parte difficilior interrogatio est. difficilior hoc, quod raro unquam possunt ante iudicium scire, quid testis dicturus sit; expeditior, quod, cum interrogandus est, sciunt quid dixerit.

5.7.23Bu yüzden belirsiz olan kısımda özene ve araştırmaya ihtiyaç vardır: sanığı kim sıkıştırıyor, ona karşı hangi düşmanlıkları besliyor ve hangi sebeplerle? Tanıkların nefretle, hasetle, iltimasla ya da parayla bir araya getirildiğini göstermek istiyorsak, bunlar konuşmada önceden söylenmeli ve bertaraf edilmelidir. Karşı tarafın tanığı azsa azlığına, çoksa bir komploya, düşük tabakadan tanıklar getirirse değersizliklerine, güçlü tanıklar getirirse nüfuzlarına saldırmak gerekecektir.

5.7.23

itaque , quod in eo incertum est, cura et inquisitione opus est, quis reum premat, quas et quibus ex causis inimicitias habeat: eaque in oratione praedicenda atque amolienda sunt, sive odio conflatos testes sive invidia sive gratia sive pecunia videri volumus. et si deficietur numero pars diversa, paucitatem; si abundabit, conspirationem; si humiles producet, vilitatem; si potentes, gratiam oportebit incessere.

5.7.24Ama sanığa zarar vermelerinin sebeplerini açıklamak daha faydalı olacaktır. Bu sebepler çeşitlidir ve her anlaşmazlığın ya da dava sahibinin durumuna göre değişir. Çünkü yukarıda söylediğimiz şeylere karşı da benzer bir yolla genel konularla cevap verilir: az sayıda ve düşük tabakadan tanıklarda davacı, bilebilecek olanlardan başka kimseyi aramamış olmasının saflığıyla övünebilir; çok sayıda ve saygın tanığı tavsiye etmek ise epeyce daha kolaydır.

5.7.24

plus tamen proderit causas, propter quas reum laedant, exponere; quae sunt variae et pro condicione cuiusque litis aut litigatoris. nam contra illa, quae supra diximus, simili ratione responderi locis communibus solet, quia ut in paucis atque humilibus accusator simplicitate gloriari potest, quod neminem praeter eos, qui possint scire, quaesierit et multos atque honestos commendare aliquanto est facilius.

5.7.25Bazen tanıkları tek tek övmek gibi, onları çürütmek de mümkün olur; ya konuşmada tanıklıkları okunarak ya da tanıkların adları anılarak. Tanıkların konuşmalar bittikten sonra sorgulanmadığı zamanlarda bu hem daha kolay hem daha sık yapılırdı. Her tanığa karşı ne söylenmesi gerektiği ise ancak onların kişiliklerinden çıkarılabilir.

5.7.25

verum interim et singulos ut exornare, ita destruere contingit, aut recitatis in actione testimoniis aut testibus nominatis. quod iis temporibus, quibus testis non post finitas actiones rogabatur, et facilius et frequentius fuit. quid autem in quemque testium dicendum sit, sumi nisi ex ipsorum personis non potest.

5.7.26Geriye sorgunun kısımları kalıyor. Burada ilk iş tanığı tanımaktır. Çünkü ürkek tanık korkutulabilir, ahmak aldatılabilir, öfkeli kışkırtılabilir, hırslı şişirilebilir. Basiretli ve kararlı tanık ise ya inatçı bir düşman gibi hemen salıverilmeli ya da sorguyla değil, avukatın kısa bir ara sözüyle çürütülmeli; ya da fırsat bulunursa nükteli bir sözle soğutulmalı; hayatına karşı söylenebilecek bir şey varsa suçlarının rezaletiyle yıkılmalıdır.

5.7.26

reliquae interrogandi sunt partes. qua in re primum est nosse testem. nam timidus terreri, stultus decipi, iracundus concitari, ambitiosus inflari potest; prudens vero et constans vel tanquam inimicus et pervicax dimittendus statim vel non interrogatione, sed brevi interlocutione patroni refutandus est aut aliquo, si continget, urbane dicto refrigerandus aut, si quid in eius vitam dici poterit, infamia criminum destruendus.

5.7.27Dürüst ve utangaç bazı tanıklara sertçe saldırmamak fayda sağlamıştır; çünkü kendilerine saldırana karşı savaşacak olanlar çoğu zaman ölçülü davranışla yumuşarlar. Her sorgu ya davanın içindedir ya da dışında. Davanın içinde, davacıya öğütlediğimiz gibi, avukat da sorguyu daha geriden ve hiçbir şüphe uyandırmayacak bir noktadan başlatıp öncekileri sonrakilere bağlayarak, insanları çoğu zaman öyle bir noktaya götürür ki işine yarayacak şeyi istemedikleri hâlde ağızlarından alır.

5.7.27

probos quosdam et verecundos non aspere incessere profuit; nam saepe, qui adversus insectantem pugnassent, modestia mitigantur. omnis autem interrogatio aut in causa est aut extra causam. in causa, sicut accusatori praecepimus, patronus quoque altius et unde nihil suspecti sit repetita percontatione, priora sequentibus applicando saepe eo perducit homines, ut invitis quod prosit extorqueat.

5.7.28Bunun için okullarda şüphesiz ne bir öğretim ne de bir alıştırma verilir; bu yetenek daha çok tabiî bir keskinlikle ya da tecrübeyle elde edilir. Taklit için bir örnek gösterilecekse, tek örnek Sokratesçilerin, en çok da Platon'un diyaloglarından alınabilecek olandır; bunlarda sorular öyle ustalıklıdır ki, çoğuna yerinde cevaplar verildiği hâlde iş yine de onların istediği sonuca varır.

5.7.28

eius rei sine dubio neque disciplina ulla in scholis neque exercitatio traditur, et naturali magis acumine aut usu contingit haec virtus. si quod tamen exemplum ad imitationem demonstrandum sit, solum est, quod ex dialogis Socraticorum maximeque Platonis duci potest; in quibus adeo scitae sunt interrogationes, ut, cum plerisque bene respondeatur, res tamen ad id quod volunt efficere perveniat.

5.7.29Bazen talih şunu sağlar: tanık kendi içinde pek uyuşmayan bir şey söyler; bazen de, daha sık olduğu gibi, bir tanık ötekinden farklı şeyler söyler. Keskin bir sorgu ise genellikle rastlantıyla olan bu şeye

5.7.29

illud fortuna interim praestat, ut aliquid, quod inter se parum consentiat, a teste dicatur; interim, quod saepius evenit, ut testis testi diversa dicat. acuta autem interrogatio ad hoc, quod casu fieri solet,

5.7.30 akıl yoluyla da ulaştırır. Davanın dışında da faydalı olacak pek çok şey sorulur: öteki tanıkların hayatı hakkında, her tanığın kendi hayatı hakkında; utanç verici bir yanı, düşük bir konumu, davacıyla dostluğu, sanıkla düşmanlığı var mı diye. Bunlarda tanıklar ya işe yarayacak bir şey söyler ya da yalan söylerken ya da zarar verme arzusuyla yakalanırlar. Ama sorgu her şeyden önce ihtiyatlı olmalıdır,

5.7.30

etiam ratione perducet. extra causam quoque multa, quae prosint, rogari solent, de vita testium aliorum, de sua quisque, si turpitudo, si humilitas, si amicitia accusatoris, si inimicitiae cum reo, in quibus aut dicant aliquid quod prosit, aut in mendacio vel cupiditate laedendi deprehendantur. sed in primis interrogatio cum debet esse circumspecta,

5.7.31 çünkü tanık avukatlara karşı çoğu zaman pek nükteli cevaplar verir ve halk özellikle ona teveccüh gösterir. Sonra da sorgu, olabildiğince gündelik dilden alınmış kelimelerle yapılmalıdır; öyle ki soru sorulan kişi (çoğu zaman da eğitimsizdir) anlasın ya da anlamadığını söyleyemesin; bu ikincisi soru soran için hiç de hafif olmayan bir soğukluktur.

5.7.31

quia multa contra patronos venuste testis saepe respondet, eique praecipue vulgo favetur; tum verbis quam maxime ex medio sumptis, ut qui rogatur (is autem est saepius imperitus) intelligat aut ne intelligere se neget, quod interrogantis non leve frigus est.

5.7.32En kötü hileler ise şunlardır: rüşvetle kandırılmış bir tanığı karşı tarafın sıralarına göndermek; oradan kalkınca daha çok zarar verir: ya yanında oturduğu sanığın aleyhine konuşarak ya da tanıklığıyla yardım etmiş göründükten sonra bilerek pek çok şeyi ölçüsüzce ve taşkınca yaparak; bunlarla yalnız kendi sözlerinin güvenilirliğini azaltmakla kalmaz, işe yaramış olan öteki tanıkların itibarını da elinden alır. Bunları yapılsın diye değil, kaçınılsın diye andım. Çoğu zaman bir yanda yazılı tanıklık, öbür yanda tanıklar çarpışır; iki taraf için de genel konu vardır: bu taraf yeminle, öteki mühür basanların uzlaşmasıyla kendini korur.

5.7.32

illae vero pessimae artes, testem subornatum in subsellia adversarii mittere, ut inde excitatus plus noceat vel dicendo contra reum cum quo sederit, vel, cum adiuvisse testimonio videbitur, faciendo ex industria multa immodeste atque intemperanter, per quae non a se tantum dictis detrahat fidem, sed ceteris quoque, qui profuerant, auferat auctoritatem; quorum mentionem habui, non ut fierent, sed ut vitarentur. saepe inter se collidi solent inde testatio hinc testes; locus utrinque; haec enim se pars iureiurando, illa consensu signantium tuetur.

5.7.33Tanıklar ile deliller arasında hangisinin üstün olduğu da sık sık tartışılmıştır. Bir taraf, tanıklarda bilgi ve dinî titizlik, delillerde ise yalnızca zekâ olduğunu söyler; öteki taraf, tanığın iltimas, korku, para, öfke, nefret, dostluk ya da hırs yüzünden tanık olduğunu, delillerin ise tabiattan çıkarıldığını, bunlarda yargıcın kendine, ötekilerde başkasına inandığını söyler.

5.7.33

saepe inter testes et argumenta quaesitum est. inde scientiam in testibus et religionem, ingenia esse in argumentis dicitur; hinc testem gratia, metu, pecunia, ira, odio, amicitia, ambitu fieri; argumenta ex natura duci, in his iudicem sibi, in illis alii credere.

5.7.34Bunlar birçok dava için ortaktır, pek çok kez ileri sürülmüştür ve her zaman da ileri sürülecektir. Bazen iki tarafın da tanıkları vardır; o zaman soru tanıkların kendilerinden çıkar: hangileri daha iyi insanlardır? Olaylardan çıkar: hangileri daha inanılır şeyler söyledi? Dava sahiplerinden çıkar: hangilerinin nüfuzu daha etkili oldu?

5.7.34

communia haec pluribus causis, multumque iactata sunt et semper tamen iactabuntur. aliquando utrinque sunt testes, et quaestio sequitur ex ipsis, utri meliores viri; ex causis, utri magis credibilia dixerint; ex litigatoribus, utri gratia magis valuerint.

5.7.35Biri bunlara ilahî tanıklıklar denen şeyleri, yani kehanet cevaplarından, orakl sözlerinden, alametlerden alınan tanıklıkları eklemek isterse, bunların iki türlü ele alındığını bilmelidir. Biri geneldir: Stoacılar ile Epikuros'un okulunu izleyenler arasında evrenin takdirle yönetilip yönetilmediği hakkında sürekli bir savaş vardır. Öteki özeldir: kehanetin kısımları, her biri soru konusu oldukça ele alınır.

5.7.35

his adiicere si qui volet ea, quae divina testimonia vocant, ex responsis, oraculis, ominibus, duplicem sciat esse eorum tractatum; generalem alterum, in quo inter Stoicos et Epicuri sectam secutos pugna perpetua est, regaturne providentia mundus; specialem alterum circa partes divinationis, ut quaeque in quaestionem cadit.

5.7.36Çünkü orakl sözlerine güven başka türlü, haruspekslere, kuş alametçilerine, rüya ve işaret yorumcularına, yıldız falcılarına güven başka türlü doğrulanır ya da çürütülür; çünkü bu işlerin kendi mantığı farklıdır. Bu tür belgeleri desteklemek ya da yıkmak için de konuşmanın çok işi vardır: şarap içerken, uykuda, delilik hâlinde ağızdan çıkmış sözler ya da küçük çocuklardan alınmış ihbarlar varsa; taraflardan biri çocukların hiçbir şey uydurmadığını, öteki hiçbir şeyi ayırt edemediğini söyleyecektir. Bu tür kanıtlar yalnız güçlü biçimde sunulmakla kalmaz;

5.7.36

aliter enim oraculorum aliter haruspicum augurum, coniectorum, mathematicorum fides confirmari aut refelli potest, cum sit rerum ipsarum ratio diversa. circa eiusmodi quoque instrumenta firmanda vel destruenda multum habet operis oratio, si quae sint voces per vinum, somnum, dementiam emissae, vel excepta parvulorum indicia, quos pars altera nihil fingere, altera nihil iudicare dictura est. nec tantum praestari hoc genus potenter,

5.7.37 bulunmadıkları yerde eksiklikleri de dile getirilir: "Para verdin; kim saydı? Nerede? Nereden?" "Zehirlemekle suçluyorsun; nerede satın aldım? Kimden? Kaça? Kimin aracılığıyla verdim? Kimin haberiyle?" Cicero Cluentius'u Savunma'da zehirleme suçlamasında bunların hemen hepsini didik didik eder. Sanat dışı kanıtlar hakkında söyleyebileceklerim, olabildiğince kısa olarak bunlardır.

5.7.37

sed etiam, ubi non est, desiderari solet: pecuniam dedisti; quis numeravit? ubi? unde? venenum arguis; ubi emi? a quo? quanti? per quem dedi? quo conscio? quae fere omnia pro Cluentio Cicero in crimine veneficii excutit. haec de inartificialibus quam brevissime potui.

5.8.18. Bölüm

Kanıtların öteki kısmı, yani tamamen sanata dayanan ve inandırmaya elverişli şeylerden kurulan kısım, çoğu zaman ya büsbütün ihmal edilir ya da ancak üstünkörü dokunulup geçilir. Bunu yapanlar, delillerden kaba ve engebeli şeylermiş gibi kaçar, daha hoş yerlerde oyalanırlar. Şairlerin anlattığına göre Lotophagoslar ülkesinde bir otun tadına ve Sirenlerin şarkısına kapılıp hazzı kurtuluşa tercih edenler gibi, bunlar da övgünün sahte bir hayalinin peşinden koşarken, uğruna konuşulan asıl şeyi, zaferi elden kaçırırlar.

5.8.1

pars altera probationum, quae est tota in arte constatque rebus ad faciendam fidem appositis, plerumque aut omnino negligitur aut levissime attingitur ab iis, qui argumenta velut horrida et confragosa vitantes amoenioribus locis desident, neque aliter quam ii, qui traduntur a poetis gustu cuiusdam apud Lotophagos graminis et Sirenum cantu deleniti voluptatem saluti praetulisse, dum laudis falsam imaginem persequuntur, ipsa, propter quam dicitur, victoria cedunt.

5.8.2Oysa konuşmanın daha kesintisiz bir akışla ilerleyen öteki kısımları, delillere yardım ve süs olsun diye hazırlanır; davayı bir arada tutan o sinirlerin üzerine, bedene görünüşünü veren bir deri gibi çekilir. Örneğin bir şeyin öfkeyle, korkuyla ya da arzuyla yapıldığı söyleniyorsa, bu duyguların her birinin tabiatını daha geniş biçimde anlatırız. Aynı araçlarla överiz, suçlarız, büyütürüz, küçültürüz, betimleriz, caydırırız, yakınırız, teselli ederiz, yüreklendiririz.

5.8.2

atqui cetera, quae continuo magis orationis tractu decurrunt, in auxilium atque ornamentum argumentorum comparantur, nervisque illis, quibus causa continetur, adiiciunt inducti super corporis speciem: ut, si forte quid factum ira vel metu vel cupiditate dicatur, latius, quae cuiusque adfectus natura sit, prosequamur. iisdem laudamus, incusamus, augemus, minuimus, describimus, deterremus, querimur, consolamur, hortamur.

5.8.3Ama bunların işi ancak ya kesin olan ya da kesinmiş gibi konuştuğumuz şeylerde görülebilir. Hoşnut etmenin de bir payı olduğunu inkâr etmem; duyguları harekete geçirmenin payı ise büyüktür. Ama bunlar da yargıç bir şey öğrendiğine inandığında daha etkili olur; bunu da ancak delillendirmeyle ve olaylara güven kazandıran öteki her şeyle başarabiliriz.

5.8.3

sed horum esse opera in rebus aut certis aut de quibus tanquam certis loquimur potest. nec abnuerim esse aliquid in delectatione, multum vero in commovendis adfectibus; sed haec ipsa plus valent, cum se didicisse iudex putat, quod consequi nisi argumentatione aliaque omni fide rerum non possumus.

5.8.4Bunları türlerine ayırmadan önce, kanıtların her cinsinde ortak olan bazı şeyler bulunduğunu belirtmeliyim. Çünkü ya olayla ya da kişiyle ilgili olmayan hiçbir soru yoktur; delillerin yerleri de ancak olaylara ya da kişilere ilişen şeylerde bulunabilir;

5.8.4

quorum priusquam partiamur species, indicandum est esse quaedam in omni probationum genere communia. nam neque ulla quaestio est, quae non sit aut in re aut in persona; neque esse argumentorum loci possunt nisi in iis, quae rebus aut personis accidunt,

5.8.5bunlar da ya kendi başlarına incelenir ya da başka bir şeyle ilişkilendirilir. Hiçbir doğrulama da birbirini gerektiren ya da birbiriyle çelişen şeylerden başka bir yerden yapılamaz; bunları da ister istemez ya geçmiş zamandan ya aynı zamandan ya da sonraki zamandan almak gerekir. Hiçbir şey de başka bir şeyle olmadıkça ispat edilemez; o başka şey de ya daha büyük ya eşit ya da daha küçük olmalıdır.

5.8.5

eaque aut per se inspici solent aut ad aliud referri; nec ulla confirmation nisi aut ex consequentibus aut ex repugnantibus, et haec necesse est aut ex praeterito tempore aut ex coniuncto aut ex insequenti petere; nec ulla res probari nisi ex alia potest, eaque sit oportet aut maior aut par aut minor.

5.8.6Deliller ise ya olayların ve kişilerin somut bağlamından ayrılarak kendi başlarına da ele alınabilecek sorularda bulunur, ya da davanın kendisinde, ortak bir akıl yürütmeden çıkarılmamış, görülmekte olan o davaya özgü bir şey bulunduğunda. Ayrıca bütün kanıtların bir kısmı zorunlu, bir kısmı inanılır, bir kısmı da yalnızca çelişkisizdir.

5.8.6

argumenta vero reperiuntur aut in quaestionibus, quae etiam separatae a complexu rerum personarumque spectari per se possint, aut in ipsa causa, cum invenitur aliquid in ea non ex communi ratione ductum, sed eius iudicii, de quo cognoscitur, proprium. probationum praeterea omnium aliae sunt necessariae, aliae credibiles, aliae non repugnantes.

5.8.7Bütün kanıtların bir de dörtlü bir düzeni vardır. Ya bir şey var olduğu için başka bir şey yoktur: gündüzse gece değildir. Ya bir şey var olduğu için başka bir şey de vardır: güneş yerin üstündeyse gündüzdür. Ya bir şey olmadığı için başka bir şey vardır: gece değilse gündüzdür. Ya da bir şey olmadığı için başka bir şey de yoktur: akıl sahibi değilse insan da değildir.

Bunları genel olarak önceden söyledikten sonra kısımları sırayla ele alacağım.

5.8.7

et adhuc omnium probationum quadruplex ratio est, ut vel quia est aliquid, aliud non sit; ut dies est, nox non est; vel quia est aliquid, et aliud sit: sol est supra terram, dies est; vel quia aliquid non est, aliud sit: nox non est, dies est; vel quia aliquid non est, nec aliud sit: non est rationalis, nec homo est. his in universum praedictis partes subiiciam.

5.9.19. Bölüm

Demek ki sanata dayanan her kanıt ya işaretlerden ya delillerden ya da örneklerden oluşur. Pek çoklarının işaretleri delillerin bir kısmı saydığını biliyorum. Onları ayırmamın ilk sebebi şudur: işaretler neredeyse o sanat dışı kanıtlardandır. Kanlı giysi, çığlık, morluk ve benzerleri, belgeler, söylentiler ve tanıklar gibi delil malzemesidir; hatip onları bulmaz, davayla birlikte önüne getirilirler.

5.9.1

omnis igitur probatio artificialis constat aut signis aut argumentis aut exemplis. nec ignoro plerisque videri signa partem argumentorum. quae mihi separandi ratio haec fuit prima, quod sunt paene ex illis inartificialibus; cruenta enim vestis et clamor et livor et talia sunt instrumenta, qualia tabulae, rumores, testes; nec inveniuntur ab oratore, sed ad eum cum ipsa causa deferuntur;

5.9.2İkinci sebep şudur: işaretler kuşku götürmüyorsa delil değildir, çünkü onların bulunduğu yerde soru kalmaz, delile ise ancak tartışmalı bir konuda yer vardır; kuşkuluysalar yine delil değildirler, tersine kendileri delile muhtaçtırlar.

5.9.2

altera, quod signa, sive indubitata sunt, non sunt argumenta, quia, ubi ilia sunt, quaestio non est, argumento autem nisi in re controversa locus esse non potest; sive dubia, non sunt argumenta sed ipsa argumentis egent.

5.9.3İşaretler önce şu iki türe ayrılır: dediğim gibi bir kısmı zorunludur, bir kısmı zorunlu değildir. Birinciler başka türlü olamayan şeylerdir; Yunanlar bunlara tekmēria der, çünkü bunlar çözülemez işaretlerdir (alyta sēmeia). Bunlar bana sanatın öğütleriyle pek ilgili görünmez; çünkü çözülemez bir işaretin bulunduğu yerde dava bile yoktur.

5.9.3

dividuntur autem in has duas primas species, quod eorum alia sunt, ut dixi, quae necessaria sunt, alia quae non necessaria. Priora illa sunt quae aliter habere se non possunt, quae Graeci vocant τεκμήρια, quia sunt ἄλυτα σημεῖα, quae mihi vix pertinere ad praecepta artis videntur; nam ubi est signum insolubile, ibi ne lis quidem est.

5.9.4Bu da bir şeyin zorunlu olarak olması ya da olmuş olması, yahut hiç olamaması ya da olmuş olamaması durumunda gerçekleşir; davada bu ortaya konunca olay üzerinde anlaşmazlık kalmaz. Bu tür, bütün zamanlar boyunca tartılabilir.

5.9.4

id autem accidit, cum quid aut necesse est fieri factumve esse aut omnino non potest fieri vel esse factum; quo in causis posito non est lis facti. hoc genus per omnia tempora perpendi solet.

5.9.5Çünkü doğuran bir kadının bir erkekle birleşmiş olması zorunludur, bu geçmişe aittir; şiddetli bir rüzgâr denizin üzerine çöktüğünde dalga olması zorunludur, bu aynı zamana aittir; kalbi yaralanan kişinin ölmesi zorunludur, bu da geleceğe aittir. Ekilmemiş bir yerde hasat olması, Atina'dayken birinin Roma'da bulunması, yara izi olmayan birinin demirle yaralanmış olması da mümkün değildir.

5.9.5

nam et coisse eam cum viro, quae peperit, quod est praeteriti, et fluctus esse, cum magna vis venti in mare incubuit, quod coniuncti, et eum mori, cuius cor est vulneratum, quod futuri, necesse est. nec fieri potest, ut ibi messis sit, ubi satum non est, ut quis Romae sit, cum est Athenis, ut sit ferro vulneratus, qui sine cicatrice est.

5.9.6Bunların bazıları tersine çevrildiğinde de aynı değeri taşır: soluk alan insan yaşıyordur, yaşayan da soluk alır. Bazıları ise tersine dönmez: yürüyen hareket eder, ama hareket eden yürüyor değildir.

5.9.6

sed quaedam et retrorsum idem valent, ut vivere hominem qui spirat, et spirare qui vivit. quaedam in contrarium non recurrent; nec enim, quia movetur qui ingreditur, etiam ingreditur qui movetur.

5.9.7Bu yüzden doğurmamış bir kadın da bir erkekle birleşmiş olabilir; dalga varken denizde rüzgâr olmayabilir; ölen birinin kalbi de mutlaka yaralanmış olmaz. Aynı biçimde, hasat olmayan bir yere tohum ekilmiş olabilir; Atina'da bulunmamış biri Roma'da da bulunmamış olabilir; yara izi taşıyan biri de demirle yaralanmamış olabilir.

5.9.7

quare potest et coisse cum viro, quae non peperit, et non esse ventus in mari, cum est fluctus, neque utique cor eius vulneratum esse, qui perit. ac similiter satum fuisse potest, ubi non fuit messis, nec fuisse Romae, qui non fuit Athenis, nec fuisse ferro vulneratus, qui habet cicatricem.

5.9.8Zorunlu olmayan başka işaretler de vardır; Yunanlar bunlara eikota, yani olası şeyler der. Bunlar kuşkuyu tek başlarına gidermeye yetmese de öteki kanıtlara eklendiklerinde çok etkili olur.

5.9.8

alia sunt signa non necessaria, quae εἰκότα Graeci vocant; quae etiamsi ad tollendam dubitationem sola non sufficiunt, tamen adiuncta ceteris plurimum valent.

5.9.9Dediğim gibi işarete Yunanca sēmeion denir; kimi bunu belirti (indicium), kimi iz (vestigium) diye adlandırmıştır. Onun aracılığıyla başka bir şey anlaşılır, kan aracılığıyla cinayetin anlaşılması gibi. Ama kan giysiye bir kurbandan sıçramış ya da burundan akmış olabilir: kanlı giysisi olan herkes mutlaka adam öldürmüş değildir.

5.9.9

signum vocatur, ut dixi, σημεῖον quamquam id quidam indicium quidam vestigium nominaverunt, per quod alia res intellegitur, ut per sanguinem caedes. at sanguis vel ex hostia respersisse uestem potest vel e naribus profluxisse: non utique, qui vestem cruentam habuerit, homicidium fecerit.

5.9.10Ama işaret tek başına yetmediği gibi, öteki kanıtlara eklendiğinde de tanıklık yerine geçer: kişi düşmansa, daha önce tehdit etmişse, aynı yerde bulunmuşsa. Bunlara bir de işaret eklenince, kuşkulu görünen şeyleri kesinmiş gibi gösterir.

5.9.10

sed ut per se non sufficit, ita ceteris adiunctum testimonii loco ducitur, si inimicus, si minatus ante, si eodem in loco fuit; quibus signum cum accessit, efficit ut, quae suspecta erant, certa videantur.

5.9.11Öte yandan iki tarafa da ortak bazı işaretler vardır. Morluklar ve şişlikler böyledir, çünkü hem zehirlenmenin hem de hazımsızlığın işareti olabilir. Göğüsteki yara da böyledir: göğsünde yara bulunan kişinin kendi eliyle öldüğünü söyleyen de, başkasının eliyle öldüğünü söyleyen de ona dayanır. Bu işaretler, dışarıdan desteklendikleri ölçüde sağlam sayılır.

5.9.11

alioqui sunt quaedam signa utrique parti communia, ut livores, tumores (nam videri possunt et veneficii et cruditatis) et vulnus in pectore sua manu et aliena perisse dicentibus, in quo est. haec proinde firma habentur atque extrinsecus adiuvantur.

5.9.12Hermagoras işaret olan ama zorunlu olmayan şeylerin cinsine şunu örnek verir: Atalante delikanlılarla ormanlarda dolaştığı için bakire değildir. Bunu kabul edersek, korkarım ki olaydan çıkarılan her şeyi işaret yapmış olacağız. Yine de bunlar işaretlerin ele alındığı yolla ele alınır.

5.9.12

eorum autem, quae signa sunt quidem, sed non necessaria, genus Hermagoras putat, non esse virginem Atalantam, quia cum iuvenibus per silvas vagetur. quod si receperimus, vereor, ne omnia quae ex facto ducuntur signa faciamus. eadem tamen ratione qua signa tractantur.

5.9.13Areopagos yargıçları bıldırcınların gözlerini oyan bir çocuğu mahkûm ettiklerinde, bence bunun son derece kötü bir zihnin, büyüyünce de birçok kişinin başına bela olacak birinin işareti olduğundan başka bir hüküm vermiş değillerdi. Spurius Maelius'un ve Marcus Manlius'un halka yaranması da bu yüzden krallığa göz dikmenin işareti sayılmıştır.

5.9.13

nec mihi videntur Areopagitae, cum damnaverint puerum coturnicum oculos eruentem, aliud iudicasse quam id signum esse perniciosissimae mentis multisque malo futurae, si adolevisset. unde Spurii Maelii Marcique Manlii popularitas signum adfectati regni est existimatum.

5.9.14Ama bu yolun bizi fazla uzaklara götürmesinden korkarım. Çünkü erkeklerle birlikte yıkanmak zina eden bir kadının işaretiyse, delikanlılarla birlikte yemek de işaret olacak, ardından birinin dostluğunu teklifsizce kullanmak da. Belki biri, kılları yolunmuş bir bedeni, kırıtarak yürümeyi, kadın giysisini de yumuşaklığın ve erkeklikten yoksunluğun işaretleri sayacaktır; yeter ki ona bunlar da, kanın cinayetten aktığı gibi, iffetsizlikten akıyor görünsün. Oysa asıl anlamıyla işaret, soruşturulan şeyden doğup gözümüzün önüne çıkan şeydir.

5.9.14

sed vereor, ne longe nimium nos ducat haec via. nam si est signum adulterae lavari cum viris, erit et convivere cum adolescentibus, deinde etiam familiariter alicuius amicitia uti; fortasse corpus vulsum, fractum incessum, vestem muliebrem dixerit mollis et parum viri signa, si cui (cum signum id proprie sit, quod ex eo, de quo quaeritur, natum sub oculos venit) ut sanguis e caede, ita illa ex impudicitia fluere videantur.

5.9.15Çoğu zaman gözlendikleri için halk arasında işaret sayılan şeyler de vardır, hava belirtileri gibi: "Rüzgâr yakınsa kızarır altın Phoebe" ve "Arsız karga gür sesiyle çağırır yağmuru." Bunlar sebeplerini havanın keyfiyetinden alıyorsa, elbette işaret diye adlandırılsınlar.

5.9.15

ea quoque quae, quia plerumque observata sunt, vulgo signa creduntur, ut prognostica. vento rubet aurea Phoebe et cornix plena pluviam vocat improba voce, si causas ex qualitate caeli trahunt, sane ita appellentur.

5.9.16Çünkü ay rüzgâr yüzünden kızarıyorsa, kızıllık rüzgârın işaretidir. Aynı şairin çıkardığı sonuca göre, kuşların o hep bir ağızdan ötüşünü havanın sıkışması ve gevşemesi doğuruyorsa, aynı şeyi düşüneceğiz. Küçük şeyler de büyük şeylerin işareti olabilir, işte bu karga gibi; büyük şeylerin küçüklerin işareti olmasına ise kimse şaşmaz.

5.9.16

nam si vento rubet luna, signum venti est rubor. et si, ut idem poeta colligit, densatus et laxatus aer facit, ut sit inde ille avium concentus, idem sentiemus. sunt autem signa etiam parva magnorum, ut vel haec ipsa cornix; nam maiora minorum esse, nemo miratur.

5.10.110. Bölüm

Şimdi delillere geçelim. Bu adla, Yunanların enthymēmata, epikheirēmata, apodeixeis dediği şeylerin hepsini kapsıyoruz; gerçi onlarda bu adlar arasında bir fark vardır, ama anlamları aşağı yukarı aynı yöne çıkar. Çünkü entimemin (biz buna commentum ya da commentatio diyelim, çünkü başka türlü çeviremiyoruz; ama Yunanca adı kullanmak daha iyi olur) bir anlamı, zihinde tasarlanan her şeydir; ama şimdi ondan söz etmiyoruz. İkinci anlamı, gerekçesiyle birlikte söylenen bir vecizedir;

5.10.1

nunc de argumentis. hoc enim nomine complectimur omnia, quae Graeci ἐνθυμήματα, ἐπιχειρήματα, ἀποδείξεις, vocant, quanquam apud illos est aliqua horum nominum differentia, etiamsi vis eodem fere tendit. nam enthymema (quod nos commentum sane aut commentationem interpretemur, quia aliter non possumus, Graeco melius usuri) unum intellectum habet, quo omnia mente concepta significat (sed nunc non de eo loquimur); alterum, quo sententiam cum ratione;

5.10.2üçüncü anlamı ise birbirini gerektiren ya da birbiriyle çelişen şeylerden çıkarılan belirli bir delil sonucudur; gerçi bu konuda pek uzlaşma yoktur. Çünkü bunlardan birincisine epikheirēma diyenler vardır; daha çoğunun da ancak çatışmaya dayanan delilin entimem sayılmasını istediğini görürsün. Bu yüzden Cornificius ona contrarium (karşıtlık) der.

5.10.2

tertium, quo certam quandam argumenti conclusionem vel ex consequentibus vel ex repugnantibus, quanquam de hoc parum convenit. sunt enim, qui illud prius epichirema dicant, pluresque invenias in ea opinione, ut id demum, quod pugna constat, enthymema accipi velint, et ideo illud Cornificius contrarium appellat.

5.10.3Kimi buna retorik kıyas, kimi de eksik kıyas demiştir; çünkü ne birbirinden belirgin biçimde ayrılmış ne de kıyastaki kadar kısımla sonuca bağlanır. Bu da hatipten mutlaka beklenen bir şey değildir.

5.10.3

hunc alii rhetoricum syllogismum, alii imperfectum syllogismum vocaverunt, quia nec distinctis nec totidem partibus concluderetur; quod sane non utique ab oratore desideratur.

5.10.4Valgius epikheirēma'ya aggressio (girişim) der. Ama bence daha doğrusu, epikheirēma adının bizim yürüttüğümüz işe değil, giriştiğimiz şeyin kendisine verilmesidir; yani bir şeyi ispat etmek için kullanacağımız, henüz sözle açıklanmamış ama zihinde tasarlanmış delile.

5.10.4

epichirema Valgius aggressionem vocat; verius autem iudico, non nostram administrationem sed ipsam rem quam aggredimur, id est argumentum, quo aliquid probaturi sumus, etiamsi nondum verbis explanatum, iam tamen mente conceptum, epichirema dici.

5.10.5Bazılarına göre ise bu ad, tasarlanmış ya da yarım kalmış değil, tamamlanmış, son biçimine ulaşmış bir kanıta verilir. Bu yüzden onun asıl ve en çok kullanılan anlamı, en az üç kısımdan oluşan, belirli biçimde toparlanmış bir düşünceyi ifade eden anlamdır.

5.10.5

aliis videtur non destinata vel inchoata, sed perfecta probatio hoc nomen accipere, ultima specie; ideoque propria eius appellatio et maxime in usu est posita, qua significatur certa quaedam sententiae comprehensio, quae ex tribus minimum partibus constat.

5.10.6Bazıları epikheirēma'ya ratio (akıl yürütme) adını vermiştir; Cicero daha iyi bir adla ratiocinatio der, gerçi o da bu adı daha çok kıyastan almış görünür. Çünkü kıyasa dayanan meseleye "akıl yürütmeye dayanan mesele" der ve filozofların örneklerini kullanır. Kıyasla epikheirēma arasında bir yakınlık bulunduğundan, bu adı yerinde bir genişletmeyle kullandığı düşünülebilir.

5.10.6

quidam epichirema rationem appellarunt, Cicero melius ratiocinationem, quanquam et ille nomen hoc duxisse magis a syllogismo videtur. nam et statum syllogisticum ratiocinativum appellat, exemplisque utitur philosophorum. et quoniam est quaedam inter syllogismum et epichirema vicinitas, potest videri hoc nomine recte abusus.

5.10.7Apodeixis apaçık bir ispattır; geometricilerin "çizgisel ispatlar" (grammikai apodeixeis) demesi bundandır. Caecilius bunun epikheirēma'dan yalnızca sonuç çıkarma biçimiyle ayrıldığını ve entimemin kıyastan ayrıldığını söylediğimiz aynı sebeple apodeixis'in eksik bir epikheirēma olduğunu düşünür; çünkü epikheirēma da kıyasın bir kısmıdır. Bazıları ise apodeixis'in epikheirēma'nın içinde bulunduğunu ve onun doğrulayıcı kısmı olduğunu düşünür.

5.10.7

Ἀπόδειξις est evidens probatio, ideoque apud Geometras γραμμικαὶ ἀποδείξεις dicuntur Hanc et ab epichiremate Caecilius putat differre solo genere conclusionis et esse apodixin imperfectum epichirema eadem causa, qua diximus enthymema syllogismo distare. nam et epichirema syllogismi pars est. quidam inesse epichiremati apodixin putant et esse partem eius confirmantem.

5.10.8Ama farklı yazarlar ikisini de aynı biçimde tarif eder: kesin olan şeyler aracılığıyla kuşkulu şeylere güven getiren bir akıl yürütme. Bu, bütün delillerin tabiatıdır; çünkü kesin olan şeyler kesin olmayanlarla açıklanmaz. Yunanlar bütün bunlara genel olarak pisteis der; bunu tam karşılığıyla "güven" diye çevirebilsek de "kanıt" diye çevirmek daha açık olur. Ama "delil" (argumentum) kelimesi de birden çok şey ifade eder.

5.10.8

utrumque autem quanquam diversi auctores eodem modo finiunt, ut sit ratio per ea, quae certa sunt, fidem dubiis adferens; quae natura est omnium argumentorum, neque enim certa incertis declarantur. haec omnia generaliter πίστεις appellant, quod etiamsi propria interpretatione dicere fidem possumus, apertius tamen probationem interpretabimur. sed argumentum quoque plura significat.

5.10.9Çünkü sahnede oynanmak üzere kurulan hikâyelere de argumentum denir; Pedianus da Cicero'nun konuşmalarının adeta temasını açıklarken "konu (argumentum) şöyledir" der; Cicero'nun kendisi de Brutus'a şöyle yazar: "Belki oradan bir şeyi bizim Cato'muza aktarırız diye korktu, gerçi konu benzer değildi." Bundan anlaşılıyor ki yazmak için ayrılmış her malzemeye bu ad verilir.

5.10.9

nam et fabulae ad actum scenarum compositae argumenta dicuntur, et orationum Ciceronis velut thema ipse exponens Pedianus, argumentum , inquit, tale est; et ipse Cicero ad Brutum ita scribit: ueritus fortasse, ne nos in Catonem nostrum transferremus illinc aliquid, etsi argumentum simile non erat. quo apparet omnem ad scribendum destinatam materiam ita appellari.

5.10.10Buna şaşmamalı, çünkü bu kullanım zanaatkârlar arasında da yaygındır: Vergilius'un bir kalkan üzerine işlenmiş tasvir için "büyük bir konu" (argumentum ingens) demesi buradandır; halk arasında da figürleri biraz daha bol bir esere argumentosum denir. Ama şimdi kanıt sağlayan delilden söz etmeliyiz. Celsus kanıtı, belirtiyi, güveni ve girişimi aynı şeyin adları sayar; bence pek de ayırt etmeden.

5.10.10

nec mirum, cum id inter opifices quoque vulgatum sit, unde Vergilius, argumentum ingens; vulgoque paulo numerosius opus dicitur argumentosum. sed nunc de eo dicendum argumento est, quod probationem praestat. Celsus quidem probationem, indicium, fidem, adgressionem eiusdem rei nomina facit, parum distincte, ut arbitror.

5.10.11Çünkü kanıt ve güven yalnızca akla ait bu şeylerle değil, sanat dışı olanlarla da sağlanır. Onun belirti dediği işareti ise ben delillerden zaten ayırdım. Demek ki delil, kanıt sağlayan, bir şeyi başka bir şeyden çıkaran, kuşkulu olanı kuşkulu olmayanla doğrulayan bir akıl yürütme olduğuna göre, davada kanıta ihtiyaç duymayan bir şeyin bulunması zorunludur.

5.10.11

nam probatio et fides efficitur non tantum per haec quae sunt rationis, sed etiam per inartificialia. signum autem, quod ille indicium vocat, ab argumentis iam separavi. ergo , cum sit argumentum ratio probationem praestans, qua colligitur aliud per aliud, et quae quod est dubium per id quod dubium non est confirmat, necesse est esse aliquid in causa, quod probatione non egeat.

5.10.12Yoksa doğru olan ya da doğru görünen, kuşkulu şeylere güven kazandıracak bir şey olmadıkça, ispat için elimizde hiçbir şey kalmaz. Kesin saydığımız şeyler önce hislerle algılananlardır, yani işaretler gibi gördüğümüz ve duyduğumuz şeyler; sonra ortak kanaatle üzerinde uzlaşılmış şeyler: tanrıların var olduğu,

5.10.12

alioqui nihil erit quo probemus, nisi fuerit quod aut sit verum aut videatur, ex quo dubiis fides fiat. pro certis autem habemus primum, quae sensibus percipiuntur, ut quae uidemus, audimus, qualia sunt signa; deinde ea, in quae communi opinione consensum est, deos esse,

5.10.13ana babaya saygı gösterilmesi gerektiği gibi; ayrıca kanunlarla güvenceye alınmış şeyler; bütün insanların değilse de davanın görüldüğü şehrin ya da halkın inancıyla âdetlere girmiş şeyler (nitekim hukukta pek çok şey kanunlara değil âdetlere dayanır); iki taraf arasında uzlaşılmış bir şey varsa o; ispat edilmiş bir şey varsa o; nihayet karşı tarafın itiraz etmediği her şey. Delil işte böyle kurulur:

5.10.13

praestandam pietatem parentibus; praeterea, quae legibus cauta sunt, quae persuasione etiamsi non omnium hominum, eius tamen civitatis aut gentis, in qua res agitur, in mores recepta sunt, ut pleraque in iure non legibus sed moribus constant; si quid inter utramque partem convenit, si quid probatum est, denique cuicunque adversarius non contradicit. sic enim fiet argumentum,

5.10.14"Evren takdirle yönetildiğine göre, devlet işleriyle uğraşmak gerekir." Evrenin takdirle yönetildiği açıkça ortaya konursa, devlet işleriyle uğraşmak gerektiği sonucu çıkar.

5.10.14

cum providentia mundus regatur, administranda respublica est; sequitur ut administranda respublica sit, si liquebit mundum prouidentia regi.

5.10.15Delilleri doğru biçimde kullanacak kişi, her şeyin gücünü ve tabiatını, her birinin çoğu zaman neye yol açtığını da bilmelidir; eikota denen olası şeyler buradan doğar.

5.10.15

debet etiam nota esse recte argumenta tractaturo vis et natura omnium rerum, et quid quaeque earum plerumque efficiat; hinc enim sunt, quae εἰκότα dicuntur.

5.10.16İnanılır şeylerin üç cinsi vardır. Biri en sağlamıdır, çünkü hemen her zaman olur: çocukların ana babaları tarafından sevilmesi gibi. İkincisi o yana daha çok meyleder: sağlığı yerinde olan birinin yarına ulaşacağı gibi. Üçüncüsü yalnızca çelişkisizdir: bir evde işlenen hırsızlığı evde bulunan birinin yaptığı gibi.

5.10.16

credibilium autem genera sunt tria: unum firmissimum, quia fere accidit, ut liberos a parentibus amari; alterum velut propensius, eum qui recte valeat in crastinum perventurum; tertium tantum non repugnans, in domo furtum factum ab eo qui domi fuit.

5.10.17Bu yüzden Aristoteles Retorik Sanatı'nın ikinci kitabında, her şeyin ve her insanın başına genellikle ne geldiğini, tabiatın kendisinin hangi şeyleri ve hangi insanları hangi şeylere ya da insanlara yaklaştırdığını ya da uzaklaştırdığını büyük bir titizlikle incelemiştir: zenginliğin, makam hırsının, batıl inancın ardından ne geldiğini; iyilerin neyi onayladığını, kötülerin neyin peşine düştüğünü; askerlerin, köylülerin neyi istediğini; her şeyden genellikle nasıl kaçınıldığını ya da her şeyin nasıl arandığını. Ama bunu ayrıntısıyla anlatmayı bırakıyorum;

5.10.17

ideoque Aristoteles in secundo de Arte Rhetorica libro diligentissime est exsecutus, quid cuique rei et quid cuique homini soleret accidere, et quas res quosque homines quibus rebus aut hominibus vel conciliasset vel alienasset ipsa natura: ut divitias quid sequatur aut ambitum aut superstitionem, quid boni probent, quid mali petant, quid milites, quid rustici, quo quaeque modo res vitari vel appeti soleat. verum hoc exsequi mitto;

5.10.18çünkü bu yalnız uzun değil, aynı zamanda imkânsız, hatta sonu gelmez bir iştir; üstelik herkesin ortak anlayışında zaten yer alır. Yine de isteyen olursa nereden arayacağını gösterdim. Bütün inanılır şeyler ise,

5.10.18

non enim longum tantum, sed etiam impossibile aut potius infinitum est, praeterea positum in communi omnium intellectu. si quis tamen desideraverit, a quo peteret, ostendi. omnia autem credibilia,

5.10.19ki delillendirmenin en büyük kısmı onlardan oluşur, şu tür kaynaklardan akar: bir babanın oğlu tarafından öldürüldüğü, birinin kızıyla ensest ilişkiye girdiği inanılır mı? Tersine, üvey anada zehirleme, sefih bir adamda zina inanılır mı? Şu sorular da: bir suç açıkça işlenmiş midir, küçük bir meblağ için sahtecilik yapılmış mıdır? Çünkü bunların her birinin adeta kendi huyu vardır; ama çoğu zaman, her zaman değil; yoksa delil değil, kuşku götürmez şeyler olurlardı.

5.10.19

in quibus pars maxima consistit argumentationis, ex huiusmodi fontibus fluunt: an credibile sit a filio patrem occisum, incestum cum filia commissum; et contra, veneficium in noverca, adulterium in luxurioso; illa quoque, an scelus palam factum, an falsum propter exiguam summam, quia suos quidque horum velut mores habet, plerumque tamen, non semper; alioqui indubitata essent, non argumenta.

5.10.20Şimdi delillerin yerlerini inceleyelim; gerçi bazılarına göre yukarıda söz ettiklerim de yer sayılır. Yer derken, bugün yaygın olarak anlaşıldığı gibi sefahate, zinaya ve benzerlerine karşı hazırlanmış konuları değil, delillerin saklandığı ve aranması gereken yuvaları kastediyorum. Çünkü

5.10.20

excutiamus nunc argumentorum locos; quanquam quibusdam hi quoque, de quibus supra dixi, videntur. locos appello non, ut vulgo nunc intelliguntur, in luxuriam et adulterium et similia; sed sedes argumentorum, in quibus latent, ex quibus sunt petenda. nam ,

5.10.21toprağın her yerinde her şey yetişmez; bir kuşun ya da yaban hayvanının nerede doğup barındığını bilmeyen onu bulamaz; balıkların da kimi türleri düz, kimi kayalık dipleri sever, bölgelere ve kıyılara göre ayrılırlar; helops'u ya da scarus'u bizim denizimizden çıkaramazsın. Tıpkı bunun gibi, her delil de her yerden gelmez; bu yüzden gelişigüzel aranmamalıdır.

5.10.21

ut in terra non omni generantur omnia, nec avem aut feram reperias, ubi quaeque nasci aut morari soleat ignarus, et piscium quoque genera alia planis gaudent alia saxosis, regionibus etiam litoribusque discreta sunt, nec helopem nostro mari aut scarum ducas, ita non omne argumentum undique venit ideoque non passim quaerendum est.

5.10.22Yoksa büyük bir yanılgıya düşeriz: emeğimizi tükettikten sonra, akılla araştırmadığımız şeyi ancak tesadüfen bulabiliriz. Ama her şeyin nerede doğduğunu bilirsek, o yere geldiğimizde orada olanı kolayca görürüz.

5.10.22

multus alioqui error est; exhausto labore, quod non ratione scrutabimur, non poterimus invenire nisi casu. at si scierimus, ubi quodque nascatur, cum ad locum ventum erit, facile quod in eo est pervidebimus.

5.10.23Öyleyse deliller önce kişiden çıkarılmalıdır. Çünkü dediğim gibi her şeyi şu ikiye ayırıyoruz: olaylar ve kişiler; öyle ki sebep, zaman, yer, fırsat, araç, tarz ve geri kalanlar olayların arazlarıdır. Kişiler konusunda ise, çoğu yazarın yaptığı gibi onlara ilişen her şeyi değil, yalnız delil çıkarılabilecek olanları anlatmam gerekir.

5.10.23

in primis igitur argumenta a persona ducenda sunt; cum sit, ut dixi, divisio, ut omnia in haec duo partimur, res atque personas, ut causa, tempus, locus, occasio, instrumentum, modus et cetera, rerum sint accidentia. personis autem non quidquid accidit exsequendum mihi est, ut plerique fecerunt, sed unde argumenta sumi possunt.

5.10.24Bunlar şunlardır: Soy, çünkü insanların çoğu zaman ana babalarına ve atalarına benzediğine inanılır, bazen de ahlâken güzel ya da çirkin yaşamanın sebepleri buradan akar. Millet, çünkü halkların da kendine özgü âdetleri vardır ve aynı şey bir barbar, bir Romalı ve bir Yunanlı için aynı ölçüde inandırıcı değildir.

5.10.24

ea porro sunt, genus, nam similes parentibus ac maioribus suis plerumque creduntur, et nonnunquam ad honeste turpiterque vivendum inde causae fluunt; natio, nam et gentibus proprii mores sunt, nec idem in barbaro, Romano, Graeco probabile est;

5.10.25Vatan, çünkü şehirlerin kanunları, kurumları ve kanaatleri de benzer biçimde birbirinden farklıdır. Cinsiyet: soygunu bir erkekten, zehirlemeyi bir kadından daha kolay beklersin. Yaş, çünkü her yaşa başka bir şey daha çok yakışır. Yetiştirilme ve terbiye, çünkü kişinin kimin elinde ve nasıl yetiştirildiği önemlidir. Bedenin yapısı,

5.10.25

patria, quia similiter etiam civitatum leges, instituta, opiniones habent differentiam; sexus, ut latrocinium facilius in viro, veneficium in femina credas; aetas, quia aliud aliis annis magis convenit; educatio et disciplina, quoniam refert, a quibus et quo quisque modo sit institutus; habitus corporis,

5.10.26çünkü güzellik çoğu zaman şehvete, güç küstahlığa delil olarak gösterilir, bunların zıtları da tersine. Talih, çünkü aynı şey bir zenginde ve bir yoksulda, akrabası, dostu ve himayesindekileri bol olanda ve bunların hepsinden yoksun kalmış olanda aynı ölçüde inanılır değildir. Konum farkı da, çünkü kişinin ünlü mü bilinmeyen mi, devlet görevlisi mi sıradan biri mi, baba mı oğul mu, vatandaş mı yabancı mı, hür mü köle mi, evli mi bekâr mı, çocuk sahibi mi çocuksuz mu olduğu çok fark eder. Ruhun tabiatı,

5.10.26

ducitur enim frequenter in argumentum species libidinis, robur petulantiae, his contraria in diversum; fortuna, neque enim idem credibile est in divite ac paupere, propinquis amicis clientibus abundante et his omnibus destitute; condicionis etiam distantia, nam clarus an obscurus, magistratus an privatus, pater an filius, civis an peregrinus, liber an servus, maritus an caelebs, parens liberorum an orbus sit, plurimum distat; animi natura,

5.10.27çünkü açgözlülük, öfkelilik, acıma, zalimlik, sertlik ve bunlara benzer huylar çoğu zaman güveni ya artırır ya da azaltır; yaşayışın sefih mi, tutumlu mu, cimri mi olduğu sorusu da öyle. Uğraşlar da, çünkü köylü, mahkeme adamı, tüccar, asker, denizci ve hekim birbirinden çok farklı işler yapar.

5.10.27

etenim avaritia, iracundia, misericordia, crudelitas, severitas aliaque his similia adferunt frequenter fidem aut detrahunt, sicut victus luxuriosus an frugi an sordidus, quaeritur; studia quoque, nam rusticus, forensis, negotiator, miles, navigator, medicus aliud atque aliud efficiunt.

5.10.28Herkesin neye özendiğine de bakılmalıdır: zengin mi görünmek istiyor, usta bir konuşmacı mı, adil mi, güçlü mü? Önceki eylemlere ve sözlere de bakılır, çünkü bugünkü şeyler genellikle geçmiştekilere göre değerlendirilir. Bazıları bunlara bir de heyecanı ekler ve bunu öfke, dehşet gibi ruhun geçici bir hareketi olarak anlamak ister;

5.10.28

intuendum etiam, quid adfectet quisque, locuples videri an disertus, iustus an potens. spectantur ante acta dictaque, ex praeteritis enim aestimari solent praesentia. his adiiciunt quidam commotionem; hanc accipi volunt temporarium animi motum, sicut iram, pavorem;

5.10.29niyetleri de şimdiki, geçmiş ve gelecek zamana ait olanlarıyla birlikte ekler. Bunlar bana, kişilere ilişse de, delillerin sebeplerden çıkardığımız kısmına bağlanmalı gibi görünür; ruhun kişinin dost mu düşman mı olduğunun ele alındığı belli bir eğilimi de öyle. Kişiye ilişen şeyler arasına adı da koyarlar;

5.10.29

consilia autem et praesentis et praeteriti et futuri temporis; quae mihi, etiamsi personis accidunt, per se referenda tamen ad illam partem argumentorum videntur, quam ex causis ducimus; sicut habitus quidam animi, quo tractatur, amicus an inimicus. ponunt in persona et nomen;

5.10.30ad kişiye zorunlu olarak ilişir, ama nadiren delil konusu olur. Ancak ya bir sebeple verilmişse olur, Bilge, Büyük, Saygılı (Pius) gibi; ya da adın kendisi birinin aklına bir düşünce düşürmüşse. Lentulus'un fesada girişmesi böyledir: Sibylla kitaplarında ve haruspekslerin cevaplarında hükümranlığın üç Cornelius'a verileceği söyleniyordu; o da Cornelius olduğu için kendini Sulla'dan ve Cinna'dan sonra gelecek üçüncü kişi sanıyordu. Euripides'teki şu söz ise gerçekten soğuktur:

5.10.30

quod quidem ei accidere necesse est, sed in argumentum raro cadit, nisi cum aut ex causa datum est, ut Sapiens, Magnus, Pius; aut et ipsum alicuius cogitationis attulit causam, ut Lentulo coniurationis, quod libris Sibyllinis aruspicumque responsis dominatio dari tribus Corneliis dicebatur, seque eum tertium esse credebat post Sullam Cinnamque, quia et ipse Cornelius erat. nam et illud apud Euripidem frigidum sane,

5.10.31kardeşi, "çok kavga" anlamına gelen Polyneikes adını onun huyunun delili sayarak ona çıkışır. Yine de ad sık sık şakalara malzeme olur; Cicero Verres'e karşı bunu birden çok kez kullanmıştır. Kişilerle ilgili olanlar aşağı yukarı bunlar ya da bunlara benzer şeylerdir. Çünkü ne bu kısımda ne ötekilerde her şeyi kapsayabiliriz; daha fazlasını arayacak olanlara yolu göstermekle yetiniyoruz.

5.10.31

quod nomen Polynicis, ut argumentum morum, frater incessit. iocorum tamen ex eo frequens materia, qua Cicero in Verrem non semel usus est. haec fere circa personas sunt aut his similia. neque enim complecti omnia vel hac in parte vel in ceteris possumus, contenti rationem plura quaesituris ostendere.

5.10.32Şimdi olaylara geçiyorum. Olaylar arasında kişilere en sıkı bağlı olanlar, ele aldığımız eylemlerdir; bu yüzden önce onlar incelenmelidir. Yapılan her şeyde de şu sorulur: Niçin? Nerede? Ne zaman? Nasıl? Hangi araçlarla?

5.10.32

nunc ad res transeo, in quibus maxime sunt personis iuncta, quae agimus, ideoque prima tractanda. in omnibus porro, quae fiunt, quaeritur aut Quare? aut Ubi? aut Quando? aut Quomodo? aut Per quae facta sunt?

5.10.33Demek ki deliller yapılmış ya da yapılacak işlerin sebeplerinden çıkarılır. Bu sebeplerin malzemesini (kimi buna hylē, kimi dynamis demiştir) iki cinse, her bir cinsi de dört türe ayırırlar. Çünkü bir şeyi yapmanın gerekçesi çoğunlukla iyi şeyleri elde etmek, artırmak, korumak ve kullanmak, ya da kötü şeylerden kaçınmak, kurtulmak, onları azaltmak ve onlara katlanmak etrafında döner;

5.10.33

ducuntur igitur argumenta ex causis factorum vel futurorum; quarum materiam, quam quidam ὕλην, alii δύναμιν nominaverunt, in duo genera, sed quaternas utriusque dividunt species. nam fere versatur ratio faciendi circa bonorum adeptionem, incrementum, conservationem, usum, aut malorum evitationem, liberationem, imminutionem, tolerantiam;

5.10.34bunlar istişarede de çok etkilidir. Ama doğru işlerin ahlâken güzel sebepleri vardır, kötü işler ise yanlış kanaatlerden gelir. Çünkü bunların başlangıcı, insanların iyi ya da kötü sandığı şeylerdir; yanılgılar ve en kötü duygular buradan doğar: öfke, nefret, kıskançlık, arzu, umut, makam hırsı, gözü karalık, korku ve aynı cinsten öteki duygular. Bunlara bazen sarhoşluk, bilgisizlik gibi tesadüfi şeyler de eklenir; bunlar kimi zaman bağışlanmaya, kimi zaman da suçun ispatına yarar; örneğin birinin bir başkasına tuzak kurarken üçüncü birini öldürdüğü söylenirse.

5.10.34

quae et in deliberando plurimum valent. sed honestas causas habent recta, prava contra ex falsis opinionibus veniunt. nam est his initium ex iis, quae credunt bona aut mala; inde errores existunt et pessimi adfectus, in quibus sunt ira, odium, invidia, cupiditas, spes, ambitus, audacia, metus, cetera generis eiusdem. accedunt aliquando fortuita, ebrietas, ignorantia, quae interim ad veniam valent, interim ad probationem criminis, ut si quis, dum alii insidiatur, alium dicitur interemisse.

5.10.35Sebepler, yöneltilen suçlamayı kanıtlamak için olduğu kadar savunma için de incelenir: biri doğru, yani ahlâken güzel bir sebeple davrandığını ileri sürdüğünde. Bu konu üçüncü kitapta daha geniş biçimde anlatıldı.

5.10.35

causae porro non ad convincendum modo, quod obiicitur, sed ad defendendum quoque excuti solent, cum quis se recte fecisse, id est honesta causa, contendit; qua de re latius in tertio libro dictum est.

5.10.36Tarif meseleleri de bazen sebeplere bağlıdır. Kendisini zina ederken yakalayan tiranı öldüren kişi tiran katili midir? Düşmanları şehirden kovmak için tapınağa asılmış silahları indiren kişi kutsal şeylere el uzatmış mıdır?

5.10.36

finitionis quoque quaestiones ex causis interim pendent. an tyrannicida, qui tyrannum, a quo deprehensus in adulterio fuerat, occidit? an sacrilegus, qui, ut hostes urbe expelleret, arma templo adfixa detraxit?

5.10.37Deliller yerden de çıkarılır. Çünkü kanıtın inandırıcılığı için yerin dağlık mı düz mü, kıyıda mı iç bölgede mi, ekili mi bakımsız mı, kalabalık mı ıssız mı, yakın mı uzak mı, bir tasarıya elverişli mi elverişsiz mi olduğuna bakılır. Cicero'nun Milo'yu Savunma'da bu kısmı ne kadar güçlü işlediğini görüyoruz.

5.10.37

ducuntur argumenta et ex loco. spectatur enim ad fidem probationis, montanus an planus, maritimus an mediterraneus, consitus an incultus, frequens an desertus, propinquus an remotus, opportunus consiliis an adversus; quam partem videmus vehementissime pro Milone tractasse Ciceronem.

5.10.38Bunlar ve benzerleri daha çok tahmin meselesine aittir, ama bazen hukuka da: yerin özel mi kamuya ait mi, kutsal mı değil mi, bizim mi başkasının mı olduğu gibi; tıpkı kişide devlet görevlisi, baba ya da yabancı olmanın önem taşıması gibi. Çünkü sorular buradan doğar:

5.10.38

et haec quidem ac similia ad coniecturam frequentius pertinent, sed interim ad ius quoque: privatus an publicus, sacer an profanus, noster an alienus; ut in persona, magistratus, pater, peregrinus. hinc enim quaestiones oriuntur:

5.10.39"Özel bir kişinin parasını aldın; ama tapınaktan aldığın için bu hırsızlık değil, kutsal şeylere el uzatmaktır." "Zina edeni öldürdün, kanun buna izin verir; ama genelevde öldürdüğün için bu cinayettir." "Haksızlık ettin; ama bir devlet görevlisine ettiğin için bu, devletin yüceliğine karşı suç (maiestas) davasıdır."

5.10.39

privatam pecuniam sustulisti; uerum quia de templo, non furtum sed sacrilegium est. occidisti adulterum, quod lex permittit; sed quia in lupanari, caedes est. iniuriam fecisti; sed quia magistratui, maiestatis actio est.

5.10.40Ya da tersine: "Bunu yapmaya hakkım vardı, çünkü babaydım, çünkü devlet görevlisiydim." Ama olay üzerindeki anlaşmazlıklarda yer deliller sağlar, hukuk üzerindeki anlaşmazlıklarda ise soruların malzemesini. Yer çoğu zaman keyfiyet meselesine de aittir; çünkü aynı şey her yerde ne serbesttir ne de yakışık alır. Hatta bir şeyin hangi şehirde soruşturulduğu da önemlidir, çünkü şehirler âdetleriyle ve kanunlarıyla birbirinden ayrılır.

5.10.40

vel contra: licuit , quia pater eram, quia magistratus. sed circa facti controuersiam argumenta praestant, circa iuris lites materiam quaestionum. ad qualitatem quoque frequenter pertinet locus, neque enim idem ubique aut licet aut decorum est; quin etiam in qua quidque civitate quaeratur interest, moribus enim et legibus distant.

5.10.41Yer, birini övmek ya da ona karşı nefret uyandırmak için de etkilidir. Ovidius'ta Aias şöyle der: "Gemilerin önünde savunuyoruz davamızı, Ulixes de benimle mi karşılaştırılıyor?" Milo'ya da başka şeylerin yanı sıra Clodius'u onun kendi atalarının anıtları arasında öldürdüğü yöneltilmişti.

5.10.41

ad commendationem quoque et invidiam valet. nam et Aiax apud Ovidium: ante rates, inquit, agimus causam, et mecum confertur Ulixes? et Miloni inter cetera obiectum est, quod Clodius in monumentis ab eo maiorum suorum esset occisus.

5.10.42Yer ikna etmede de aynı ağırlığı taşır, tıpkı zaman gibi; zamanın ele alınışını da şimdi ekleyeceğim. Başka bir yerde söylediğim gibi zamanın iki anlamı vardır: genel ve özel anlamda alınır. Birincisi şudur: şimdi, eskiden, İskender zamanında, İlion önünde savaşıldığında; kısacası geçmiş, şimdi ve gelecek. İkincisi ise hem belirlenmiş ayrımları içerir: yazın, kışın, gece, gündüz; hem de tesadüfi olanları: veba sırasında, savaşta, bir şölende.

5.10.42

ad suadendi momenta idem valet, sicut tempus, cuius tractatum subiungam. eius autem, ut alio loco iam dixi, duplex significatio est; generaliter enim et specialiter accipitur. prius illud est:—nunc, olim, sub Alexandro, cum apud Ilium pugnatum est, denique praeteritum, instans, futurum. hoc sequens habet et constituta discrimina:—aestate, hieme, noctu, interdiu; et fortuita:—in pestilentia, in bello, in convivio.

5.10.43Latin yazarlarından bazıları, genel olana tempus, özel olana tempora demenin ayrımı yeterince belirteceğini düşünmüştür. İkisinin de hesabı hem danışma konuşmalarında hem de övgü cinsinde yer alır, ama en sık mahkeme konuşmalarında kullanılır.

5.10.43

Latinorum quidam satis significari putaverunt, si illud generale tempus, hoc speciale tempora vocarent. quorum utrorumque ratio et in consiliis quidem et in illo demonstrativo genere versatur, sed in iudiciis frequentissima est.

5.10.44Çünkü zaman hem hukuk soruları doğurur, hem keyfiyeti belirler, hem de tahmine çok katkıda bulunur. Bazen çürütülemez kanıtlar da getirir: örneğin, yukarıda verdiğim gibi, belgeyi mühürleyen tanığın belgenin tarihinden önce öldüğü, ya da birinin bir suçu daha bebekken, hatta henüz doğmamışken işlediği söylenirse.

5.10.44

nam et iuris quaestiones facit et qualitatem distinguit et ad coniecturam plurimum confert: ut cum interim probationes inexpugnabiles adferat, quales sunt, si dicatur (ut supra posui) signator, qui ante diem tabularum decessit, aut commisisse aliquid, vel cum infans esset vel cum omnino natus non esset;

5.10.45Üstelik bütün deliller kolayca ya olaydan önce yapılmış şeylerden, ya olayla aynı anda olanlardan, ya da olayı izleyenlerden çıkarılır. Öncekilerden: "Ölümle tehdit ettin, gece dışarı çıktın, yola çıkan adamın önüne geçtin." İşlerin sebepleri de geçmiş zamana aittir.

5.10.45

praeter id, quod omnia facile argumenta aut ex iis, quae ante rem facta sunt, aut ex coniunctis rei aut insequentibus ducuntur. ex antecedentibus: mortem minatus es, noctu existi, proficiscentem antecessisti; causae quoque factorum praeteriti sunt temporis.

5.10.46İkinci zamanı bazıları gereğinden ince bölmüştür: eş zamanlı olana "bir ses duyuldu", hemen bitişik olana "bir çığlık koptu" örneğini verirler. Sonraki zamana ait olanlar ise şunlardır: "Saklandın, kaçtın; morluklar ve şişlikler göründü." Savunucu da yöneltilen suçlamanın inandırıcılığını azaltmak için zamanın aynı basamaklarını kullanır.

5.10.46

secundum tempus subtilius quidam, quam necesse erat, diviserunt, ut esset iuncti sonus auditus est; adhaerentis clamor sublatus est. insequentis sunt illa latuisti , profugisti, livores et tumores apparuerunt. iisdem temporum gradibus defensor utetur ad detrahendam ei quod obiicitur fidem.

5.10.47İşlerin ve sözlerin bütün açıklaması bunlarda yatar, ama iki türlü: çünkü bazı şeyler sonradan başka bir şey olacağı için, bazıları da önceden başka bir şey yapılmış olduğu için yapılır. Örneğin güzel bir kadının kocasına pezevenklik suçlaması yöneltilirken, karısını vaktiyle zinadan mahkûm olmuşken satın aldığı ileri sürülür; ya da baba katilliğiyle suçlanan sefih bir gence, babasına "Beni artık azarlamayacaksın" dediği yöneltilir. Çünkü o adam satın aldığı için pezevenk olmadı, pezevenk olduğu için satın aldı; bu genç de böyle konuştuğu için öldürmedi, öldürecek olduğu için böyle konuştu.

5.10.47

in his omnis factorum dictorumque ratio versatur, sed dupliciter. nam fiunt quaedam quia aliud postea futurum est, quaedam quia aliud ante factum est: ut, cum obiicitur reo lenocinii, speciosae marito, quod adulterii damnatam quondam emerit; aut parricidii reo luxurioso, quod dixerit patri, non amplius me obiurgabis. nam et ille non quia emit leno est, sed quia leno erat emit; nec hic, quia sic erat locutus, occidit, sed, quia erat occisurus, sic locutus est.

5.10.48Delillere kendisi de yer sağlayan sonuç (casus) ise kuşkusuz sonraki şeylerdendir, ama kendine özgü bir nitelikle ayrılır. Şöyle dersem:

"Scipio Hannibal'den daha iyi bir komutandı: Hannibal'i yendi." "İyi bir dümenci: hiç kazaya uğramadı." "İyi bir çiftçi: bol ürün kaldırdı."

Tersine de: "Savurgandı: mirasını tüketti." "Rezilce yaşadı: herkes ondan nefret ediyor."

5.10.48

casus autem, qui et ipse praestat argumentis locum, sine dubio est ex insequentibus, sed quadam proprietate distinguitur, ut si dicam: melior dux Scipio quam Hannibal; vicit Hannibalem. bonus gubernator; nunquam fecit naufragium. bonus agricola; magnos sustulit fructus. et contra: sumptuosus fuit; patrimonium exhausit. turpiter vixit; omnibus invisus est.

5.10.49Özellikle tahmin meselelerinde imkânlara da bakmak gerekir. Çünkü az kişinin çok kişi tarafından, zayıfların güçlüler tarafından, uyuyanların uyanık olanlar tarafından, habersizlerin hazırlıklılar tarafından öldürülmesi daha inanılırdır;

5.10.49

intuendae sunt praecipueque in coniecturis et facultates; credibilius est enim occisos a pluribus pauciores, a firmioribus imbecilliores, a vigilantibus dormientes, a praeparatis inopinantes;

5.10.50bunların zıtları da ters yönde etkilidir. Bunlara istişarede de bakarız; mahkemelerde ise genellikle iki şeye bağlarız: kişi bunu istemiş midir, yapabilir miydi? Çünkü iradeyi de umut doğurur. Cicero'daki şu tahmin buradandır: "Clodius Milo'ya tuzak kurdu, Milo Clodius'a değil: o güçlü kuvvetli kölelerle, bu kadınlardan oluşan bir maiyetle; o at sırtında, bu arabada; o yüksüz, bu yolculuk pelerinine sarınmış hâlde."

5.10.50

quorum contraria in diversum valent. haec et in deliberando intuemur, et in iudiciis ad duas res solemus referre, an voluerit quis, an potuerit; nam et voluntatem spes facit. hinc illa apud Ciceronem coniectura, insidiatus est Clodius Miloni, non Milo Clodio; ille cum servis robustis, hic cum mulierum comitatu, ille equis, hic in raeda, ille expeditus, hic paenula irretitus.

5.10.51İmkâna aracı da ekleyebiliriz, çünkü elde bulunan araçlar da imkânın bir kısmıdır. Ama araçtan bazen işaretler de doğar: bedende bulunan bir mızrak ucu gibi.

5.10.51

facultati autem licet instrumentum coniungere; sunt enim in parte facultatis et copiae. sed ex instrumento aliquando etiam signa nascuntur, ut spiculum in corpore inventum.

5.10.52Bunlara Yunanların tropos dediği tarz eklenir; onunla bir şeyin nasıl yapıldığı sorulur. Tarz kimi zaman keyfiyete ve yazılı metne ait olur, örneğin zina edeni zehirle öldürmenin serbest olmadığını ileri sürersek; kimi zaman da tahmine, örneğin "İyi niyetle yapıldı, bu yüzden açıkça yapıldı; kötü niyetle yapıldı, bu yüzden pusudan, gece, ıssız bir yerde yapıldı" dersem. Bütün şeylerde ise,

5.10.52

his adiicitur modus, quem τρόπον dicunt, quo quaeritur, quemadmodum quid sit factum. idque tum ad qualitatem scriptumque pertinet, ut si negemus adulterum veneno licuisse occidere, tum ad coniecturas quoque, ut si dicam bona mente factum, ideo palam; mala, ideo ex insidiis, nocte, in solitudine. in rebus autem omnibus,

5.10.53yani gücü ve tabiatı soruşturulan, kişilerden ve davayı oluşturan öteki şeylerden ayrı olarak kendi başına da ele alabileceğimiz şeylerde, kuşkusuz yine üç şeye bakılmalıdır: Var mıdır? Nedir? Nasıldır? Ama delillerin bazı yerleri bu üçünde de ortak olduğundan, bu üç cins birbirinden ayrı ele alınamaz; bu yüzden bunları daha çok yerlere göre, her birine nerede rastlanıyorsa orada sıralamak gerekir.

5.10.53

de quarum vi ac natura quaeritur, quasque etiam citra complexum personarum ceterorumque ex quibus fit causa, per se intueri possumus, tria sine dubio rursus spectanda sunt, an sit, Quid sit, Quale sit. sed , quia sunt quidam loci argumentorum omnibus communes, dividi haec tria genera non possunt, ideoque locis potius, ut in quosque incurrent, subiicienda sunt.

5.10.54Demek ki deliller tariften, ya da sınırlamadan çıkarılır; çünkü ikisi de öğretilir. Bunun iki yolu vardır: ya yalnızca "Bu fazilet midir?" diye sorulur, ya da önce tarif gelir: "Fazilet nedir?" Tarifi ya bütün olarak bir sözle kapsarız: "Retorik iyi konuşma ilmidir"; ya da kısımlarıyla: "Retorik, doğru biçimde bulma, düzenleme ve ifade etme ilmidir; bunlara sağlam bir hafıza ve vakarlı bir sunuş eşlik eder."

5.10.54

ducuntur ergo argumenta ex finitione seu fine; nam utroque modo traditur. eius duplex ratio est; aut enim simpliciter quaeritur, sitne hoc virtus; aut praecedente finitione, quid sit virtus. id aut universum verbis complectimur, ut rhetorice est bene dicendi scientia; aut per partes, ut rhetorice est inveniendi recte et disponendi et eloquendi cum, firma memoria et cum dignitate actionis scientia.

5.10.55Ayrıca ya anlamla tarif ederiz, yukarıdakiler gibi, ya da kelimenin kökeniyle (etymologia): assiduus'u ("vergi ödeyen yerleşik yurttaş") assem dare'den ("para ödemek"), locuples'i ("varlıklı") loca'dan ("topraklar"), pecuniosus'u ("paralı") pecus'un ("sürü") bolluğundan türetmek gibi. Tarife en çok bağlı görünenler cins, tür, ayırıcı fark

5.10.55

praeterea finimus aut vi, sicut superiora, aut ἐτυμολογίᾳ, ut si assiduum ab asse dando, et locupletem a locorum, pecuniosum a pecorum copia. finitioni subiecta maxime videntur genus, species, differens,

5.10.56ve özelliktir; bunların hepsinden deliller çıkarılır. Cins türü ispat etmeye çok az yarar, çürütmeye ise çok. Bir şey ağaç olduğu için çınar değildir; ama ağaç olmayan şey kesinlikle çınar değildir. Fazilet olan şey de mutlaka adalet değildir; ama fazilet olmayan şey kesinlikle adalet olamaz. Bu yüzden cinsten en son türe kadar inmek gerekir. "İnsan hayvandır" demek yetmez, çünkü bu cinstir. "Ölümlüdür" demek, bir tür olsa da, başka varlıklarla ortak bir tariftir. "Akıllıdır" dersen, istediğin şeyi göstermek için başka bir şeye gerek kalmaz. Tersine, tür cins için sağlam bir kanıt,

5.10.56

proprium; ex iis omnibus argumenta ducuntur. genus ad probandam speciem minimum valet, plurimum ad refellendam. itaque non, quia est arbor, platanus est, at quod non est arbor, utique platanus non est; nec quod virtus est, utique iustitia est, at quod non est virtus, utique non potest esse iustitia. Itaque a genere perveniendum ad ultimam species: ut homo est animal non est satis, id enim genus est; mortale, etiamsi est species, cum aliis tamen communis finitio; rationale, nihil supererit ad demonstrandum id quod velis. contra species firmam probationem habet generis,

5.10.57ama zayıf bir çürütme sağlar. Çünkü adalet olan şey kesinlikle fazilettir; adalet olmayan şey ise cesaretse, sebatsa, nefsine hâkim olmaksa yine fazilet olabilir. Bu yüzden türün kaldırılmasıyla cins hiçbir zaman ortadan kalkmaz; meğer ki cinsin altındaki bütün türler kaldırılsın. Şöyle: "Ne akıllı, ne ölümlü, ne de hayvan olan şey insan değildir."

5.10.57

infirmam refutationem. nam , quod iustitia est, utique virtus est; quod non est iustitia, potest esse virtus, si est fortitudo, constantia, continentia. nunquam itaque tolletur a specie genus, nisi ut omnes species, quae sunt generi subiectae, removeantur, hoc modo, quod nec rationale nec morale est neque animal, homo non est.

5.10.58Bunlara özellikleri ve farkları da eklerler. Tarif özelliklerle doğrulanır, farklarla çözülür. Özellik ya yalnız bir şeye ilişendir, insandaki konuşma ve gülme gibi; ya da bir şeye mutlaka ilişen ama yalnız ona ilişmeyendir, ateşin ısıtması gibi. Aynı şeyin birden çok özelliği de olabilir; ateşin hem aydınlatması hem ısıtması gibi. Bu yüzden eksik olan herhangi bir özellik tarifi çözer; ama var olan her özellik onu mutlaka doğrulamaz.

5.10.58

his adiiciunt propria et differentia. propriis confirmatur finitio, differentibus solvitur Proprium autem est aut quod soli accidit, ut homini sermo, risus; aut quidquid utique accidit sed non soli, ut igni calfacere. et sunt eiusdem rei plura propria, ut ipsius ignis lucere, calere. itaque , quodcunque proprium deerit, solvit finitionem; non utique, quodcunque erit, confirmat.

5.10.59Bir şeyin özelliğinin ne olduğu ise çok sık sorulur. Örneğin kelimenin kökenine dayanarak "Tiranı öldürmek tiran katilinin özelliğidir" denirse, bunu reddedebiliriz; çünkü kendisine teslim edilen tiranı öldüren cellada tiran katili denmez, tiranı bilmeden ya da istemeden öldürene de denmez.

5.10.59

saepissime autem, quid sit proprium cuiusque, quaeritur: ut, si per ἐτυμολογίαν dicatur, tyrannicidae proprium est tyrannum, occidere, negemus; non enim, si traditum sibi eum carnifex occiderit, tyrannicida dicatur, nec si imprudens vel invitus.

5.10.60Özellik olmayan şey ise fark olacaktır: köle olmak başka, köle gibi hizmet etmek başkadır. Borcu yüzünden alacaklısına teslim edilenler (addicti) hakkında genellikle böyle bir soru sorulur: köle olan azat edilirse azatlı olur, borcu yüzünden teslim edilen ise öyle olmaz;

5.10.60

quod autem proprium non erit, differens erit, ut aliud est servum esse aliud seruire; qualis esse in addictis quaestio solet: qui servus est, si manu mittatur, fit libertinus, non item addictus;

5.10.61başka farklar da vardır, onlardan başka bir yerde söz edeceğim. Cins türlere bölündüğünde türün kendisini ayırt eden şeye de fark derler: hayvan cinstir, ölümlü türdür, karada yaşayan ya da iki ayaklı farktır. Çünkü bu henüz özellik değildir, ama artık denizde yaşayandan ya da dört ayaklıdan ayrılmıştır. Bu, delilden çok tarifin titizlikle toparlanmasına aittir.

5.10.61

et plura, de quibus alio loco. illud quoque differens vocant, cum, genere in species diducto, species ipsa discernitur. animal genus, morale species, terrenum vel bipes differens; nondum enim proprium est sed iam differt a marino vel quadripede; quod non tam ad argumentum pertinet quam ad diligentem finitionis comprehensionem.

5.10.62Cicero cinsi ve türü (türe forma da der) tariften türetir ve bunları bir şeye göre söylenen şeylerin altına koyar. Örneğin bütün gümüş kendisine vasiyet edilmiş biri basılı parayı da isterse cinse dayanmış olur. Ama biri, "kocasının evinin hanımı olan kadına" bir şey vasiyet edildiğinde bunun kocasının hukukî himayesine (manus) girmemiş kadına borçlu olunmadığını ileri sürerse türe dayanmış olur; çünkü evliliğin iki türü vardır.

5.10.62

Cicero genus et speciem, quam eandem formam vocat, a finitione deducit et iis, quae ad aliquid sunt, subiicit: ut, si is, cui argentum omne legatum est, petat signatum quoque, utatur genere; at si quis, cum legatum sit ei, quae viro mater familias esset, neget deberi ei, quae in manum non convenerit, specie; quoniam duae formae sint matrimoniorum.

5.10.63Cicero, bölümlemenin (divisio) tarife yardım ettiğini ve kısımlara ayırmadan (partitio) şu bakımdan farklı olduğunu öğretir: kısımlara ayırma bir bütünün kısımlarına, bölümleme ise bir cinsin türlerine ayrılmasıdır. Kısımlar belirsizdir, örneğin bir devletin nelerden oluştuğu; türler ise belirlidir, örneğin devletin kaç türü olduğu: bize öğretildiğine göre üç türdür, halkın, azınlığın ya da tek kişinin iktidarıyla yönetilenler.

5.10.63

division autem adiuvari finitionem docet, eamque differre a partitione, quod haec sit totius in partes, illa generis in formas; partes incertas esse, ut Quibus constet respublica; formas certas, ut Quot sint species rerum publicarum, quas tris accepimus, quae populi, quae paucorum, quae unius potestate regerentur.

5.10.64O bu örnekleri kullanmaz, çünkü Trebatius'a yazdığı için örneklerini hukuktan almayı tercih etmiştir; ben daha açık olanlarını verdim. Özellikler tahmin kısmına da aittir: örneğin doğru davranmak iyi insanın, sözle ya da elle kötülük etmek öfkeli insanın özelliği olduğuna göre, bu işlerin onlar tarafından yapıldığına, ya da tersine yapılmadığına inanılır. Çünkü bazı şeyler bazı kişilerde kesinlikle bulunduğu gibi, bazı şeyler de bazı kişilerde kesinlikle bulunmaz; akıl yürütme ters yönden olsa da aynıdır.

5.10.64

et ille quidem non iis exemplis utitur, quia scribens ad Trebatium ex iure ducere ea maluit; ego apertiora posui. propria vero ad coniecturae quoque pertinent partem: ut, quia proprium est boni recte facere, iracundi verbis aut manu male facere, facta haec ab ipsis esse credantur aut contra. nam ut quaedam in quibusdam utique sunt, ita quaedam in quibusdam utique non sunt: et ratio, quamvis sit ex diverso, eadem est.

5.10.65Bölümleme de benzer bir yolla hem ispat etmeye hem çürütmeye yarar. İspat için bazen tek bir şıkkı tutmak yeter: "Vatandaş olmak için kişinin ya vatandaş doğmuş ya da sonradan vatandaş yapılmış olması gerekir." Çürütmek için ise ikisini de kaldırmak gerekir: "Ne vatandaş doğdu ne de vatandaş yapıldı."

5.10.65

divisio et ad probandum simili via valet et ad refellendum. probationi interim satis est unum habere, hoc modo, ut sit civis, aut natus sit oportet aut factus; utrumque tollendum est, nec natus nec factus est.

5.10.66Bölümleme çok şıklı da olabilir; bu, ayıklamaya (remotio) dayanan delil cinsidir. Bununla bazen bütünün yanlış olduğu, bazen de geriye kalanın doğru olduğu gösterilir. Bütünün yanlış olduğu şöyle gösterilir: "Borç para verdiğini söylüyorsun. O para ya zaten sendeydi, ya birinden almıştın, ya bulmuştun, ya da çalmıştın. Ne evinde vardı, ne birinden aldın, ne de öteki yollardan biriyle edindin; demek ki borç vermedin."

5.10.66

fit hoc et multiplex, idque est argumentorum genus ex remotione, quo modo efficitur totum falsum, modo id, quod relinquitur, verum. totum falsum est hoc modo, pecuniam credidisse te dicis; aut habuisti ipse aut ab aliquo accepisti aut invenisti aut surripuisti. si neque domi habuisti neque ah aliquo accepisti aut cetera, non credidisti.

5.10.67Geriye kalanın doğru olduğu da şöyle gösterilir: "Sahiplendiğin bu köle ya senin evinde doğmuştur, ya satın alınmıştır, ya hediye edilmiştir, ya vasiyetle bırakılmıştır, ya düşmandan esir alınmıştır, ya da başkasınındır." Sonra öncekiler ayıklanınca geriye "başkasının" kalır. Bu tehlikeli ve dikkatle bakılması gereken bir cinstir; çünkü şıkları sayarken herhangi birini atlarsak bütün iş gülünç bir biçimde dağılır.

5.10.67

reliquum fit verum sic, hic servus, quem tibi vindicas, aut vernn tuus est aut emptus aut donatus aut testamento relictus aut ex hoste captus aut alienus; deinde remotis prioribus supererit alienus. periculosum et cum cura intuendum genus, quia, si in proponendo unum quodlibet omiserimus, cum risu quoque tota res solvitur.

5.10.68Cicero'nun Caecina'yı Savunma'da yaptığı daha güvenlidir: "Bu dava yolu değilse hangisidir?" diye sorar; böylece bütün öteki yollar bir anda ayıklanmış olur. Ya da hangisi tutturulsa yetecek iki zıt şık konur. Cicero'nun şu sözü böyledir: "Hiç kimse Cluentius'a bana şunu kabul etmeyecek kadar düşman olmayacaktır: o mahkemenin satın alındığı kesinse, ya Habitus ya da Oppianicus tarafından satın alınmıştır. Habitus tarafından olmadığını gösterirsem, Oppianicus tarafından olduğunu kanıtlamış olurum; Oppianicus tarafından olduğunu gösterirsem, Habitus'u temize çıkarırım."

5.10.68

tutius , quod Cicero pro Caecina facit, cum interrogat, si haec actio non sit, quae sit? simul enim removentur omnia. vel cum duo ponentur inter se contraria, quorum tenuisse utrumlibet sufficiat, quale Ciceronis est, unum quidem certe, nemo erit tam inimicus Cluentio, qui mihi non concedat; si constet corruptum illud esse indicium, aut ab Habito aut ab Oppianico esse corruptum; si doceo non ab Habito, vinco ab Oppianico; si ostendo ab Oppianico, purgo Habitum.

5.10.69İkisinden birinin doğru olması zorunlu olan iki şık arasında seçimi karşı tarafa bırakmak da olur; böylece hangisini seçerse seçsin aleyhine işler. Cicero bunu Oppius'u Savunma'da yapar: "Silah onun elinden Cotta'ya saldırdığında mı alındı, yoksa kendini öldürmeye çalışırken mi?" Varenus'u Savunma'da da: "Size seçim hakkı veriliyor: Varenus'un o yoldan tesadüfen mi, yoksa bu adamın ikna etmesi ve kışkırtmasıyla mı geçtiğini kabul edersiniz?" Sonra iki şıkkın da suçlayanın aleyhine olduğunu gösterir.

5.10.69

fit etiam ex duobus, quorum necesse est alterum verum, eligendi adversario potestas, efficiturque, ut, utrum elegerit, noceat. facit hoc Cicero pro Oppio: utrum , cum Cottam appetisset, an cum ipse sese conaretur occidere, telum e manibus ereptum est? et pro Vareno: optio vobis datur, utrum velitis casu illo itinere Varenum usum esse an huius persuasu et inductu. deinde utraque facit accusatori contraria.

5.10.70Bazen iki şık öyle konur ki hangisi seçilirse seçilsin aynı sonuca götürür: "Felsefe yapmak gerekir, felsefe yapmamak gerekse bile." Şu bilinen söz de öyledir: "Kastedilen anlaşılıyorsa figür ne işe yarar? Anlaşılmıyorsa ne işe yarar?" Bir de: "Acıya dayanabilen işkence altında yalan söyler; dayanamayan da yalan söyler."

5.10.70

interim duo ita proponuntur, ut utrumlibet electum idem efficiat, quale est, philosophandum est, etiamsi non est philosophandum. et illud vulgatum, quo schema, si intelligitur? quo, si non intelligitur? et , mentietur in tormentis, qui dolorem pati potest; mentietur, qui non potest.

5.10.71Üç zaman olduğu gibi, olayların sırası da üç evreden örülmüştür; çünkü her şeyin bir başlangıcı, bir gelişmesi ve bir doruğu vardır: önce ağız kavgası, sonra dövüş, ardından cinayet. Demek ki burada da birbirini karşılıklı olarak kanıtlayan delillerin bir yeri vardır. Çünkü başlangıçlardan doruk çıkarılır: "Başlangıcı yas renginde görürken sonunun mor kenarlı toga olmasını umamam." Tersine de: "Sulla'nın silaha hükümranlık için sarılmadığının delili, diktatörlüğü bırakmasıdır."

5.10.71

ut sunt autem tria tempora, ita ordo rerum tribus momentis consertus est; habent enim omnia initium, incrementum, summam, ut iurgium deinde pugna, tum caedes. est ergo hic quoque argumentorum locus invicem probantium. nam et ex initiis summa colligitur, quale est, non possum togam praetextam sperare, cum exordium pullum videam; et contra, non dominationis causa Sullam arma sumpsisse,argumentum est dictatura deposita.

5.10.72Benzer biçimde gelişmeden de olayın gerekçesi her iki yönde çıkarılır; hem tahmin meselesinde, hem de hakkaniyet tartışılırken doruğun başlangıca bağlanıp bağlanmayacağı, yani cinayetin ağız kavgasını başlatana yüklenip yüklenmeyeceği sorulduğunda.

5.10.72

similiter ex incremento in utramque partem ducitur rei ratio cum in coniectura tum etiam in tractatu aequitatis, an ad initium summa referenda sit, id est, an ei caedes imputanda sit, a quo iurgium coepit.

5.10.73Benzer şeylerden alınan bir delil yeri vardır: "Nefsine hâkim olmak faziletse, başkasının malına el uzatmamak da kesinlikle fazilettir." "Vasi güvene bağlı kalmak zorundaysa, vekil de öyledir." Bu, Yunanların epagōgē, Cicero'nun istikra (inductio) dediği cinstendir. Benzemeyen şeylerden: "Sevinç iyidir diye haz da iyi değildir." "Bir kadın için geçerli olan, vesayet altındaki bir çocuk için de geçerli değildir."

Zıt şeylerden: "Tutumluluk iyidir, çünkü sefahat kötüdür." "Kötülüklerin sebebi savaşsa, onları düzelten barış olacaktır." "Bilmeden zarar veren bağışlanmayı hak ediyorsa, bilmeden yarar sağlayan ödülü hak etmez."

5.10.73

est argumentorum locus ex similibus: si continentia virtus, utique et abstinentia; fidem debet tutor, et procurator. hoc est ex eo genere, quod ἐπαγωγήν Graeci vocant, Cicero inductionem. ex dissimilibus: non , si laetitia bonum, et voluptas; Non, quod mulieri, idem pupillo. ex contrariis: frugalitas bonum, luxuria enim malum; Si malorum causa bellum est, erit emendatio pax; Si veniam meretur, qui inprudens nocuit, non meretur praemium, qui imprudens profuit.

5.10.74Çelişen şeylerden: "Bilge olan ahmak değildir." Birbirini gerektiren ya da birbirine bağlı şeylerden: "Adalet iyiyse, doğru hüküm vermek gerekir." "Hainlik kötüyse, aldatmamak gerekir." Tersi de aynıdır. Şunlar da bunlardan farklı değildir, bu yüzden bu yerin altına konmalıdır, çünkü onlar da tabiatça birbirine uyar: "İnsan sahip olmadığı şeyi kaybetmez." "İnsan sevdiğine bile bile zarar vermez." "Mirasçısı olmasını istediği kişiyi sevmiştir, seviyor ve sevecektir." Ama bunlar kuşku götürmez olduklarından, neredeyse değişmez işaretlerin gücünü taşırlar.

5.10.74

ex pugnantibus: qui est sapiens, stultus non est. ex consequentibus sive adiunctis: si bonum iustitia, est recte iudicandum; si malum perfidia, non est fallendum. idem retro. nec sunt his dissimilia ideoque huic loco subiicienda, cum et ipsa naturaliter congruant: quod quis non habuit, non perdidit; Quem quis amat, sciens non laedit; Quem quis heredem suum esse voluit, carum habuit, habet, habebit. sed cum sint indubitata, vim habent paene signorum immutabilium.

5.10.75Ben bunlara "birbirini gerektiren şeyler" (akoloutha) diyorum, çünkü iyilik bilgeliğin gerektirdiği bir şeydir; sonradan olmuş ya da olacak şeylere ise "ardından gelen şeyler" (parepomena) diyorum. Ama adlar konusunda kaygılı değilim; herkes istediği gibi adlandırsın, yeter ki şeylerin kendi anlamı açık olsun ve birinin zamana, ötekinin tabiata ait olduğu görülsün.

5.10.75

sed haec consequentia dico, ἀκόλουθα; est enim consequens sapientiae bonitas; illa insequentia, παρεπόμενα, quae postea facta sunt aut futura. nec sum de nominibus anxius; vocet enim, ut voluerit quisque, dum vis rerum ipsa manifesta sit, appareatque hoc temporis, illud esse natura.

5.10.76Bu yüzden şunlara da "birbirini gerektiren şeyler" demekte tereddüt etmem, öncekilerden sonrakiler için delil sağlasalar da. Bazıları bunların iki türü olduğunu ileri sürmüştür. Eyleme ait olan, Oppius'u Savunma'daki gibi: "İsteksiz olanları eyalete götüremeyen adam, onları isteksizken nasıl alıkoyabilirdi?" Zamana ait olan, Verres'e Karşı'daki gibi: "Ocak ayının ilk günü praetorun fermanına son veriyorsa, fermanın başlangıcı da neden ocak ayının ilk gününden doğmasın?"

5.10.76

itaque non dubito haec quoque vocare consequentia, quamvis ex prioribus dent argumentum ad ea quae sequuntur, quorum duas quidam species esse voluerunt: actionis, ut pro Oppio, quos educere inuitos in provinciam non potuit, eos invitos retinere qui potuit? temporis, in Verrem, Si finem praetoris edicto adferunt Kalendae Ian., cur non initium quoque edicti nascatur a Kalendis Ian.?

5.10.77Bu iki örnek de öyledir ki tersine çevrilirse aynı şey öteki yönde de geçerli olur. Çünkü isteksizken götürülemeyenlerin isteksizken alıkonamayacağı da bundan çıkar.

5.10.77

quod utrumque exemplum tale est, ut idem in diversum, si retro agas, valeat. consequens enim est, eos, qui inviti duci non potuerint, invitos non potuisse retineri.

5.10.78Birbirini karşılıklı olarak doğrulayan şeylerden çıkarılan delilleri de gönül rahatlığıyla birbirini gerektiren şeylere katarım. Bazıları bunların ayrı bir cins sayılmasını ister ve onlara "birbirine göre olanlardan" (ek tōn pros allēla) der; Cicero ise "aynı esasa giren şeylerden" der. Örneğin: "Rodosluların gümrük vergisini ihaleye vermesi ahlâken güzelse, Hermokreon'un o ihaleyi üstlenmesi de güzeldir." "Öğrenmek ahlâken güzelse, öğretmek de güzeldir."

5.10.78

illa quoque, quae ex rebus mutuam confirmationem praestantibus ducuntur (quae proprii generis videri quidam volant et vocant ἐκ τῶν πρὸς ἄλληλα, Cicero ex rebus sub eandem rationem venientibus) fortiter consequentibus iunxerim: si portorium Rhodiis locare honestum est, et Hermocreonti conducere, et quod discere honestum, et docere.

5.10.79Domitius Afer'in, bu akıl yürütmeyle söylenmemiş ama aynı sonucu doğuran şu güzel vecizesi buradandır: "Ben suçladım, siz mahkûm ettiniz." Zıt yönlerden aynı şeyi gösteren delil de karşılıklı olarak birbirini gerektirir: örneğin evrenin doğduğunu söyleyen, bununla onun yok olacağını da ifade etmiş olur, çünkü doğan her şey yok olur.

5.10.79

unde illa non hac ratione dicta sed efficiens idem Domitii Afri sententia est pulchra: Ego accusavi, vos damnastis. est invicem consequens et quod ex diversis idem ostendit; ut, qui mundum nasci dicit, per hoc ipsum et deficere significet, quia deficit omne quod nascitur.

5.10.80Bunlara çok benzeyen bir delillendirme de, yapan şeylerden yapılanların ya da tersine yapılanlardan yapanların çıkarıldığı delillendirmedir; bu cinse "sebeplerden alınan" derler. Bunlar bazen zorunlu olarak, bazen de çoğunlukla ama zorunlu olmadan olur. Çünkü ışıkta duran bir cisim kesinlikle gölge yapar, gölge de nerede olursa orada bir cisim bulunduğunu gösterir.

5.10.80

simillima est his argumentatio, qua colligi solent ex iis quae faciunt ea quae efficiuntur, aut contra, quod genus a causis vocant. haec interim necessario fiunt, interim plerumque sed non necessario. nam corpus in lumine utique umbram facit, et umbra, ubicunque est, ibi esse corpus ostendit.

5.10.81Dediğim gibi, başka şeyler ise ya iki yönde ya da bir yönde zorunlu değildir: "Güneş teni karartır"; ama teni kararmış olan herkes mutlaka güneşten kararmış değildir. "Yol insanı tozlandırır"; ama ne her yol toz kaldırır ne de tozlu olan herkes yoldan gelmiştir.

5.10.81

alia sunt, ut dixi, non necessaria, vel utrinque vel ex altera parte: sol colorat; non utique, qui est coloratus, a sole est. iter pulverulentum facit; sed neque omne iter pulverem movet nec, quisquis est pulverulentus, ex itinere est.

5.10.82Kesinlikle olan şeyler ise şunlardır: "Bilgelik insanı iyi yapıyorsa, iyi insan kesinlikle bilgedir." Aynı biçimde ahlâken güzel davranmak iyi insanın, çirkin davranmak kötü insanın işidir; ahlâken güzel davrananlar iyi, çirkin davrananlar kötü sayılır, haklı olarak da. Ama:

"İdman çoğunlukla bedeni güçlü yapar"; yine de ne güçlü olan herkes idman yapmıştır ne de idman yapan herkes güçlüdür. Cesaret ölümden korkmamamızı sağlıyor diye ölümden korkmayan herkesin cesur bir adam sayılması gerekmez; güneş baş ağrısı yapıyor diye insanlar için yararsız da değildir.

5.10.82

quae utique fiunt, talia sunt: si sapientia bonum virum facit, bonus vir est utique sapiens; itemque boni est honeste facere, mali turpiter; et qui honeste faciunt, boni, qui turpiter, mali iudicantur; recte. at , exercitatio plerumque robustum corpus facit; sed non quisquis est robustus exercitatus, nec quisquis exercitatus robustus; nec, quia fortitudo praestat ne mortem timeamus, quisquis mortem non timuerit, vir fortis erit existimandus; nec, si capitis dolorem facit, inutilis hominibus sol est.

5.10.83Bunlar en çok öğütleme cinsine aittir: "Fazilet övgü kazandırır, öyleyse onun peşinden gidilmelidir; haz ise kötü ün getirir, öyleyse ondan kaçılmalıdır." Ama sebepleri mutlaka en uzaktaki başlangıçtan aramamamız gerektiği konusunda haklı olarak uyarılırız. Medeia'nın "Keşke Pelion ormanında..." diye başlayan sözü buna örnektir;

5.10.83

haec ad hortativum maxime genus pertinent: virtus facit laudem, sequenda igitur; at voluptas infamiam, fugienda igitur. recte autem monemur, causas non utique ab ultimo esse repetendas, ut Medea, utinam ne in nemore Pelio;

5.10.84sanki onu bahtsız ya da suçlu yapan şey, orada köknar kütüklerinin yere devrilmesiymiş gibi! Philoktetes'in Paris'e söylediği de öyledir: "Sen kendin gibi olmasaydın, ben şimdi bahtsız olmazdım." Sebepleri bu yolla geriye doğru izleyenler istedikleri her yere varabilir. Şunu da bunlara eklemeyi gülünç bulurdum,

5.10.84

quasi vero id eam fecerit miseram aut nocentem, quod illic ceciderint abiegnae ad terram trabes; et Philocteta Paridi, Si impar esses tibi, ego nunc non essem miser; quo modo pervenire quolibet retro causas legentibus licet. illud his adiicere ridiculum putarem,

5.10.85eğer Cicero "aynı kökten gelenler" (coniugata) dedikleri şeyi kullanmasaydı: adil olanı yapanların adilce yaptığı (bu kesinlikle ispata muhtaç değildir), ortak otlak olan yerde birlikte hayvan otlatmanın serbest olduğu gibi. Bazıları,

5.10.85

nisi eo Cicero uteretur, quod coniugatum vocant, ut eos, qui rem iustam faciunt, iuste facere (quod certe non eget probatione), quod compascuum est, compascere licere. quidam haec,

5.10.86sebeplerden ya da yapan şeylerden alınır dediğimiz bu delillere başka bir adla ekbaseis, yani sonuçlar der; çünkü burada da her şeyden ne çıktığından başka bir şey ele alınmaz. Daha küçük şeyleri daha büyüklerden, daha büyükleri daha küçüklerden, eşitleri eşitlerden

5.10.86

quae vel ex causis vel ex efficientibus diximus, alieno nomine uocant ἐκβάσεις id est exitus. nam nec hic aliud tractatur quam quid ex quoque eveniat. adposita vel comparativa dicuntur, quae minora ex maioribus, maiora ex minoribus, paria ex paribus

5.10.87ispat eden delillere ise "yan yana konan" ya da "karşılaştırmalı" deliller denir. Tahmin daha büyükten şöyle doğrulanır: "Kutsal şeylere el uzatan, hırsızlık da yapar." Daha küçükten: "Kolayca ve açıkça yalan söyleyen, yalan yere de yemin eder." Eşitten: "Bir davada hüküm vermek için para alan, yalan tanıklık etmek için de para alır."

5.10.87

probant. confirmatur coniectura ex maiore, si quis sacrilegium facit, faciet et furtum; ex minore, qui facile ac palam mentitur, peierabit; ex pari, qui ob rem iudicandam pecuniam accepit, et ob dicendum falsum testimonium accipiet.

5.10.88Hukukun doğrulanması da şöyledir. Daha büyükten: "Zina edeni öldürmek serbestse, kayışla dövmek de serbesttir." Daha küçükten: "Gece gelen hırsızı öldürmek serbestse, haydudu öldürmek haydi haydi serbesttir." Eşitten: "Babasını öldürene karşı adil olan ceza, anasını öldürene karşı da adildir." Bunların hepsinin ele alınışı kıyaslar içinde yürür.

5.10.88

iuris confirmatio huiusmodi est: ex maiore, si adulterum occidere licet, et loris caedere; ex minore, si furem nocturnum occidere licet, quid latronem? ex pari, quae poena adversus interfectorem patris iusta est, eadem adversus matris; quorum omnium tractatus versatur in syllogismis.

5.10.89Şunlar ise daha çok tariflere ya da keyfiyet meselelerine yarar: "Güç bedenler için iyiyse, sağlık da ondan aşağı kalmaz." "Hırsızlık suçsa, kutsal şeylere el uzatmak daha büyük bir suçtur." "Başkasının malına el uzatmamak faziletse, nefsine hâkim olmak da fazilettir." "Evren takdirle yönetiliyorsa, devlet de yönetilmelidir." "Bir ev akıl kullanılmadan yapılamıyorsa, bir şehrin yönetimi için ne demeli?" "Tersanelerle ilgilenmek gerekiyorsa, silahlarla da ilgilenmek gerekir." Bana kalırsa bu cins yeterdi,

5.10.89

ilia magis finitionibus aut qualitatibus prosunt, si robur corporibus bonum est, non minus sanitas; Si furtum scelus, magis sacrilegium; Si abstinentia virus, et continentia; Si mundus providentia regitur, administranda respublica; Si domus aedificari sine ratione non potest, quid urbs agenda? si agenda est navalium cura, et armorum. ac mihi quidem sufficeret hoc genus,

5.10.90ama türlere ayrılır. Çünkü çoktan teke ve tekten çoğa ("Bir kez yaptıysa, daha sık da yapar" sözü buradandır), kısımdan bütüne, cinsten türe, kapsayandan kapsanana, daha zordan daha kolaya, uzaktakinden daha yakındakine ve bunların tersi olan her şeye doğru, aynı yolla deliller çıkarılır.

5.10.90

sed in species secatur. nam ex pluribus ad unum et ex uno ad plura (unde est quod semel, et saepius ),et ex parte ad totum et ex genere ad speciem, et ex eo quod continet ad id quod continetur, aut ex difficilioribus ad faciliora et ex longe positis ad propiora et ad omnia, quae contra haec sunt, eadem ratione argumenta ducuntur.

5.10.91Çünkü bunlar da daha büyük ve daha küçük şeylerdir ya da en azından benzer bir güç taşırlar; peşlerine düşersek bölüp parçalamanın sonu gelmez. Şeylerin karşılaştırılması sonsuzdur: daha hoş, daha ağır, daha zorunlu, ahlâken daha güzel, daha faydalı şeyler. Ama fazlasını bırakalım, yoksa kaçındığım o gevezeliğe kendim düşerim.

5.10.91

sunt enim et haec maiora et minora aut certe vim similem obtinent, quae si persequamur, nullus erit ea concidendi modus. infinita est enim rerum comparatio, iucundiora, graviora, magis necessaria, honestiora, utiliora. sed mittamus plura, ne in eam ipsam, quam vito, loquacitatem incidam.

5.10.92Bunların örnekleri de sayısızdır, ama ancak birkaçına değineceğim. Daha büyükten, Caecina'yı Savunma'da: "Silahlı orduları yerinden oynatan şeyin, toga giymiş destekçilerden oluşan bir topluluğu yerinden oynatmadığı mı söylenecek?" Daha kolaydan, Clodius'a ve Curio'ya Karşı'da: "Senin önünde çekildiğin adam seçilemediğine göre, senin seçilmenin kolay olup olmadığını bir düşün."

5.10.92

exemplorum quoque ad haec infinitus est numerus, sed paucissima attingam. ex maiore pro Caecina, quod exercitus armatos movet, id advocationem togatorum non videbitur movisse? ex faciliore in Clodium et Curionem, ac vide, an facile fieri tu potueris, cum is factus non sit, cui tu concessisti.

5.10.93Daha zordan: "Bak, rica ederim Tubero: kendi yaptığımdan kuşku duymayan ben, Ligarius'un yaptığı hakkında konuşmaya cesaret ediyorum." Aynı konuşmada: "Benim senin önünde bir başkası için bile yalvarmaya yerim varken, Ligarius'un umut beslemesi için sebep yok mu?" Daha küçükten, Caecina'yı Savunma'da: "Demek ki şiddet uygulandığını ispat etmek için adamların silahlı olduğunu bilmek yetiyor da,

5.10.93

ex difficiliore, vide quaeso, Tubero, ut, qui de meo facto non dubitem, de Ligarii audeam dicere. et ibi, an sperandi Ligario casa non sit, cum mihi apud te locus sit etiam pro altero deprecandi? ex minore pro Caecina, itane scire esse armatos sat est, ut vim factam probes;

5.10.94onların eline düşmek yetmiyor mu?" Öyleyse bütünü kısaca toparlarsam, deliller şunlardan çıkarılır: kişiler, sebepler, yerler, zaman (üç kısmı olduğunu söyledik: önce gelen, eş zamanlı olan, sonra gelen), imkânlar (araçları da bunun altına koyduk), tarz (yani her şeyin nasıl yapıldığı), tarif, cins, tür, farklar, özellikler, ayıklama, bölümleme, başlangıç, gelişme, doruk, benzer şeyler, benzemeyen şeyler, çelişen şeyler, birbirini gerektiren şeyler, yapan şeyler, yapılan şeyler, sonuçlar ve birçok türe ayrılan karşılaştırma.

5.10.94

in manus eorum incidere non est satis? ergo , ut breviter contraham summam, ducuntur argumenta a personis, causis, locis, tempore (cuius tres partes diximus, praecedens, coniunctum, insequens), facultatibus (quibus instrumentum subiecimus), modo (id est, ut quidque sit factum), finitione, genere, specie, differentibus, propriis, remotione, divisione, initio, incrementis, summa, similibus, dissimilibus, pugnantibus, consequentibus, efficientibus, effectis, eventis, comparatione, quae in plures diducitur species.

5.10.95Şunu da eklemek gerekiyor: deliller yalnız kabul edilmiş şeylerden değil, Yunanların "varsayıma göre" (kath' hypothesin) dediği kurgudan da çıkarılır; hem de yukarıdakilerin çıkarıldığı yerlerin hepsinden, çünkü kurgulanmış şeylerin de gerçek şeyler kadar türü olabilir.

5.10.95

illud adiiciendum videtur, duci argumenta non a confessis tantum sed etiam a fictione, quod Graeci καθ᾽ ὑπόθεσιν vocant; et quidem ex omnibus iisdem locis, quibus superiora, quia totidem species esse possunt fictae quot verae.

5.10.96Çünkü burada kurgulamak, doğru olsaydı soruyu ya çözecek ya da çözmeye yardım edecek bir şey ortaya koymak, sonra da soruşturulan şeyi ona benzetmek demektir. Henüz okuldan çıkmamış gençler bunu daha kolay kavrasın diye, önce onların yaşına daha tanıdık gelecek örneklerle göstereceğim.

5.10.96

nam fingere hoc loco hoc est proponere aliquid, quod, si verum sit, aut solvat quaestionem aut adiuvet; deinde id, de quo quaeritur, facere illi simile. id quo facilius accipiant iuvenes nondum scholam egressi, primo familiaribus magis ci aetati exemplis ostendam.

5.10.97Kanun: "Ana babasına bakmayan zincire vurulsun." Biri bakmıyor, yine de zincire vurulmayı kabul etmiyor. Kurguya başvurur: ya asker olsaydı, ya bebek olsaydı, ya devlet işi için uzakta olsaydı? Kahramanlara tanınan ödül seçme hakkına karşı da şu kurgular kullanılır: ya tiranlık istersen, ya tapınakların yıkılmasını istersen?

5.10.97

lex: qui parentes non aluerit, vinciatur. non alit aliquis, et vincula nihilominus recusat. utitur fictione, si miles, si infans sit, si reipublicae causa absit. et illa contra optionem fortium, si tyrannidem petas, si templorum eversionem.

5.10.98Bu, yazılı metne karşı çok güçlüdür. Cicero bunları Caecina'yı Savunma'da, buyruktaki "senin, kölelerinin ya da vekilinin kovduğu yer" ifadesine karşı kullanır: "Ya beni yalnızca çiftlik kâhyan kovmuş olsaydı?" "Ya beni kovan köleden başka hiç kölen yoksa?" Aynı kitapta başka pek çok örnek de vardır.

5.10.98

plurimum ea res virium habet contra scriptum. utitur his Cicero pro Caecina, unde tu aut familia aut procurator tuus. si me villicus tuus solus deiecisset — si vero ne habeas quidem servum praeter eum, qui me deiecerit, et alia in eodem libro plurima.

5.10.99Ama aynı kurgu keyfiyet meselelerinde de geçerlidir: "Catilina, yanında götürdüğü o kötü adamlardan oluşan danışma kuruluyla bu konuda hüküm verebilseydi, Lucius Murena'yı mahkûm ederdi." Büyütmede de: "Bu, sofrada o devasa kadehlerinin arasında başına gelseydi..." Şu da öyledir: "Devletin bir sesi olsaydı..."

5.10.99

verum eadem fictio valet et ad qualitates: si Catilina cum suo consilio nefariorum hominum, quos secum eduxit hoc de re posset iudicare, condemnaret L. Murenam; et ad amplificationem: si hoc tibi inter cenam in illis immanibus poculis tuis accidisset. sic et, si respublica vocem haberet.

5.10.100Kanıtların genel olarak yuvaları, bize öğretildiğine göre, aşağı yukarı bunlardır. Bunları ne cins cins öğretmek yeter, çünkü her birinden sayısız delil doğar; ne de şeylerin tabiatı onların tek tek türlere göre anlatılmasına izin verir. Bunu yapmaya çalışanlar iki sakıncaya birden uğramıştır: hem çok fazla şey söylemişler hem de yine de her şeyi söyleyememişlerdir.

5.10.100

has fere sedes accepimus probationum in universum, quas neque generatim tradere sat est, cum ex qualibet earum innumerabilis argumentorum copia oriatur, neque per singulas species exsequi patitur natura rerum, quod qui sunt facere conati, duo pariter subierunt incommoda, ut et nimium dicerent nec tamen totum.

5.10.101Bu yüzden pek çokları bu çözülmez tuzaklara düşünce, belirli kanunların zincirine vurulmuş gibi, kendi yeteneklerinden gelebilecek bütün atılımı da yitirmiş; gözlerini hocalarına dikip tabiatın önderliğini izlemeyi bırakmışlardır.

5.10.101

inde plurimi, cum in hos inexplicabiles laqueos inciderunt, omnem, etiam quem ex ingenio suo poterant habere, conatum velut adstricti certis legum vinculis perdiderunt, et magistrum respicientes naturam ducem sequi desierunt.

5.10.102Çünkü bütün kanıtların ya kişilerden ya olaylardan alındığını bilmek tek başına yetmez, çünkü ikisi de birçok kısma ayrılır. Aynı biçimde delillerin önceki, eş zamanlı ve sonraki şeylerden çıkarılması gerektiğini öğrenen biri, her davada bunlardan neyin çıkarılacağını bilecek kadar hemen donanmış olur mu?

5.10.102

nam ut per se non sufficiet scire, omnes probationes aut a personis aut a rebus peti, quia utrumque in plura dividitur, ita ex antecedentibus et iunctis et insequentibus trahenda esse argumenta qui acceperit, num protinus in hoc sit instructus ut, quid in quaque casa ducendum sit ex his, sciat?

5.10.103Hele kanıtların çoğu davanın kendi somut bağlamında bulunduğuna, öyle ki başka hiçbir davayla ortak olmadıklarına göre. Bunlar hem en güçlü hem de en az göze çarpan kanıtlardır; çünkü ortak olanları öğütlerden öğreniriz, davaya özgü olanları ise kendimiz bulmalıyız.

5.10.103

praesertim, cum plurimae probationes in ipso causarum complexu reperiantur, ita ut sint cum alia lite nulla communes, eaeque sint et potentissimae et minime obviae, quia communia ex praeceptis accepimus, propria invenienda sunt.

5.10.104Bu delil cinsine "durumun çevresinden (circumstantia) alınan deliller" diyelim, çünkü peristasis'i başka türlü söyleyemiyoruz; ya da "her davanın kendine özgü şeylerinden alınan deliller". Örneğin zina eden rahip davası: kanun ona bir kişiyi kurtarma yetkisi veriyordu, o da bu kanunla kendini kurtarmak istedi. Bu anlaşmazlığa özgü olan şu sözdür: "Sen tek bir suçluyu kurtarmış olmuyordun, çünkü sen salıverilince zina eden kadını öldürmek serbest olmayacaktı." Bu delili, zina eden kadının zina eden erkek olmadan öldürülmesini yasaklayan kanun doğurur.

5.10.104

hoc genus argumentorum sane dicamus ex circumstantia, quia περίστασιν dicere aliter non possumus, vel ex iis quae cuiusque causae propria sunt: ut in illo adultero sacerdote, qui lege, qua unius servandi potestatem habebat, se ipse servare voluit, proprium controversiae est dicere, non unum nocentem servabas, quia te dimisso adulteram occidere non licebat. hoc enim argumentum lex facit, quae prohibet adulteram sine adultero occidere.

5.10.105Şu dava da öyle: sarraflar borçlarının yarısını ödesin, alacaklarının ise tamamını tahsil etsin diye bir kanun çıkarılmıştır. Bir sarraf başka bir sarraftan alacağının tamamını istiyor. Alacaklının bu davanın malzemesine özgü delili şudur: sarrafın alacağının tamamını tahsil etmesi hükmü kanuna sırf bunun için eklenmiştir; çünkü başkalarına karşı bir kanuna gerek yoktu, herkes sarraflar dışında herkesten alacağının tamamını isteme hakkına zaten sahipti.

5.10.105

et illa, in qua lata lex est, ut argentarii dimidium ex eo quod debebant solverent, creditum suum totum exigerent. argentarius ab argentario solidum petit. proprium ex materia est argumentum creditoris, idcirco adiectum esse in lege, ut argentarius totum exigeret; adversus alios enim non opus fuisse lege, cum omnes praeterquam ab argentariis totum exigendi ius haberent.

5.10.106Her malzeme cinsinde pek çok yeni şey ortaya çıkar, ama özellikle yazılı metne dayanan sorularda; çünkü tek tek kelimelerde sık sık belirsizlik olur, kelimeler birleşince daha da çok.

5.10.106

cum multa autem novantur in omni genere materiae tum praecipue in iis quaestionibus, quae scripto constant, quia vocum est in singulis ambiguitas frequens et adhuc in coniunctis magis.

5.10.107Bunlar da ister istemez birçok kanunun ya da başka yazılı metnin birbiriyle uyuşan ya da çelişen hükümlerinin bir aradalığıyla çeşitlenir; bir şey başka bir şeyin, bir hüküm başka bir hükmün adeta işareti olduğunda. "Sana borçlu değildim: benden alacağını hiç istemedin, faiz almadın, üstelik benden borç aldın." Kanun: "Vatana ihanetle suçlanan babasının yanında durmayan evlat mirastan yoksun kalsın." Oğul, babası beraat etmedikçe bunun geçerli olmadığını söylüyor. İşareti nedir? Başka bir kanun: "İhanetten mahkûm olan, savunucusuyla birlikte sürgüne gitsin."

5.10.107

et haec ipsa plurium legum aliorumve scriptorum vel congruentium vel repugnantium complexu varientur necesse est, cum res rei aut ius iuris quasi signum est. non debui tibi pecuniam; nunquam me appellasti, usuram non accepisti, ultro a me mutuatus es. lex est, qui patri proditionis reo non adfuerit, exheres sit. negat filius, nisi si pater absolutus sit. quid signi? lex altera, proditionis damnatus cum advocato exulet.

5.10.108Cicero Cluentius'u Savunma'da Publius Popilius'un ve Tiberius Gutta'nın mahkemeye rüşvet vermekten değil, seçimde oy satın almaktan (ambitus) mahkûm edildiğini söyler. İşareti nedir? Onları suçlayanlar kendileri de oy satın almaktan mahkûm olmuşken, bu zaferden sonra kanun gereğince eski haklarına kavuşturuldular.

5.10.108

Cicero pro Cluentio Publium Popilium et Tiberium Guttam dicit non iudicii corrupti sed ambitus esse damnatos. quid signi? quod accusatores eorum, qui erant ipsi ambitus damnati, e lege sint post hanc victoriam restituti.

5.10.109Ne ortaya konacağına da, ortaya koyduğumuz şeyin nasıl ispat edileceğine gösterilen özen kadar özen gösterilmelidir. Hatta buluşun gücü burada, daha büyük değilse bile kesinlikle daha önce gelir. Çünkü neye nişan aldığını bilmeyene oklar nasıl gereksizse, neye uygulanacaklarını önceden görmediysen deliller de öyledir. Bu da sanatla kavranamayacak bir şeydir.

5.10.109

nec minus in hoc curae debet adhiberi, quid proponendum quam quomodo sit quod proposuerimus probandum. hic immo vis inventionis, si non maior, certe prior. nam ut tela supervacua sunt nescienti, quid petat, sic argumenta, nisi provideris cui rei adhibenda sint. hoc est, quod comprehendi arte non possit.

5.10.110Bu yüzden aynı şeyleri öğrenmiş birçok kişi benzer delil cinslerini kullanır; ama biri ötekinden daha çok kullanılacak şey bulur. Örnek olarak, ötekilerle hemen hiç ortak sorusu olmayan bir anlaşmazlık ele alalım:

5.10.110

Ideoque, cum plures eadem didicerint, generibus argumentorum similibus utentur; alius alio plura, quibus utatur, inveniet. sit exempli gratia proposita controversia, quae communes minime cum aliis quaestiones habet:

5.10.111İskender Thebai'yi yıktığında, Thebailıların Thessalialılara yüz talant borç verdiğini gösteren senetler buldu. Thessalialıların silah arkadaşlığından yararlanmış olduğu için bu senetleri onlara kendiliğinden bağışladı. Sonra Kassandros tarafından yurtlarına geri getirilen Thebailılar parayı Thessalialılardan geri istiyor. Dava Amphiktyonlar önünde görülüyor. Thebailıların yüz talantı borç verdikleri de, geri almadıkları da kesindir.

5.10.111

cum Thebas evertisset Alexander, inuenit tabulas, quibus centum talenta mutua Thessalis dedisse 'Thebanos continebatur. has , quia erat usus commilitio Thessalorum, donavit his ultro; postea restituti a Cassandro Thebani reposcunt Thessalos. apud Amphictyonas agitur. centum talenta et credidisse eos constat et non recepisse.

5.10.112Bütün anlaşmazlık, İskender'in bu parayı Thessalialılara bağışladığının söylenmesine bağlıdır. İskender'in onlara para vermediği de kesindir. Öyleyse soru şudur: verilen şey, sanki para vermiş gibi aynı sonucu doğurur mu?

5.10.112

lis omnis ex eo, quod Alexander ea Thessalis donasse dicitur, pendet. constat illud quoque, non esse iis ab Alexandro pecuniam data; quaeritur ergo, an proinde sit, quod datum est, ac si pecuniam dederit?

5.10.113Önce şunları görmezsem delil yerleri ne işe yarar: İskender bağışlamakla hiçbir şey yapmış olmadı, bağışlayamazdı, aslında bağışlamadı? İlk savunma kolaydır ve geri isteyenlerin lehine bir sempati uyandırır: zorla alınmış olanı hak gereği geri istiyorlar. Ama buradan savaş hukuku üzerine sert ve şiddetli bir soru doğar; çünkü Thessalialılar krallıkların, halkların, milletlerin ve şehirlerin sınırlarının bu hukukla ayakta durduğunu söyler.

5.10.113

quid proderunt argumentorum loci, nisi haec prius videro, nihil eum egisse donando, non potuisse donare, non donasse? et prima quidem actio facilis ac favorabilis repetentium iure quod vi sit ablatum; sed hinc aspera et uehemens quaestio exoritur de iure belli, dicentibus Thessalis, hoc regna, populos, fines gentium atque urbium contineri.

5.10.114Karşı taraf ise bu davanın galibin eline geçen öteki şeylerden ne bakımdan ayrıldığını bulmalıdır; çünkü mesele ispatta değil, ortaya konacak iddiada düğümlenir. Önce şunu söyleyelim: mahkemeye götürülebilecek bir şeyde savaş hukukunun hiçbir hükmü yoktur ve silahla alınan şeyler ancak silahla elde tutulabilir. Bu yüzden silahın geçtiği yerde yargıç yoktur; yargıcın bulunduğu yerde de silahın hükmü yoktur.

5.10.114

inveniendum contra est, quo distet haec causa a ceteris, quae in potestatem victoris venirent; nec circa probationem res haeret, sed circa propositionem. dicamus inprimis: in eo, quod in iudicium deduci potest, nihil valere ius belli nec armis erepta nisi armis posse retineri; itaque, ubi illa valeant, non esse iudicem; ubi iudex sit, illa nihil valere.

5.10.115Şu delilin kullanılabilmesi için önce bunun bulunması gerekir: esirler yurtlarına dönerlerse hür olurlar, çünkü savaşla kazanılan şeye ancak aynı zorla sahip olunabilir. Davanın Amphiktyonlarca görülmesi de bu davaya özgüdür (tıpkı aynı sorularda yüzler mahkemesi önünde başka, tek bir yargıç önünde başka bir gerekçe kullanılması gibi).

5.10.115

hoc inveniendum est, ut adhiberi possit argumentum: ideo captivos, si in patriam suam redierint, liberos esse, quia bello parta non nisi eadem vi possideantur. proprium est et illud causae, quod Amphictyones iudicant (ut alia apud centumviros, alia apud privatum iudicem in iisdem quaestionibus ratio);

5.10.116Sonra ikinci basamakta şu söylenir: galip bir hakkı bağışlayamazdı, çünkü onun olan, ancak elinde tuttuğu şeydir; hak ise cisimsiz olduğu için elle tutulamaz. Bunu bulmak, bulduktan sonra delillerle desteklemekten daha zordur; örneğin mirasçının durumu başka, galibin durumu başkadır, çünkü mirasçıya hak, galibe ise şey geçer.

5.10.116

tum secundo gradu, non potuisse donari a victore ius, quia id demum sit eius, quod teneat; ius, quod sit incorporate, adprehendi manu non posse. hoc reperire est difficilius quam, cum inveneris, argumentis adiuvare, ut alia sit condicio heredis, alia victoris, quia ad illum ius, ad hunc res transeat.

5.10.117Sonra davanın malzemesine özgü olan şu delil gelir: kamuya ait bir alacak üzerindeki hak galibe geçemezdi; çünkü bir halkın verdiği borç o halkın hepsine borçlu olunur ve içlerinden tek biri bile hayatta kaldıkça o kişi meblağın tamamının alacaklısıdır; oysa Thebailıların hepsi İskender'in eline düşmemişti.

5.10.117

proprium deinde materiae, ius publici crediti transire ad victorem non potuisse, quia, quod populus crediderit, omnibus debeatur, et, quamdiu quilibet unus superfuerit, esse eum totius summae creditorem, Thebanos autem non omnes in Alexandri manu fuisse.

5.10.118Bu, delilin yaptığı gibi dışarıdan ispat edilmez, kendi başına geçerlidir. Üçüncü yerin ilk kısmı daha sıradandır: hak senetlerde bulunmaz; bu yüzden birçok delille savunulabilir. İskender'in niyeti de kuşkulu gösterilmelidir: onları onurlandırmak mı istedi, yoksa aldatmak mı? Bundan sonrası ise yine davanın malzemesine, adeta yeni bir anlaşmazlığa özgüdür: Thebailılar bir hakkı yitirmiş olsalar bile, yurtlarına geri getirilmekle onu yeniden kazanmış görünürler. Burada Kassandros'un ne istediği de sorulur. Ama Amphiktyonlar önünde en güçlü olan, hakkaniyetin ele alınmasıdır.

5.10.118

hoc non extrinsecus probatur, quae vis est argumenti, sed ipsum per se valet. tertii loci pars prior magis vulgaris, non in tabulis esse ius; itaque multis argumentis defendi potest. mens quoque Alexandri duci debet in dubium, honorarit eos an deceperit. illud iam rursus proprium materiae et velut novae controversiae, quia restitutione recepisse ius, etiamsi quod amiserint, Thebani videntur. hic et, quid Cassander velit, quaeritur: sed vel potentissima apud Amphictyonas aequi tractatio est.

5.10.119Bunları, delillerin çıkarıldığı bu yerlerin bilgisini yararsız saydığım için söylemiyorum; öyle olsaydı onları öğretmezdim. Ama bunları öğrenenler, geri kalanı ihmal ederlerse kendilerini hemen kusursuz ve tamamlanmış saymasınlar; az sonra öğütlenecek öteki şeylerde de emek vermezlerse, dilsiz bir ilim elde ettiklerini bilsinler.

5.10.119

haec non idcirco dico, quod inutilem horum locorum, ex quibus argumenta ducuntur, cognitionem putem, alioqui nec tradidissem; sed ne se, qui cognoverint ista, si cetera negligant, perfectos protinus atque consummatos putent et, nisi in ceteris, quae mox praecipienda sunt, elaboraverint, mutam quandam scientiam consecutos intelligant.

5.10.120Çünkü delilleri bulabilmemiz sanat kitapları yayımlandığı için olmadı; tersine, her şey öğütlenmeden önce söylenmişti, sonra yazarlar bunları gözleyip toplayarak yayımladılar. Bunun kanıtı şudur: eski örnekleri kullanırlar, onları hatiplerden alırlar; kendileri ise yeni, daha önce söylenmemiş hiçbir şey bulmazlar.

5.10.120

neque enim artibus editis factum est, ut argumenta inveniremus, sed dicta sunt omnia, antequam praeciperentur, mox ea scriptores observata et collecta ediderunt. cuius rei probatio est, quod exemplis eorum veteribus utuntur et ab oratoribus ilia repetunt, ipsi nullum novum et quod dictum non sit inveniunt.

5.10.121Demek ki asıl sanatçılar konuşmuş olanlardır; ama bizi emekten kurtaranlara da teşekkür borçluyuz. Çünkü öncekilerin yetenekleri sayesinde tek tek buldukları şeyleri bizim aramamız gerekmez; hepsi not edilmiştir. Ama bu, güreş okulunda öğretilenleri öğrenmiş olmaktan daha fazla yetmez; meğer ki beden idmanla, perhizle, beslenmeyle ve her şeyden önce tabiatla desteklensin. Tersine, bunlar da sanat olmadan yeterince yararlı olmaz.

5.10.121

artifices ergo illi qui dixerunt; sed habenda his quoque gratia est, per quos labor nobis est detractus. nam , quae priores beneficio ingenii singula invenerunt, nobis et non sunt requirenda et notata sunt omnia. sed non magis hoc sat est quam palaestram didicisse, nisi corpus exercitatione, continentia, cibis, ante omnia natura iuvatur, sicut contra ne illa quidem satis sine arte profuerint.

5.10.122Belagate heves edenler şunu da düşünsünler: gösterdiğimiz şeylerin hepsi her davada bulunamaz. Konuşulacak bir konu ortaya konduğunda da, savunduğumuz şeyi ispat etmeye belki uygun düşerler mi diye her birini tek tek araştırmak, adeta kapı kapı dolaşıp çalmak gerekmez; bunu ancak öğrenme çağında, henüz deneyim yokken yapmak gerekir.

5.10.122

illud quoque studiosi eloquentiae cogitent, neque omnibus in causis, quae demonstravimus, cuncta posse reperiri; neque, cum proposita fuerit materia dicendi, scrutanda singula et velut ostiatim pulsandum, ut sciant, an ad probandum id, quod intendimus, forte respondeant, nisi cum discunt et adhuc usu carent.

5.10.123Çünkü uygun ve yerinde olanı her seferinde hepsini tek tek deneyerek bulmak zorunda kalsaydık, bu iş konuşmayı sonu gelmez bir yavaşlığa uğratırdı. Hatta ruhun doğuştan gelen bir tabiatı ve çalışmayla idman görmüş bir çabukluk bizi doğruca davaya uygun olan şeylere götürmezse, bu bilgiler bir engel bile olabilir. Çünkü

5.10.123

infinitam enim faciat ista res dicendi tarditatem, si semper necesse sit, ut temptantes unumquodque eorum, quod sit aptum atque conveniens, experiendo noscamus; nescio an etiam impedimento futura sint, nisi et animi quaedam ingenita natura et studio exercitata velocitas recta nos ad ea, quae conveniunt causae, ferant. nam ,

5.10.124şarkı söyleyen sese tellerin uyumunun eşlik etmesi ona çok yardım etse de, el ağır davranır ve her sesin hangi tele denk düşeceğini tek tek bakıp ölçmeden tereddüt ederse, şarkı söylemenin sade tabiatının verdiğiyle yetinmek daha iyi olur. Aynı biçimde öğretinin düzeni de bu tür öğütlerle uyarlanmış, bir kithara gibi akort edilmiş olmalıdır;

5.10.124

ut cantus vocis plurimum iuvat sociata nervorum concordia, si tamen tardior manus nisi inspectis demensisque singulis, quibus quaeque vox fidibus iungenda sit, dubitet, potius fuerit esse contentum eo, quod simplex canendi natura tulerit, ita huiusmodi praeceptis debet quidem aptata esse et citharae modo intenta ratio doctrinae;

5.10.125ama buna çok idmanla ulaşılmalıdır. O sanatçıların eli, başka bir yere baksalar bile, alışkanlıkla tellerin pes, tiz ve orta seslerine kendiliğinden nasıl gidiyorsa, delillerin bu çeşitliliği ve bolluğu da hatibin düşüncesini hiç oyalamamalı; tersine kendini adeta sunmalı, karşısına çıkmalıdır. Harfler ve heceler yazanı düşünmeye zorlamadığı gibi, deliller de akıl yürütmeyi kendiliğinden izlemelidir.

5.10.125

sed hoc exercitatione multa consequendum, ut, quemadmodum illorum artificum, etiamsi alio spectant, manus tamen ipsa consuetudine ad graves, acutos, medios nervorum sonos fertur, sic oratoris cognitionem nihil moretur haec varietas argumentorum et copia, sed quasi offerat se et occurrat, et, ut litterae syllabaeque scribentium cogitationem non exigunt, sic rationem sponte quadam sequantur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…