İçeriğe geç

Kavram

Enthymema

Yunanca
ἐνθύμημα (enthymēma); ἐπιχείρημα (epikheirēma); ἀπόδειξις (apodeixis)
Latince
enthymema; commentum, commentatio; argumentum
Almanca
Enthymem
Fransızca
enthymème
İngilizce
enthymeme
Türkçe
entimem

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "düşünce, tasarı". Retorikte delilin hem kendisini hem de ifadesini anlatır (5.14.1). Birbirini gerektiren şeylerden kurulan entimem önerme ile ispatı içerir, sonucu dile getirmez; çelişen şeylerden kurulan ise karşıtlığın gücüyle işler: "sizin aracılığınızla geri getirilebileceğini düşünseniz hayatını istemeyeceğiniz adamın ölümünün öcünü almak için oturuyorsunuz" (5.14.2). Quintilianus konuşmanın kıyaslarla ve entimemlerle dolup taşmasına karşı çıkar; bu diyalektik tartışmalara yakışır, mahkemeye değil (5.14.27–32).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles retorik kıyas; inandırmanın "gövdesi" —
MÖ 1. yy Cicero ratiocinatio; beş kısımlı akıl yürütme Cicero, De inventione
MS 90'lar Quintilianus entimem, epikheirēma, apodeixis; tasarlanan şey, gerekçeli vecize, karşıtlıktan kurulan sonuç; en fazla üç kısım Quintilianus, Institutio oratoria V

Dönüşüm: Aristoteles'te retoriğin merkezî mantıksal aracı; Helenistik ve Roma okul retoriğinde "eksik kıyas" ve "karşıtlıktan sonuç" anlamlarına daralma; Quintilianus'ta bu daralmanın eleştirisi ve belagatin akışı adına okul biçimciliğinin reddi.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἐνθύμημα en "içinde" + thymos "gönül, zihin": "zihinde tutulan, düşünülen şey". Aristoteles'te retorik kıyas (Rhet. I 2, 1356b); örnek ise retorik istikradır. Yanında epikheirēma "girişim, tam akıl yürütme" ve apodeixis "apaçık ispat" kullanılır (5.10.1–7).
Latince enthymema; commentum, commentatio; Cornificius'ta contrarium Quintilianus kelimenin üç anlamını sayar: zihinde tasarlanan her şey; gerekçesiyle birlikte söylenen bir vecize; birbirini gerektiren ya da çelişen şeylerden çıkarılan belirli bir delil sonucu (5.10.1–2). Kimi ona "retorik kıyas", kimi "eksik kıyas" der (5.10.3; 5.14.24).
Almanca / Fransızca Enthymem / enthymème
İngilizce enthymeme

Türkçe karşılığı

entimem. gizli kıyas, eksik kıyas, kısaltılmış kıyas: anlamın yalnız bir yanını (biçimsel eksikliği) verir; Quintilianus bunu da tartışmalı bulur. zamir (eski mantık dili): Arapça karşılık, bugün anlaşılmaz. Quintilianus'un kendisi Latince çevirileri yetersiz bulup Yunanca adı kullanmanın daha iyi olacağını söylediği için (5.10.1) terim Türkçeleşmiş biçimiyle "entimem" diye verildi.

"Eksik kıyas" çevirisi entimemi biçimsel mantığın kusurlu bir türevi gibi gösterir. Quintilianus için ise entimemin gücü tam da anlaşılmakla yetinmesinde, zorunlu değil inanılır şeylerle iş görmesindedir (5.14.14, 5.14.24); çelişenlerden kurulan entimem "çok daha güçlü bir ispat"tır (5.14.2).

Atıf ve kaynak notu

"Eksik kıyas" (öncüllerden birinin söylenmemesi) yorumu Aristoteles'in kendi metninden çok sonraki yorumculara aittir; Quintilianus bu görüşü aktarır ama hatipten bunun mutlaka beklenmediğini söyler (5.10.3).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: entimem, entimemin, Entimem

Metinlerde işaretlendiği yerler

4 yer · 4 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.