Kavram
Probatio
- Yunanca
- πίστις (pistis); ἄτεχνοι / ἔντεχνοι πίστεις
- Latince
- probatio; confirmatio; argumentatio
- Almanca
- Beweis, Probatio
- Fransızca
- preuve, confirmation
- İngilizce
- proof
- Türkçe
- kanıt; ispat (konuşmanın kısmı olarak)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "denemek, beğenmek, onaylatmak". Retorikte inandırmanın aracıdır. Quintilianus V. kitabın önsözünde, hatibin vazifesini yalnız bilgilendirmeye indirgeyen ve duyguları dışarıda bırakan yazarları da, kendi iddiasını doğrulamayı ve karşı tarafınkini çürütmeyi başlıca iş sayan çoğunluğu da anar: "ispata ihtiyaç duymayan hiçbir anlaşmazlık yoktur" (5.pr.5). Sanat dışı kanıtlar kendi başlarına sanattan yoksundur, ama belagatin bütün güçleriyle desteklenmeleri ya da çürütülmeleri gerekir (5.1.2). Hakikat ile inandırıcılık arasındaki gerilim, işkence altındaki ifadenin hem "doğruyu itiraf etmenin zorunluluğu" hem de "yalan söylemenin sebebi" sayılmasında (5.4.1) açıkça görülür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | pisteis: sanat dışı ve sanata ait inandırma araçları; karakter, duygu, söz | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | confirmatio: konuşmanın kendi delillerini ortaya koyan kısmı; argumentatio | Cicero, De inventione; Cicero, Partitiones oratoriae |
| MS 90'lar | Quintilianus | probationes inartificiales / artificiales; önceki hükümler, söylentiler, işkence, belgeler, yemin, tanıklar; sonra işaretler, deliller, örnekler | Quintilianus, Institutio oratoria V |
Dönüşüm: Yunanca "güven"den (pistis) inandırma aracına, Latincede ise "sınamak, onaylatmak"tan mahkemede kanıt ve konuşmanın ispat kısmına.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | πίστις, çoğul πίστεις | Aristoteles'te "inandırma aracı" (Rhet. I 2). Sanat dışı kanıtlar (atekhnoi: hatibin bulmadığı, hazır bulduğu şeyler) ve sanata ait kanıtlar (entekhnoi: hatibin kendisinin kurduğu deliller) ayrımı ondan gelir; Quintilianus bu bölümlemenin "hemen herkesin onayını kazandığını" söyler (5.1.1). Bkz. pistis. |
| Latince | probatio; confirmatio; argumentum / argumentatio | probare "denemek, onaylatmak, ispat etmek" fiilinden. probatio hem tek tek kanıtı hem de konuşmanın ispat kısmını anlatır; confirmatio "doğrulama" bu kısmın öteki adıdır (4.3.1). argumentum "delil", argumentatio "delillendirme" ayrıca kullanılır. Sanat dışı kanıtlar: önceki hükümler, söylentiler, işkence altındaki ifadeler, belgeler, yemin, tanıklar (5.1.2). |
| Almanca / Fransızca | Beweis / preuve, confirmation | |
| İngilizce | proof |
Türkçe karşılığı
kanıt; ispat. ispat: bu projede çekirdek terim olarak demonstratio'ya (apodeixis) ayrıldı; Quintilianus III. kitabın çevirisinde konuşmanın kısmı olarak probatio da "ispat" diye verildiği için (3.9.1) kısım adı olarak korundu. delil: argumentum'a ayrıldı. kanıt: tek tek kanıtlar ve probationes çoğulu için seçildi. hüccet, burhan: eski ve mantık diline özgü.
Mantıktaki "ispat" (demonstratio) zorunlu sonuca götürür; retorikteki probatio ise yargıcın inanmasını hedefler ve tanıklık, belge, yemin, söylenti gibi kesinlik taşımayan şeyleri de kapsar. Quintilianus bu yüzden tanıklar ile deliller arasındaki tartışmayı aktarır: tanıklarda bilgi ve dinî titizlik, delillerde zekâ vardır; delillerde yargıç kendine, tanıklıklarda başkasına inanır (5.7.33).
Atıf ve kaynak notu
Sanat dışı / sanata ait ayrımı Aristoteles'e aittir (Rhet. I 2, 1355b); Latince inartificialis / artificialis karşılıkları Quintilianus'ta açıkça Yunanca terimlerin çevirisi olarak verilir (5.1.1).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kanıt, kanıtların, kanıtının
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.