Kavram
Enthymema
- Yunanca
- ἐνθύμημα (enthymēma); ἐπιχείρημα (epikheirēma); ἀπόδειξις (apodeixis)
- Latince
- enthymema; commentum, commentatio; argumentum
- Almanca
- Enthymem
- Fransızca
- enthymème
- İngilizce
- enthymeme
- Türkçe
- entimem
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "düşünce, tasarı". Retorikte delilin hem kendisini hem de ifadesini anlatır (5.14.1). Birbirini gerektiren şeylerden kurulan entimem önerme ile ispatı içerir, sonucu dile getirmez; çelişen şeylerden kurulan ise karşıtlığın gücüyle işler: "sizin aracılığınızla geri getirilebileceğini düşünseniz hayatını istemeyeceğiniz adamın ölümünün öcünü almak için oturuyorsunuz" (5.14.2). Quintilianus konuşmanın kıyaslarla ve entimemlerle dolup taşmasına karşı çıkar; bu diyalektik tartışmalara yakışır, mahkemeye değil (5.14.27–32).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | retorik kıyas; inandırmanın "gövdesi" | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | ratiocinatio; beş kısımlı akıl yürütme | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | entimem, epikheirēma, apodeixis; tasarlanan şey, gerekçeli vecize, karşıtlıktan kurulan sonuç; en fazla üç kısım | Quintilianus, Institutio oratoria V |
Dönüşüm: Aristoteles'te retoriğin merkezî mantıksal aracı; Helenistik ve Roma okul retoriğinde "eksik kıyas" ve "karşıtlıktan sonuç" anlamlarına daralma; Quintilianus'ta bu daralmanın eleştirisi ve belagatin akışı adına okul biçimciliğinin reddi.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐνθύμημα | en "içinde" + thymos "gönül, zihin": "zihinde tutulan, düşünülen şey". Aristoteles'te retorik kıyas (Rhet. I 2, 1356b); örnek ise retorik istikradır. Yanında epikheirēma "girişim, tam akıl yürütme" ve apodeixis "apaçık ispat" kullanılır (5.10.1–7). |
| Latince | enthymema; commentum, commentatio; Cornificius'ta contrarium | Quintilianus kelimenin üç anlamını sayar: zihinde tasarlanan her şey; gerekçesiyle birlikte söylenen bir vecize; birbirini gerektiren ya da çelişen şeylerden çıkarılan belirli bir delil sonucu (5.10.1–2). Kimi ona "retorik kıyas", kimi "eksik kıyas" der (5.10.3; 5.14.24). |
| Almanca / Fransızca | Enthymem / enthymème | |
| İngilizce | enthymeme |
Türkçe karşılığı
entimem. gizli kıyas, eksik kıyas, kısaltılmış kıyas: anlamın yalnız bir yanını (biçimsel eksikliği) verir; Quintilianus bunu da tartışmalı bulur. zamir (eski mantık dili): Arapça karşılık, bugün anlaşılmaz. Quintilianus'un kendisi Latince çevirileri yetersiz bulup Yunanca adı kullanmanın daha iyi olacağını söylediği için (5.10.1) terim Türkçeleşmiş biçimiyle "entimem" diye verildi.
"Eksik kıyas" çevirisi entimemi biçimsel mantığın kusurlu bir türevi gibi gösterir. Quintilianus için ise entimemin gücü tam da anlaşılmakla yetinmesinde, zorunlu değil inanılır şeylerle iş görmesindedir (5.14.14, 5.14.24); çelişenlerden kurulan entimem "çok daha güçlü bir ispat"tır (5.14.2).
Atıf ve kaynak notu
"Eksik kıyas" (öncüllerden birinin söylenmemesi) yorumu Aristoteles'in kendi metninden çok sonraki yorumculara aittir; Quintilianus bu görüşü aktarır ama hatipten bunun mutlaka beklenmediğini söyler (5.10.3).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: entimem, entimemin, Entimem
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.