Boethius
Şartlı Kıyaslar Üzerine
De hypotheticis syllogismis
PL64.831I. Kitap
Felsefenin bütün dallarını öğrenip işlemekte hayatın en büyük tesellisini bulduğumu düşünürken, seninle paylaşmak için kaleme aldığım konulara daha da büyük bir sevinçle, adeta emeğin meyvesini alarak sarılıyorum. Hakikati incelemek kendi güzelliği için izlenmeye değer olsa da, ortaya konulup paylaşılınca daha sevimli olur. Hiçbir iyi yoktur ki birçok kişinin bilgisiyle onaylanınca daha güzel parlamasın. Başka zaman suskunlukla bastırılıp sessizlik içinde yok olmak üzere olan şey daha geniş bir alanda çiçek açar ve bilenlerin paylaşmasıyla unutulmaktan korunur. Bir ilim, aynı bilgeliğin sırdaşları arasında bilge olmayı buyurduğunda daha da tatlı olur. Hele şimdi seninle olduğu gibi, kendiliğinden tatlı olan şeyler dostluğun paylaşımına girerse, çalışmanın lezzeti adeta en tatlı sevginin tadıyla baharatlanır. Dostluğun kendine özgü armağanı, düşünceleri yalnız bırakmak istememesidir; bu yüzden herkes güzel düşündüğünü en çabuk sevdiğine açar. Böylece, işe başlanmış yapıtın önünde büyük bir emek yol vermese de, gönlüm, seni düşündükçe başladığını tamamlamaya yetti. Sana düşkün sevgim kolaylığın sınırlarında kalsaydı neyi büyük sayardı?
Yunan yazarlarda pek ender, kısaca ve karışık biçimde bulup Latinlerde hiç bulamadığım şeyi, senin bilgine adanmak üzere emeğim, uzun sürdüyse de başladığını bitirerek işledi. Kategorik kıyasların bilgisini en geniş biçimde edindikten sonra, sık sık, Aristoteles'in üzerine hiçbir şey yazmadığı şartlı kıyasları soruyordun. Her ilmi kavrayabilen bir adam olan Theophrastos yalnız konuların ana hatlarını izler. Eudemos ise daha geniş bir öğretim yolu tutar, ama adeta bir takım tohumlar saçmış gibi görünür, hiçbir ürün devşirmiş görünmez. Biz de zekâmızın gücü ve dostluğumuzun şevki yettiği kadar, onların kısaca söylediği ya da büsbütün atladığı şeyleri açıklığa kavuşturmayı, özenle ve incelikle izlemeyi üstlendik. Bu işte, öğretinin hakkını verememiş görünsem de, dostluğun görevini yerine getirmiş görünürsem, aşılan zorluğun ödülünü almış olurum.
Her kıyas belli ve uygun biçimde konulmuş önermelerden oluşur. Her önerme ya yüklemli denen kategorik önermedir ya da şartlı denen hipotetik önermedir. Yüklemli önerme, bir şeyin başka bir şeye yüklendiği önermedir: "İnsan canlıdır"; burada canlı insana yüklenmiştir. Hipotetik önerme ise bir şart koşarak, başka bir şey varsa bir şeyin var olduğunu bildirir: "Gündüzse ışık vardır." Hipotetik önermeler, biraz sonra görüleceği gibi, kategorik önermelerden oluşur. Bu yüzden kategorik önermelerden kurulan kıyasa kategorik, yani yüklemli, hipotetik önermelerden oluşana hipotetik, yani şartlı kıyas denir.
Bu kıyasların farkını görmek için önce önermelerin tabiatındaki ayrıma bakmak gerekir. Bazı önermelerde yüklemli önerme şartlıdan yalnız bir söyleyiş tarzıyla ayrılıyor gibi görünür. Biri "insan canlıdır" der, başka bir sefer "insansa canlıdır" der: Bu önermeler söyleyişte bir bakıma farklıdır, ama farklı bir şey anlatmış görünmezler. Öyleyse önce şunu söylemek gerekir: Yüklemli önerme gücünü şartta değil, yalnız yüklemede bulur; şartlı önermede ise gerekmenin gerekçesi şarttan alınır. Sonra, yüklemli önerme basittir; şartlı önerme ise yüklemli önermelerden birleştirilmeden var olamaz: "Gündüzse ışık vardır" dediğimizde "gündüzdür" ve "ışık vardır" iki yüklemli, yani basit önermedir. Buna, ikisinin özelliğini en çok ortaya koyan şey eklenir: Yüklemli önermede bir konu terim, bir de yüklem terim vardır ve yüklemli önermedeki konu, aynı önermede yüklenen şeyin adını alır görünür. "İnsan canlıdır" dediğimizde insan konu, canlı yüklemdir ve insan canlı olduğu ileri sürülürken canlı adını alır. Bağlantılı denen önermelerde ise yükleme tarzı aynı değildir. Biri ötekine hiç yüklenmez, yalnız biri varsa ötekinin de var olduğu söylenir.
Cum in omnibus philosophiae disciplinis ediscendis atque tractandis summum vitae positum solamen existimem, tum jocundius, et veluti cum quodam fructu etiam laboris arripio quae tecum communicanda compono. Nam etsi ipsa speculatio veritatis sua quadam specie sectanda est, fit tamen amabilior cum in commune deducitur. Nullum enim bonum est quod non pulchrius elucescat, si plurimorum notitia comprobetur. Nam quod alias taciturnitate compressum, jamjamque silentio periturum, latius efflorescit, et oblivionis interitu scientium participatione defenditur, fit quoque jocundior disciplina, cum inter ejusdem sapientiae conscios jubet esse sapientem: quod si accedat (ut tecum mihi nunc res est) ea quae sponte jocunda sunt in amicitiae participationem deduci, necesse est studii suavitatem quodam veluti dulcissimo caritatis sapore condiri. Nam cum id in se obtineat amicitia proprium munus, ut nolit habere solitarias cogitationes, tunc quod honeste quisque cogitat, nulli promptius, nisi quem diligit, confitetur. Quo factum est ut etiam si immensus labor coepto operi viam negabat, animus tamen ad efficiendum quod aggressus fuerat tui contemplatione sufficeret. Quid enim magnum studiosus tui amor efficeret, si intra facilitatis terminos constitisset? Quod igitur apud scriptores quidem Graecos perquam rarissimos strictim atque confuse, apud Latinos vero nullos reperi, id tuae scientiae dedicatum, noster etsi diuturnus, coepti tamen efficax labor excoluit. Nam cum categoricorum syllogismorum amplissime notitiam percepisses, de hypotheticis syllogismis saepe quaerebas, in quibus ab Aristotele nihil estconscriptum. Theophrastus vero, vir omnis doctrinae capax, rerum tantum summas exsequitur. Eudemus latiorem docendi graditur viam, sed ita ut veluti quaedam seminaria sparsisse, nullum tamen frugis videatur extulisse proventum. Nos igitur, quantum ingenii viribus et amicitiae tuae studio suffecimus. quae ab illis vel dicta breviter, vel funditus omissa sunt, e luci danda diligenter et subtiliter persequendasuscepimus, in qua re superat a e difficultatis praemium fero, si tibi munus implesse videar amicitiae, etsi non videar satis fecisse doctrinae. Omnis syllogismus certis et convenienter positis propositionibus continetur. Propositio vero omnis aut categorica est quae praedicativa dicitur, aut hypothetica quae conditionalis vocatur; praedicativa est in qua aliud praedicatur de alio, hoc modo: homo animal est, hic enim animal de homine praedicatum est; hypothetica est quae cum quadam conditione denuntiat esse aliquid si fuerit aliud, veluti cum ita dicimus: si dies est, lux est. Hypotheticae autem propositiones ex categoricis constant, ut paulo posterius apparebit, quo fit ut syllogismus qui ex categoricis propositionibus junctus est categoricus appelletur, id est praedicativus quidem, qui vero ex hypotheticis propositionibus continetur, dicatur hypotheticus, id est conditionalis. Ut ergo horum syllogismorum differentia per videatur, spectanda prius est eorum in propositionum natura discretio; videtur enim in aliquibus propositionibus nihil differre praedicativa propositio a conditionali, nisi tantum quodam orationis modo; velut si quis ita proponat, homo animal est, id ita si rursus enuntiet, si homo est, animal est: hae propositiones orationis quodammodo diversae sunt, rem vero non videntur significasse diversam. Primum igitur dicendum est quod praedicativa propositio vim suam non in conditione tione, sed in sola praedicatione constituit, in conditionali vero consequentiae ratio ex conditione suscipitur. Rursus praedicativa simplex est propositio, conditionalis vero esse non poterit, nisi ex praedicativis propositionibus conjungatur, ut cum dicimus: si dies est, lux est; dies est, atque lux est, duae sunt propositiones praedicativae, id est simplices; ad hoc illud est, quo maxime declaratur utrorumque proprietas, quod praedicativa quidem propositio habet unum subjectum terminum, alterum praedicatum. Et id quod in praedicativa propositione subjicitur, illius suscipere videtur nomen quod in eadem propositione praedicatur hoc modo, ut cum dicimus, homo animal est, homo subjectum est, animal praedicatum, et homo animalis suscipit nomen, cum ipse homo animal esse proponitur. At in his propositionibus quae connexae dicuntur non idem praedicationis est modus. Neque enim omnino alterum de altero praedi capax, sed id tantum dicitur esse alterum, si alterum
PL64.833"Doğurduysa bir erkekle birlikte olmuştur" dediğimizde, doğurmanın kendisi erkekle birlikte olmak demek değildir; ileri sürülen yalnız, doğum olmak için erkekle birlikte olunmuş olması gerektiğidir. Önermelerin özelliği bir ve aynı önermede rastlaşırsa, anlam, önermenin söyleniş tarzına göre değişir. "İnsan canlıdır" dediğimizde yüklemli önerme yaparız; "insansa canlıdır" dersek şartlı bir ifadeye dönüşür. Yüklemlide insanın kendisinin canlı olmasına, yani canlı adını almasına bakarız. Şartlıda ise, insan denen bir şey varsa canlı diye adlandırılan bir şeyin de var olması gerektiğini anlarız. Yani yüklemli önerme, konu yaptığı şeyin yüklenen şeyin adını aldığını açıklar. Şartlı önermenin anlamı ise, biri ötekinin adını almasa bile, bir şeyin ancak öteki varsa var olduğudur.
Önermeler böyle ayrılınca kıyaslar da adlarını ifadelerin özelliğinden alır: Kimine yüklemli, kimine şartlı denir. Önermeleri yüklemli olanlara yüklemli kıyas deriz. İlk önermesi hipotetik olanlara ise, ek önerme ve sonuç yüklemli olabilse de, yalnız bu tek hipotetik önermenin tabiatından ötürü hipotetik ve şartlı denir. Basit, yani yüklemli kıyasları, bunların kuruluşu üzerine yazdığımız iki kitapta açıkladık. Basit kıyaslar tartışıldıktan sonra sıra basit olmayanları ele almaya gelir. Basit olmayan kıyaslar, hipotetik denenlerdir; biz bunlara Latince şartlı deriz. Basit olmayan denmelerinin nedeni basitlerden oluşmaları ve son olarak onlara çözülmeleridir; özellikle de ilk önermeleri, kendilerine özgü gerekmenin gücünü kategorik, yani basit kıyaslardan alır. Hipotetik kıyasın ilk önermesinin doğru olup olmadığından şüphe edilirse yüklemli bir sonuçla ispatlanır. Bu tür kıyasların ek önermesi de çoğu modda yüklemlidir, sonucu da öyle. "Gündüzse aydınlıktır; ama gündüzdür" dediğimizde bu ek önerme yüklemlidir, sorulursa yüklemli kıyasla ispatlanır; ardından "aydınlıktır" diye yine yüklemli sonuç gelir. Ayrıca her şartlı önerme, söylendiği gibi, yüklemlilerden birleşir. Hipotetik kıyaslar inandırıcılıklarını da parçalarının düzenini de bunlardan aldığına göre, kategorik kıyasların hipotetiklere sonuç gücü sağladığı zorunludur.
Hipotetiklerden söz ettiğimize göre önce hypothesis kelimesinin ne anlattığını söylemek gerekir. Hipotetik kıyasların adını aldığı bu kelime, Eudemos'a göre iki anlamda kullanılır. Ya hiçbir şekilde olamayacak bir şey, tartışanların bir tür uzlaşma şartıyla, akıl yürütme kendi sonuna götürülsün diye kabul edilir; ya da konulan şartta gerekme, bir bağlantı ya da ayrılmanın gücüyle gösterilir. Birincisinin örneği şudur: Bütün cisimsel şeylerin suretin maddeyle birleşmesiyle var olduğunu göstermek istediğimizde, şeylerin tabiatında olamayacak bir şeyi koyarız: Suretin bütün tabiatını dayanak olan maddeden, gerçekte olmasa bile düşüncede ayırırız. Cisimsel şeylerden geriye hiçbir şey kalmadığına göre, cisimsel şeylerin cevherinin, birbirinden ayrılıp uzaklaşınca onu yok eden şeylerin birleşmesiyle meydana geldiğinin gösterildiğini düşünürüz. Bu örnekte, suretlerin maddeden ayrılması gibi olamayacak bir şey kısa bir süre olmuş sayılsın diye bir uzlaşma şartı konulmuş, cisimlerin yok olması gibi neyin gerektiğine bakılmış ve böylece onların bunlardan oluştuğu ispatlanmıştır. Cisimsel şeylerin yok olması gerektiğine göre, bütün cisimsel şeylerin suret ve maddeden oluştuğunu haklı olarak söyleriz.
Ama uzlaşanların şartından doğan bu tür önermeler, kategorik öğretinin ilk kitabında gösterilen basit önermelerden farklı değildir. Basitlerden farklı olanlar, bir şey varsa ya da yoksa başka bir şeyin var ya da yok olduğu söylenenlerdir. Bunlar her zaman bağlaçlarla önerilir: "İnsansa canlıdır", "üçse tektir" ve benzerleri. Bunlar, herhangi biri varsa ötekinin gerektiği biçimde önerilir;
fuerit, veluti cum dicimus: si peperit, cum viro concubuit, non enim tunc dicitur ipsum peperisse id esse quod est cum viro concumbere, sed id tantum proponitur quod partus nunquam esse potuisset nisi fuisset cum viro concubitus; quod si quando in una eademque propositionum proprietas incurrerit, tunc secundum modum enuntiatae propositionis intelligendi ratio varia bitur hoc modo. Nam cum dicimus, homo animal est, propositionem facimus praedicativam; ac si ita proponamus, si homo est, animal est, in conditionalem vertitur enuntiationem. In praedicativa igitur id spectabimus quod ipse homo animal sit, id est nomen animalis in se suscipiat. In conditionali vero illud intelligimus, quod si fuerit aliqua res quae homo esse dicatur, necesse sit aliquam rem esse quae animal nuncupetur. Itaque propositio praedicativa rem quam subjicit praedicatae rei suscipere nomen declarat. Conditionalis vero propositionis haec sententia, est, ut ita demum sit aliquid, si fuerit alterum, etiamsi neutrum alterius nomen suscipiat. Ita igitur propositionibus disgregatis ex enuntiationum proprietate syllogismi quoque vocabulum perceperunt, ut alii dicantur praedicativi, alii conditionales. Nam in quibus propositiones praedicativae sunt, eos praedicativos syllogismos vocamus. In quibus vero hypothetica propositio prima est (potest namque et assumptio et conclusio esse praedicativa), hi tantum per unius hypotheticae propositionis naturam hypothetici et conditionales dicuntur. Ac de simplicibus quidem, id est de praedicativis syllogismis duobus libellis explicuimus, quos de eorum constitutione confecimus. Post vero simplicium, syllogismorum disputationem ordo est ut de non simplicibus disseramus. Non simplices vero syllogismi sunt qui hypothetici dicuntur, quos Latino nomine conditionales vocamus. Non simplices autem dicuntur, quoniam ex simplicibus constant, atque in eosdem ultimos resolvuntur, cum praesertim primae eorum propositiones vim propriae consequentiae ex categoricis id est ex simplicibus, capiant syllogismis, namque prima propositio hypothetici syllogismi, si dubitetur an vera sit, praedicativa conclusione demonstrabitur. Assumptio vero in pluribus modis talium syllogismorum praedicativa esse perspicitur, itemque conclusio, veluti cum dicimus, si dies est, lucet; Atqui dies est, haec assumptio praedicativa est, si quaeratur, praedicativo probabitur syllogismo, lucet; igitur consecuta est rursus praedicativa conclusio; super haec omnis conditionalis propositio ex praedicativis (ut dictum est) jungitur. Quod si ex his et fidem capiunt, et ordinem partium sortiuntur, necesse est categoricos syllogismos hypotheticis vim conclusionis ministrare. Sed quoniam de hypotheticis loquimur., quid significet hypothesis prae dicendum est: hypothesis namque, unde hypothetici syllogismi accepere vocabulum duobus (ut Eudemo placet) modis dicitur: autenimtaleacqutrituraliquidperquamdam inter se consentiendum conditionem, quod fieri nullo modo possit ut ad suum terminum ratio perducatur.' vel disjunctionis ostE autinconditionepositaconsequentiaviconjunctionis ndilur. Ac prioris quidem propositionis exemplum est, veluti cum res omnes corporales materiae formaeque concursu subsistere de monstraremus monstraremus. Tuncenim, quod per rerum naturam fieri non potest, ponimus id omnem formae naturam a subjecta materia, si non re, saltem cogitatione separamus; et quoniam nihil ex rebus corporeis reliquum fit, demonstratum atque ostensum putamus eisdem convenientibus corporalium rerum substantiam confici, quibus a se disjunctis ac discedentibus interimatur. In hoc igitur exemplo posita consentiendi conditione, ut id paulisper fieri intelligatur quod fieri non potest, ut formae a materia separentur, quid consequatur intendimus, perire scilicet corpora, ut eadem ex iisdem consistere comprobemus. Nam quoniam interitus corporalium rerum sequitur, jure dicimus res omnes corporeas formaeque materiaque consistere. Sed hujusmodi propositiones quae ex consentientium conditione proveniunt, nihil his differunt quas simplices categoricae institutionis primi libri tractatus ostendit; quae vero a simplicibus differunt illae sunt, quando aliquid dicitur esse vel non esse, si quid fuerit vel non fuerit. Hae semper cum conjunctio nibus proponuntur, ut cum dicimus, si homo est, animal est, si ternarius est, impar est, vel caetera hujusmodi; haec enim ita proponuntur, ut si quodlibet illud fuerit, aliud consequatur;
PL64.833_2ya da "insansa at değildir" dediğimizde, burada olumsuzlamada, yukarıda olumlamada önerildiği gibi önerilir: "Bu varsa o yoktur" denir, ötekiler de böyle. Bazen şöyle de ifade edilebilirler: "Bu olduğunda o vardır": "İnsan olduğunda canlıdır" ya da "insan olduğunda at değildir". Bu ifade, "insansa canlıdır", "insansa at değildir" biçiminde önerilenle aynı güçtedir.
Hipotetik önermeler ayrılma yoluyla da şöyle yapılır: "Ya bu vardır ya şu." Bu önerme, yukarıdaki "bu varsa şu yoktur" önermesiyle aynı sanılmamalıdır. Bu, ayrılma yoluyla değil, olumsuzlama yoluyla yapılır. Her olumsuzlama belirsizdir; bu yüzden zıtlarda da, zıtların ortasındakilerde de, birbiriyle ilgisiz şeylerde de olabilir. İlgisiz dediğim, zıtlıkla çatışmayıp yalnız birbirinden farklı olan şeylerdir: yer, giysi, ateş ve benzerleri gibi. Beyazsa siyah değildir; beyazsa kırmızı değildir; ilimse insan değildir. Ayrılma yoluyla yapılanda ise birinin her zaman konulması gerekir: "Ya gündüz ya gece." Olumsuzlamayla söylenebilen her şeyi ayrılmaya aktarırsak akıl yürütme ilerlemez. Biri "ya beyazdır ya siyah", "ya beyazdır ya kırmızı", "ya ilimdir ya insan" derse ne olur? Bunların hiçbiri olmayabilir. Demek ki ayrılma yoluyla önerme yalnız ikisinden birinin olması gereken belli şeylerde konulur; olumsuzlama yoluyla ayırma ise
vel cum dicimus, si homo est, equus non est, rursus hic eodem modo proponitur in negatione, quo superius in affirmatione proponebatur; hic enim dicitur, si hoc est, illud non est; et ad hunc modum caeterae. Possunt autem aliquando etiam hoc enuntiari modo, cum hoc sit, illud est. veluti cum dicimus, cum homo est, animal est, vel cum homo est, equus non est; quae enuntiatio propositionis ejusdem potestatis est cujus ea quae hoc modo proponitur, si homo est,. animal est, si homo est, equus non est. Fiunt vero propositiones hypotheticae etiam per disjunctionem ita, aut hoc est, aut illud est. Nec eadem videri debet haec propositio quae superius sic enuntiatur, si hoc est, illud non est. Haec enim non est per disjunctionem, sed per negationem. Negatio vero omnis inde monstraremus est, atque ideo et in contrariis, et in contrariorum medietatibus, et in disperatis fieri potest. Disperata autem ea voco quae tantum a se diversa sunt, nulla contrarietate pugnantia, veluti terra, vestis, ignis, et caetera. Nam si album est, nigrum non est; si album est, rubrum non est; si disciplina est, homo non est. At in ea quae per disjunctio fit, alteram semper poni necesse est hoc modo, aut dies, aut nox; quod si ea cuncta quae per negationem dici convenit ad disjunctionem transferas, ratio non procedit. Quid enim si quis dicat, aut album est, aut nigrum, aut album est, aut rubrum, aut disciplina est, aut homo? fieri enim potest ut nihil sit horum. Igitur quoniam per disjunctionem propositio in certis tantum rebus in quibus alterum eorum evenire necesse est ponitur, hoc autem per negationem separatio in
PL64.835birbirinin tabiatını yok etmeyen şeylerin hepsinde de konulabilir. Böylece bunlar açık bir gerekçeyle ayrılmıştır. Demek ki her hipotetik önerme ya bağlantı yoluyla yapılır (olumsuzlama yoluyla yapılan tarzı da bağlantı sayarız) ya ayrılma yoluyla; iki tarz da basit önermelerden elde edilir. Basit önermeler, kategorik öğretinin ilk kitabında yüklemli dediklerimizdir. Bir şeyin başka bir şeye olumlanarak ya da olumsuzlanarak yüklendiği önermelerdir: "Gündüzdür", "ışık vardır." Bunların arasına şart girerse "gündüzse ışık vardır" olur ve iki kategorik önermeden birleşmiş tek bir hipotetik önerme doğar.
Her basit önerme olumlu ya da olumsuz olduğu için, bağlantı yoluyla hipotetik önermeler dört şekilde yapılabilir: ya iki olumludan ya iki olumsuzdan ya olumlu ile olumsuzdan ya da olumsuz ile olumludan. Söylediğimiz daha açık bilinsin diye örneklerini verelim. İki olumludan: "Gündüzse ışık vardır." İki olumsuzdan: "Canlı değilse insan değildir." Olumlu ile olumsuzdan: "Gündüzse gece değildir." Olumsuz ile olumludan: "Gündüz değilse gecedir."
"Ise" ile "olduğunda" bağlaçları hipotetik önermelerde aynı şeyi anlattığına göre, şartlılar iki şekilde olabilir: biri arazî olarak, öteki bir tabiat gerekmesi taşıyarak. Arazî olarak şöyle: "Ateş sıcak olduğunda gök yuvarlaktır." Ateş sıcak olduğu için gök yuvarlak değildir; bu önerme, ateşin sıcak olduğu zamanda göğün de yuvarlak olduğunu belirtir. Bazıları ise birbirine tabiat gerekmesiyle bağlıdır. Bunların da iki tarzı vardır: Birinde gerekme zorunludur, ama bu gerekme terimlerin konuluşuyla olmaz; ötekinde gerekme terimlerin konuluşuyla olur. Birincinin örneği: "İnsan olduğunda canlıdır." Bu gerekme sarsılmaz bir hakikate dayanır. Ama insan olduğu için canlı değildir, çünkü tür olduğu için cins olmaz; olsa olsa ilke cinsten alınır ve özün sebebi daha çok külliden türetilebilir: Canlı olduğu için insandır. Çünkü türün sebebi cinstir. "İnsan olduğunda canlıdır" diyen doğru ve zorunlu bir gerekme yapar, ama bu gerekme terimlerin konuluşuyla ilerlemez. Bazı hipotetik önermelerde hem zorunlu gerekme bulunur, hem de gerekmenin sebebini terimlerin konuluşu sağlar: "Yer araya girerse ay tutulması gerekir." Bu gerekme doğrudur ve ay tutulması yerin araya girmesi yüzünden gerekir. Bunlar, ispat için kesin ve faydalı önermelerdir.
Hipotetik önermeleri iki basit önermeye ayırırız. Önüne bağlaç konan birinciye önce gelen, ikinciye ardından gelen deriz: "Gündüzse ışık vardır" önermesinde "gündüzse" önce gelen, "ışık vardır" ardından gelen kısımdır. Ayrılmalı önermelerde önce geleni ya da ardından geleni ifade sırası belirler: "Ya gündüzdür ya gecedir" önermesinde ilk söylenene önce gelen, sonrakine ardından gelen denir. Hipotetik önermelerin kısımları üzerine bu kadarı yeter.
Şimdi Aristoteles'in de söylediği şu noktayı açıklamak gerekiyor: Aynı şey hem varken hem yokken, aynı şeyin olması zorunlu değildir. Yani a varken b'nin olması zorunluysa, a yokken b'nin, a yok diye olması zorunlu değildir. Bunun gösterilmesi için imkânsızın tarifi önden verilmelidir: İmkânsız, konulunca, yanlış ve imkânsız bir şeyin, ilk konulan imkânsız yüzünden ortaya çıktığı şeydir. Konulsun ki a varken b vardır, yani a ile b arasında öyle bir gerekme vardır ki a kabul edilirse b'yi de kabul etmek gerekir. Önerme şöyle olsun: a varsa b vardır. Diyorum ki a yoksa b'nin olması zorunlu değildir. Önce önermelerin gerekmesinin ne olduğuna bakalım. Bağlantı öyleyse ki a varsa b'nin de olması gerekir, b yoksa a'nın da olmaması gerekir. Bu şu gösterimden anlaşılır: a varsa b'nin olması gerekiyorsa, diyorum ki b yoksa a olmaz. b'nin olmadığı konulsun, a mümkünse olsun. Ama söylendi ki a varsa b'nin olduğu zorunlu olarak kabul edilir. Demek ki a olduğuna göre b olacaktır.
omnibus etiam his quae suam etiam invicem naturam non perimunt poni potest, aperta ratione discreta est. Omnis igitur hypothetica propositio vel per connexionem fit (per connexionem vero illum quoque modum qui per negationem fit esse pronuntiamus), vel per disjunctionem; uterque enim modus ex simplicibus propositionibus comparatur. Simplices autem propositiones sunt quas praedicativas primo institutionis Categoricae libro diximus. Hae vero sunt cum aliquid de aliquo praedicatur, vel affirmando, vel negando, ut dies est, lux est. At si his media conditio interveniat, fiet, si dies est, lux est, fitque una hypothetica propositio ex duabus categoricis juncta. Sed quoniam omnis simplex propositio vel affirmativa, vel negativa est, quatuor modis per connexionem fieri hypotheticae propositiones possunt, aut enim ex duabus affirmativis, aut ex duabus negativis, aut ex affirmativa et negativa, aut ex negativa et affirmativa. Harum omnium exempla subdenda sunt, quo id quod dicimus clarius innotescat. Ex duabus affirmativis, si dies est, lux est; ex duabus negativis, si non est animal, non est homo; ex affirmativa et negativa, si dies est, nox non est. Ex negativa et affirmativa, si dies non est, nox est. Sed quoniam dictum est idem significari si conjunctione et cum, quando in hypotheticis propositionibus ponitur, duobus modis conditionales fieri possunt: uno secundum accidens, altero ut habeant aliquam naturae consequentiam. Secundum accidens hoc modo, ut cum dicimus, cum ignis calidus sit, coelum rotundum est. Non enim quia ignis calidus est, coelum rotundum est, sed id haec propositio designat, quia quo tempore ignis calidus est, eodem tempore coelum quoque rotundum est Sunt autem aliae quae habent ad se consequentiam naturae; harum quoque duplex modus est, unus cum necesseest consequi, ea tamen ipsa consequentia non per terminorum positionem fit; alius vero cum fit consequentia per terminorum positionem. Ac prioris quidem modi exemplum est, ut ita dicamus, cum homo sit, animal est, haec enim consequentia inconcussa veritate est subnixa. Sed non idcirco animal est quia homo est, non enim idcirco genus est quia species est, sed fortasse a genere principium ducitur, magisque essentiae causa ex universalibus trahi potest, ut idcirco sit homo quia animal est. Causa enim speciei genus est, at qui dicit: cum homo sit, animal est, rectam ac necessariam consequentiam facit; per terminorum vero positionem talis consequentia non procedit. Sunt autem aliae hypotheticae propositiones in quibus et consequentia necessaria reperietur, et ipsius consequentiae causam terminorum positio facit hoc modo: si terrae fuerit objectus, defectio lunae consequitur; haec enim consequentia vera est, et idcirco defectio lunae consequitur, quia terrae intervenit objectus. Istae igitur sunt propositiones certae atque utiles ad demonstrationem. Partimur autem propositiones hypotheticas in duas ac simplices propositiones, et primam quidem cui conjunctio proponitur praecedentem dicimus,. secundam vero consequentem vero consequentem, ut inhac, si dies est, lux est, praecedentem dicimus eam quae dicit, si dies est, consequentem vero partem, lux est. In disjunctivis vero propositionibus ordo enuntiandi praecedentem vel consequentem facit, ut aut dies est, aut nox est. Nam quae prima proponitur praecedens, quae posterior consequens appellatur. Ac de partibus quidem hypotheticarum propositionum ista sufficiunt. Illud nunc expediendum videtur, quod etiam ab Aristotele dicitur. Idem cum sit et non non sit, non necesse est idem esse, veluti cum a sit, idcirco necesse est esse b; idem a si non sit, non necesse est esse b, idcirco quoniam non est a. Ad hujusmodi vero rei demonstrationem impossibilitatis diffinitio praemittenda est, quae est hujusmodi. Impossibile est quo posito aliquid falsum atque impossibile committatur eo nomine quod impossibile primitus propositum fuit, Sit igitur positum cum sila esse b, id est hanc inter a et b esse consequentiam, ut. si concessum fuerit esse a, necesse sit concedere esse b Itaque proponatur, si a est, b est, dico quia si a non fuerit, non necesse est esse b. Ac primum quae sit propositionum consequentia consideremus. Si enim fuerit tale conjunctum, ut si sit a, etiam b esse necesse sit; si b non fuerit, etiam a non esse necesse est; quod ex tali demonstratione cognoscitur, si sit a, necesse sit esse b, dico quia si b non sit, a non erit. Ponitur enim non esse b, et sit si fieri potest a. Sed dictum est, si sit a, necessario concedi esse b. Cum sit igitur a, erit b.
PL64.835_2Ama b'nin olmadığını koyduğumuz için b olmayacak, a'nın olduğunu koyduğumuz için b olacaktır; demek ki b hem olacak hem olmayacaktır ki bu olamaz. Öyleyse b'nin olmaması ve a'nın olması imkânsızdır. Sağlam gösterimde böyle yaparız; bir örnekle daha açık anlaşılır: İnsansa canlıdır; canlı değilse insan değildir. Ama insan değilse canlı değildir denemez, çünkü insan olmayan birçok canlı vardır. Demek ki bağlı önermenin gerekmesinde, birinci varsa ikincinin olması zorunludur; ikinci yoksa birinci olmaz. Ama birinci yoksa ne ikincinin olmaması ne de olması zorunludur; göstermek istediğimiz de zaten buydu. a olsun ve a varken b'nin olması zorunlu olsun. Diyorum ki a yoksa b'nin olması zorunlu değildir. a yoksa b'nin olmaması zorunludur da demiyorum, yalnız b'nin olması zorunlu değildir diyorum. Az önce gösterildi ki b yoksa a zorunlu olarak yoktur; öyleyse b yok olursa a olmaz. Ama a yokken b'nin olması zorunlu olsaydı, aynı b zorunlu olarak hem olur hem olmazdı: b olmadığı konulunca a olmayacak; a olmayınca da b'nin olması zorunlu olacak. Demek ki aynı b terimi hem olacak hem olmayacaktır ki bu imkânsızdır. Böylece, sanırım, gösterilmiştir ki hipotetik önermenin gerekmesinde birinci varsa ikincinin olması gerekir; ikinci yoksa birincinin olmaması gerekir; birinci yoksa ikincinin olması da olmaması da gerekmez. Şu da açıktır: İkinci varsa,
Nam quia ponimus non esse b, non erit b, quia vero ponimus esse a, erit b; erit igitur b ac non erit, quod fieri non potest. Impossibile est igitur non esse b et esse a. Et demonstratione quidem firma sic utimur. Exemplo vero id clarius innotescet: nam si est homo, est animal; si non est animal, non est homo. Non vero si homo non fuerit, animal non est, multa enim sunt animalia quae homines non sunt. Itaque in consequentia propositionis conjunctae, si est primum, secundum esse necesse est, si secundum non fuerit, non erit primum; at vero si primum non fuerit, non necesse est ut non sit secundum, nec vero necesse est ut sit, id enim demonstrandum esse dudum nobis propositum fuit. Sit enim a, idque cum sit necesse sit esse b, dico quia si non fuerit a, non necesse est esse b; nec id dico quoniam si non fuerit a, necesse est non esse b, sed tantum non necesse est esse b; nam quia paulo ante demonstratum est, si b non fuerit, necessario non esse a, si eumdem, b, terminum non esse contigerit, non erit a. Sed si cum non sit a, necesse est esse b, idem b ex necessitate erit, ac non erit. Nam quia b terminum non esse contingit, non erit a. Quia vero si a non fuerit, b esse necesse erit, idem igitur b terminus erit ac non erit, quod est impossibile. Ex his igitur demonstratum esse arbitror, in consequentia hypothetica propositionis, si sit primum consequi ut sit secundum; si non sit secundum, consequi ut non sit primum; si vero non sit primum, non consequi ut sit vel non sit secundum. Nam et illud apparet, si sit secundum
PL64.837birincinin olması da olmaması da gerekmez. "İnsansa canlıdır" önermesinde canlı varsa insanın olması da olmaması da gerekmez. Birinci yoksa da ikincinin zorunlu olarak olması ya da olmaması gerekmez: Aynı önermede insan değilse canlının ne olması ne olmaması zorunludur. Demek ki bütün bunlardan yalnız şu iki gerekme sabit ve değişmezdir: Birinci varsa ikincinin olması gerekir; ikinci yoksa birincinin olmaması zorunlu olarak gerekir.
Bunlar belirlendikten sonra şunu ekleyeyim: Her hipotetik önerme basit olmayıp başka önermelerden birleşse de, öteki şartlılarla karşılaştırılınca basit sayılan bazı hipotetikler vardır. Her şartlı önerme ya bağlantılı ya ayrılmalıdır; bunlar yüklemlilerden birleştiği için bağlantılı önermelerde dört birleşme tarzı olması zorunludur. Hipotetik önerme ya iki basit önermeden birleşmiştir ve basit hipotetik denir: "a varsa b vardır", "insansa canlıdır" gibi; "insandır" ve "canlıdır" iki basit önermedir. Ya iki hipotetikten birleşir ve bileşik denir: "a varken b varsa, c varken d vardır"; örneğin "insan olduğunda canlıysa, cisim olduğunda cevherdir". "İnsan olduğunda canlıdır" bir hipotetiktir, "cisim olduğunda cevherdir" bir diğeri; bunlardan bileşik denen tek önerme birleşir. Ya bir basit ve bir hipotetikten birleşir: "a varsa, b varken c vardır"; örneğin "insansa, canlı olduğunda cevherdir". "İnsandır" basit önermedir, "canlı olduğunda cevherdir" ise gerekmenin kendisiyle birleşmiş hipotetik olduğunu gösterir. Ya da öncesi hipotetik, sonrası basit olarak kurulur: "a varken b varsa c de vardır"; örneğin "insan olduğunda canlıysa, cisimdir de". "İnsan olduğunda canlıdır" diyen hipotetiktir; bu hipotetiğin ardından gelen "cisimdir" ise basit olandır. Bunlar da basitlerden birleşmedikleri için bileşik denir.
Basit önermelerden oluşan ve basit hipotetik denenler iki terimden kuruludur. Burada terim dediğim, önermenin birleştiği basit kısımlardır. Bileşik hipotetiklerden iki hipotetikten oluşanlar dört terimden, hipotetik ve basitten ya da basit ve hipotetikten birleşenler üç terimden oluşur. Basit ve bileşik hipotetiklerin farklarını ve benzerliklerini söylemek gerekir. Basitlerden birleşenler iki hipotetikten birleşenlerle karşılaştırılınca gerekme aynıdır, orantı da korunur, yalnız terimler iki katına çıkar. Basitlerden oluşan hipotetiklerde basit önermelerin tuttuğu yeri, hipotetiklerden oluşan önermelerde, o önermelerin kendi aralarında birleşmesini sağlayan şartlar tutar. "a varsa b vardır" önermesi ile "a varken b varsa, c varken d vardır" önermesinde, iki basitten oluşanda önce gelen "a varsa" kısmının tuttuğu yeri, iki hipotetikten birleşen önermede önce gelen "a varken b varsa" kısmı tutar. Burada gerekme, iki önermenin birleşme şartıyla kurulmuştur. Aynı şekilde iki önermeden birleşen hipotetikte ardından gelen kısmın, yani "b vardır" kısmının gücünü, hipotetiklerden birleşende ardından gelen kısım, yani "c varken d vardır" taşır. Tek fark şudur: Basitlerden birleşen ilk önermede önerme önermeyi izler, hipotetiklerden birleşen ikincisinde ise bir gerekmenin şartı başka bir gerekmenin şartına eşlik eder. "a varsa b vardır" demek, a'nın var olduğunu söyleyen önermeye, b'nin var olduğunu yükleyen önermenin eşlik ettiğini söylemekten başka bir şey değildir;
non consequi ut sit vel non sit primum, ut in ea propositione quae est, si homo est, animal est, si animal sit, non consequitur ut sit homo vel non sit: quod si primum non sit, non consequitur ut necessario sit vel non sit secundum; velut in eadem propositione si homo non fuerit, non necesse est ut aut sit animal, aut non sit. Ex omnibus igitur solae duae consequentiae stabiles sunt et immutabiliter constant: si sit primum, consequi ut sit secundum; si secundum non fuerit, necessario consequi ut non sit primum. His itaque determinatis, illud adjungam, quoniam cum omnis hypothetica propositio simplex non sit, atque ex aliis propositionibus conjungatur, sunt tamen hypotheticae quaedam quae, si reliquis conditionalibus comparentur simplices existimentur. Omnis enim conditionalis propositio aut connexa est aut disjuncta; hae vero quoniam ex praedicativis copulantur, in connexis propositionibus quatuor fieri necesse est hujus copulationis modos. Namque hypothetica propositio aut ex duabus simplicibus conjuncta est, et vocatur simplex hypothetica, ut haec; si a est, b est, veluti cum dicimus, si homo est, animal est, homo enim est, et animal est, duae sunt simplices propositiones; aut ex duabus hypotheticis copulatur, et dicitur composita, veluti cum dicimus, si cum a est, b est, cum sit c, est d, veluti cum tali propositione enuntiamus, si cum homo est, animal est, cum sit corpus erit substantia. Etenim si cum homo est, animal est, una est hypothetica; alia vero, cum sit corpus substantia est, ex quibus conjungitur una propositio quae composita nuncupatur. Aut ex una simplici et ex una hypothetica copulatur, velut haec: si a est cum sit b, est c, veluti cum dicimus, si homo est cum sit animal, est substantia. Namque homo est simplex propositio, cum sit animal esse substantiam, hypothetica ex ipsa consequentia conjuncta ostenditur. Aut ex priore hypothetica et simplici posteriore committitur, ut cum dicimus: si cum sit a, est b, erit et c, veluti hoc modo, si cum sit homo, animal est et corpus, hypothetica namque est ea quae proponit, si cum sit homo, animal est; simplex posterior quae hanc hypotheticam propositionem sequitur, id est corpus esse: hae quoque quoniam non ex simplicibus copulatae sunt, compositae dicuntur. Sed priores quidem quae ex simplicibus propositionibus constant, et simplices hypotheticae nuncupantur, in duobus terminis constitutae sunt. Terminos autem nunc partes propositionis simplices quibus junguntur appello. Quae vero compositae hypothetica sunt, illae quidem quae ex duabus hypotheticis constant, quatuor terminis copulatae sunt; illae vero quae ex hypothetica et simplici, vel ex simplici atque hypothetica conjunctae sunt, tribus terminis conjunctae sunt. Harum igitur quae sunt hypotheticae simplices vel compositae differentiae similitudinesque dicendae sunt. Nam quae ex simplicibus constant, si ad eas quae ex hypotheticis duabus junctae sunt comparentur, consequentia quidem eadem est, et proportio manet, tantum termini duplicantur. Nam quem locum in his propositionibus hypotheticis quae ex simplicibus constant ipsae simplices propositiones tenent, eumdem in his propositionibus quae sunt hypothetica ex hypotheticis constantes, illae conditiones tenent quibus illae propositiones inter se junctae et copulatae esse dicuntur. Nam in hac propositione quae dicit, si est a, est b, et in ea quae dicit, si cum sit a, est b, cum sit c, est d, quem locum in ea propositione quae ex duabus simplicibus continetur tenet, ea quae prior est, si est a, eumdem locum tenet in ea propositione quae ex duabus hypotheticis propositione copulatur, ea quae prior est, si cum est a, est b. Hic namque duarum inter se propositionum conjunctionis conditione facta est consequentia. Itemque quam vim obtinet ex utrisque propositionibus copulatae hypotheticae sequens portio quae infertur, id est esse b, eamdem vim obtinet propositione ex hypotheticis juncta ea quae sequitur, id est cum sit c, esse d; atque id tantum differt, quia cum in prima propositione ex simplicibus juncta propositio propositionem sequatur, in secunda propositione ex h: juncta conditio consequentiae conditionisconsequentiamcomilatur conditiones nisconsequentiamcomilatur. NihileQim estaliud dicere si a est, b esl, quam ei propositioni per quam dicimus esse aillamessecomite perquam besse ipraedi. camus.;
PL64.837_2hipotetiklerden kurulan önermede "a varken b varsa, c varken d vardır" dediğimizde ise, a ile b arasındaki gerekmeye c ile d arasındaki gerekmenin eşlik ettiği söylenir; öyle ki a konulunca b gerekiyorsa, c konulunca da d şüphesiz gerekir.
Basit ve hipotetikten oluşan önermelerde ise ya önermeyi bir gerekme şartı izler ya da gerekme şartına bir önerme eşlik eder. "a varsa, b varken c vardır" dediğimizde, "a vardır" önermesine "b varken c vardır" şartının gerektiğini, yani a varsa c teriminin zorunlu olarak b terimine eşlik ettiğini anlamak isteriz. "a varken b varsa c vardır" dediğimizde ise iki önerme arasındaki gerekmeye bir başka önermenin doğruluğunun gerektiğini anlatmak isteriz: a ile b birbirini gerektiriyorsa, bu şartın, "c vardır" önermesinin doğruluğunu gerektirmesi zorunludur; yani a konulunca b zorunluysa c'nin de olması zorunludur.
Demek ki basitlerden birleşen önermelerin kıyasları ile ikisi de basit olmayanlardan birleşenlerin kıyasları benzer olur. Bir basit ve bir hipotetikten birleşenlerin kıyasları yukarıdakilerden farklıdır, ama kendi aralarında benzerdir. İlkinin hipotetik, ikincisinin basit olması ya da tersine ilkinin basit, ikincisinin hipotetik olması, kıyasların modları için belki yalnız sıranın değişmesi dışında bir fark yaratmaz. Öyleyse basitlerden oluşan önermelerin kıyaslarının yapısı gösterilince hipotetiklerden birleşenlerin yapısı da gösterilmiş görünür;
at in ea propositione quae ex hypotheticis inducta est cum dicimus, si cum sit a, est b, cum sit c esse d, illud dici, ei consequentiae quae inter a et b est, eam esse consequentiam comitem quae est inter c et d, ita ut si sequatur, posito a, esse b, consequatur sine dubio c posito esse d. At in his propositionibus quae ex simplici et hypothetica consistunt, illa ratio est ut vel propositionem conditio consequentiae sequatur, vel conditionem consequentiae propositio comitetur. Nam cum dicimus, si est a, cum sit b, esse c, id intelligi volumus, ei propositioni per quam dicimus, si est a, consequi eam conditionem per quam dicimus, cum sit b, esse c, id est ut si est a, necesse sit b termino comitem esse c terminum: cum vero dicimus, si cum est a, b est, c esse, nihil aliud intelligi volumus, nisi duarum inter se consequentiam propositionum alterius propositionis consequi. veritatem, ut si habeant inter se consequentiam a atque b, necesse sit hanc conditionem conjunctae propositionis ejus per quam dicimus esse c consequi veritatem, id est, si necesse est a posito esse b, necesse sit etiam c esse. Similes igitur syllogismi fient earum propositionum quae ex simplicibus et earum quae non ex simplicibus utrisque junguntur. Earum vero quae ex una simplici et ex altera hypothetica copulantur, diversi quidem a superioribus, ipsi tamen inter se similes: fiunt; nec inducta prima hypothetica, secunda sit simplex, ante converso prima simplexsecu nda hypothetica ad syllogismorum modos, nisi forsitan ad ipsius tantum ordinis commutationem! lis com n utationern cum igitur demonstrata fuerit earum propositionum quae ex simplicibus constat, ratio syllogismorum demonstrat a videtur esse earum ■ quoquepropositionumquaahypotheticiscommittun
PL64.839basit ve hipotetikten oluşan herhangi önermelerin kıyaslarının tabiatı görülünce, önermelerin sırası değişince ne tür kıyaslar çıktığı da gösterilmiş olur.
Bağlantılı önermelerin başka bir türü daha vardır; bu tür, hipotetik ve basitten birleşenlerle iki hipotetikten birleşenlerin bir bakıma ortasındadır. Terimlerin sayısına bakarsan üç terimden oluşur gibidir; şartlara bakarsan iki şartlıdan bileşik görünür. Bu ortalık, bir terimin iki şartlıda da ortak bulunmasından doğar. Bunlar birinci, ikinci ya da üçüncü şekil yoluyla önerilir. Birinci şekille şöyle: "a varsa b vardır ve b varsa c vardır"; b ikisinde de sayılır. Üç terim, yani "a vardır", "b vardır", "c vardır"; iki şartlı da "a varsa b vardır" ve "b varsa c vardır" olur, çünkü b ikisinde de ortaktır. Bu yüzden bu tür önermeler üç terimden ve dört terimden oluşanların ortasındadır. İkinci şekille şöyle önerilir: "a varsa b vardır, a yoksa c vardır." Üçüncü şekille şöyle: "b varsa a vardır, c varsa a yoktur." Bağlantılılar için bu kadarı yeter.
Ayrılmalı önermeler her zaman zıtlardan oluşur: "Ya a vardır ya b." Biri konulunca öteki kalkar, biri kaldırılınca öteki konulur. a varsa b yoktur, a yoksa b vardır; aynı şekilde b varsa a yoktur, b yoksa a vardır.
Bunlar tamamlandığına göre bağlantılılara dönelim. Onlarda ya önerme önermeyi ya şart şartı ya önerme şartı ya da şart önermeyi izler. Öyleyse hangi önermelerin hangi önermelerin ardından geldiğini, hangilerinin zıtlık tarzıyla birbirinden en uzak olduğunu, hangilerinin karşıtlık çelişkisiyle ayrıldığını söylemek gerekir.
Basit, yani yüklemli önermelerin kimi kipsiz, kimi kiplidir. Kipsiz olanlar yalın varlığı anlatanlardır: "Gündüzdür", "Sokrates filozoftur" ve benzerleri. Kipli olanlar şöyle önerilir: "Sokrates gerçekten filozoftur." Burada "gerçekten" önermenin kipidir. Ama kıyaslarda en büyük farkları, zorunluluk ya da imkân adı eklenen kipli önermeler yapar. Zorunluluk kipi şöyle: "Ateşin ısıtması zorunludur." İmkân kipi şöyle: "Truvalıların Yunanlılarca yenilmesi mümkündür." Böylece her önerme ya bulunmayı anlatır ya zorunlu olarak bulunmayı ya da bir şey yokken olabileceğini bildirir.
Bunlardan bulunmayı anlatan basittir, başka kısımlara ayrılamaz. Zorunlu olarak bulunmayı anlatan ise üç anlamda söylenir. Birincisi, bulunmayı anlatan önermeye benzer: "Sokrates otururken oturması zorunludur." Bu, "Sokrates oturuyor" diyenle aynı güçtedir. İkincisi şöyle önerdiğimizde olur: "İnsanın var olup yaşadığı sürece kalbinin olması zorunludur." Bu ifade, sahip olduğu sürece sahip olmasının değil, sahibi var olduğu sürece sahip olmasının zorunlu olduğunu anlatır görünür. Üçüncüsü küllî ve asıl anlamıdır; hiçbir sınırlama şartı koymadan zorunluluğu mutlak olarak yükler: "Tanrı'nın ölümsüz olması zorunludur."
Mümkün de üç anlamda söylenir. Ya var olanın olabilir olması: "Sokrates otururken oturması mümkündür." Ya kendisine bir şey olabileceği önerilen şey var oldukça her zaman olabilen: "Sokrates'in okuması mümkündür"; Sokrates var oldukça okuyabilir. Ya da mutlak olarak her zaman olabilen: "Kuşun uçması mümkündür."
Buradan görülüyor ki kimi önermeler bulunmayı anlatır, kimi zorunludur, kimi de olumsal ve mümkündür. Zorunlu ve olumsalların üçlü ayrımı olduğu ve ikisinin birer parçası bulunmayı anlatanlara götürüldüğü için geriye iki zorunlu ve iki olumsal kalır; bunlar bulunmayı anlatanla birlikte sayılınca önermelerin beş farkını verir. Bütün bu önermelerin kimi olumlu, kimi olumsuzdur.
et cum quarum libet earum propositionum quae ex simplici et hypothetica constant syllogismorum natura perspecta sit, etiam conversi ordinis propositionum natura quales faciat syllogismos ostenditur. Est etiam alia species propositionum in connexione positarum, quae media quodammodo sit earum propositionum quae ex hypotheticis simplicibusque junguntur, et earum quae ex duabus hypotheticis copulantur. Nam si ad numerum respicias terminorum, quasi ex tribus terminis constant; et si ad conditionales animum referas, quasi ex duabus conditionalibus videntur esse compositae: quae medietas evenit idcirco quoniam unus in his terminis communis utrisque conditionalibus invenitur. Proponuntur vero hae vel per primam figuram, vel per secundam, vel per tertiam. Per primam hoc modo: si est a, est b, et si est b, est c, igitur b in utrisque numeratur, et sunt quidem tres termini hi, a est, b est, c est, duae; vero conditionales hoc modo: si est a, est b, si est b, est c, namque b utrisque communis est: atque ideo inter propositiones quae ex tribus terminis, et eas quae ex quatuor componuntur mediae sunt hujusmodi propositiones. Per secundam vero figuram proponitur hoc modo: si est a, est b, si non est a, est c. Per tertiam vero figuram sic: si est b, est a, si est c, non est a. Ac de connexis quidem ista sufficiant. Disjunctivae propositiones semper ex contrariis constant, ut hoc: aut est a, aut b est, altero enim posito alterum tollitur, et interempto altero ponitur alterum. Nam si est a, non est b. Si non est a, est b Eodem modo etiam si sit b, non erit a, si non est b, erit a. His igitur expeditis, ad connexas revertamur, in illis enim vel propositio propositionem, vel conditio conditionem, vel propositio conditionem, vel conditio propositionem sequitur. Dicendum est igitur quae propositiones quarum propositionum consequentes esse videantur, quae contrarietatis modo quam longissime a se differant, quae vero oppositionis contradictione dissentiant. Simplicium namque, id est praedicativarum propositionum, alia; praeter modum proponuntur, aliae: cum modo; praeter modum sunt quaecunque purum esse significant hoc modo, dies est, Socrates philosophus est, et quae similiter proponuntur. Quae vero cum modo sunt, ita proponuntur: Socrates vere philosophus est. Hic enim vere modus est propositionis: sed maximas syllogismorum faciunt differentias hae propositiones cum modo enuntiatae, quibus necessitatis aut possibilitatis nomen adjungitur necessitatis hoc modo necessitatis hoc modum do, cum dicimus ignem necesse est calere; possibilitatis. ut cum ita proponimus, possibile est a Graecis superari Trojanos. Quo fit ut omnis propositio aut inesse significet, aut inesse necessario, aut cum non sit aliquid, tamen enuntiet posse contingere; quarum quidem et quae inesse significat simplex est, neque in ullas partes alias deduci potest. Ea vero quae ex necessitate aliquid inesse designat, tribus dicitur modis: uno quidem quo ei similis est propositioni quae inesse significat, ut cum dicimus, necesse est Socratem sedere, dum sedet. Haec enim eamdem vim obtinet ei qui dicit, Socrates sedet. Alia vero necessitatis significatio est, cum hoc modo proponimus, hominem necesse est cor habere dum est atque vivit: hoc enim significare videtur haec dictio, quoniam tandiu necesse sit habere quandiu habet, sed quoniam eum necesse est tandiu habere quandiu fuerit ille qui habet. Alia vero necessitatis significatio est universalis et propria, quo absolute praedicat necessitatem, ut cum dicimus, necesse est Deum esse immortalem, nulla conditione determinationis opposita. Possibile autem idem tribus dicitur modis: aut enim quod est possibile esse dicitur, ut possibile est Socratem sedere, dum sedet; aut quod omni tempore contingere potest, dum ea res permanet cui aliquid contingere posse proponitur, ut possibile est Socratem legere, quandiu enim Socrates est, potest legere; item possibile est quod absolute omni tempore contingere potest, ut avem volare. Ex his igitur apparet alias propositiones esse inesse significantes, alias necessarias, alias contingentes atque possibiles, quarum necessariarum contingentiumque cum sit trina partitio, singulae ex iisdem partitionibus ad eas quae inesse significant referuntur. Restant igitur duae necessariae et duae contingentes, quae cum ea quae inesse significat enumeratae, quinque omnes propositionum faciunt differentias. Omnium vero harum propositionum aliae sunt affirmativae, aliae negativae..
PL64.839_2Bulunmayı anlatan olumlu "Sokrates vardır" der, olumsuz "Sokrates yoktur" der. Zorunlu olumlu önermelerin iki olumsuzu var görünür: biri zıt, öteki karşıt. "a'nın olması zorunludur" diyen önermenin, her iki anlamıyla, olumsuzu ya "a'nın olmaması zorunludur" ya da "a'nın olması zorunlu değildir" önermesidir. "a'nın olmaması zorunludur" önermesi, "a'nın olması zorunludur" önermesinin zıttıdır. İkisi birlikte yanlış olabilir: "Sokrates'in okuması zorunludur", "Sokrates'in okumaması zorunludur" önermelerinin ikisi de yalan söyler. Çünkü okurken zorunluluktan okumaz, okumazken de okumamak zorunda değildir; ikisi de mümkündür. "a'nın olması zorunlu değildir" önermesi ise "a'nın olması zorunludur" önermesinin karşıtıdır: Biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlış bulunur.
Olumsal ve mümkünlerde de aynı yol geçerlidir. "a olabilir" diyene hem "a olmayabilir" hem de "a olamaz" önermesi karşı konulmuş görünür. "a olmayabilir" önermesine olumsal olumsuzlama denir ve "a olabilir" olumlamasıyla birlikte doğru olabilir: "Sokrates oturabilir", "Sokrates oturmayabilir." Bunlara zıt denmez, çünkü birlikte doğru olabilirler. Ama olumsalın kendisi olumsuzlanınca karşıt olurlar: "a olabilir" diyene
Affirmativa inesse significans est quae dicit, Socrates est. Negativa quae proponit, Socrates non est. Necessariarum vero propositionum affirmativarum duae videntur esse negationes, una contraria, altera vero opposita. Ejus namque, quae dicit necesse esse a, quolibet modo ex utrisque, aut ea est negatio quae dicit, necesse est non esse a, aut ea quae dicit, non necesse est esse a. Quarum quidem ea quae dicit, necesse est non esse a, contraria est ei quae dicit, necesse est esse a. Utraeque enim falsae poterunt esse, veluti cum dicimus, necesse est Socratem legere, necesse est Socratem non legere, utraque mentitur. Nam et cum legit, non ex necessitate legit, et cum non legit, nulla ne legat necessitate consequente, sed est utrumque possibile. At vero ea quae dicit, non necesse esse a, opposita est ei quae proponit. necesse est esse a; una enim semper vera est, semper falsa altera reperitur. In contingentibus vero atque possibilibus eadem ratio est. huic enim quae dicit, contingit esse a, tum ea videtur objecta quae dicit, contingit non esse a, tum ea quae proponit, non contingit esse a. Atque ea quidem quae dicit, contingit non esse a, contingens negatio, nuncupatur, veraque esse potest cum ea affirmatione quae dicit, contingit esse a, veluti cum dicimus, contingit sedere Socratem, contingit non sedere Socratem. Et hae quidem non dicuntur esse contrariae, quoniam simul verae esse possunt. At vero oppositae sunt quoties ipsum contingens negatur, ut si adversus eam quae dicit, contingit esse a, ea opponatur
PL64.841"a olamaz" karşı konulur; bu, hiçbir şekilde olamayacağını anlatır.
Durum böyleyken, bulunmayı anlatan önermeler hiçbir kip olmadan söylendiği için, "var olmak"a olumsuzlama zarfı eklenince tam olumsuzlama olur. Kipli önermelerden zorunlu olanlarda olumsuzlama "var olmak"a eklenirse, "olmaması zorunludur" diyen zorunlu olumsuzlama doğar. Olumsuzlama "zorunlu" kelimesinin önüne konursa, olumlamanın kesin karşıtı olan "olması zorunlu değildir" olumsuzlaması doğar. Olumsallarda da olumsuzlama "var olmak"ın önüne konursa "olmayabilir" diyen olumsal olumsuzlama olur; olumsalın kendisine eklenirse, olumsal olumlamanın kesin karşıtı olan "olamaz" olur.
Her önerme küllî, tikel, belirsiz ya da cüzî olarak önerilir: Küllî: "Her insan okur"; tikel: "Bir insan okur"; cüzî: "Sokrates okur"; belirsiz: "İnsan okur". Bu yüzden, Kategorik Kıyas kitabında gösterildiği gibi, en çok birbirinin karşıtı olanlar, küllîyi olumlayıp tikel olarak olumsuzlananlar, küllîyi olumsuzlayıp tikel olarak olumlananlar ve cüzîlerden biri olumlamada, öteki olumsuzlamada olanlardır. Aynı yol olumsal ve zorunlulara uygulanırsa aynı şey bulunur. Biri "her a'nın olması zorunludur" der, başkası "her a'nın olması zorunlu değildir" diye olumsuzlarsa karşıt olumsuzlama yapmış olur. Biri "her a olabilir" der, başkası "her a olamaz" diye olumsuzlarsa yine karşıt olumsuzlama yapmıştır. İkisinde de olumsuzlama hem kipi kaldırır hem külliliğin anlamını siler. Basit ve kategorik önermelerde bunun böyle olması zorunludur; bunların tabiatını ikinci baskı şerhine yazdığımız ciltlerde daha özenle ele aldık.
Biri bütün şartlı önermelerin sayısını soruyorsa onu kategoriklerden bulabilir. Önce iki basitten bağlantılı olanlarda şöyle aranır: Basit hipotetik önerme iki kategorikten birleştiği için, bunlardan biri ya bulunmayı ya basitçe olumsal olmayı ya da iki anlamda zorunlu olmayı anlatır; olumlu olanlar beş ifadeyle önerilir. Ama her olumlamanın karşıt olumsuzlaması olduğu için beş olumsuz ifade daha söylenebilir. Demek ki hipotetik önermenin bir kısmı olan birinci önermede, olumsuzlama ve olumlamaya göre on kipli önerme olacaktır. Hipotetiğin kısmı olan ikinci önerme de bir o kadar olumlama ve olumsuzlamayla önerilebilir; onun da on ifadesi olacaktır. Birinci önerme ikinciye bir gerekmeyle bağlanıp tek hipotetik olunca on olumlu ve olumsuz önermenin hepsi on olumlu ve olumsuz önermenin hepsine uygulanır. Böylece basitlerden bağlantılı olanların birleşimi toplam yüz önerme yapar.
Aynı yolla, kategorik ve hipotetikten birleşen ya da iki şartlıdan yapılan önermelerin sayısı da bulunabilir. Şartlı ve kategorikten oluşanlar ya da tersine olanlar üç kategorikten birleşmiş olur. İki yüklemlinin olumlama ya da olumsuzlamayla, bulunma ya da zorunlu veya olumsal bulunmayla kurduğu birleşim, beş kiple yüz birleşim yapar. Üçüncü önerme olumlu ya da olumsuz olacaktır; olumluysa beş kiple: bulunmayı anlatan, iki anlamda zorunlu bulunan, iki anlamda olumsal bulunan; aynı sayıda kiple de olumsuzlanır; böylece on kezden fazla önerilemez. Bu yüzden üçüncü önerme, kendi aralarında yüz kiple birleşmiş iki önermeye eklenince toplam bin birleşim yapar. İki önermenin yüz kipi üçüncü önermenin on kipiyle çarpılınca bin eder, çünkü on kere yüz bindir.
İki hipotetikten birleşen şartlı dört kategorikten oluştuğuna ve ilk iki kategorik yüz birleşimle bağlandığına göre, son ikisi de zorunlu olarak
quae dicit, non contingit esse a; id enim ista significat. omnino non posse contingere. Quae cum ita sint, cumque inesse significantes propositiones praeter ullum dicuntur modum, his ad esse, juncto adverbio negativo, negatio plena perficitur. Quae vero cum modo proponuntur si necessariae sint et ad esse negatio jungatur, ut ea quae dicit, necesse est non esse, fit necessaria negatio. Si vero ipsi necessario negatio praeponatur, fit necessarii negatio affirmationi vehementer opposita, ut ea quae dicit non necesse esse. Item in contingentibus si ad esse negatio praeponatur, fit contingens negatio, ut ea quae dicit, contingit non esse a. Si vero ipsi contingenti negatio jungatur, fit contingentis negatio contingenti affirmationi vehementer opposita, ut ea quae dicit, non contingit esse. Sed quoniam omnis propositio, aut universalis, aut particularis, aut indefinita, aut singularis proponitur; universalis hoc modo: Omnis homo legit, particularis sic Quidam homo legit, singularis sic: Socrates legit, indefinita sic: Homo legit, necesse est ut, sicut in Categoricorum Syllogismorum institutione monstratum est, illae sibi maxime videantur oppositae quaecunque vel universale affirmant, si particulariter denegatur, vel universale denegant, si particulariter affirmetur, et quae singulares sunt, si illa quidem in affirmatione posita, illa vero in negatione. Quae cum ita sint, si haec eadem ratio ad contingentes et necessarias referatur, idem in necessariis et contingentibus invenitur, ut si quis dicat, omnem a terminum esse necesse est, aliusque negat dicens, non necesse est omnem a terminum esse, fecit oppositam negationem. Et si dicat aliquis, contingit omnem a terminum esse, idque aliquis neget, non contingit omnem a terminum esse, fecit oppositam negationem; in utrisque enim negatio et modum removet, et significationem universalitatis exstinguit. Atque hoc quidem in simplicibus et categoricis propositionibus evenire necesse est, de quarum natura diligentius persecuti sumus in his voluminibus, quae in secundae editionis expositione inscripsimus. Si quis igitur propositionum omnium conditionalium numerum inquirat, ex categoricis, ex categoricis poterit invenire; ac primum in connexis ex duabus simplicibus inquirendus est hoc modo. Nam quoniam propositio simplex hypothetica ex categoricis duabus jungitur, una earum vel inesse significabit, vel contingere esse simpliciter, vel necesse esse dupliciter; quod si sunt affirmativae, quinquies, affirmationi enuntiatione proponuntur. Sed quoniam omnis affirmatio habet oppositam negationem, rursus quinquies negativa enuntiatio poterit pronuntiari. Erunt igitur in prima propositione, quae una pars est hypotheticae propositionis, in negatione et affirmatione constitutae modorum propositiones decem. Secunda etiam propositio, quae pars est hypotheticae, totidem affirmationibus et negationibus proponi potest; erunt igitur ejus quoque enuntiationes decem. Sed cum prima propositio secundae propositioni quadam consequentia copuletur, ut una hypothetica fiat, omues decem affirmativae ac negativae propositiones omnibus decem affirmativis negativisque propositionibus applicabuntur. Itaque complexa e centum omnes efficiunt propositiones, hae quae connexae ex simplicibus conjunguntur. Secundum hunc vero modum potest propositionum numerus inveniri etiam in his propositionibus quae ex categorica et hypothetica copulantur, vel quae ex duabus conditionalibus fiunt. Nam quae ex conditionali et categorica constant, vel quae e diverso ex tribus categoricis junctae sunt, quod si duarum inter se praedicativarum affirmatione vel negatione complexio vel esse, vel necessario vel contingenter esse, quinque modos centum efficit complexiones, quoniam tertia propositio affirmativa erit vel negativa, et si affirmativa quinque modis, vel inesse significans, vel necessario inesse dupliciter, vel contingenter inesse dupliciter. Itemque totidem negabitur modis simul non amplius quam decies proponetur. Quo fit ut tertia propositio cum duabus superioribus, centum inter se modis copulatis atque complexis, juncta atque commissa mille omnes faciat complexiones. Centum namque duarum propositionum modi cum decem modis tertiae propositionis. complicati mille perficiunt. Decies enim centum mille sunt. Rursus quoniam ex duabus hypotheticis juncta conditionalis quatuor categoricis copulatur, et duae inter se primae categoricae centum complexionibus jungebantur, necesse est ut posteriores quoque duae?
PL64.841_2yüz birleşimle bağlanır. Önceki kategorik önermelerin yüz kipi sonraki kategoriklerin yüz kipiyle çarpılırsa on bin birleşim olur.
Üç şekille çeşitlenen önermelerde orta terim birinci ve ikinci hipotetikte benzer biçimde önerilirse, üç kategorikten bağlananlar gibi bin birleşim olur; çünkü o zaman iki tarafta da bir ve aynı terim üç ifadeden fazlasını vermez. Her ikisinde benzer biçimde önerilmesi şöyledir: "a varsa b vardır, b varsa c vardır." Burada b terimi hem a'ya hem c'ye karşı bulunmayı anlatır. Zorunlu ve olumsallarda da aynı şekilde anlaşılmalıdır. Ama şöyle önerilirse: "a varsa b vardır ve b'nin olması zorunluysa c vardır ya da yoktur", iki şartlı, yani dört yüklemli olur. Böylece dört yüklemliden bağlananlara göre on bin birleşim verirler; bu sayılara birinci, ikinci ve üçüncü şekilde de bakılmalıdır.
Biz önermelerin sayısının ne kadar olabileceğini yazdık, ama orta terim hiçbir zaman farklı biçimde söylenmez. Uçların sonucu yapılsın diye orta terim araya girer ve onun ortaklığı uçları birleştirir. Orta terim iki önermede farklı biçimde söylenirse uçlar bağlanmaz, dolayısıyla hiçbir kıyas yapılamaz; hele orta terimin farklı biçimde söylendiği tek bir önerme bile kurulamaz. Önermelerin sayısı,
centum complexionibus connectantur; quod si centum superiorum propositionum categoricarum modi, centum posteriorum categoricarum modis complicentur, fient decem millia complexiones. In illis autem propositionibus quae tribus variantur figuris, siquidem medius terminus similiter et in prima et in secunda hypothetica proponatur, mille erunt complexiones, ad earum similitudinem quae ex tribus categoricis connectuntur; tunc enim unus atque idem terminus in utrisque tres non amplius faciet enuntiationes. Similiter vero in utrisque proponi hoc modo: si est a, est b, si est b, est c, hic enim b terminus, et ad a terminum, et ad c positus est, inesse significans. Idem in necessariis et contingentibus intelligendum. At si ita proponatur: si est a, est b, et si necesse est esse b, est vel non est c, duae propositiones conditionales, id est quatuor praedicativae fiunt. Quo fit ut secundum eas quae ex praedicativis quatuor connectuntur, decem millia faciant complexiones, atque hi numeri tam in prima quam in secunda vel tertia figura sunt inspiciendi. Et nos quidem quantus esse propositionum numerus posset, ascri, nunquam tamen dissimiliter terminus medius enuntiatur; namque ut fiat extremorum conclusio, medius terminus intercedit, cujus communitas extrema conjungit. Quod si medius diversis modis in utraque propositione dicatur, nec connectuntur extrema, atque ideo ne syllogismus quidem fieri ullus potest, cum praesertim ne una quidem propositio dici possit in qua medius terminus dissimiliter enuntiatur. Longe autem multiplex
PL64.843bulunmayı anlatan, zorunlu ve olumsal, olumlu ve olumsuz önermeleri küllî ve tikellerle, karşıtlarla ya da bağlı alt önermelerle çeşitlendirseydik çok daha fazla olurdu. Ama bu uygun değildir, çünkü şartlı önermelerin terimleri çoğunlukla belirsiz biçimde söylenir. Bu yüzden kemiyete göre belirlenmiş önermelerin çokluğunu aramayı gereksiz gördüm, çünkü şartlılar belirli olarak önerilmez. Hipotetik önermeler genellikle zorunluluk ya da olumsallık kipiyle de söylenmez; konuşmada en çok bulunmayı anlatanlar kullanılır.
Ama hepsi zorunlu bir gerekme taşımak ister: bulunmayı anlatanlar da, zorunluluk eklenenler de, imkân yüklemesi yapılanlar da. Hipotetik önermenin zorunluluğu, bağlantıları birleştiren önermelerin yapısı gibi, gerekmeyi arar. Şöyle derim: "Sokrates oturuyorsa yaşıyordur"; onun ne oturması ne yaşaması zorunludur, ama oturuyorsa yaşaması zorunludur. "Güneş hareket ediyor, zorunlu olarak batıya varır" dediğimizde, "güneş hareket ediyorsa batıya varır" kadar şey anlatılır. Çünkü önermenin zorunluluğu gerekmenin değişmezliğindedir. "Kitabın okunması mümkünse üçüncü dizeye varılması mümkündür" dediğimizde de gerekmenin zorunluluğu korunur; kitabın okunması mümkünse, üçüncü dizeye varılmasının mümkün olması zorunludur.
Hipotetik önermelere yalnız onların cevherini yok edenler karşı konur. Hipotetik önermelerin cevheri, gerekmenin zorunluluğunun kalabilmesindedir. Şartlı bir önermeye doğru itiraz eden, gerekmesini yıkmaya çalışır. "a varsa b vardır" dediğimizde, a'nın ya da b'nin olmadığını göstererek itiraz etmez; a konulunca b'nin hemen gerekmediğini, b terimi olmadan da a'nın olabileceğini gösterir. Olumsuz şartlı da aynı şekilde yıkılır: "a varsa b yoktur" dediğimizde a'nın olmadığı ya da b'nin olduğu değil, a varken b teriminin olabileceği gösterilmelidir.
Hipotetik önermelerin kimi olumlu, kimi olumsuzdur; şimdi gerekme içinde konulup bağlantılı denenlerden söz ediyorum. Olumlu: "a varsa b vardır", "a yoksa b vardır". Olumsuz: "a varsa b yoktur", "a yoksa b yoktur". Önermenin olumlu mu olumsuz mu olduğuna karar vermek için ardından gelen önermeye bakmak gerekir. Gerekmeli bileşik önermelerde de aynısı anlaşılmalıdır. Ayrılmayla konulan önermelerden, kıyaslarını ele alırken daha rahat ve geniş biçimde söz edeceğim.
Latince şartlı dediğimiz hipotetik kıyasların kimilerine göre beş, kimilerine göre dört, kimilerine göre üç kısmı vardır. Bu tartışmayı, böyle kıyasların kısımlarının adlarını gösterdikten sonra hemen karara bağlayacağım. Her kıyas önermelerden dokunduğuna göre birincisine önerme ya da alınan, ikincisine ek önerme denir; bunlardan çıkarılana sonuç denir. "İnsansa canlıdır, insandır, öyleyse canlıdır" dediğimizde "insansa canlıdır" ifadesine önerme ya da alınan, buna eklediğimiz "insandır" ifadesine ek önerme denir; üçüncüsüne, insan olanın canlı olduğunu gösterdiğimiz ifadeye sonuç denir.
Ama çoğu zaman önerilen önermenin gerekmesi inandırıcı olmadığından önermeye sık sık, önerilenin doğru olduğunu gösterecek bir kanıt eklenir. Ek önerme de çoğu zaman inanılmak için kendi başına yeterli görünmez, ona da doğru görünsün diye kanıt yardımı eklenir. Bu yüzden hipotetik kıyasların kimi zaman beş, kimi zaman dört, bazen üç kısmı olur. Hem önerme hem ek önerme kanıta muhtaçsa beş kısmı olur; önerme ya da ek önermeden biri kanıta muhtaçsa dört kısımlıdır; hiçbiri kanıt gerektirmiyorsa üç kısımlı kalır. Marcus Tullius'un da bu görüşte olduğu anlaşılıyor; Retorik kitaplarında kıyasların kimi beş, kimi dört kısımlı olduğunu doğrular.
numerus propositionum existeret, si inesse significantes et necessarias et contingentes affirmativas negativasque propositiones per universales et particulares, vel oppositas, vel subalternas variaremus; sed id non convenit, quia conditionalium termini propositionum infinito maxime enuntiantur modo. Atque ideo supervacuum judicavi determinatarum secundum quantitatem propositionum quaerere multitudinem, cum determinate conditionales proponi non soleant; fere autem hypotheticae propositiones nec per necessitatem quidem vel per contingens enuntiantur, sed illae maxime in usum collocutionis ducuntur, quae inesse significant. Omnes vero necessariam consequentiam tenere volunt, et quae: inesse significant, et quibus necessitas additur, et quibus praedicatio possibilitatis aptatur, etenim terminis applicatur. Necessitas vero hypotheticae propositionis et ratio earum propositionum ex quibus junguntur inter se connexiones, consequentiam quaerit, ut cum dico: Si Socrates sedet, vivit, neque sedere eum, neque vivere necesse est; sed si sedet, necesse est vivere. Item cum dicimus, sol movetur, necessario ad occasum, tantumdem significat quantum, si sol movetur, venit ad occasum. Necessitas enim propositionis in consequentiae immutabilitate consistit. Item cum dicimus, si possibile est legi librum, possibile est ad tertium versum pervenire, rursus necessitas consequentiae servata est; nam si possibile est legi librum, necesse est id possibile esse, ut ad tertium versum perveniatur. Opponuntur autem. hypotheticis propositionibus, illae solae quae earum substantiam perimunt. Substantia vero propositionum hypotheticarum in eo est, ut earum consequentiae necessitas valeat permanere. Si quis ergo recte conditionali propositioni repugnabit, id efficiet ut earum destruat consequentiam, veluti cum ita dicimus, si est a, est b, non in ea repugnabit si monstret, aut non esse a, aut non esse b, sed posito quidem a, ostendit non statim consequi esse b, sed posse esse a, etiamsi b terminus non sit; sed si negatio sit, conditionalis eodem destruetur modo, ut cum dicimus, si est a, b non est. Non ostendendum est, aut non esse a, aut b esse; sed cum sit a, posse esse b terminum Sunt autem hypotheticae propositiones, aliae quidem affirmativae, aliae negativae; sed de his nunc loquor quae in consequentia positae in connexione esse dicuntur: affirmativa quidem, ut. cum dicimus, si est a, est b, si a non est, est b; negativa, si est a, non est b; si non est a, non est b. Ad consequentem enim propositionem respiciendum est, ut an affirmativa an negativa sit propositio judicetur. Idem de compositis propositionibus consequentiae intelligi oportebit. De his autem propositionibus quae in disjunctione sunt positae, cum de earum syllogismis tractavero commodius atque uberius dicam. Hypotheticos syllogismos, quos Latine conditionales vocamus, alii quinque, alii quatuor, alii tribus constare partibus arbitrantur, quorum mox controversiam dijudicabo si prius quibus nominibus. talium partes syllogismorum appellentur ostendero. Quoniam enim omnis syllogismus ex propositionibus texitur, prima vel propositio, vel sumptum vocatur; secunda vero dicitur assumptio; ex his quae infertur, conclusio nuncupatur. Cum enim ita dicimus, si homo est, animal est, homo autem est, animal igitur est, ea quidem enuntiatio per quam dicimus, si homo est, animal est, propositio vel sumptum vocatur, ea vero quam huic adjunximus, est autem homo, assumptio dicitur, tertia conclusio nominatur, per quam ostendimus esse animal qui fuerit homo. Sed quoniam saepe evenit ut propositionis enuntiat e consequentia non sit verisimilis, propositioni saepe adjungitur approbatio, per quam id quod est propositum verum esse monstretur - stretur Assumplio quoque saepe ad fidem per se non videtur idonea, huic quoque juvamen probationis adjungitur, ut vera esse videatur. Quo fit ut saepe quinque partes, saepe quatuor, interdum tres hypotheticos syllogismos habere contingat. Nam quinque constabit partibus si et propositio et assumptio probatione indigebunt; quod si sive propositio, sive assumptio probatione indigebit, quadripartitus est syllogismus, quod si neutra est approbanda, triparticulares esse relinquitur. In hac vero sententia etiam M. Tullius esse deprehenditur. In Rhetoricis enim syllogismos quosdam quinquepartitos esse, quadripartitos alios confirmat.
PL64.843_2Bu kıyasların kısımlarının üç sayısını aşmasını kabul etmeyenler, önermenin ve ek önermenin kanıtlarını kıyasın kısımları arasına koymamak gerektiğini düşünür. Çünkü dinleyicinin kabul etmediği bir şey, kendisinden kıyas çıkabilecek önerme sayılmaz. Şüpheli bir önermeye eklenen kanıt, eklendiği önermeye inandırıcılık kazandırarak onu kıyasa elverişli yapar; böylece önerme, kanıtla bir şey çıkarılabilecek duruma gelince kıyasın önermesi olmaya başlar. Ondan bir şey çıkarılabilmesi de kanıtın yardımıyla dinleyicinin kabul edebilmesine bağlıdır. Bu yüzden kanıt, şüpheli önermenin ya da ek önermenin bir üyesi, adeta bir dayanağı görünür; kıyasın bir kısmı değil.
Bizim görüşümüz de kıyasın üç kısımdan oluştuğunu söyleyenlere yakındır. Önermeye ya da ek önermeye eklenen herhangi bir kanıt, önermenin ya da ek önermenin kanıtı diye adlandırılır. Kıyasa değil, kanıtı olduğu önermeye ya da ek önermeye bağlandığına göre, onu tam anlamıyla kıyasın kısmı saymamak gerekir. İtiraz edilebilecek şeyi herkes bilir: Kısımların kısımları bütünün de kısımları sayılır. Ama bunların bütünün ilk kısımları mı olduğu, yoksa ikinci kısımların sonunda mı bulunduğu çok önemlidir. Dahası, önerme kendi başına bilinen ve inandırıcıysa bütün kıyas kanıta muhtaç değildir. Önermenin kendi başına hiçbir inandırıcılığı yoksa, önerme kanıtın adeta tanıklığına muhtaç olur. Demek ki kıyas, kıyas olarak
Quibus vero talium syllogismorum non placet partes ultra ternarium numerum propagari, hi propositionum probationes atque assumptionum non putant in syllogismi partibus esse ponendas. Neque enim propositionem esse, de qua syllogismus potest existere, cui non sentit auditor. Quod si per se dubia est ea probatio quae propositioni. dubiae adjungitur, faciens fidem eidem cui adjungitur propositioni, facit ut sit idonea syllogismo, ac per hoc tunc incipit esse syllogismi propositio, cum talis per probationem redditur, ut ex ea aliquid colligi possit; tunc vero aliquid ex ea colligi potest, cum probationis auxilio poterit ab auditore concedi. Quocirca membrum quoddam, et quasi fulcimentum dubiae propositionis vel assumptionis probatio esse videtur, non pars etiam syllogismi; sed nostra sententia his potius accedit qui tribus partibus eum constare pronuntiant. Etenim quaelibet probatio quae vel propositioni vel assumptioni copulatur, propositionis esse vel assumptionis probatio dicitur. Cum igitur non ad syllogismum, sed ad propositionem vel assumptionem referatur, cujus est probatio, non oportet eam syllogismi proprie partem videri. Nam illud quod objici potest, nullus ignorat quin partium partes etiam totius esse partes dicantur Sed plurimum refert utrum ipsae sint primitus partes totius, an in secundarum partium postremitate ponantur. Amplius, si sit per se nota probabilis propositio, totus syllogismus probatione non indiget. Quod si per se propositionis nulla fides est, necesse est ut ea propositio quoddam velut testimonio probationis indigeat. Non igitur syllogismus probatione in eo quod
PL64.845kanıta muhtaç olmaz; kendi inandırıcılığından yoksun kalan önerme muhtaç olur. Aynı şey ek önerme için de söylenebilir. Böylece, kıyasın yalnız üç kısımdan birleştiğini ileri süren görüşün üstün tutulması gerektiği açıktır. Ayrıca bir önerme, gerçek bir inanç sağlamak için kanıta muhtaçsa, bu kanıt bir kıyasla ispatlanır. Öyleyse bir kıyasın basit bir kıyasın kısmı olduğu nasıl doğru olarak söylenebilir? Kanıtın kendisi ya kıyas olmak ya da kıyastan gelmek zorundadır.
Bunlar böyle belirlendikten sonra, önermeleri bağlantı içinde konulmuş iki terimden oluşan kıyasları hemen açıklamak gerekiyor. Bunların biçimi ikilidir. Dördü önce gelen önermenin olumlanmasıyla yapılır; bunlar ilk, tam hipotetik kıyaslardır. Dördü ardından gelen önermenin olumsuzlanmasıyla yapılır; bunlar ispata muhtaç olduklarından tam görünmezler. Önce gelenin olumsuzlanması ve ardından gelenin konulmasıyla ise hiçbir kıyas yapılmaz. Bu tür önermelerden kıyasların nasıl yapıldığı kolayca öğrenilsin diye önce sayıları açıklansın. Dört tanedir: "a varsa b vardır"; "a varsa b yoktur"; "a yoksa b vardır"; "a yoksa b yoktur." Önce ilk ve tam kıyaslardan söz etmek gerekir.
Bunların birinci modu, birinci önermeden gelen şudur: "a varsa b vardır. Ama a vardır; öyleyse b vardır." Birinci önerme yalnız şu şartı önerir: a varsa b teriminin gerekmesi zorunludur. Ek önerme önce geleni alıp koyar ve "ama a vardır" der; demek ki b'nin olması gerekir. Bu, birinci önermenin gerekmesinden çıkmıştır. Ardından geleni ek önerme olarak koyarsak hiçbir kıyas yapılmaz. Gerekme, a varsa b var olacak biçimde olsun, ardından gelen de şöyle alınsın: "Ama b vardır." a'nın olması da olmaması da gerekmez. Bu bir örnekle daha açık olur: Önerme "insansa canlıdır" olsun ve canlının var olduğu, yani ardından gelen alınsın. İnsanın olması da olmaması da zorunlu olmaz; canlı varken bu da var olabilir, olmayabilir.
İkinci mod, önermenin önce gelen kısmının ek önermede tekrarlandığı modlardan olup yukarıda sıralanan ikinci önermeden gelir: "a varsa b yoktur; ama a vardır; öyleyse b yoktur." Önerilen, a varsa b'nin olmamasıydı. Önce gelen alınınca ardından gelenin sonucu kurulmuştur. Ardından geleni alırsan hiçbir kıyas yapılmış görünmez, çünkü hiçbir zorunluluk gerekmez: "a varsa b yoktur; ama b yoktur"; a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir. Önerme "siyahsa beyaz değildir" olsun ve ardından gelen alınsın: "Ama beyaz değildir." Siyah olması da olmaması da zorunlu olmaz, çünkü beyaz olmadığı hâlde orta bir renk olabilir.
Üçüncü mod, üçüncü önermeden gelen ve ek önermede önce gelenin konulduğu kıyaslardır: "a yoksa b vardır; ama a yoktur; öyleyse b vardır." Bu sonuç da önermenin şartından doğar; önerilen, a yoksa b'nin olmasıydı. Çevirip b'nin var olduğunu, yani ardından geleni alırsan önce gelenin olması da olmaması da zorunlu olmaz. Ama bunun örneği bulunamaz, çünkü "a yokken b vardır" diye önerilince a ile b arasında hiçbir orta yok görünür. Bunlarda biri yoksa öteki hemen zorunlu olarak vardır, biri varsa ötekinin olmaması hemen zorunludur. Demek ki bunlarda kıyas bir bakıma ardından gelenin konulmasıyla yapılıyor görünür. Şeyin tabiatı bakımından böyledir, ama önermenin kendi şartı bakımından hiç gerekmez. Bu, yukarıda söylenenlerden bellidir: Önceki iki modda da ardından gelen konulunca hiçbir şey zorunlu olarak çıkarılmaz. Bu üçüncü mod ise önermelerin birleşimi bakımından, ardından gelen ek önerme olarak konulunca hiçbir kıyas yapmaz. Yalnız bu önermelerin söylenebildiği şeylerin tabiatı bakımından zorunlu bir gerekme varmış gibi görünür: Gündüz değilse gecedir, geceyse gündüz olmadığı zorunlu olarak gerekir. Bu kıyaslar, az sonra sözünü edeceğim, ayrılmayla kurulanlara benzer; onlarla farklarını ve benzerliklerini de vereceğim.
Dördüncü mod dördüncü önermeden gelir: "a yoksa b yoktur; ama a yoktur; öyleyse b yoktur."
syllogismus est indigebit, sed propositio, si fide propria fuerit destituta. Idem etiam de assumptione dici potest. Quare manifestum est eorum esse sententiam praeponendam, quae asserit syllogismum tribus partibus tantum jungi.: Praeterea si quae propositio probationis indigeat, ut eam vera fides sequatur, aliquo demonstrabi syllogismo Quocirca qui fieri potest ut recte syllogismus pars syllogismi simplicis esse dicatur? Ipsam enim probationem propositio syllogismum vel ex syllogismo esse necesse est. His ita determinatis, de his protinus syllogismis quorum propositiones in connexione positae duobus terminis constant, explicandum videtur. Horum autem duplex forma est, quatuor enim sunt per praecedentis propositionis affirmationem, qui sunt primi hypothetici atque perfecti, negationem qui cum demonstratione indigeant, non videntur esse perf ecti, quatuorveropersequentis. Prioris vero negatione et sequentis positione nullus omnino syllogismus efficitur. Omnium igitur talium propositionum primum numerus explicetur, ut qui fiant ex his syllogismi, facilis acquiratur agnitio. Sunt autem quatuor: si est a, est b; si est a, non est b; si non est a, est b; si non est a, non est b. Ac de prioribus quidem syllogismis atque perfectis primo loco dicendum est. Horum enim primus modus est hic a prima veniens propositione, si est a, est b. Atqui est a, est igitur b; cum enim prima propositio tantum conditionem proponat, ut si sit a, necesse sit consequi esse b terminum, id assumptio quod praecedit assumit ac ponit, dicitque: Atqui est a, consequitur igitur ut sit b, id enim ex consequentia primae propositionis effectum est. At si id quod sequitur assumendo ponamus, nullus efficitur syllogismus. Age enim sit hujusmodi consequentia, ut si sit a, sit b, assumaturque quod sequitur hoc modo: at est b, non consequitur ut sit vel non sit a. Id vero clarius fiet exemplo: sit enim propositio, si homo est, animal est, assumaturque esse animal, scilicet quod sequitur, non necesse erit hominem vel esse vel non esse, potest enim cum sit alias hoc, vel esse vel non esse. Secundus vero modus est eorum in quibus prior propositionis pars in assumptione repetitur, qui venit ex secunda propositione superius digesta, hoc modo, si est a, non est b; atqui est a, non est igitur b; id enim propositum fuerat, si esset a, non esse b. Sumpto igitur praecedente, consequentis est facta conclusio ]; quod si consequens sumas, nullus videtur fieri syllogismus, quia nec consequitur ulla necessitas hoc modo, si est a, non est b; atqui non est b, non necesse est esse a, vel non esse. Age enim ita sit propositio, si est nigrum, non est album, et id quod sequitur assumatur, atqui non est album, non necesse erit esse nigrum vel non esse, quia cum non sit album, poterit aliquod esse medium. Tertius vero modus est talium syllogismorum qui venit ex tertia propositione, quorum in assumptione ponitur id quod praecedit hoc modo, si non est a, est b; atqui non est a, est ae; igitur haec conclusio rursus ex conditione propositionis evenit, id enim fuerat propositum, ut si non esset a esset b; quod si convertas et sumas esse b, id est quod consequitur, non necesse erit esse vel non esse id quod praecedit. Sed hujus exemplum non potest inveniri eo quod si ita proponatur, ut cum non sit a, sit b, nihil esse medium videatur a atque b. Sed in his si alterum non fuerit, statim necesse est esse alterum, et si alterum fuerit, statim necesse est alterum non esse; videtur ergo quodammodo ex consequenti posito in his fieri syllogismos. Sed quantum ad rei naturam ita est, quantum vero ad propositionis ipsius pertinet conditionem, minime consequitur. Quod quidem ex his patet quae superius dicta sunt; in utrisque enim superioribus modis, consequenti posito nihil ex necessitate collectum est, hic vero tertius modus, quantum ad complexionem propositionum pertinet, in quo si idponendo quod sequebatur assumitur, nullum efficit syllogismum. Quantum vero ad rerum naturam, in quibus solis hae propositiones enuntiari possunt, videtur esse necessaria consequentia hoc modo, ut si dies non est, nox sit; si nox sit, dies non sit ex necessitate consequitur, similesque sunt hi syllogismi his qui in disjunctione sunt constituti, de quibus paulo posterius commemorabo, quorumque ad illos et differentias et similitudines dabo. Quartus modus est ex quarta propositione, cum ita proponitur, si a non est, b non est, atqui non est a, non est igitur b.
PL64.845_2Bunun da, ilk terim olan a olmasaydı b'nin olmayacağını öneren önermeden çıktığı gösterilmiştir. Ardından geleni alırsak hiçbir zorunluluk doğamaz görünür: "Ama b yoktur" dersek a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz. Önerilsin ki canlı yoksa insan yoktur; ek önerme de şu olsun: "Ama insan yoktur." Canlının olması da olmaması da zorunlu değildir.
Demek ki gösterilmiştir: Bu tür kıyaslarda önce gelen konularak alınırsa, tam, önermelerin kendisinden ispatlanabilir ve zorunlu kıyaslar yapılır; ardından gelen konularak alınırsa, üçüncü mod dışında hiçbir zorunluluk doğmaz. Üçüncü mod ayrılmalı ifadelerle kurulan kıyaslara benzediği için, önerilebildiği şeylerde zorunluluğu korur görünür, ama birleşimde korumaz. Bunu öteki üç mod, yani birinci, ikinci ve dördüncü kanıtlar; onlarda önermenin ardından gelen kısmı alınıp konulunca hiçbir şey zorunlu olarak sonuçlanmaz.
İki terimden birleşen ve önermenin ilk kısmı konularak alınan kıyaslar üzerine, bir eğitim kitabının ölçüsü elverdiği kadar yeterince söyledik. Şimdi önermenin ardından gelen kısmının kaldırılmak üzere alındığı kıyaslardan söz edilmelidir. Bunlardan da dört mod yapılır; önermenin ilk kısmı ek önermede kaldırılırsa hiçbir kıyas zorunluluğu çıkmaz. Bu tür kıyasların birinci modu birinci önermeden gelir: "a varsa b vardır; ama b yoktur; öyleyse a yoktur."
Rursus enim id quoque consequi ex propositione monstratur, quae proposuit non fore b, si a prior terminus non fuisset. At si id quod sequitur assumamus, nulla videtur fieri posse necessitas, veluti si ita dicamus, non est autem b, non necesse erit esse vel non esse a. Age enim proponatur, si animal non est, non esse hominem, assumaturque, at non est homo, non necesse est ut vel sit, vel non sit animal. Demonstratum igitur est in hujusmodi syllogismis si id quod praecedit ponendo assumitur, perfectos atque ex ipsis propositionibus probabiles, et necessarios fieri syllogismos; si vero id quod sequitur ponendo assumatur, nullam fieri necessitatem praeter in tertio modo qui cumsit similis his syllogismis qui per disjunctionem propositis enuntiationibus fiunt, videtur in rebus de quibus proponi potest servare necessitatem, cum in complexione non servet, quod ex caeteris tribus modis arguitur primo, secundo atque quarto, in quibus sumpta sequente propositionis parte, nihil ex necessitate conficitur. Ac de his quidem syllogismis, qui duobus terminis junguntur, quorum prima pars propositionis ponendo assumitur, quantum ad institutionis pertinet modum, sufficienter expressi. Nunc vero dicendum est de his quorum consequens propositionis pars ita sumitur, ut perimatur. Ex his quoque quatuor fiunt modi, cum prior propositionis pars in assumptione non possit interimi, nulla syllogismi necessitas consequatur. Est igitur primus modus talium syllogismorum a prima propositione veniens sic, si est a, est b, at non est b, non est igitur a; hic igitur b terminus, qui
PL64.847Burada birinci önermede ardından gelen olan b terimi ek önermede kaldırılmıştır; böylece önermenin ilk kısmı olan a terimi de kaldırılacaktır. Bu zorunluluk şöyle ispatlanır: Önerilen, a varsa b'nin olmasıdır; ek önerme de önermenin ardından gelen kısmı kaldırılacak biçimde yapılmıştır, yani b yoktur. Diyorum ki a'nın olmaması gerekir. Çünkü b yokken a olabilseydi, "a varsa b vardır" diyen birinci önerme boşa çıkardı. Oysa bu önerme geçerlidir; demek ki a varken b vardır. b yokken a olsaydı —ek önermenin önerdiği de b'nin yokluğudur— aynı b hem olur hem olmazdı: Olmazdı, çünkü ek önerme b'nin olmadığını önerir; olurdu, çünkü a varsa b vardır. Bu olamaz; öyleyse b yoksa a da olmaz.
Bu tür kıyasların, önermenin ardından gelen kısmının kaldırılmasıyla kurulan birinci modu budur. Bunlar tam değildir, kendiliklerinden de bilinmezler; doğru oldukları gösterilmek için ya yukarıda verdiğim kanıta ya da başka bir kanıta muhtaçtırlar. Önermenin ilk kısmı kaldırılırsa kıyas olmaz. Şöyle diyelim: "a varsa b vardır; ama a yoktur." b'nin olması da olmaması da gerekmez. Bu bir örnekle de gösterilir: Önerme "insansa canlıdır" olsun; "ama insan değildir" denince canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Ek önermede çelişikle kurulan ve ikinci önermeden inen ikinci mod şudur: "a varsa b yoktur; ama b vardır; öyleyse a yoktur." Burada da önermenin ikinci kısmı kaldırılır: Önermenin ikinci kısmı, a olursa b'nin olmayacağını söylerken, ek önerme b'nin var olduğunu bildirir. Olumlama olumsuzlamayı kaldırır ve bu ek önermeden a'nın olmaması şöyle gerekir: Önerme "a varsa b yoktur" olsun ve b olsun. Diyorum ki a olmayacaktır. Çünkü b varken a olursa aynı b hem olacak hem olmayacaktır: Olmayacaktır, çünkü birinci önerme "a varsa b yoktur" der; olacaktır, çünkü ek önermede b'nin var olduğunu söylüyoruz. Önermenin önce gelen kısmı kaldırılırsa hiçbir zorunluluk doğmaz. "a varsa b yoktur" önermesinde şöyle diyelim: "Ama a yoktur." b'nin olması da olmaması da gerekmez. Bu şu örnekle kanıtlanır: "Siyahsa beyaz değildir" diyelim ve siyah olmadığını alalım; beyaz olması da olmaması da hemen gerekmez, çünkü ortadaki renklerden biri olabilir.
Üçüncü mod üçüncü önermeden çıkar: "a yoksa b vardır; ama b yoktur; öyleyse a vardır." Burada da önermenin ardından gelen kısmı alınmıştır; önermede olumlanmış, ek önermede olumsuzlanmıştır. Gerekme geçerlidir ve kıyası şöyle tamamlar: "a yokken b vardır" doğruysa, diyorum ki b yoksa a vardır. Çünkü b yokken a'nın olmaması mümkün olsaydı, "a yokken b vardır" diyen birinci önerme boşa çıkar ve b hem olur hem olmazdı: Olmazdı, çünkü ek önerme b'nin olmadığını önerir; olurdu, çünkü b'nin olmadığı konulduğunda a terimi de olumsuzlanırsa, a yokken b vardır. Bu imkânsızdır. Demek ki b yokken a'nın olmaması mümkün değildir; öyleyse b yokken a'nın olması gerekir. Önermenin önce gelen ilk kısmı kaldırılırsa kıyas olmaz: "a yoksa b vardır" deyip "ama a vardır" diye alırsak, birleşimin kendi tabiatı bakımından b'nin olması da olmaması da zorunlu olmaz. Burada da, ek önermede ikinci terimin konulduğu modlarda olduğu gibi, birleşimin kendi tabiatı bakımından hiçbir kıyas yapılmadığını söylemek gerekir. Ama bu önermenin söylenebildiği terimler bakımından, a varsa b'nin olmaması zorunludur. Çünkü bu önerme yalnız zıtlarda ve aracısız zıtlarda, yani ortası olmayanlarda doğru olarak söylenebilir. "Gündüz değilse gecedir" dersek gündüz yoksa gece olur, gece yoksa gündüz olur, gündüzse gece olmaz, geceyse gündüz olmaz.
Bu kıyasların dördüncü modu dördüncü önermeden iner; onun birinci önermesi şudur: "a yoksa b yoktur; ama b vardır; öyleyse a vardır." Burada da önermenin ikinci kısmı alınmıştır; olumsuzlamayla konulduğundan olumlamayla kaldırılmıştır, çünkü olumlama olumsuzlamanın gücünü yok eder. Kıyasın zorunluluğu burada da aynı biçimde korunur: a yokken b'nin olmadığı konulmuş olup b'nin olduğu alınırsa, diyorum ki a'nın da olması gerekir. Çünkü b varken a'nın olmaması mümkünse, a yokken b'nin olmadığını bildiren birinci önerme boşa çıkar ve yine aynı b hem var olur hem olmaz.
in prima propositione consequens fuerat, in assumptione est interemptus, ut a terminus qui propositionis prima pars fuerat interimetur, eaque necessitas tali ratione probabitur, propositum namque est, si a sit, b esse; et assumptio facta est ut consequens pars propositionis interimeretur, id est non esse b. Dico quia consequitur non esse a, nam si potest esse a, cum non sit b, frustra erit prima propositio quae ait, si a sit, b esse. Atqui ea propositio valet, cum igitur sit a, est b. Quod si cum non sit b, sit a, quod scilicet ex assumptione proponitur, idem b erit et non erit: non erit, quia b non esse proponit assumptione; erit autem, quia si est a, erit b, quod fieri non potest; non igitur si b non fuerit, erit a. Hic est ergo primus modus talium syllogismorum, qui ex interempta consequenti propositionis parte fiunt, qui non sunt perfecti neque ex se cogniti, sed indigent vel ejus quam superius proposui, vel alterius cujuslibet probationis, ut veri esse monstrentur. Quod si prima propositionis interimatur, non erit syllogismus; age enim ita dicamus, si est a, est b; atqui non est a, non sequitur ut sit vel non sit b; ut etiam demonstratur exemplo. Sit enim propositio, si homo est, animal est; sed homo non est, non necesse erit vel esse animal vel non esse. Secundus modus per contradictionem assumptionis, qui a secunda descendit, ille est cum ita proponimus, si est a, non est b; atqui b est, igitur a non est. Hic enim rursus secunda pars propositionis interimitur, nam cum secunda pars propositionis b non esse diceret, si a fuisset assumptio, b esse pronuntiat. Affirmatio autem perimit negationem, quam per assumptionem consequitur, ut a non sit hoc modo. Sit enim propositio, si a est, b non est, et sit b. Dico quia non erit a, nam si erit a, cum sit b, idem b erit et non erit; non erit quidem ex prima propositione quae dicit, si est a, non est b; erit autem per assumptionem, qua dicimus esse b. At si praecedens pars propositionis auferatur, non fiet ulla necessitas, Age enim in hujusmodi propositione, si a est, b non est, ita dicamus: atqui non est a, non consequitur ut sit vel non sit b. Id vero tali arguitur exemplo. Dicamus enim, si nigrum est, album non est, assumamusque non esse nigrum, non statim consequitur ut vel album sit, vel non sit, potest enim esse aliquod mediorum. Tertius modus ille est ex tertia propositione deductus, cum ita proponimus, si a non est, b est, b autem, non est, a igitur est. Hic quoque consequens pars propositionis assumpta est, et cum in propositione affirmaretur, in assumptione negata est, et est rata consequentia, et perficiens syllogismum hoc modo: nam si verum est, cum non sit a, esse b, dico quia si b non sit, est a: nam si poterit, cum b non sit, non esse a, frustra est prima propositio, quae dicit, cum non sit a esse b; eritque b ac non erit: non erit quidem ex ea assumptione quae proponit non esse b; erit autem, quia, si a terminus esse negabitur, posito non esse b termino, cum non sit a, erit b, quod est impossibile. Non igitur potest fieri ut cum non sit b, non sit a. Consequitur igitur, ut cum non sit b, sit a: quod si prior pars propositionis quae praecedens est auferatur, nullus est syllogismus, hoc modo: cum enim dicemus, si a non est, esse b, si assumamus: atqui est a, nihil evenit necessarium ut vel sit b, vel non sit secundum ipsius complexionis naturam. Nam hic quoque, ut in his in quibus in assumptione secundus terminus ponebatur, dicendum est, secundum ipsius quidem complexionis naturam, nullum fieri syllogismum; secundum terminos vero in quibus solis dici potest, necesse est si a fuerit, b non esse, in contrariis enim tantum et in his immediatis, id est medium non habentibus, haec sola propositio vere poterit praedicari, velut cum dicimus, si dies non est, nox est, sive non fuerit dies, nox erit, sive non fuerit nox, dies erit, sive dies fuerit, nox non erit, sive nox fuerit, dies non erit. Quartus modus est horum syllogismorum ex quarta propositione descendens, cujus haec prima propositio est, si non est a, non est b, est autem b, erit igitur a; hic quoque secunda pars propositionis assumpta est, et quoniam eadem negatione fuerat posita, affirmatione est interempta; affirmatio enim vim negationis interimit. Hic quoque eodem modo syllogismi necessitas continetur, nam si posito, cum non sit a, non esse b, sumatur esse b, dico quia consequens est etiam a esse. Nam si potest, cum sit b, non esse a, frustra est prima propositio, quae, cum a non sit, b non esse pronuntiat; fiet igitur rursus ut idem b sit ac non sit.
PL64.847_2Ek önerme yüzünden b olacaktır, çünkü "ama b vardır" denmiştir. Bu konulduğunda a olmayabilseydi b yine olmazdı, çünkü birinci önerme "a yoksa b yoktur" der. Bu imkânsızdır. Önermenin önce gelen kısmı kaldırılırsa hiçbir zorunlu sonuç doğmaz. "a yoksa b yoktur" deyip "ama a vardır" diye alalım; b'nin olduğu ya da olmadığı sonucu zorunlu olarak çıkmaz. Şu kıyastaki gibi: "Canlı değilse insan değildir; ama canlıdır." İnsan olması da olmaması da zorunlu değildir.
Bu dört kıyasa tam olmayan kıyaslar denir, çünkü gerekmenin zorunluluğu kendilerinde açık ve seçik değildir, onlara kanıttan gelir. Kısaca toparlayalım: Bağlantılı önermeleri olan basit hipotetik kıyaslarda, nasıl yapılmış olursa olsun, önermenin ilk kısmı konularak alınırsa kendiliğinden bilinen dört tam kıyas yapılır; ardından gelen alınırsa hiçbir kıyas zorunluluğu olmaz. Yalnız üçüncü mod bundan ayrıdır; o da sonucun zorunluluğunu birleşimin tabiatından değil, ancak söylenebildiği terimlerin zıtlığından alır görünür. Böylece ek önermede, önermede bildirilenlerden biri konulursa dört ya da beş tam kıyas olması gerekir: İlk kısım konularak alınırsa dört, ikinci kısım konularak alınırsa beş. Ama beşinciyi saymak için birleşimin tabiatına değil,
Ex assumptione namque erit b, ita enim dicitur, atqui b est. Si vero hoc posito possit non esse a, rursus b non erit, quia prima propositio ait, si non sit a, non est b, quod est impossibile; quod si ea portio propositionis quae praecedens est auferatur, nihil evenit necessarium. Age enim ita dicamus, si non est a, non est b, assumamus, atqui est a, non consequitur ut b vel esse vel non esse necessario concludatur, ut in hoc syllogismo: si non est animal, non est homo, atqui est animal, non necesse est vel esse hominem vel non esse. Hi igitur quatuor syllogismi imperfecti dicuntur, idcirco quoniam per se non habent apertam atque perspicuam consequentiae necessitatem, eaque illis ex probatione conficitur. Ut igitur breviter colligatur, in hypotheticis simplicibus syllogismis connexas habentibus propositiones, quoquo modo factis, si quidem prima pars propositionis ponendo assumitur, fient quatuor syllogismi per se noti atque perfecti; si vero id quod consequitur assumatur, nulli est syllogismi necessitas, nisi in tertio tantummodo, qui non propter complexionis naturam, sed propter terminorum contrarietatem, in quibus solis dici potest, videtur conclusionis necessitatem tenere. Itaque si quid in assumptione ex. his quae in propositione sunt pronuntiata ponantur, quatuor vel quinque fieri necesse est syllogismos perfectos: quatuor, ubi prima pars propositionis, quinque vero, ubi secunda pars propositionis ponendo assumitur, si non ad complexionis naturam,
PL64.849terimlere bakmak gerekir. Ek önermede birinci önermenin bildirdiklerinden biri kaldırılırsa şu olur: Önermenin ardından gelen kısmı kaldırılırsa kanıta muhtaç, tam olmayan dört kıyas yapılır; önce gelen kısmı kaldırılırsa hiçbir kıyas zorunluluğu olmaz. Yalnız üçüncü modda zorunluluğu birleşim değil, terimlerin tabiatı doğurur. Demek ki burada da dört ya da beş kıyas vardır: İkinci kısım kaldırılırsa dört; beşincisi ise, onu birleşimin tabiatı değil terimlerin özelliği ölçerse. Öyleyse birinci önerme iki terimden oluşuyorsa kıyaslar sekiz ya da on olur, daha fazla olmaz.
Önermeleri bağlantılı olup iki basit yüklemli önermeden oluşan şartlı kıyaslar yeterince açıklandı. Şimdi yüklemli ile hipotetikten ya da hipotetik ile yüklemliden oluşan kıyaslardan söz edilmelidir. Önce önermelerin sayısı açıklanırsa bütün bu kıyasların birleşimleri kolayca görünür. Önce gelenler, yani yüklemli ile hipotetikten bağlananlar şunlardır:
a varsa, b varken c vardır.
a varsa, b varken c yoktur.
a varsa, b yokken c vardır.
a varsa, b yokken c yoktur.
a yoksa, b varken c vardır.
a yoksa, b varken c yoktur.
a yoksa, b yokken c vardır.
a yoksa, b yokken c yoktur.
sed ad terminos aspiciamus. Si quid vero ex his in, assumptione quae prima propositio enuntiat, auferatur, si quae est consequens pars propositionis auferatur, fient imperfecti et probatione indigentes quatuor syllogismi; si vero prior propositionis pars auferatur, nulla erit necessitas syllogismi, in tertio tantum modo ubi non facit necessitatem complexio, sed terminorum natura. Quocirca hic quoque quatuor vel quinque sunt syllogismi: quatuor quidem, si secunda pars propositionis fuerit interempta; quintus vero, si eum non complexionis natura, sed terminorum proprietas metiatur. Quocirca si ex duobus terminis propositio prima constat, octo sunt vel decem, nec amplius syllogismi. Ac de his quidem conditionalibus syllogismis, quorum propositiones connexae sunt, et ex duabus praedicativis simplicibus constant, sufficienter expeditum est, nunc de his syllogismis dicendum est, qui ex praedicativa et hypothetica, vel ex hypothetica praedicativaque. Horum autem facile complexiones omnium syllogismorum apparebunt, si prius earum numerus ex ponatur. Sunt igitur priores quidem quae ex praedicativa atque hypothetica connectuntur hae: Si sit a, cum sit b, est c. Si sit a, cum sit b, non est c. Si sit a, cum non sit b, est c. Si sit a, cum non sit b, non est c. Si non sit a, cum sit b, est c. Si non sit a, cum sit b, non est c. Si non sit a, cum non sit b, est c. Si non sit a, cum non sit b, non est c.
PL64.849_2Önce bunların tabiatının ne olduğunu ele almak gerekir. Çünkü şart nasıl konulursa konulsun şartlı önerme olmaz; gerekmenin konulan şart yüzünden doğması gerekir. Biri "insansa, canlı olunca ruhludur" derse, eklenen şart gerekmenin zorunluluğunu sağlamıyor görünür: İnsan olmasa da, canlı olunca yine ruhludur. Ama "insansa, ruhlu olunca canlıdır" denirse gerekmenin dayanağı şart olur. Çünkü ruhlu olan her şeyin canlı olması zorunlu değildir; ancak ruhlu olduğu önerilen şey insan ya da onun gibi bir şeyse ruhlu olanın canlı olması zorunludur, çünkü bu durumda ruhlu olan, insandır ya da o türden başka bir şeydir. Demek ki önermeleri tek tek ele alıp her birinin tabiatını şöyle incelemek gerekir.
"a varsa, b varken c vardır" diyen birinci önerme öyle olmalıdır ki b, a olmadan da olabilsin, ama a varsa b'nin olmaması mümkün olmasın. Yine aynı b terimi c yokken de olabilsin, b konulunca c'nin de olması zorunlu olmasın; c'nin olması yalnız b terimi a terimine bağlı olarak geldiğinde zorunlu olsun. Örneğin a insan, b ruhlu, c canlı olsun. Ruhlu olan, insan olmadan da canlı olmadan da olabilir. Ama insansa ruhlu olması zorunludur; ruhlu, insanın özüne bağlı olarak gelince de bu ruhlunun canlı olması gerekir.
"a varsa, b varken c yoktur" diyen ikinci önerme de öyle olmalıdır ki b, a olmadan olabilsin, ama a varsa b'nin de olması zorunlu olsun. c ise öyle olsun ki a ile birlikte bulunamasın, b ile bulunabilsin de bulunmayabilsin de; yalnız b terimi a terimine bağlı olarak geldiğinde b ile birlikte bulunamasın. Örneğin a insan, b ruhlu, c hissetmeyen olsun. Ruhlu olan insan olmadan da olabilir; ama insansa ruhlu olması zorunludur. Hissetmeyen ise ruhlu olabilir de olmayabilir de. Ne var ki hissetmeyen ile ruhlu, ancak bir şeyin ruhlu oluşu insan olduğu önceden söylendiği içinse bağdaşmaz.
Üçüncü önermenin a terimi, b terimiyle asla birlikte bulunamayan bir terim olmalıdır. c terimi ise öyle olmalıdır ki b yokken olabilsin de olmayabilsin de; c'nin olması ancak b, a'nın var olduğu önceden söylendiği için yoksa zorunlu olsun. Örneğin a insan, b ruhsuz, c hisseden olsun. İnsansa ruhsuz değildir. Ruhsuz olmayan şey ise hisseden olabilir de olmayabilir de; çünkü ağaçlar gibi ne ruhsuz ne de hisseden şeyler vardır. Yine de ruhsuz olmayan şeyin hisseden olması, ruhsuz olmayışı insan olduğu önceden söylendiği içinse zorunludur.
Dördüncü önermenin özelliği de şu olmalıdır: a varsa b terimi hiçbir biçimde olamasın; b yokken ise c olabilsin de olmayabilsin de. Ama b yokken c'nin olmaması yalnız, b, a'nın var olduğu önceden önerildiği için yoksa zorunlu olsun. Örneğin a insan, b ruhsuz, c hissetmeyen olsun. İnsansa ruhsuz olmaz. Ruhsuz değilse de hissetmeyen olabilir de olmayabilir de. Ruhsuz olmayan şeyin hissetmeyen olmaması, ancak hissetmeyen olmayışı insan olduğu önceden söylendiği içinse zorunludur.
Beşinci önermenin terimleri de öyle olmalıdır ki a yoksa b'nin olması zorunlu olsun, b varsa c olabilsin de olmayabilsin de; c'nin olması yalnız, b, a'nın olmadığı söylendiği için varsa zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b hissetmeyen, c yaşamayan olsun. Ruhlu değilse hissetmeyen olduğu hemen gerekir. Hissetmeyen olan şey taş gibi yaşamayan olabilir, ağaçlar gibi yaşamayan olmayabilir de. Ama hissetmeyen konulduğunda yaşamayan olmasının zorunluluğu, ancak hissetmeyen oluşu ruhlu olmadığı içinse gerekir.
Altıncı önerme de şu terimleri ister: a yoksa b'nin olması zorunlu olsun, b varsa c terimi olabilsin de olmayabilsin de; yine de b varken c'nin olmaması, ancak b, a'nın olmadığı önerildiği için varsa zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b hissetmeyen, c yaşayan olsun. Ruhlu değilse hissetmeyen olması zorunludur. Hissetmeyen olunca, taş gibi yaşamaması mümkündür; yaşaması da mümkündür,
Ac primum quae sit earum natura, videtur esse tractandum. Neque enim quoquo modo conditio ponatur, conditionalis propositio fiet, sed si illa consequentia propter positam evenit conditionem; nam si quis ita dicat, si homo est, cum sit animal, animatum est, non videtur facere apposita conditio consequentiae necessitatem; nam etiamsi non sit homo, nihilominus tamen, cum sit animal, animatum est: at si ita ponatur, si sit homo, cum sit animatum, est animal, videtur consequentiae ratio in conditione consistere. Neque enim necesse est, cum animatum sit, animal esse, nisi homo vel aliquid tale fuerit, quod animatum esse proponitur, tunc enim quod animatum est, animal esse necesse est, homo namque vel quodlibet aliud tale animatum est. Per singulas igitur propositiones eundum est, et spectanda est earum singularum natura hoc modo: Prima propositio per quam enuntiatur, si est a cum sit b, est c, talis esse debet, ut b quidem possit esse etiam praeter a, si tamen a fuerit, b non esse non possit. Rursus idem b terminus possit esse etiam cum non est c, nec sit necesse ut b posito sit etiam c, sed tunc tantum necesse sit esse c, quando b terminus a terminum sequitur, ut si sit a homo, b animatum, c animal: animatum enim et praeter hominem et praeter animal esse potest. Si vero sit homo, animatum esse necesse est, et cum animatum hominis essentiam consequatur, consequitur ut ipsum animatum sit animal. Item secundam propositionem, quae ait, si est a cum sit b, non est c, hujusmodi esse oportebit, ut b quidem praeter a esse possit, sed cum fuerit a, necesse sit esse etiam b. At vero c tale sit ut simul quidem cum a esse non possit, cum b vero esse possit, et non esse, sed tunc tantum cum b esse non possit, quando b terminus a terminum sequitur, ut sit a homo, b animatum, c insensibile. Namque animatum praeter hominem esse potest; at si homo sit, ut sit animatum necesse est, insensibile vero potest esse animatum et non esse. Sed tunc insensibile et animatum non conveniunt, cum idcirco est animatum, quia homo esse praedictus est. Tertia vero propositio a quidem terminum debet habere, qui nunquam simul esse possit cum b termino, c vero terminum talem esse oportebit, ut possit esse quidem et non esse, si non fuerit b, sed tunc tantum necesse sit esse c terminum, si b terminus non sit, si idcirco non est b, quoniam a terminus esse praedictus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c sensibile. Nam si est homo, non est inanimatum, sensibile vero esse potest simul et non esse, cum inanimatum non sit. Possunt enim esse quaedam quae nec inanimata sunt, nec sensibilia, ut arbores. Idem tamen sensibile necesse est esse, cum non sit inanimatum, si idcirco inanimatum non est, quia homo esse praedictus est. Rursus quarta propositio hujus esse debet proprietatis, ut b quidem terminus nullo modo esse possit, si fuerit a, at vero c possit esse et non esse, si non fuerit b. Sed tunc tantum c cum non fuerit b, non esse necesse sit, si b terminus non sit, quia a terminus prius esse propositus est, ut si sit a homo, b inanimatum, c insensibile; inanimatum enim non erit si fuerit homo; insensibile vero potest esse et non esse, si non sit inanimatum. Tunc tantum insensibile non esse necesse est, cum inanimatum non sit, cum idcirco insensibile non est, quia homo esse praedictus est. Quinta quoque propositio tales habere terminos debet, ut a quidem si non sit, necesse sit esse b, si b terminus sit, possit et esse et non esse c. Tunc tantum c esse necesse sit, cum fuerit b, cum idcirco est b, quia a terminus esse negatus est, ut si sit a quidem animatum, b vero insensibile, c invitale. Igitur si non sit animatum, statim consequitur ut sit insensibile, invitale autem potest esse, si sit insensibile, ut lapis, potest vero non esse invitale, si sit insensibile, ut sunt arbores. Sed tunc tantum, posito insensibili, consequitur ut invitale esse necesse sit, cum idcirco est insensibile, quia non est animatum. Sexta vero propositio tales habere terminos desiderat, ut b quidem esse necesse sit, si non fuerit a, at vero c terminus si sit b, vel esse vel non esse possit; tunc tamen c non esse necesse sit, cum sit b, quando idcirco est b, quia a terminus non esse propositus est, veluti si sit a animatum, b insensibile, c vitale. Nam necesse est esse insensibile, si non fuerit animatum, cum vero sit insensibile, fieri quidem potest ut non vivat, veluti lapis, fieri autem potest ut vivat,
PL64.851ağaç gibi. Yine de hissetmeyen şeyin yaşamaması, ancak hissetmeyen oluşu ruhlu olmadığı önerildiği içinse zorunludur.
Yedinci mod şu terimlerle örülmelidir: b, a olmadan olamasın; b yoksa c olabilsin de olmayabilsin de; yine de b yokken c teriminin olması, ancak b'nin olmadığı, a olumsuzlandığı için konulmuşsa zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b hisseden, c yaşamayan olsun. Ruhlu olmadan hisseden olamaz. Öyleyse ruhlu değilse hisseden de değildir. Hisseden değilse taşlardaki gibi yaşamayan olabilir, olmayabilir de. Yine de hisseden olumsuzlanınca yaşamayan olması, ancak hisseden olmayışı ruhlu olmadığı konulduğu içinse zorunludur.
Sekizinci önerme şu terimlerle bağlanmalıdır: a yoksa b terimi olamasın, b yokken c terimi olmayabilsin de olabilsin de; ama b yokken c teriminin olmaması, ancak b, a terimi önceden olumsuzlandığı için yoksa zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b hisseden, c yaşayan olsun. Ruhlu olmadan hisseden olamaz. Hisseden değilse yaşayan olabilir de olmayabilir de: Taşlar yaşamaz, ağaçlar yaşar. Yine de hisseden değilse yaşayan olmaması, ancak hisseden olmayışı önceden ruhlu olduğu olumsuzlandığı içinse zorunludur.
Bundan şu anlaşılır: Bütün ifadede yüklemlilerden sonra yer alan şartlı önermelerde, b nasıl olursa olsun, c terimi hem olumlama hem olumsuzlama olarak alınabilir; bu ek önermelerden de kıyasların çeşitli birleşimleri doğar.
Bunlar böyle açıklandıktan sonra hepsi için ortak bir kural vermek gerekiyor. Yüklemli ile hipotetikten bağlanan, yukarıda yazılı sekiz önermeden dördü gerekmeyi a teriminin var olmasına bağlar, dördü şartı a teriminin olmamasına. Kıyaslar bunlardan şöyle yapılır.
Birinci önermeden: "a varsa, b varken c vardır; ama a vardır; öyleyse b varken c vardır." Ya da: "Ama b varken c yoktur; öyleyse a yoktur." Böyle bir ek önermenin mümkün olduğu, yukarıda anlatılan önerme tabiatından bilinir.
İkinci önermeden: "a varsa, b varken c yoktur; ama a vardır; öyleyse b varken c yoktur." Ya da: "Ama b varken c vardır; öyleyse a yoktur."
Üçüncüden: "a varsa, b yokken c vardır; ama a vardır; öyleyse b yokken c vardır." Ya da: "Ama b yokken c yoktur; öyleyse a yoktur."
Dördüncüden: "a varsa, b yokken c yoktur; ama a vardır; öyleyse b yokken c yoktur." Ya da: "Ama b yokken c vardır; öyleyse a yoktur."
a teriminin var olduğunun önerildiği bu dört önermede, aynı a teriminin var olduğu alınırsa c teriminin var ya da yok olduğu gösterilir. c terimi alınırsa, yani önermede var olduğu yerde yok, yok olduğu yerde var diye alınırsa, a teriminin olmadığı gösterilir.
Beşinci önermeden de kıyaslar şöyle yapılır: "a yoksa, b varken c vardır; ama a yoktur; öyleyse b varken c vardır." Ya da: "Ama a vardır; öyleyse b varken c yoktur." Ya da: "Ama b varken c yoktur; öyleyse a vardır." Ya da: "Ama b varken c vardır; öyleyse a yoktur." Böyle bir önermenin dört kıyas çıkarması şundandır: "Bir şey yoksa öteki vardır" ancak ortası olmayan zıtlarda önerilebilir; bunlarda ise biri kaldırılınca öteki konulur, biri konulunca ötekinin kaldırılması zorunludur.
Altıncıdan: "a yoksa, b varken c yoktur; ama a yoktur; öyleyse b varken c yoktur." Ya da: "Ama b varken c vardır; öyleyse a vardır."
Yedinciden: "a yoksa, b yokken c vardır; ama a yoktur; öyleyse b yokken c vardır." Ya da: "Ama a vardır; öyleyse b yokken c yoktur." Ya da: "Ama b yokken c yoktur; öyleyse a vardır." Ya da: "Ama b yokken c vardır; öyleyse a yoktur." Bu birleşimde de aynı sebeple dört sonuç çıkar.
Sekizinciden: "a yoksa, b yokken c yoktur; ama a yoktur; öyleyse b yokken c yoktur." Ya da: "Ama b yokken c vardır; öyleyse a vardır."
Bu dört önermede a'nın olmadığı alınırsa c teriminin var ya da yok olduğu sonucu çıkar. c, önermede var olduğu yerde yok, yok olduğu yerde var diye alınırsa a teriminin her zaman var olduğu sonucu çıkar; yalnız beşinci ve yedinci modda, c'nin olduğu alınınca a'nın olmadığı gösterilir.
veluti arbor; tunc tamen necesse est non vivere, cum sit insensibile, quando idcirco est insensibile, quia animatum non esse propositum est. Septimus modus talibus terminis debet esse contextus, ut b quidem sine a esse non possit, b autem si non sit, c esse et non esse possit; tunc tamen necesse sit c terminum esse, si non sit b, cum idcirco b non esse positum sit, quoniam a fuerat denegatum. Sit enim a quidem animatum, b vero sensibile, c invitale; sensibile igitur esse non potest nisi fuerit animatum. Si igitur non sit animatum, non erit sensibile, si vero non sit sensibile, potest esse invitale, velut in lapidibus; idem potest non esse, velut in arboribus; tunc tamen sensibili denegato invitale necesse est esse, cum idcirco non sit sensibile, quia animatum non esse positum est. Octava propositio his terminis connectenda est, ut b terminus esse non possit, si non fuerit a, cum vero non sit b, terminus c et non esse et esse possit. Sed tunc necesse sit c terminum non esse, cum non fuerit b, cum idcirco non sit b, quia a terminus prius esse negatus est, ut si sit a quidem animatum, b vero sensibile, c vitale, sensibile igitur esse non potest nisi fuerit animatum; idem tamen sensibile si non sit, et esse et non esse vitale potest, non esse, ut lapides, esse vitale, ut arbores; tunc tamen necesse est vitale non esse, si non sit sensibile, cum idcirco sensibile non est, quia prius animatum esse negatum est. Ex his igitur constat c terminum, quoquo modo fuerit b, in conditionalibus propositionibus, quae in tota enuntiatione post praedicativas locantur, posse tam loco affirmationis quam negationis assumi, ex quibus assumptionibus fiunt complexiones variae syllogismorum. His igitur ita expeditis, de omnibus in commune praecipiendum videtur; nam cum sint octo propositiones quae ex praedicativa hypotheticaque nectuntur, quae superius ascriptae sunt, earum quatuor ita faciunt consequentiam, si a terminus sit; quatuor vero ita conditionem proponunt, ut a terminus non sit. Fiunt vero ex his syllogismi hoc modo. Ex prima propositione, si est a, cum sit b, est c; atqui est a, cum igitur sit b, est c, vel sic: atqui cum sit b, non est c, non est igitur a. Posse autem hujusmodi esse assumptionem ex superius descripta propositionum natura cognoscitur. Ex secunda propositione, si est a cum sit b, non est c; atqui est a cum igitur sit b, non est c; vel ita: atqui cum sit b, est c, non est igitur a. Ex tertia, si est a, cum non sit b, est c; atqui est a, cum igitur non sit b, est c; vel ita: atqui cum non sit b, non est c, non est igitur a. Ex quarta, si est a, cum non sit b, non est c; atqui est a, cum igitur non sit b, non est c; vel ita: atqui cum non sit b, est c, non est igitur a. In his igitur quatuor propositionibus, in quibus a terminus esse proponitur, si assumptum fuerit eumdem a terminum esse, c terminus vel esse vel non esse monstratur. Idem vero si c terminus assumatur, siquidem cum est non esse, vel cum non est esse assumatur, a terminus non esse monstrabitur. Ex quinta etiam propositione ita syllogismi fiunt, si non est a cum sit b, est c; atqui non est a, cum igitur sit b, est c; vel ita atqui est a, cum igitur sit b, non est c; vel ita: atqui cum sit b, non est c, est igitur a vel sic: atqui cum sit b, est c, non est igitur a. Quod idcirco evenit ut hujusmodi propositio quatuor colligat syllogismos, quia in his tantum si non sit aliquid, esse aliud proponi potest, in quibus contraria medietatibus carent; in his enim vel interempto altero alterum ponitur, vel posito altero, alterum necesse est perimatur. Ex sexta, si non sit a, cum sit b, non est c; atqui non est a, cum igitur sit b, non est c; vel ita: atqui cum sit b, est c, igitur est a. Ex septima, si non est a, cum non sit b, est c; atqui non est a, cum igitur non sit b, est c; vel ita: atqui est a, cum igitur non sit b, non est c; vel ita: atqui cum non sit b, non est c, est igitur a; vel ita: atqui cum non sit b, est c, non est igitur a. In hac quoque complexione propter eamdem causam quatuor collectiones fiunt. Ex octava, si non est a, cum non sit b, non est c; atqui non est a, cum igitur non sit b, non est c; vel ita: atqui cum non sit b, est c, est igitur a. In his quatuor quoque propositionibus, si quidem a non est esse assumatur, c terminus vel esse vel non esse concluditur. Si vero c cum est non esse, vel cum non est esse assumatur, a terminus semper esse concluditur, nisi in quinto et septimo tantum modis, ubi cum c esse assumatur, a non esse monstratur.
PL64.851_2Beşinci ve yedinci modlar dışında hepsinin ortak kuralı şudur: a terimi birinci ifadede önerildiği gibi alınırsa, ardından gelen şart sonuçta pekiştirilir. Ardından gelen şart ifadede önerildiğinin zıttı biçimde alınırsa, ilk gelen kategorik önerme kaldırılır. Yedinci ve beşinci modda ise iki kısımdan biri nasıl alınırsa alınsın, iki yönde de sonuç verir. Böylece on altı, daha doğrusu yirmi kıyas olur: a terimi önerildiği gibi alınırsa sekiz; c terimi önermede konulduğunun tersine alınırsa sekiz; iki yönde de sonuç veren yedinci ve beşinci modlardan dört. Geri kalan birleşimlerde gerekmenin hiçbir zorunluluğu yoktur.
Daha kolay anlaşılsın diye önermelerin kendilerini terimleriyle birlikte yazdım. Böylece yukarıda söylenen ek önerme modlarını yalnız akıl ispatlamasın, örnekten geçenlere öğreti daha da aydınlansın.
a insansa, b ruhlu iken c canlıdır.
a insansa, b ruhlu iken c hissetmeyen değildir.
a insansa, b ruhsuz değilken c hissedendir.
a insansa, b ruhsuz değilken c hissetmeyen değildir.
a ruhlu değilse, b hissetmeyen iken c yaşamayandır.
a ruhlu değilse, b hissetmeyen iken c yaşayan değildir.
Omnium vero communis est ratio. praeter quintum ac septimum modum, ut si a terminus ita assumatur, quomodo in prima enuntiatione propositus est, conditio quae sequitur, in conclusione firmetur. Si vero conditio quae sequitur contrario modo atque in enuntiatione proposita est, assumatur, categorica propositio, quae prima est, interimatur. In septimo vero vel quinto modo quacumque ratione assumptum alterum, in utrisque partibus faciet conclusionem. Itaque fiunt sedecim vel viginti potius syllogismi: octo quidem, si a terminus, ut est propositus, assumatur; octo vero, si c terminus, converso modo atque in propositione est positus, assumatur. Quatuor vero ex septimo et quinto modis utrobique facientibus conclusionem. Reliquis vero complexionibus nulla est consequentia necessitatis. Ut autem planior intellectus fieret, ipsas propositiones cum suis terminis positas annotavi, ut secundum praedictos assumptionum modos non ratio solum demonstratione fieret, verum etiam per exemplum currentibus doctrina clarior elucesceret. Si est a homo, cum sit b animatum, est c animal Si est a homo, cum sit b animatum, non est c insensibile. Si est a homo, cum non sit b inanimatum, est c sensibile. Si est a homo, cum non sit b inanimatum, non est c insensibile. Si non est a animatum, cum sit b insensibile, est c invitale. Si non est a animatum, cum sit b insensibile, non est c vitale.
PL64.853a ruhlu değilse, b hisseden değilken c yaşamayandır.
a ruhlu değilse, b hisseden değilken c yaşayan değildir.
Birincisi yüklemli, ikincisi hipotetik olarak birleşen önermelerden yapılan kıyaslar açıklandığına göre, şimdi birincisi şartlı, ikincisi yüklemli olarak bağlananlara geçelim. Okur neden söz ettiğimizi bilsin diye hepsinin sayısını koymak gerekir:
a varken b varsa c vardır.
a varken b varsa c yoktur.
a varken b yoksa c vardır.
a varken b yoksa c yoktur.
a yokken b varsa c vardır.
a yokken b varsa c yoktur.
a yokken b yoksa c vardır.
a yokken b yoksa c yoktur.
Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, est c invitale. Si non est a animatum, cum non sit b sensibile, non est c vitale. Expeditis igitur his syllogismis qui ex talibus propositionibus fiunt, quae prima praedicativa, secunda hypothetica copulantur, nunc ad eos transitum faciamus, qui ex prima conditionali, secunda vero praedicativa. nectuntur, quarum omnium numerus ponendus est, ut de quibus loquamur lector agnoscat. Si cum sit a, est b, est c. Si cum sit a, est b, non est c. Si cum sit a, non est b, est c. Si cum sit a, non est b, non est c. Si cum non sit a, est b, est c. Si cum non sit a, est b, non est c. Si cum non sit a, non est ae, est c. Si cum non sit a, non est b, non est c.
PL64.853_2Birinci önermenin terimleri öyle olmalıdır ki a, b ve c olmadan da olabilsin; ama a varken c'nin olması, ancak b terimi a terimine bağlı olarak gelirse zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b insan, c canlı olsun. Ruhlu olan, insan olmadan da canlı olmadan da olabilir. Ama ruhlu olanın canlı olması, ancak ruhlu olan şey insansa zorunludur.
İkinci önerme şu terimlerle örülmelidir: a, b ve c olmadan da onlarla birlikte de olabilsin; yine de a varken c'nin olmaması, ancak a konulunca b gelirse zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b insan, c at olsun. Ruhlu olan pekâlâ insan da at da olabilir. Ama ruhlu olanın at olmaması, ancak bu ruhlu olan insansa zorunludur.
Üçüncü önerme şu terimlerle bağlanır: a, b ve c ile bulunabilsin de bulunmayabilsin de; yine de c ile birlikte bulunması, ancak a terimi konulup b terimi reddedilirse zorunlu olsun. Örneğin a ruhlu, b canlı, c hissetmeyen olsun. Ruhlu olan, canlı da olabilir canlı olmayan da, hissetmeyen de olabilir hissetmeyen olmayan da. Ama ruhlu olanın hissetmeyen olması, ancak ruhlu konulup canlı reddedilirse zorunludur.
Dördüncü önermenin terimleri şunlardır: a, b ile de c ile de bulunabilsin, bulunmayabilsin de; ama a terimi konulup b terimi reddedilirse c ondan bütünüyle ayrılsın. Örneğin a ruhlu, b canlı, c insan olsun. Ruhlu olan canlı olabilir de olmayabilir de, insan olabilir de olmayabilir de. Yine de ruhlu olunca insan olmaması, ancak ruhlu konulup canlı olduğu olumsuzlanırsa zorunludur.
Beşinci önerme şu terimlerle bağlanır: a yoksa b ve c olabilsin de olmayabilsin de; yine de a yokken c teriminin olması, ancak a'nın olmadığı konulunca b teriminin olması gerekiyorsa zorunlu olsun. Örneğin a yaşamayan, b insan, c canlı olsun. Yaşamayan değilse insan ve canlı olabilir de olmayabilir de. Ama yaşamayan olumsuzlanınca canlı olmanın zorunluluğu, ancak yaşamayanın olumsuzlanmasıyla birlikte insan olmak da gerekiyorsa vardır.
Altıncı önermeyi şu üyeler birleştirmelidir: a terimi yoksa b ve c olabilsin de olmayabilsin de; a terimi olumsuzlanınca c'nin olmaması ise, ancak a teriminin olumsuzlanmasına b teriminin olumlanması eşlik ederse zorunlu olsun. Örneğin a yaşamayan, b insan, c at olsun. Yaşamayan olmayan şey insan da at da olabilir, olmayabilir de. Ama yaşamayan olumsuzlanınca at olmaması, ancak yaşamayanın olumsuzlanmasının ardından insan oluşu konulursa zorunludur.
Yedinci önermenin terimleri şöyle olmalıdır: a yoksa b ve c terimleri olabilsin de olmayabilsin de; ama c teriminin olması, ancak a teriminin olumsuzlanmasının ardından b teriminin olumsuzlanması gelirse zorunlu olsun. Örneğin a canlı, b ruhlu, c yaşamayan olsun. Canlı değilse ruhlu da yaşamayan da olabilir, olmayabilir de. Ama canlı değilse yaşamayan olması, ancak canlı olmayınca ruhlu da olmayacaksa zorunludur.
Sekizinci önermede a terimi olumsuzlanınca b ve c terimleri olabilir de olmayabilir de. Ama a terimi reddedilince c teriminin olmaması, ancak a teriminin olumsuzlanmasının ardından b teriminin olumsuzlanması gelirse zorunludur. Örneğin a yaşamayan, b canlı, c insan olsun. Yaşamayan değilse canlı da insan da olabilir, olmayabilir de.
Bunlar böyle açıklandığına göre ortak olarak şunu söylemek gerekir: İlk dört önerme şartı a'nın olmasına, son dördü olmamasına bağlar. Bunların hepsinden kıyaslar şöyle doğar.
Birinci önermeden: "a varken b varsa c vardır; ama a varken b vardır; öyleyse c vardır." Ya da: "Ama c yoktur; öyleyse a varken b yoktur." Böyle sonuçların mümkün olduğunu yukarıda anlatılan önerme tabiatından biliyoruz: a terimi b ile birlikte olabilirdi de olmayabilirdi de.
İkinciden: "a varken b varsa c yoktur; ama a varken b vardır; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a varken b yoktur."
Üçüncüden, terimler iki yönde de alınarak sonuçlar çıkar: "a varken b yoksa c vardır; ama a varken b yoktur; öyleyse c vardır." Ya da: "Ama a varken b vardır; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c yoktur; öyleyse a varken b vardır." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a varken b yoktur." Sonucun iki yönde de çıkması, bu önermelerin ancak aracısız zıtların bulunduğu terimlerde konulabilmesindendir. Bunlarda birinin konulması ötekini kaldırır, birinin kaldırılması ötekini koyar.
Dördüncüden: "a varken b yoksa c yoktur;
Prima igitur propositio tales habere terminos debet, ut a quidem possit esse praeter b et c; sed tunc si a fuerit, c esse necesse sit, cum a terminum b terminus subsequatur, ut si sit a quidem animatum, b homo, c animal animatum namque et praeter hominem et praeter animal esse potest. Tunc vero id quod animatum est, esse animal necesse est, si id quod est animatum, homo est. Secunda propositio talibus terminis contexenda est, ut a quidem praeter b atque c, et cum eisdem esse possit; tunc tamen necesse sit non esse c cum est a, si a posito b subsequatur, ut si a sit animatum, b homo, c equus. Animatum quippe, ut et homo, vel equus sit fieri potest. Tunc vero necesse est id quod animatum est, non esse equum, si id ipsum quod animatum est, homo fuerit. Tertia propositio his terminis copulatur. ut a quidem cum b et c vel esse vel non esse possit, tunc tamen necesse sit simul esse cum c, si posito a termino, b terminus abnuatur, ut si sit a animatum, b animal, c insensibile. Nam quod animatum est, vel animal vel non animal, vel insensibile, vel non insensibile esse potest, sed tunc necesse est id quod animatum est esse insensibile, si animato posito animal abnuatur. Quartae propositionis hi termini sunt, ut a quidem cum b et cum c esse et non esse possit, tunc vero ab eo c modis omnibus separetur, si posito a termino, b terminus abnuatur, ut si a quidem animatum, b animal, c homo. Nam quod animatum est et animal esse et non esse, itemque homo esse et non esse potest, tunc tamen necesse est ut, cum sit animatum, non sit homo, cum posito animato esse animal denegetur. Quinta vero propositio his terminis connectitur, ut si non sit a, possit et esse et non esse b atque c; tunc tamen cum non sit a, terminum c esse necesse sit, si posito non esse a, esse b terminum consequatur, ut si sit a quidem invitale, b homo, c animal. Nam si non sit invitale, tunc possunt homo atque animal esse vel non esse at tunc necesse esse est animal negato invitali, si cum invitale de negabitur, esse hominem subsequatur. Sextam vero propositionem talia debent membra conjungere, ut si non sit a terminus, b atque c vel esse vel non esse possint; tunc vero denegato a termino, c non esse necesse sit, cum negationem a termini, b termini affirmatio comitabitur, ut si sit a invitale, b homo, c equus. Nam quod non est invitale, potest vel homo vel equus esse vel non esse, sed necesse est non esse equum invitali denegato, si negationem invitalis hominis positio subsequatur. Septimae propositionis hos esse terminos oportebit, ut si non sit a, termini b atque c et esse et non esse possint; sed tunc necesse sit esse c terminum si negationem a termini, b termini negatio subsequatur, ut si sit a animal, b animatum, c invitale, animal quidem si non sit, animatum et invitale esse et non esse possit. Tunc vero necesse est, si animal non sit, invitale esse, quando, si animal non sit, non erit animatum. Octava propositio est cum, negato a termino, possunt et esse et non esse b atque c termini. Sed tunc necesseest si a terminus abnuatur, non esse c terminum, cum negationem a termini negatio b termini sub sequetur, ut sit a invitale, b animal, c homo. Si igitur non sit invitale, potest et esse et non esse animal et homo. His igitur ita expeditis, illud in commune dicendum est, quod superiores quatuor propositiones ita faciunt conditionem, si fuerit a, posteriores vero si non fuerit, ex quibus omnibus syllogismi tali ratione nascuntur. Ex prima propositione, si cum sit a, est b est c; atqui cum sit a, est b, est igitur c, vel ita: atqui non est c, cum igitur sit a, non est b. Posse vero fieri tales conclusiones, ex superius descriptarum propositionum natura cognoscimus poterat enim a terminus esse; et non esse cum b. Item ex secunda, si cum sit a, est b non est c; atqui cum sit a, est b, non est igitur c; vel ita; atqui est c, cum igitur sit a, non est b. Ex tertia vero utrobique assumptis terminis collectiones fiunt, ut si cum est a, non est b, est c: atqui cum sit a, non est b, est igitur c; vel ita: atqui cum sit a, est, b, non est igitur c; vel ita: atqui non est c, cum igitur sit a, est b; vel sic: atqui est c, cum igitur sit a, non est b. Quae idcirco facta est utrobique collectio, quoniam in his terminis hae propositiones poterant poni, in quibus immediata contraria reperiebantur. In illis enim alterius positio alterutrum perimebat, et alterius interemptio ponebat alterum. Ex quarta, si cum sit a, non est b, non est c;
PL64.853_3ama a varken b yoktur; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a varken b vardır."
Beşinciden: "a yokken b varsa c vardır; ama a yokken b vardır; öyleyse c vardır." Ya da: "Ama c yoktur; öyleyse a yokken b yoktur."
Altıncıdan: "a yokken b varsa c yoktur; ama a yokken b vardır; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a yokken b yoktur."
Yedinciden iki yönde de şöyle sonuç çıkar: "a yokken b yoksa c vardır; ama a yokken b yoktur; öyleyse c vardır." Ya da: "Ama a yokken b vardır; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c yoktur; öyleyse a yokken b vardır." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a yokken b yoktur." Burada da aynı sebeple
atqui cum sit a, non est b, non est igitur c; vel ita: atqui est c, cum igitur sit a, est b. Ex quinta, si cum non sit a, est b, est c: atqui cum non sit a, est b, est igitur c; vel sic: atqui non est c, cum igitur non sit a, non est b. Ex sexta, si cum non sit a, est b, non est c; atqui cum non sit a, est b, non est igitur c; vel sic: atqui est c, cum igitur non sit a, non est b. Ex septima utrobique colligitur hoc modo, si cum non sit a, non est b, est c; atqui cum non sit a, non est b, est igitur c; vel ita: atqui cum non sit a. est b, non est igitur c; vel ita: atqui non est c, cum igitur non sit a, est b: vel sic: atqui c est, cum igitur non sit a, non est b. Hic quoque propter eamdem causam in
PL64.855ek önermelerin ikisinde de kıyas yapılır; çünkü "bir şey yokken öteki vardır" ancak aracısız zıtlarda söyleniyordu.
Sekizinciden: "a yokken b yoksa c yoktur; ama a yokken b yoktur; öyleyse c yoktur." Ya da: "Ama c vardır; öyleyse a yokken b vardır."
Yukarıda anlatılan bütün kıyaslarda kural şudur: b terimi önermede konulduğu gibi alınırsa, c terimini de aynı önermede yer aldığı gibi sonuçlandırır. c terimi önermede konulduğunun tersine alınırsa, b terimi sonuçta tersine gösterilir. Yalnız üçüncü ve yedinci modlar böyle değildir: Onlarda b terimi önermede konulduğunun tersine alınsa bile c terimini konulduğunun tersine sonuçlandırır; c terimi önermede konulduğu gibi alınırsa da b terimini aynı önermede yer aldığı gibi sonuçlandırır.
Böylece on altı ya da yirmi kıyas olur: Birinci sırada olan hipotetik önermeler alınırsa sekiz, ikinci sırada olan yüklemliler alınırsa sekiz; iki yönde de sonuç veren üçüncü ve yedinci modlardan da bunlara dört eklenir. Demek ki bu önerme birleşimlerinde de kıyasların tamamı on altı ya da yirmidir. Ek önermeleri başka nasıl çevirirsen çevir, zorunlu hiçbir şey çıkmaz.
Önermelerin ve kıyasların bütün düzeni aydınlansın diye örnekler ekledik; böylece yukarıda öğrettiğimiz şey daha kolay kavranır: "a ruhlu iken b insansa c canlıdır"; "a ruhlu iken b insansa c at değildir"; "a ruhlu iken b canlı değilse c hissetmeyendir"; "a ruhlu iken b canlı değilse c insan değildir"; "a yaşamayan değilken b insansa c canlıdır"; "a yaşamayan değilken b insansa c at değildir"; "a canlı değilken b ruhlu değilse c yaşamayandır"; "a yaşamayan değilken b canlı değilse c insan değildir."
Hipotetik ile yüklemliden oluşan bu önermelerle bağlanan kıyaslar üzerine yeterince söylendi. Şimdi önermeleri üç terim içeren öyle kıyaslardan söz edilmelidir ki bunlar, hipotetik ile yüklemliden örülenlerle iki hipotetikten bağlananların ortasında yer alır. Onları buraya koyuyoruz, çünkü öncekiler gibi bunlar da üç terim içerir ve benzerden benzere geçmek konuyu kolaylaştırır. Bunların kıyasları çok çeşitlidir. Hiçbiri tam olamaz, çünkü kendiliklerinden açık değildir ve inanılmaları için dışarıdan konulan bir kanıtın yardımına muhtaçtır. Böyle kıyasların kanıtı, başka bir düzende kurulmuş bir kıyastır. Söylendiği gibi, kimi birinci, kimi ikinci, kimi üçüncü şekille yapılır. Birinci şeklin önermeleri şunlardır:
a varsa b vardır, b varsa c vardır.
a varsa b vardır, b varsa c yoktur.
a varsa b yoktur, b yoksa c vardır.
a varsa b yoktur, b yoksa c yoktur.
a yoksa b vardır, b varsa c vardır.
a yoksa b vardır, b varsa c yoktur.
a yoksa b yoktur, b yoksa c vardır.
alterutra assumptione syllogismus fiet; nam esse aliquid cum aliud non sit in immediatis tantum contrariis dicebatur. Ex octava, si cum non sit a, non est b, non est c; atqui cum non sit a, non est b, non est igitur c, vel ita: atqui est c, cum igitur non sit a, est b. In omnibus igitur superius descriptis syllogismis, haec ratio est, ut si b terminus assumatur, ita ut in propositione est positus, ita c terminum concludat, ut in eadem propositione fuerat collocatus. At si c terminus contrario modo assumatur quam in propositione fuerit positus, contrario modo b terminus in conclusione monstrabitur, praeter tertium et septimum modum, in quibus etiamsi b terminus contrario modo atque in propositione est positus assumatur, c terminum contrario modo atque positus est colligit, vel si c terminus, ita ut in propositione est positus assumatur, simili modo b terminum concludat, ut in eadem propositione fuerat collocatus. Quare sedecim quidem vel viginti fiunt syllogismi; assumptis namque primis hypotheticis propositionibus, fiunt octo; octo vero si secundae praedicativae assumantur; quatuor autem his adjunguntur ex tertio atque septimo modo utrobique colligentibus, ut omnes etiam in his propositionum complexionibus fiant sedecim vel viginti syllogismi. Quoquo autem alio modo assumptiones verteris, nihil evenit necessarium. Ut autem omnis propositionum et syllogismorum ratio collucescat, exempla subjecimus, quibus facilius id quod superius docuimus colliquescat: si cum sit a, animatum est, b homo est, c animal; si cum est a, animatum est, b homo, non est c equus; si cum sit a, animatum non est, b animal, est, c insensibile; si cum sita, animatum non est, b animal non est, c homo; si cum non sit a invitale est b homo, est c animal; si cum non sit a, invitale est, b homo, non est c equus: si cum non sita, animal non est, b animatum, est c invitale; si cum non sit a invitale, non est b, animal non est, c homo. Ac de his quidem syllogismis qui talibus propositionibus connectuntur, quae ex hypothetica praedicativaque consistunt, sufficienter dictum est. Nunc de his dicendum est syllogismis, quorum propositiones ita tribus terminis continentur, ut mediae sint earum quae ex hypothetica praedicativaque texuntur, et earum quae ex duabus hypotheticis connectuntur, quas idcirco hoc loco proponimus, quia ut superiores, ita haec quoque tribus terminis continentur, et a similibus ad similia facilior tractatus fiet. Harum vero sunt multiplices syllogismi, quorum nullus poterit esse perfectus, cum nec per se perspicui sint, et ut his fides debeat accommodari, adjumento extrinsecus positae probationis indigeant. Est autem probatio talium syllogismorum alio constitutus ordine syllogismus; fiunt autem, ut dictum est, tum per primam, tum per secundam, tum vero per tertiam figuram. Sunt autem primae figurae propositiones hae: Si est a, est b, et si est b, est c. Si est a, est b, et si est b non est c. Si est a, non est b, et si non est b, est c. Si est a, non est b, et si non est b, non est c. Si non est a, est b, et si est b, est c. Si non est a, est b, et si est b, non est c. Si non est a, non est b, et si non est b, est c.
PL64.855_2a yoksa b yoktur, b yoksa c yoktur.
Çıkarımın düzeni, ek önerme ilk ifadenin bildirdiğini kurup pekiştirecek biçimdeyse, on altı birleşim olması gerekir. Bunlardan yalnız sekizi gerekmenin zorunluluğunu korur, kalan sekizinin inandıracak hiçbir yanı yoktur. Ek önerme birinci önermenin kurduğunu yıkarsa yine on altı birleşim olması gerekir; sekizini sağlam bir zorunluluk tutar, öteki sekizi çoğu kez güvenilmez bir değişkenlik içinde kalır. Kıyaslar birinci, ikinci ve üçüncü şekilde yapılır. Hiçbir şey gözden kaçmasın diye birinciden başlayarak üç şeklin bütün modlarını açıklayalım.
Birinci şeklin birinci modu birinci önermeden gelir: "a varsa b vardır, b varsa c'nin olması zorunludur." Bu durumda a varsa c'nin de olması zorunludur. İspatı şudur: a varsa b'nin olması gerekir; birinci önermenin önerdiği de budur. b varsa c vardır; önermenin ikinci kısmının bildirdiği de budur, yani b varsa c zorunlu olarak gerekir. Bunlar kabul edilince, a varken c'nin de olması zorunlu olur. Bu kıyasa tam değil diyoruz, çünkü kanıtın tanıklığına muhtaç oldu. Kanıt, kıyasla yapılan bir ispattı; böyle bir gerekmenin zorunluluğunu bu yolla pekiştiriyoruz. Önerme "a varsa b vardır, b varsa c'nin olması zorunludur" diye konulup ek önerme olumlamanın kurduğunu, yani a'yı koyduğunda ve bu ek önermenin ardından "c zorunlu olarak vardır" sonucu söylendiğinde, bu kıyasın kendi tabiatından ve özelliğinden açıkça görünmüyordu. Bu yüzden kıyaslarla şöyle bir kanıt eklendi: "a varsa b vardır; b varsa c vardır; öyleyse a varsa c'nin olması zorunludur." Ötekilerde de aynı yolun beklenmesi gerektiği açıktır.
Bu birleşim, önermede ilk konulanı alıp kuran birleşimdir. Biri ardından geleni konularak alırsa kıyasın hiçbir zorunluluğu olmaz: "a varsa b vardır, b varsa c'nin olması zorunludur; ama c vardır." b'nin olması da olmaması da zorunlu değildir; bu zorunlu olmayınca a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz. Şu örnek de bunu pekiştirir: "İnsansa canlıdır, canlıysa ruhlu cisimdir; ama ruhlu cisimdir." Canlı olması zorunlu değildir; dolayısıyla insan olması da zorunlu değildir.
Birinci şeklin ikinci modu da şudur: "a varsa b vardır, b varsa c'nin olmaması zorunludur; ama a vardır; öyleyse c yoktur." İspatı şöyledir: a varsa b vardır, çünkü birinci şart "a varsa b vardır" demekteydi. b varken c'nin olmaması zorunludur. Bunu,
Si non est a, non est b, et si non est b, non est c. Ergo si ratio colligentiae talis sit, ut constituat et confirmet assumptio quod enuntiatio prima pronuntiat, sexdecim necesse est fieri complexiones, ex quibus octo tantum servant consequentiae necessitatem, reliquae vero octo nihil idoneum videntur habere ad fidem. Rursus si id quod prima propositio constituit, evertat assumptio, sic quoque sexdecim necesse est fieri complexiones, quarum octo firma necessitas tenet, octo vero reliquas infida saepius varietas tenet. Fiunt vero syllogismi, tum in prima figura, tum in secunda, tum vero in tertia. Omnes igitur trium figurarum modos a prima ordientes, ut nihil subterfugiat explicemus. Est enim primae figurae primus modus a prima veniens propositione, cum ita proponimus, si est a, est b, et si est b, necesse est esse c. Tunc enim si est a, etiam c esse necesse est, cujus haec demonstratio est: nam si est a, consequitur ut sit b, idem enim quod proponit prima propositio, si sit a, esse b, at si b fuerit est c, id est enim quod secunda pars propositionis pronuntiat, si sit b, consequi necessario utc. Quibus ita concessis, evenit ut cum sit a, etiam c esse necesse sit; imperfectum vero hunc dicimus syllogismum, quia testimonio probationis indiguit. Probatio vero ea fuit per syllogismum demonstratio, ita namque firmamus talis consequentiae necessitatem. Cum enim ita proponeretur: si est a, est b, et si est b, necesse est ut sit c, poneretque assumptio id quod affirmatio constituerat esse a, eamque sequi assumptionem talis conclusio diceretur, quod necessario esset c, nec id esset ex ipsius syllogismi natura et proprietate perspicuum, addita est probatio per syllogismum hoc modo: si est a, est b; at si est b, est c: si igitur est a, necesse est ut sit c. Et in reliquis quidem eamdem rationem exspectari oportere manifestum est. Et haec quidem complexio ea est, quae id quod primo in propositione positum fuerat, assumit atque constituit, quod si id ponendo quis quod sequebatur assumat, nulla est necessitas syllogismi, veluti cum dicimus: si est a, est b, et si est b, necesse est esse c; atqui est c, non necesse est esse b vel non esse; sed cum non sit necesse b esse vel non esse, non erit necesse a esse vel non esse; idem quoque tale firmabit exemplum: si est homo, animal est, et si est animal, erit corpus animatum; atqui est corpus animatum, non necesse erit animal esse, quocirca ne hominem quidem. Secundus quoque modus est hic primae figurae, cum ita proponimus, si est a, est b, et si est b, necesse est non esse c, at vero est a, non est igitur c. Hujus demonstratio talis est, nam si est a, est b, id enim prima conditio monstrabat, quae est, si sit a esse b, cum vero sit b, necesse est non esse c. Id enim consequentia praeferebat
PL64.857b varsa c'nin de zorunlu olarak olmayacağını bildiren gerekme gösteriyordu. Öyleyse a varsa c olmaz. Ek önerme önermenin en son kurduğunu, yani c'nin olmadığını koyarsa kıyas olmaz. Bir şey için "insansa canlıdır, canlıysa taş değildir; ama taş değildir" diye önerilirse, canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz; aynı şekilde insan olması da. Çünkü taş değilse odun olabilir ya da ne canlı olan ne de insanlar arasında sayılan başka şeyler.
Birinci şeklin üçüncü modu, ek önerme birinci önermenin koyduğunu kurduğunda yapılır; başlangıcı üçüncü önermedir: "a varsa b yoktur, b yoksa c'nin olması zorunludur." Burada da a terimi birinci ifadede konulduğu gibi alınırsa şöyle denir: "Ama a vardır; öyleyse c vardır." Kanıtı öncekilere benzer: a olduğu için b yoktur, b olmadığı için c vardır; öyleyse a olduğu için c vardır. c terimi alınırsa zorunlu bir şey çıkmaz: "İnsansa hissetmeyen değildir, hissetmeyen değilse canlıdır; ama canlıdır." İnsan olması zorunlu değildir.
Dördüncü mod başlangıcını dördüncü önermeden alır ve şu önermeden biçimlenir: "a varsa b yoktur, b yoksa c de yoktur." Burada a varsa c'nin olmaması zorunludur. İspatı önceki modlardakinin aynısıdır. c'nin olmadığı alınırsa birleşimin hiçbir zorunluluğu olmaz. Şöyle önerilsin: "İnsansa akılsız değildir, akılsız değilse ruhsuz değildir; ama ruhsuz değildir." İnsan olması zorunlu değildir.
Beşinci mod beşinci ifadeden iner; birinci önermesi şudur: "a yoksa b vardır, b varsa c'nin de olması zorunludur; ama a yoktur; öyleyse c'nin olması zorunludur." Burada da önce söylenen şart gerekmenin zorunluluğunu sağlar. c olan alınırsa hiçbir zorunluluk doğmaz. Önerme şu olsun: "Akılsız değilse akıllıdır, akıllıysa canlıdır"; "ama canlıdır" diye alırsak, akılsız olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Altıncı modu altıncı önerme kurar: "a yoksa b vardır, b varsa c yoktur; ama a yoktur; öyleyse c yoktur." İspatı öncekilere benzer. c alınırsa yine kıyas olmaz: Önerme "ruhlu değilse ruhsuzdur, ruhsuzsa hisseden değildir" olsun; "ama hisseden değildir" diye alırsak, ruhlu olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Yedinci mod yedinci önermeden gelir: "a yoksa b yoktur, b yoksa c'nin olması zorunludur; ama a yoktur; öyleyse c'nin olması zorunludur." c alınırsa zorunlu bir şey çıkmaz: "Ruhlu değilse canlı değildir, canlı değilse hissetmeyendir" diye önerip "ama hissetmeyendir" diye alırsak, ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir.
Sekizinci mod şöyle önerilir: "a yoksa b yoktur, b yoksa c'nin olmaması zorunludur; ama a yoktur; öyleyse c yoktur." c alınırsa hiçbir zorunluluk olmaz: "Ruhlu değilse canlı değildir, canlı değilse hisseden olmaması zorunludur; ama hisseden değildir" diye önerelim. Ruhlu olmaması zorunlu değildir; çünkü ağaçlar, otlar ve hisseden değil yalnız yaşatan bir ruhla büyüyen her şey böyledir.
Demek ki birinci şekilde üç terimden, önermede konulan ek önermede de konulmak üzere, on altı hipotetik birleşim yapılır: a terimi ek önermede konulursa sekiz, c konulursa sekiz. a terimi konularak alınırsa sekiz zorunlu kıyas olur; c terimi konularak alınırsa hiçbir kıyas yapılmaz. Önermede konulan şey ek önermede kaldırılırsa kıyasların ve birleşimlerin düzeni aynı biçimde kurulur. Yine on altı birleşim olur: Ardından gelenin kaldırıldığı sekizi zorunluluğu bütünüyle sürdürür, önce gelenin kaldırıldığı sekizi ise bu düzende zorunluluğu korumaz.
Bunların hepsine örnekler verelim. Birinci mod şudur: "a varsa b vardır, b varsa c'nin de olması zorunludur; ama c yoktur; öyleyse a yoktur." "Ama a yoktur" diye alırsak zorunlu bir şey çıkmaz. Önerme şu olsun: "İnsansa canlıdır, canlıysa ruhlu olması zorunludur; ama insan değildir." Ruhlu olması da olmaması da zorunlu olmaz.
İkinci mod şudur: "a varsa b vardır, b varsa c'nin olmaması zorunludur;
in qua pronuntiabatur, si esset b, consequi, ex necessitate ut non esset etiam c, si igitur sit a, non erit, quod si id quod propositio ultimum constituit ponat assumptio, id est non esse c, nullus est syllogismus. Nam si de aliqua re ita proponatur, si homo sit, est animal, et si est animal, non est lapis, at non est lapis, non necesse erit aut esse aut non esse animal; eodem modo nec hominem, potest enim si lapis non sit esse lignum, vel caetera quae nec animalia sunt, nec inter homines numerantur. Tertius vero modus est primae figurae, cum id assumptio constituit, quod propositio prima ponebat, cujus ex tertia propositione principium est cum ita proponimus: si est a, non est b, et si non est b, necesse est esse c. Hic enim rursus, si a terminus assumatur, ita ut in prima est enuntiatione positus, ita dicetur, atqui est a, est igitur c. Probatio vero similis est superioribus, nam quia est a, non est b, et quia nun est b, est c, quia igitur est a, est c. Quod si c terminus assumatur, nihil necessarium fiet, ut si ita proponamus: si homo est, non est insensibile, si non est insensibile, animal est, est autem animal, non est necesse esse hominem. Quartus modus est qui ex quarta propositione principium capit, qui ex tali propositione formatur: si est a, non est b, et si non est b, non est etiam c; hic enim si a est, necesse est non esse c. Demonstratio vero eadem est quae in prioribus modis. Quod si non esse c assumatur, nulla erit necessitas complexionis hoc modo. Age enim proponatur, si est homo, non est irrationale, et si irrationale non est, non est inanimatum: atqui non est inanimatum, non necesse est esse hominem. Quintus modus est ex quinta enuntiatione descendens, cujus prima talis est propositio, si non est a, est b, si est b, etiam c necesse est esse: atqui non est a, c igitur necesse est esse. Hie quoque prius dicta conditio facit consequentiam necessitatis, at si id quod est c assumatur, nulla necessitas eveniet. Sit enim propositio: si non est irrationale rationale est, et si rationale est, animal est, et si assumamus, sed est animal, non necesse erit vel esse, vel non esse irrationale. Sextus modus est quem sexta propositio facit; si non est a, est b, et si est b, non est c, atqui non est a, non est igitur c. Similis vero superioribus est demonstratio: at si c assumatur, eodem modo nullus est syllogismus, nam si sit propositio, si animatum non est, inanimatum est, et si inanimatum est, sensibile non est; si assumamus, atqui non est sensibile, non necesse erit vel esse vel non esse animatum. Septimus modus est, qui ex septima propositione est, si a non est, b non est, et si b non est, necesse est esse c, atqui non est a, necesse est igitur esse c; quod si c assumatur, nihil fit necessarium, nam si proponamus, si non est animatum, non est animal, et si animal non est, insensibile est; assumamusque, atqui est insensibile, non necesse est vel esse vel non esse animatum. Octavus modus est qui ita proponitur; si non est a, non est b, et si non est b, necesse est non esse c; atqui non est a, non est igitur c; quod si c assumatur, nulla erit necessitas. Age enim ita proponamus: si non est animatum, non est animal, etsi non est animal, necesse est non esse sensibile; at non est sensibile. non necesse erit non esse animatum, ut arbores, herbas, et quidquid vitali tantum anima, non etiam sensibili vegetatur. In prima igitur figura ex tribus terminis fiant hypotheticae sexdecim complexiones, ita ut id quod positum est in propositione, id in assumptione quoque ponatur; octo, si a terminus in assumptione ponatur; octo vero, si c. Quod si a terminus ponendo assumatur, erunt octo necessarii syllogismi; si vero c terminus ponendo assumatur, nullus efficitur syllogismus. Eodem quoque modo syllogismorum complexionumque ordo constabit, si id in assumptione, quod in propositione positum fuerat, auferatur. Fient quippe sexdecim complexiones, quarum octo quidem ubi id quod sequitur aufertur, integra necessitate perdurant, octo vero in quibus id quod praecedit aufertur, necessitatem in eadem ratione non conservant. Horum vero omnium subdantur exempla. Primus igitur modus hic est: si est a, est b, et si est b, etiam c esse necesse est: at non est c, igitur a non est; quod si assumamus, at non est a, nihil eveniet necessarium. Sit enim propositio haec; si homo est, animal est, et si animal est, animatum esse necesse est: atqui non est homo, non igitur necesse erit ut sit vel non sit animatum. Secundus modus est: si est a, est b, et si est b, non esse c necesse est:
PL64.857_2ama c vardır; öyleyse a olmayacaktır." "Ama a yoktur" diye alırsak c'nin olması da olmaması da zorunlu olmaz. Önerme "insansa canlıdır, canlıysa taş değildir" olsun; "ama insan değildir" diye alırsak taş olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Üçüncü mod: "a varsa b yoktur, b yoksa c'nin olması zorunludur; ama c yoktur; öyleyse a'nın olmaması zorunludur." Ek önerme a terimini kaldırırsa zorunlu hiçbir şey çıkmaz. Önerme şu olsun: "İnsansa ruhsuz değildir, ruhsuz değilse ruhlu olması zorunludur; ama insan değildir." Ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir.
Dördüncü mod: "a varsa b yoktur, b yoksa c'nin olmaması zorunludur; ama c vardır; öyleyse a olmayacaktır." a'nın olmadığını alırsak birleşimin hiçbir zorunluluğu bulunmaz: "İnsansa akılsız değildir, akılsız değilse ruhsuz olmaması zorunludur; ama insan değildir." Ruhsuz olması da olmaması da zorunlu değildir.
Beşinci mod: "a yoksa b vardır, b varsa c'nin de olması zorunludur; ama c yoktur; öyleyse a'nın olması zorunludur." a terimi alınırsa kıyas olmaz: "Akılsız değilse akıllıdır, akıllıysa canlıdır; ama akılsızdır." Canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Altıncı mod: "a yoksa b vardır, b varsa c'nin olmaması zorunludur; ama c vardır; öyleyse a'nın olması zorunludur." a terimini alırsam hiçbir zorunluluk
atqui est c, igitur a non erit; quod si assumamus ita: atqui non est a, non necesse erit c esse vel non esse, nam si sit propositio talis, si homo est, animal est, et si animal est, lapis non est, si assumamus, atqui non est homo, non necesse erit lapidem esse vel non esse. Tertius modus est: si est a, non est b, et si non est b, necesse est esse c; atqui non est c, necesse est igitur non esse a; quod si a terminum tollat assumptio, nihil evenit necessarium. Age enim sit propositio: si homo est, non est inanimatus, et si inanimatus non est, animatum esse necesse est; atqui non est homo, non necesse est esse vel non esse animatum. Quartus modus: si est a, non est b, et si non est b, necesse est non esse c; at est c, igitur a non erit; quod si assumamus non esse a, nulla complexionis necessitas invenitur, nam si sit propositio, si homo est, non est irrationale, si irrationale non est, inanimatum eum non esse necesse est; atqui non est homo, non necesse est eum esse vel non esse inanimatum. Quintus, si a non est, b est, et si b est, etiam c esse necesse est; atqui non est c, igitur a esse necesse est; quod si a terminus assumatur, nullus fiet syllogismus: sit enim propositio, si irrationale non est, rationale est, et si rationale est, animal est; atqui irrationale est, non necesse erit esse vel non esse animal. Sextus, si non est a, est b, et si est b, necesse est c non esse; atqui est c, igitur a esse necesse est; quod si a terminum sumam, nulla necessitas
PL64.859bulunmaz. Önerme şöyle olsun: "Ruhlu değilse ruhsuzdur, ruhsuzsa hisseden değildir; ama ruhludur." Hisseden olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Yedinci mod: "a yoksa b yoktur, b yoksa c'nin olması zorunludur; ama c yoktur; öyleyse a'nın olması zorunludur." a terimini alırsak birleşim hiçbir zorunluluk doğurmaz. Önerme şöyle olsun: "Canlı değilse akıllı değildir, akıllı değilse akılsızdır"; "ama canlıdır" diye alalım. Akılsız olması da olmaması da zorunlu değildir.
Sekizinci mod şu önermeyle biçimlenir: "a yoksa b yoktur, b yoksa c'nin olmaması zorunludur; ama c vardır; öyleyse a'nın olması zorunludur." a terimini alırsan hiçbir zorunluluk doğmaz. Önerme şöyle olsun: "Canlı değilse insan değildir, insan değilse gülebilen olmaması zorunludur; ama canlıdır." Gülebilen olması da olmaması da zorunlu olmaz.
Birinci şekil üzerine yeterince söylendi; ikinci şekil bir sonraki kitapta ele alınacaktır.
invenitur: sit enim propositio talis, si animatum non sit, inanimatum est, et si inanimatum est, sensibile non est; atqui animatum est, non erit necesse vel esse vel non esse sensibile. Septimus, si non est a, non est b, et si non est b, necesse est esse c; atqui c non est, igitur a esse necesse est; quod si a terminum sumpserimus, complexio nullam faciet necessitatem: sit enim propositio talis, si animal non sit, non est rationale, si rationale non est, irrationale est, et assumamus, atqui animal est, non necesse est vel esse irrationale, vel non esse. Octavus modus est qui hac propositione formatur, si non est a, non est b, et si b non est, c non esse necesse est; atqui est c, igitur a esse necesse est. Quod si a terminum sumpseris, non fiet ulla necessitas: sit enim propositio, si non est animal, non est homo, et si non est homo, necesse est non esse risibile; atqui est animal, non necesse erit esse vel non esse risibile. Ac de prima quidem figura satis dictum est, sequenti vero volumine de secunda tractabitur.
PL64.859_2II. Kitap
Üç terimden oluşan şartlı önermelerin ikinci şekli şudur: Bir şeyin var ya da yok olduğu söylenince, başka iki şeyin var ya da yok olduğunun söylenmesi gerekir. Bunlar hem önermelerin kendisinde hem sonuçlarda, ek önermenin düzenine göre çok biçimde değişir. Bu daha kolay anlaşılsın diye önce bütün önermeler sırayla dizilsin. Burada şunu önceden söylemek gerekir: Önermeler çoğu kez eş modlu konulur, çoğu kez de konulmaz. Eş modlulardan hiçbir kıyas olmaz. "a varsa b vardır, a varsa c yoktur" dersek önerme eş modludur; eş modlu olmayanlar ise kıyas yapar.
İfadeleri üç terimden oluşan bu hipotetik kıyaslarda ikinci şeklin eş modlu olmayan önermesi şöyledir: "a varsa b vardır, a yoksa c vardır." Bu önermenin örneği şu olsun: "Canlıysa ruhludur, canlı değilse hissetmeyendir." Burada a olan canlı, önermenin iki yerinde tek biçimde bulunmaz: b'ye olumlu, c'ye olumsuz bağlanır; buna eş modlu yüklenmemek denir. İkisinde de a'nın var ya da yok olduğu konulsaydı eş modlu yükleme denirdi.
Öyleyse, söylediğimiz gibi, bütün eş modlu olmayan önermeler şöyle dizilsin: "a varsa b vardır, a yoksa c vardır"; "a varsa b vardır, a yoksa c yoktur"; "a varsa b yoktur, a yoksa c vardır"; "a varsa b yoktur, a yoksa c yoktur." Burada a, b ile var, c ile yok konuldu. Şimdi de a'yı b ile yok, c ile var koyalım: "a yoksa b vardır, a varsa c vardır"; "a yoksa b vardır, a varsa c yoktur"; "a yoksa b yoktur, a varsa c vardır"; "a yoksa b yoktur, a varsa c yoktur."
Önerme eş modlu değilse, b alınınca on altı birleşim olur, bunların yalnız sekizi kıyastır. c alınırsa yine on altı birleşim olur, ama kıyasların sağlam zorunluluğu yalnız sekizinde bulunur.
İkinci şeklin birinci önermeden gelen birinci modu şudur: "a varsa b vardır, a yoksa c vardır." Diyorum ki b yoksa c vardır. Çünkü a varsa b olduğuna göre, gerekmenin düzeni uyarınca b yoksa a olmaz; oysa a olmasaydı c olurdu; öyleyse b yoksa c olur. Aynı b'nin var olduğu konulursa zorunlu bir şey çıkmaz. b olsun; a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir. Demek ki c'nin olması ya da olmaması için zorunlu hiçbir şey çıkmaz. Örneğin a canlı, b ruhlu, c hissetmeyen olsun: Canlıysa ruhludur; canlı değilse hissetmeyendir. Ama ruhluysa canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; öyleyse hissetmeyen olması da olmaması da zorunlu değildir.
c terimi alınırsa, yok diye konulduğunda b zorunlu olarak vardır; var diye konulduğunda kıyas olmaz. Çünkü c yoksa a vardır, a varsa b vardır; öyleyse c yoksa b vardır. c varsa a'nın olması zorunlu değildir, belki de olmaması zorunludur. Çünkü "a yoksa c vardır" önermesi ancak ikisinden birinin olmasının zorunlu olduğu şeylerde gerçekleşir. c varsa a olmayacaktır; a yoksa bunun b'ye bir etkisi yoktur. Örneğin hissetmeyense canlı olmayacaktır; canlı değilse de ruhlu olması da olmaması da zorunlu olmayacaktır.
İkinci önermeden kıyas şöyle yapılır: "a varsa b vardır, a yoksa c yoktur." Diyorum ki b yoksa c yoktur. Önerilen "a varsa b vardır"dır; gerekmenin düzeni ise "b yoksa a yoktur"; a yoksa c de yoktur; öyleyse b yoksa c yoktur. b varsa c'nin olması zorunlu değildir. a canlı, b ruhlu, c akıllı olsun ve şöyle önerilsin: "Canlıysa ruhludur, canlı değilse akıllı değildir." "Ama ruhludur" denince canlı olması zorunlu değildir; dolayısıyla akıllı olması da.
Ek önerme c terimini söylerse: c olumlanırsa b olur; c olumsuzlanırsa kıyas olmaz. Çünkü a varsa b olacağından ve a yoksa c olmayacağından, c varsa a vardır; a varken b vardır; öyleyse c varsa b vardır. c yoksa zorunlu bir şey çıkmaz: "Canlıysa ruhludur, canlı değilse akıllı değildir" önermesinde "ama akıllı değildir" diye alalım; canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz, dolayısıyla ruhlu olması da.
Üçüncü önermeden kıyas da şudur: "a varsa b yoktur, a yoksa c vardır."
Conditionalium propositionum, quae tribus terminis constant, secunda figura est quoties cum aliquid dicitur, vel esse vel non esse consequitur, ut duo quaedam vel esse vel non esse dicantur. Variantur autem in ipsis propositionibus vel etiam in conclusionibus secundum assumptionis ordinem multis modis; quod ut facilius innotescat, primum cunctae propositiones in ordine digerantur, in quibus illud est praedicendum, quod saepe aequimodae propositiones ponuntur, saepe vero non. Ac de aequimodis quidem nullus est syllogismus; aequimoda enim propositio est si ita dicamus, si a est, b est, et si est a, non est c; at si sint inaequimodae, faciunt syllogismum. Inaequimoda vero secundae figurae propositio est in his syllogismis hypotheticis quorum enuntiationes tribus terminis componuntur, veluti cum ita proponimus: si est a, est b, si autem non est a, est c. Hujus propositionis tale intelligatur exemplum, si animal est, animatum est, si animal non est, insensibile est, hic igitur animal quod est, a non est; uno modo propositio in utrisque, sed ad b quidem affirmative, ad c vero negative conjungitur, et id vocatur non aequimode praedicari. Quod si in utrisque a esse vel non esse poneretur, aequimoda praedicatio diceretur. Disponantur igitur (ut dictum est) omnes non aequimodae propositiones hoc modo, si est a, est b, si non est a, est c, si est a, est b, si non est a, non est c, si est a, non est b, si non est a, est c, si est a, non est b, si non est a, non est c. Nunc igitur a quidem esse positum est cum b, non esse vero cum c. Rursus a non esse ponamus cum b, esse vero cum c; si non est a, est b, si est a, est c, si non est a, est b, si est a, non est c, si non est a, non est b, si est a, est c, si non est a, non est b, si est a, non est c. Si igitur non sit aequimoda propositio, assumpto quidem b fiunt sexdecim complexiones, quarum tantum octo sunt syllogismi. Rursus si assumatur c, sic quoque sexdecim complexiones fiunt, sed in octo tantum syllogismorum deprehenditur firma necessitas. Sit igitur primus modus secundae figurae hic ex prima veniens propositione, si est a, est b, si autem non est a, est c; dico quoniam si non est b, est c, quoniam enim si est a est b, secundum ordinem consequentiae si non est b, non erit a; atqui si non esset a, esset c, si igitur non sit b; erit c; quod si idem b esse ponatur, nihil evenit necessarium. Age enim sit b, non necesse est esse vel non esse a. Nihil igitur sequitur necessarium, ut sit vel non sit c, ut si sit a animal, b animatum, c insensibile: nam si est animal, est animatum; si vero non est animal, insensibile est; atqui si sit animatum, non necesse est esse animal, vel non esse, non est igitur necesse esse insensibile vel non esse; quod si c terminus assumatur, siquidem non esse ponatur, erit necessario b; si vero esse, nullus erit syllogismus, nam si non est c, est a, at si est a, est b, si igitur non est c, est b, quod si est c, non necesse est esse a, aut fortasse necesse sit non esse. Haec enim propositio, si non est a, est c, in talibus tantum evenit, in quibus alterum eorum esse necesse sit; quod si est c, non erit a, si non est a, nihil ad b, veluti si est insensibile, non erit animal, at si non sit animal, nihil animatum vel esse vel non esse necesse erit. Ex secunda rursus propositione fit syllogismus cum ita proponimus: si est a, est b, si non est a, non est c; dico quia si non est b, non est c, propositum quippe est, si est a, est b; ordo vero consequentiae est, si non est b, non est a, quod si non est a, non est c, si igitur non est b, non est c; quod si fuerit b, non necesse est esse c, sit enim a animal, b animatum, c rationale, et proponatur, si animal est, animatum est, si animal non est, rationale non est: atqui est animatum, non necesse est esse animal, quo fit ut ne rationale quidem; quod si c terminum dicat assumptio, si quidem c terminus affirmatus fuerit, erit b; quod si idem c terminus abnuatur, nullus est syllogismus; nam quoniam si est a, erit b, si non est a, non erit c, si est c, erit a; at cum est a, est b, si igitur c, erit b, quod si non sit c, nihil fit necessarium, nam in hac propositione quae dicit, si animal est, animatum est, si animal non est, rationale non est, assumamus, atqui non est rationale, non necesse erit vel esse vel non esse animal, quocirca ne animatum quidem. Item ex tertia propositione talis est syllogismus: si est a, non est b, et si non est a, est c;
PL64.859_3Diyorum ki b varsa c vardır. Önerilen "a varsa b yoktur" olduğundan, b varsa a'nın olmaması gerekir; a yoksa c olacaktır; öyleyse b varsa c olacaktır. b yoksa hiçbir şey zorunlu değildir. a canlı, b ruhsuz, c hissetmeyen olsun.
dico quia si b est, est c, nam quoniam ita propositum est, si est a, non est b, necesse est consequi, ut si sit b, non sit a; at si non sit a, erit c; si igitur b sit, erit c; quod si non sit b, nihil est necessarium; sit enim a animal, b inanimatum, c insensibile
PL64.861"Canlıysa ruhsuz değildir, canlı değilse hissetmeyendir" diyen önermede "ruhsuz değildir" diye alırsak canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz; dolayısıyla hissetmeyen olması da.
Ek önerme c teriminden yapılırsa: c yoksa b olmayacaktır; c varsa sonucun hiçbir zorunluluğu olmayacaktır. Önerilen "a varsa b yoktur, a yoksa c vardır" olduğundan, şeylerin gerekmesi şudur: c yoksa a vardır. Bu önerme ancak ortası olmayan terimlerde söylenebilir. a varsa b yoktur; öyleyse c yoksa b olmayacaktır. c varsa kıyas yoktur: "Canlıysa ruhsuz değildir, canlı değilse hissetmeyendir" önermesinde biri hissetmeyen olduğunu alsın; canlı olmadığı gerekir, ama ruhlu olması da olmaması da gerekmez.
Dördüncü önermeden kıyas şöyledir: "a varsa b yoktur, a yoksa c yoktur." Diyorum ki b varsa c yoktur. Önerilen "a varsa b yoktur" olduğundan, şeylerin gerekmesi şudur: b varsa a yoktur; a yokken de c'nin olmadığı konulmuştu. Öyleyse b varsa c yoktur. b'nin olmadığı alınırsa kıyas olmaz. a canlı, b ruhsuz, c akıllı olsun ve önerme şu olsun: "Canlıysa ruhsuz değildir, canlı değilse akıllı değildir." Ruhsuz olmadığını alalım; canlı olması zorunlu olmaz, dolayısıyla akıllı olması da.
c terimi alınırsa, var diye konulduğunda b'nin olmaması zorunludur. c yoksa kıyas yoktur. Çünkü "a varsa b yoktur, a yoksa c yoktur" önerildiğinden, c varken a'nın da olması zorunludur; a varsa b yoktur; öyleyse c varsa b olmayacaktır. c'nin olmadığı konulursa kıyas olmaz; "Canlıysa ruhsuz değildir, canlı değilse akıllı değildir" önermesindeki gibi. Biri akıllı olmadığını alırsa canlı olması da olmaması da zorunlu olmaz; dolayısıyla ruhsuz olması da olmaması da.
Bu dört önermede a terimi, b'ye göre var, c'ye göre yok denecek biçimde konuldu. Düzen değiştirilirse, b terimi alınınca başka dört kıyas, c alınınca yine başka dört kıyas olur; iki yandan da dörder birleşim hiçbir kıyas yapmaz.
Beşinci önerme şu olsun: "a yoksa b vardır, a varsa c vardır." Diyorum ki b yoksa c olacaktır. "Ama b yoktur" diye alınsın; öyleyse a olacaktır, çünkü gerekme böyle geçerliydi. a varken c vardır; öyleyse b yoksa c olacaktır. b'nin var olduğu konulursa zorunlu bir şey çıkmaz: b varsa a olmayacaktır; a yoksa bunun c'ye bir etkisi yoktur; dolayısıyla kıyas olmaz. b varsa a'nın olmadığını, "a yoksa b vardır" dediğimiz önerme gösterir; çünkü bu ancak aracısız zıtlarda olur. a canlı, b hissetmeyen, c ruhlu olsun ve şöyle önerilsin: "Canlı değilse hissetmeyendir, canlıysa ruhludur." Hissetmeyen olduğu konulsun; canlı olmaması zorunludur. Ama ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir.
c terimi alınırsa, olumsuz olarak alınırsa kıyas yapar, olumlu olarak hiç yapmaz. Çünkü c yoksa a yoktur; a yoksa b vardır; öyleyse c yoksa b vardır. c varsa a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla b'nin olması da olmaması da. Çünkü ruhluysa canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; canlı olmadığında ise hissetmeyen olması da olmaması da zorunlu değildir. Önerme de yukarıdakilerin aynısıdır.
Altıncı önermeden kıyas şöyle yapılır: "a yoksa b vardır, a varsa c yoktur." Diyorum ki b yoksa c olmayacaktır. Çünkü b yoksa a vardır, a varsa c yoktur; öyleyse b yoksa c olmayacaktır. Ek önerme b terimini koyarsa sonucun zorunluluğu olmaz: b varsa a yoktur, bu yukarıdakilerden açıktır; a yoksa bunun c'ye bir etkisi yoktur, çünkü c ancak a olsaydı olmayacaktı. Örnek şudur: a canlı, b hissetmeyen, c ruhsuz olsun. Önerme şöyle olsun: "Canlı değilse hissetmeyendir, canlıysa ruhsuz değildir." "Ama hissetmeyendir" denince canlı olmadığı çıkar; ama ruhsuz olduğu da olmadığı da gerekmez. c terimini alırsak, olumlarsan kıyas yaparsın: c varsa a olmayacaktır, a yoksa b olacaktır; öyleyse c varsa b olacaktır. c'yi olumsuzlarsan zorunlu bir şey çıkmaz.
in hac propositione quae dicit, si est animal, non est inanimatum, si non est animal, est insensibile, si assumamus, non est inanimatum, non necesse erit animal esse vel non esse, quare ne insensibile quidem. Si vero a c termino fiat assumptio, si quidem non sit c: non erit b; si vero c sit, nulla necessitas erit conclusionis, nam quoniam ita propositum est, ut si sit a, non sit b, si vero non sit a, c, ea rerum est consequentia, ut si non sit c, sit a; in his enim tantum terminis dici potest, qui medietate privati sunt; at si sit a, non est b. Si igitur non sit c, non erit b; quod si sit c, nullus est syllogismus; nam in hac propositione quae dicit, si est animal, non est inanimatum, si vero non est animal, insensibile est, assumat aliquis esse insensibile, sequitur quidem ut non sit animal, sed non sequitur ut vel sit vel non sit animatum. Ex quarta propositione est syllogismus ita: si est a, non est b, si non est a, non est c; dico quoniam si est b, non est c, nam quoniam ita propositum est, si est a, non est b, ea rerum consequentia est, ut si sit b, non sit a; atqui cum non sit a, positum fuerat non esse c. Si igitur sit b, non est c; quod si b non esse assumatur, nullus erit syllogismus. Age enim sit a quidem animal, b inanimatum, c rationale, et sit haec propositio, si est animal, non est inanimatum, si non est animal, non est rationale; assumamus igitur non esse inanimatum, non necesse erit esse animal, quocirca nec rationale. Rursus si c terminus assumatur, si quidem esse ponatur necesse erit non esse b. At si non est c, nullus est syllogismus, nam quoniam propositum est, si a sit, non esse b, si a non sit, non esse c, necesse est ut, cum sit c, sit etiam a, at si sit a, non sit b, si igitur sit c, non erit b; quod si c non esse ponatur, nullus est syllogismus, veluti in hac propositione, si est animal non est inanimatum, si non est animal, non est rationale. Si quis igitur assumat non esse rationale, non necesse erit esse vel non esse animal, quocirca ne inanimatum quidem esse vel non esse. Atque in his quidem quatuor propositionibus, ita a terminus positus est, ut ad b quidem esse diceretur, ad c vero non esse; quod si ordo mutetur, rursus quatuor erunt alii syllogismi, si b terminus assumatur, quatuor etiam alii, si c; ex utraque autem parte quaternae complexiones erunt, quae nullos faciunt syllogismos. Sit enim quinta propositio, si non est a, est b, si est a, est c; dico quia si non est b, erit c; assumantur enim, atqui non est b, erit igitur a, hic enim consequentiae ratum esse constabat. Sed cum est a, est c, si igitur non est b, erit c, quod si b esse ponatur, nihil sit necessarium, si enim est b, non erit a, quod si a non est, nihil ad c, quocirca nullus est syllogismus. Non esse autem a, si b sit, ea propositio demonstrat, per quam dicimus, si non est a, est b. Hoc eni in immediatis tantum contrariis evenit. Age enim sit a quidem animal, b vero insensibile, c vero animatum, et proponatur, si animal non est, insensibile est, si animal est, animatum est, et ponatur esse insensibile, necesse est non esse animal. Sed non animatum quidem vel esse vel non esse necesse est, quod si c terminus assumatur, si quidem negative, faciet syllogismum, affirmative vero, nullo modo, nam si non est c, non est a. Quod si non est a, est b, si igitur non est c, est b, quod si sit c, non necesse est esse vel non esse a, quo fit ut ne b quidem esse vel non esse necesse sit, nam si est animatum, non necesse est esse vel non esse animal, cum vero animal non sit, non necesse est insensibile vel esse vel non esse. Propositio vero eadem est quae superioribus. Rursus ex sexta propositione fit syllogismus hoc modo: si non est a, est b, et si est a, non est c; dico quia si non est b, non erit c, si enim non est b, est a, si est a, non est c, si igitur non est b, non erit c, quod si b terminum ponat assumptio, nulla est necessitas conclusionis, si enim est b, non est a, id enim ex superioribus manifestum est, at si non est a, nihil ad c, tunc enim c non erat, si esset a; exemplum vero hoc est, ut si sit a animal, b insensibile, c inanimatum. Si igitur sit propositio talis, si non est animal, est insensibile, si est animal, non est inanimatum. Atqui est insensibile, non est igitur animal, sed non consequitur ut sit vel non sit inanimatum, quod si c terminum sumpserimus, si quidem affirmes, facies syllogismum, nam si est c, non erit a, quod si a non sit, erit b. Si igitur c fuerit, erit b. At si negaveris c, nihil est necessarium.
PL64.861_2"Ama c yoktur" diye alırsak a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz, dolayısıyla b'nin de. Ruhsuzu olumsuzlarsan canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla hissetmeyen olması da olmaması da.
Yedinci önermeden sonuç şöyle çıkar: "a yoksa b yoktur, a varsa c vardır." Diyorum ki b varsa c olacaktır. "a yoksa b yoktur" önerildiğinden, b varsa a olacaktır. a varsa c olacaktır; öyleyse b varsa c olacaktır. Ek önerme b terimini olumsuzlarsa sonuçta hiçbir zorunluluk olmaz: b yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz, dolayısıyla c'nin de. Şu terimlerdeki gibi: a ruhlu, b canlı, c yaşamak olsun. "Ruhlu değilse canlı değildir, ruhluysa yaşar" diye bildirelim. "Ama canlı değildir" diye alırsak ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla yaşaması da.
c terimini alırsak, olumsuzlarsak kıyasın zorunluluğu tam olur, olumlarsak sonuç olmaz. c yoksa a olmayacaktır, a yoksa b olmayacaktır; öyleyse c yoksa b olmayacaktır. c olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmaz: a'nın olması zorunlu olsa da olmasa da bunun b'ye bir etkisi yoktur. Yukarıdaki terimlerde bu gösterilebilir: Yaşıyorsa, ruhlu olması zorunlu olsa bile, canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; ruhlu olması zorunlu değilse canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; ruhlu olmamasının zorunlu olması ise imkânsızdır.
Sekizinci önermeden çıkan sonuç şudur: "a yoksa
Si enim assumamus, atqui non est c, non necesse erit esse vel non esse a, quocirca ne b quidem. Nam si inanimatum negaveris, non necesse est esse vel non esse animal, quocirca ne insensibile quidem esse vel non esse. Ex septima propositione conclusio est cum ita proponimus, si non est a, non est b, si est a, est c; dico quia si est b, erit c, nam quoniam ita propositum est, si non esset a, non esse b, erit a, si sit b. Atqui si sit a, erit c. Si igitur sit b, erit c, quod si b terminum neget assumptio, nulla erit in conclusione necessitas: nam si non sit b, nihil erit necessarium esse vel non esse a, quocirca ne c quidem velut in his terminis, si enim sit a animatum, b animal, c vivere, si sic enuntiemus, si non est animatum, non est animal, si est animatum vivit, si igitur assumamus, atqui non est animal, non necesse est esse vel non esse animatum, quocirca nec vivere, quod si assumamus c terminum, si quidem negemus, erit syllogismi perfecta necessitas; si vero affirmemus, nulla est conclusio. Nam si non est c, non erit a, si non est a, non erit b, si igitur non sit c, non erit b, quod si affirmetur c, nihil est necessarium, sive enim necesse est esse, sive non necesse est esse a, nihil ad b, ut in superioribus terminis poterit ostendi: si enim vivit, et si necesse est esse animatum, non necesse est tantum esse animal vel non esse; quod si non est necesse esse animatum, non necesse est esse vel non esse animal, ut vero necesse sit non esse animatum, fieri non potest. Ex octava propositione conclusio talis est, cum ita proponitur: si
PL64.863b yoktur, a varsa c yoktur." Diyorum ki b varsa c yoktur. Çünkü b varsa a vardır, a varsa c yoktur; öyleyse b varsa c olmayacaktır. Ek önerme b terimini olumsuzlarsa zorunlu bir şey çıkmaz: b yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz; dolayısıyla c'nin de. Şu terimlerde görülür: a ruhlu, b canlı, c ruhsuz olsun. "Ruhlu değilse canlı değildir, ruhluysa ruhsuz değildir" önerip "ama canlı değildir" diye alırsak ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla ruhsuz olması da. c terimi alınırsa, olumlayarak konulduğunda kıyasın zorunluluğu olur: c varsa a yoktur, a yoksa b yoktur; öyleyse c varsa b yoktur. Ek önerme c terimini olumsuzlarsa zorunlu bir şey çıkmaz: c yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz, dolayısıyla b'nin de. Ruhsuz değilse ruhlu olması belki zorunludur, ama canlı olması zorunlu değildir. a'nın olmasının zorunlu olmadığı terimler de bulunur: c siyah, a beyaz olursa, siyah olumsuzlanınca beyazın olumlanması gerekmez.
İkinci şeklin eş modlu olmayan bütün birleşimlerini, sanırım, açıkladık. Eş modlu olurlarsa hiçbir kıyas yapılmaz. Eş modlu önermeler, b ve c terimleri nasıl değişirse değişsin, a terimi b'ye de c'ye de birlikte var ya da birlikte yok konulduğunda olur. Bu birleşimlerin hiçbirinden sonuç çıkmaz. Bütün eş modlu birleşimler şunlardır:
a varsa b vardır, a varsa c vardır.
a varsa b vardır, a varsa c yoktur.
a varsa b yoktur, a varsa c vardır.
a varsa b yoktur, a varsa c yoktur.
a yoksa b vardır, a yoksa c vardır.
a yoksa b vardır, a yoksa c yoktur.
a yoksa b yoktur, a yoksa c vardır.
a yoksa b yoktur, a yoksa c yoktur.
non est a, non est b, et si a, non est c: dico quoniam si est b, non est c, nam si est b, est a, quod si est a, non est c, si igitur est b, non erit c; quod si b terminum neget assumptio, nihil est necessarium, si enim non sit b, non necesse erit a esse vel non esse, quo fit ut ne c quidem, velut in his terminis, si sit a animatum, b animal, c inanimatum. Si igitur pro ponamus, si non est animatum, non est animal, si est animatum, non est inanimatum, et assumamus, sed non est animal, non necessarium est esse vel non esse animatum, quocirca ne inanimatum quidem, at si c terminus assumatur, si quidem cum affirmatione ponatur, erit necessitas syllogismi, nam si est c, non est a, quod si non est a, non est b, si igitur est c, non est b; at si c terminum neget assumptio neget assumptio, nihil est necessarium, nam si non est c, non necesse erit esse vel non esse a. Quo fit ut ne b quidem, nam si non est inanimatum, fortasse quidem sit necesse esse animatum, sed non necesse est animal esse. Invenientur autem termini in quibus non necesse sit esse a, veluti si ponamus c nigrum, a album, negato nigro non consequitur ut affirmetur album. Et secundae quidem figurae inaequimodas complexiones omnes (ut arbitror) explicuimus, si vero aequimodae sint, nullus omnino fit syllogismus. Aequimodae vero fiunt hoc modo: quotiescunque enim a terminus ad b et ad c simul esse vel non esse ponitur, quoquomodo b atque c termini varientur. Harum igitur quae dicuntur complexiones, nulla est complectibilis ⟦?⟧. Sunt autem omnes aequimodae complexiones hae: Si est a, est b, si est a, est c; si est a, est b, si est a, non est c; si est a, non est b, si est a, est c; si est a, non est b, si est a, non est c; si non est a, est b, si non est a, est c; si non est a, est b, si non est a, non est c; si non est a, non est b, si non est a, est c; si non est a, non est b, si non est a, non est c.
PL64.863_2Bu birleşimlerin sonucunu, ek önermeler nasıl yapılırsa yapılsın, zayıf ve her türlü zorunluluktan yoksun buluruz. Yukarıda anlatılan modlara göre, böyle birleşimlerde hiçbir kararlılık bulunamayacağını gösteren terimleri de çok kolay bulabiliriz. İkinci şekilde kıyasların ne kadar olduğunu ve kaç modda yapıldığını özenle gösterdik. Birleşimler eş modlu değilse, b terimi alınınca sekiz kıyas, c terimi alınınca aynı sayıda kıyas olur. Demek ki ikinci şeklin on altı kıyası vardır; b ve c terimleri gerektiği gibi alınmazsa yine aynı sayıda, hiçbir şey çıkarılmayan birleşim olur.
Şimdi üçüncü şekilden söz edilmelidir. Burada da aynı sayıda birleşim ve kıyas olur, ama eş modlu olmayan önermeler konulduğu takdirde; eş modlu olurlarsa, ikinci şekilde söylendiği gibi, hiçbir kıyas yapılmaz. Üçüncü şeklin bütün eş modlu olmayan önermelerini sıralayalım: "b varsa a vardır, c varsa a yoktur"; "b varsa a vardır, c yoksa a yoktur"; "b yoksa a vardır, c varsa a yoktur"; "b yoksa a vardır, c yoksa a yoktur." Burada a, b ile var, c ile yok önerildi. Şimdi de a, b ile yok, c ile var önerilsin: "b varsa a yoktur, c varsa a vardır"; "b varsa a yoktur, c yoksa a vardır"; "b yoksa a yoktur, c varsa a vardır"; "b yoksa a yoktur, c yoksa a vardır."
Üçüncü şeklin birinci modu şöyledir: "b varsa a vardır, c varsa a yoktur." Bu, ikinci şeklin birinci modundan farklıdır: Orada a var ya da yoksa b ve c'nin olduğu söyleniyordu; burada b ya da c varsa a'nın var ya da yok olduğu önerilir. a'yı bir yanda var, öbür yanda yok diye kuran önermeler eş modlu değildir; yukarıda geçen önerme gibi: "b varsa a vardır, c varsa a yoktur." Bunlar böyle konulunca, diyorum ki b varsa c'nin olmaması zorunludur. Çünkü b varsa a vardır, a varsa c yoktur; öyleyse b varsa c yoktur. b terimi reddedilirse kıyas olmaz: b yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu olmaz; demek ki c'nin olması da olmaması da zorunlu olmaz. Şu örnekteki gibi: b canlı, a ruhlu, c ölü olsun ve şöyle önerilsin: "Canlıysa ruhludur, ölüyse ruhlu değildir." "Ama canlı değildir" denince ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir: Canlı olmayanlar ağaçlar gibi ruhlu, taşlar gibi ruhsuz olabilir. Dolayısıyla canlı değilse ölü olması da olmaması da zorunlu değildir; çünkü taşlar gibi canlı olmayıp ölü de olmayan birçok şey vardır: Bir zamanlar yaşamış olanlara ölü denir.
c teriminin ek önermedeki olumlanması kıyas yapar: c varsa b olmayacaktır. Çünkü c varsa a yoktur; a yoksa b olmayacaktır; öyleyse c varsa b olmayacaktır. c'nin olumsuzlanması ise hiçbir zorunluluk doğurmaz: c yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla b'nin de. Ölü değilse ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir: Ölü olmayanların kimi ağaçlar gibi ruhludur, kimi de taşlar gibi ölü olmadıkları hâlde ruhlu değildir. Böylece ölü kaldırılmış olur, ama bir şey çıkmaz.
İkinci önermeden çıkarım şöyle yapılır: "b varsa a vardır, c yoksa a yoktur." Diyorum ki b varsa c olacaktır. Çünkü b varsa a vardır, a varsa c vardır; "c yoksa a yoktur" diyen önerme böyle çevrilir. Öyleyse b varsa c vardır. b terimi olumsuzlanırsa kıyasın hiçbir zorunluluğu doğmaz: b yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir; böylece c'ye de hiçbir zorunluluk ulaşmaz. Şu terimlerde bu açıktır: b canlı, a ruhlu, c cisimli olsun ve şöyle önerilsin: "Canlıysa ruhludur, cisimli değilse ruhlu değildir." "Ama canlı değildir" diye alınsın; cisimli olması da olmaması da zorunlu değildir. c terimi olumsuzlanırsa kıyasın zorunluluğu olur. Çünkü
Quarum imbecillam conclusionem atque omni carentem necessitate, ex assumptionibus quoquo modo factis in veniamus, nec non secundum superius descriptos modos etiam terminos facillime reperire poterimus, per quos demonstretur nullam in talibus complexionibus inveniri posse constantiam. Ac de secunda quidem figura, quanti sint et quot modis fiant syllogismi diligenter ostendimus. Fiunt autem, si in aequimodae quidem complexiones fuerint, b termino assumpto, syllogismi octo, totidemque c si terminus assumatur; sunt igitur secundae figurae sedecim syllogismi, totidem vero b atque c termino, non ita ut oportet assumptis complexiones fiunt, quibus nihil admodum colligatur. Nunc igitur de tertia figura dicendum est. In qua quidem totidem complexiones fiunt et totidem syllogismi, sed ita ut non aequimodae propositiones ponantur; quod si aequimodae fuerint, nullus omnino (ut in secunda figura dictum est) fiet syllogismus. Exponamus igitur omnes figurae tertiae inaequimodas propositiones: si est b, est a, si est c, non est a, si est b, est a, si non est c, non est a, si non est b, est a, si est c, non est a, si non est b, est a, si non est c, non est a. Et nunc quidem a, cum b esse, cum c vero non esse propositum est. Rursus vero a quidem cum b non esse, cum c vero esse proponatur, si est b, non est a, si est c, est a, si est b, non est a, si non est c, est a, si non est b, non est a, si est c, est a, si non est b, non est a, si non est c, est a. Tertiae igitur figurae primus modus est hujusmodi, si est b, est a, si est c, non est a, qui quidem diversus est a secundae figurae primo modo. Illic enim si a esset vel non esset, b et c esse dicebantur. Nunc vero si b vel c fuerint, a vel esse vel non esse proponitur. Aequimodae autem propositiones non sunt, quae in alia parte a esse, in alia non esse constituunt, velut in superius comprehensa propositione. Nam si est b, est a, si est c, non est a. Quibus ita positis, dico quoniam si est b, non esse c necesse est. Si enim est b, est a, quod si est a, non est c, si igitur est b, non est c; quod si b terminus abnuatur, nullus est syllogismus, est enim, si b non sit, non necesse erit esse vel non esse a. Nec c igitur necesse erit vel esse vel non esse, velut in hoc exemplo, si sit b animal, a animatum, c mortuum, et proponatur, si animal est, animatum est, si mortuum est, animatum non est. Atqui non est animal, non necesse est esse, vel non esse animatum. Quae enim non sunt animalia, possunt esse animata, ut arbores; possunt esse non animata, ut lapides. Quocirca si animal non fuerit, ne mortuum quidem esse vel non esse necesse est. Plura enim non sunt animalia, quae mortua non sunt, ut lapides, illa enim mortua dicuntur quae aliquando vixerunt. Ab assumptione vero c termini affirmatio faciet syllogismum: si c est, b non erit, si enim c est, non est a. At si non sit a, non erit b, si igitur c est, b non erit. Negatio vero c nihil explicat necessitatis. Nam si non est c, non necesse est esse vel non esse a. Quo fit ut ne b quidem, nam si non sit mortuum, non est necesse esse animatum vel non esse. Quaedam enim quae non sunt mortua, animata sunt, ut arbores. Quaedam vero cum mortua non sint, non sunt animata, ut lapides, quo fit ut mortuum destruatur. Ex secunda propositione hic modus est colligendi, si est b, est a, si non est c, non est a; dico quidem quia si est b, erit c. Nam si est b, est a, quod si est a, est c. Ita enim convertitur talis propositio, quae ait, si non est c, non est a, si igitur est b, est c. Quod si b terminus negetur, nulla fit necessitas syllogismi. Nam si non est b, non necesse est esse vel non esse a. Quo fit ut ne ad c quidem ulla necessitas perveniet, ut in his terminis patet, nam si sit b animal, a animatum, c corporeum; et proponatur si est animal, est animatum, si non est corporeum, non est animatum, et assumatur, atqui non est animal, non necesse est esse vel non esse corporeum, c vero terminus, si negetur, erit necessitas syllogismi. Nam
PL64.865c yoksa a yoktur; a yoksa b yoktur, zira önerme böyle çevrilebilir. Öyleyse c yoksa b olmayacaktır. c olumlanırsa hiçbir zorunluluk olmaz: Cisimliyse ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla canlı olması da olmaması da zorunlu değildir.
Üçüncü önerme şu sonucu alır: "b yoksa a vardır, c varsa a yoktur." Diyorum ki b yoksa c olmayacaktır. Çünkü b yoksa a vardır; a varsa c olmayacaktır, zira c terimi varken a teriminin olmadığını söyleyen önerme kısmı böyle çevrilebilirdi. Öyleyse b yoksa c de yoktur. b teriminin var olduğu olumlanırsa sonucun hiçbir zorunluluğu olmaz: b varsa a'nın olmaması zorunludur, ama c'nin olması zorunlu değildir. Şu terimlerdeki gibi: b ruhlu, a ruhsuz, c canlı olsun. Biri şöyle önersin: "Ruhlu değilse ruhsuzdur, canlıysa ruhsuz değildir." Ruhlu olduğunu koyarsak ruhsuz olmadığı çıkar, ama canlı olması zorunlu değildir. c terimi olumlanırsa zorunlu sonuç şöyle çıkar: c varsa a yoktur, a yoksa b vardır; çünkü bu, b terimi olmasaydı a teriminin olacağını söyleyen önermeden geliyordu. Öyleyse c varsa b vardır. Aynı c terimi reddedilirse kıyas olmaz: c yoksa a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla b'nin de. Canlı değilse ruhsuz olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla ruhlu olması da.
Dördüncü önermeden kıyas şöyledir: "b yoksa a vardır, c yoksa a yoktur." Diyorum ki b yoksa c vardır. Çünkü b yoksa a vardır; a varsa c'nin olması zorunludur; bu, "c yoksa a yoktur" diyen önerme kısmından gelir. Öyleyse b yoksa c vardır. b terimi olumlanırsa kıyas olmaz: a'nın olmaması gerekir, ama c'nin olması da olmaması da gerekmez. Şu terimlerdeki gibi: b hissetmeyen, a canlı, c ruhlu olsun ve şöyle önerilsin: "Hissetmeyen değilse canlıdır, ruhlu değilse canlı değildir." Hissetmeyense canlı değildir, ama ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir. c terimi olumsuzlanırsa hemen kıyas yapılır: c yoksa a yoktur, a yoksa b olacaktır; bu, "b yoksa a vardır" diyen önerme kısmından gelir. Öyleyse c yoksa b olacaktır. c varsa a'nın olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla b'nin de. Ruhluysa canlı olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla hissetmeyen olması da olmaması da zorunlu değildir.
Buraya kadar dört modu şöyle düzenledik: a terimi, b terimi nasıl olursa olsun ona göre var, c'ye göre yok konuldu. Şimdi düzeni değiştirip a teriminin b'ye göre yok, c'ye göre var söylendiği biçimde kuralım. Hepsinin eş modlu olmayan önermeler olduğunu şu gösterir: a, b'ye olumlu önerilince c'ye olumsuz önerilir; b'ye olumsuz ise c'ye olumlu ifadeyi korur.
Beşinci önerme şöyle olunca şu kıyası yapar: "b varsa a yoktur, c varsa a vardır." Diyorum ki b varsa c yoktur. Çünkü b varsa a yoktur; a yoksa c yoktur. Bu, c terimi varsa a'nın da olacağını söyleyen önermeden geliyordu. Öyleyse b varsa c yoktur. b olumsuzlanırsa kıyas olmaz: b yoksa a'nın olması zorunlu değildir; böylece c'ye de hiçbir zorunluluk ulaşmaz. Bu terimlerde de açıktır: b ölü, a ruhlu, c canlı olsun ve önerme şöyle olsun: "Ölüyse ruhlu değildir, canlıysa ruhludur." Ölü olmadığını alalım; ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir, çünkü hâlâ ruhlu olanlar da hiç ruhlu olmamış olanlar da ölü değildir. Dolayısıyla canlı olduğu da olmadığı da gerekmez. Ölü olmayan şey, yaşayan köpek gibi canlı olabilir, taş gibi canlı olmayabilir. c terimi olumlanırsa sonuç tamdır, b yoktur: c varsa a vardır, a varsa b olmayacaktır; bu, yukarıda konulan önerme tarzından gelir. Öyleyse c varsa b olmayacaktır. c olumsuzlanırsa ne a'ya ne b'ye hiçbir zorunluluk ulaşır. Şu terimlerdeki gibi: Canlı değilse ruhlu da ölü de olması ya da olmaması zorunlu değildir.
Altıncı önermenin sonucu şudur: "b varsa a yoktur, c yoksa a vardır." Diyorum ki b varsa c olacaktır. Çünkü b varsa a yoktur; a yoksa c olacaktır, önermenin bu kısmındaki gerekme böyledir.
si non est c, non est a. Quod si non est a, non est b. Ita enim converti potest. Si igitur non est c, non erit b. Si affirmetur c, nulla est necessitas, nam si est corporeum, non necesse est animatum esse vel non esse. Quocirca nec animal quidem esse vel non esse necesse est. Tertia propositio talem recipit conclusionem, si non est b, est a, si est c, non est a; dico quia si non est b, non erit c, si enim non sit b, est a. Quod si sit a, non erit c, ita enim poterat converti ea pars propositionis, quae, si esset c terminus, a terminum non esse dicebat. Fit igitur ut si non sit b, non sit c, quod si affirment esse b terminum, nulla est necessitas conclusionis. Nam si sit b, necesse est quidem non esse a, sed non necesse est esse c, ut in his terminis, si sit b animatum, a inanimatum, c animal. Si quis igitur sic proponat, si non est animatum, inanimatum est, si est animal, non est inanimatum. Si igitur ponamus esse animatum, sequitur quidem ut non sit inanimatum, sed non necesse est ut sit animal. Si c vero terminus affirmetur, fiet necessaria conclusio hoc modo. Nam si est c, non est a, si non est a, est b. Id enim sequebatur eam propositionem, quae si non esset b terminus, a terminum esse dicebat. Si igitur sit c, est b; quod si idem c terminus abnuatur, nullus est syllogismus. Nam si non sit c, non necesse est esse vel non esse a. Quo fit ut ne b quidem. Nam si non est animal, non necesse est esse vel non esse inanimatum. Quocirca ne animatum quidem. Ex quarta propositione talis est syllogismus, si non est b, est a, si non est c, non est a; dico quia si non est ae, est c. Nam si non est b, est a, si vero a fuerit, necesse est esse c. Id enim consequitur eam propositionis partem quae ait, si non est c, non est a. Si igitur non sit b, est c. At si b terminus affirmetur, nullus est syllogismus. Sequitur enim ut non sit a, sed non sequitur ut sit vel non sit c, velut in his terminis. Nam si sit b quidem insensibile, a animal, c animatum, et proponatur, si non est insensibile, est animal, si non est animatum, non est animal, si sit insensibile, non est animal, sed non necesse est esse vel non esse animatum, c vero terminus si negetur, fiet protinus syllogismus. Nam si non est c, non est a, si non est a, erit b. Id enim consequitur eam propositionis partem quae dicit, si non est b, est a. Si igitur non sit c, erit b. quod si sit c, non necesse est esse vel non esse a. Quo fit ut ne b quidem. Nam si est animatum, non necesse est esse animal vel non esse. Quo fit ut ne insensibile quidem esse vel non esse necesse sit. Et hactenus quidem quatuor modos ita disposuimus, ut ad b terminum, quoquo modo se habet, a terminus esse poneretur, ad c vero non esse. Nunc ita statuamus, ut a terminus ad b terminum non esse dicatur, ad c vero esse, ordine scilicet commutato. Omnes vero esse non aequimodas propositiones illud ostendit quod a quidem affirmative ad b est, ad c negative proponitur, aut si negative ad b, affirmativam ad c retinet enuntiationem. Quinta igitur propositio talem facit syllogismum, cum talis est propositio, si est b, non est a, si est c, est a; dico quia, si est b, non est c, nam si est b, non est a. Si vero non sit a, non est c. Id igitur talem propositionem consequebatur, quae si esset c terminus a quoque esse dicebat, si est igitur b, non est c. At si negetur b, nullus est syllogismus, si enim non sit b, non necesse est esse a. Quo fit ut nec ad c quidem necessitas ulla perveniat, et id terminis idem patet, nam si sit b quidem mortuum, a animatum, c animal, et sit ita propositio, si est mortuum, non est animatum, si animal est, animatum est, et assumamus non esse mortuum, non necesse est esse vel non esse animatum, nam et quae adhuc animata sunt, et quae nunquam fuerunt, non sunt mortua, quocirca non sequitur ut sit vel non sit animal. Quod enim mortuum non est, potest esse animal, ut canis vivens, et non esse ut lapis. At si c terminus affirmetur, erit perfecta conclusio non esse; nam si sit c, est a, si vero sit a, non erit b. Id enim consequitur superius positum propositionis modum; si igitur sit c, non erit b, at si negetur c, neque ad a neque ad b necessitas ulla perducitur, velut in his terminis, nam si non est animal, neque animatum, neque mortuum vel esse vel non esse necesse est. Sextae propositionis haec conclusio est, si est b, non est a, si non est c, est a; dico quia si est b, erit c, nam si est b, non est a, si non sit a, erit c. Talis enim in hac parte propositionis est consequentia.
PL64.865_2Öyleyse b varsa c olacaktır. b terimi reddedilirse zorunlu bir şey çıkmaz: b yoksa ne a ne de c teriminin bulunması ya da bulunmaması için hiçbir zorunluluk gerekir. Terimlerde bu açıktır: b ölü, a ruhlu, c ruhsuz olsun ve şöyle önerilsin: "Ölüyse ruhlu değildir, ruhsuz değilse ruhludur." Ölü değilse ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla ruhsuz olması da. c terimi olumsuzlanarak alınırsa, b teriminin olmadığı sonucu geçerli olur: c yoksa a vardır, a varsa b yoktur; öyleyse c yoksa b olmayacaktır. c terimi olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmaz: c varsa a'nın olmaması zorunlu olsa bile, b terimine hiçbir zorunluluk ulaşmaz. Terimlerde de bu açıktır: Ruhsuzsa ruhlu olmaması zorunludur, ama ölü olması zorunlu değildir.
Yedinci önermenin kıyası şöyledir: "b yoksa a yoktur, c varsa a vardır." Diyorum ki b yoksa c yoktur. Çünkü b yoksa a olmayacaktır; a yoksa c olmayacaktır. Bu, c terimi varsa a'nın da gereği olarak bulunacağını söyleyen önermeden geliyordu. Öyleyse b yoksa c olmayacaktır. b olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmaz: b varsa ne a'nın ne c'nin olması ya da olmaması zorunludur. Terimlerde bu açıktır: b ruhlu, a canlı, c hisseden olsun ve önerme şu olsun: "Ruhlu değilse canlı değildir, hissedense canlıdır." Ruhlu olduğu alınırsa ne canlı ne de hisseden olması zorunludur. Ek önerme c terimiyle
Si igitur sit b, erit c, quod si b terminus abnuatur, nihil necessarium fiet, nam si non sit ae, neca nec c terminos vel adesse vel non adesse sequitur ulla necessitas, ut in terminis patet, nam si sit b mortuum, a animatum, c inanimatum, et proponatur, si mortuum est, non est animatum, si inanimatum non est, esse animatum, si non sit mortuum, non necesseest esse vel non esse animatum. Quocirca ne inanimatum quidem; at si c terminus assumatur, si quidem in negatione sit positus, fiet rata conclusio non esse b terminum, nam quoniam non est c, est a, at si sit a, non est b, si igitur non sit c, non erit b. Quod si affirmetur c terminus, nihil est necessarium, neque enim si sit c, quamvis a non esse necesse sit, ad b terminum necessitas ulla perveniet, ut etiam in terminis patet, nam si sit inanimatum, necesse est non esse animatum, sed non necesse est esse mortuum. Septimae propositionis talis est syllogismus. Enuntietur enim si non est b, non est a, si est c, est a; dico quia si non est b, non est c, si enim non sit b, non erit a, quod si a non fuerit, non erit c. Idem enim sequebatur eam propositionem qua dicebatur, si esset c terminus, a quoque consequi ut esset; si igitur non sit b, non erit c; quod si affirmetur b, nihil est necessarium, neque enim si sit b, vel a, vel c, esse aut non esse necesse est, ut in terminis patet, nam si sit b animatum. a animal, c sensibile, et sit propositio, si animatum non est, non est animal, si sensibile est, animal est, si assumatur esse animatum, neque animal necesse est esse, neque sensibile. At si per c
PL64.967yapılırsa, olumlanırsa sonuç sağlamdır, olumsuzlanırsa kıyas olmaz: c varsa a vardır, a varsa b olacaktır. Bu, "b yoksa a yoktur" diyen önermeden geliyordu. Öyleyse c varsa b olacaktır. Aynı c terimi reddedilirse zorunlu bir şey çıkmaz: c yoksa ne a'yı ne b terimini bağlayan bir zorunluluk vardır. Hisseden değilse belki canlı değildir, ama ruhlu olması zorunlu değildir. a'nın olmamasının bile zorunlu olmadığı terimler de bulunacaktır.
Sekizinci mod şöyle önerilir: "b yoksa a yoktur, c yoksa a vardır." Diyorum ki b yoksa c vardır. Çünkü b yoksa a olmayacaktır; a yoksa c olacaktır, bu da "c yoksa a vardır" diyen önerme kısmından geliyordu. Öyleyse b yoksa c olacaktır. b terimi olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmaz: b varsa a teriminin olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla c'nin de. Bu şu örnekle anlaşılır: b ruhlu, a canlı, c hissetmeyen olsun ve şöyle önerilsin: "Ruhlu değilse canlı değildir, hissetmeyen değilse canlıdır." Ek önermede b terimini olumlayıp "ama ruhludur" dersek canlı olması da olmaması da, hissetmeyen olması da olmaması da zorunlu değildir; dolayısıyla kıyas olmaz. c terimi reddedilirse hemen kıyas yapılır: c yoksa a vardır, a varsa b olacaktır; öyleyse c yoksa b olacaktır. c terimi olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmaz: a teriminin olmaması zorunlu olsa bile b terimine zorunlu hiçbir şey düşmez. Bu şu örnekle gösterilir: Hissetmeyense canlı değildir; canlı değilse ruhlu olması da olmaması da zorunlu değildir.
Demek ki eş modlu olmayan önermelerde, ister b ister c terimi alınsın, iki yandan da sekiz kıyas yapılması gerekir. Kalan birleşimlerin iki yandan sekizer tanesi zorunluluktan yoksundur. Eş modlu olurlarsa hiçbir kıyas olmaz. a terimi iki terime göre de var ya da yok önerildiğinde önermelere eş modlu denir. Bütün eş modlu önermeler şunlardır:
b varsa a vardır, c varsa a vardır.
b varsa a vardır, c yoksa a vardır.
b yoksa a vardır, c varsa a vardır.
b yoksa a vardır, c yoksa a vardır.
b varsa a yoktur, c varsa a yoktur.
b varsa a yoktur, c yoksa a yoktur.
b yoksa a yoktur, c varsa a yoktur.
b yoksa a yoktur, c yoksa a yoktur.
Bunlarda, yukarıda gösterilen önerme gerekmesiyle ve örnekleri gözden geçirerek, kıyaslarda hiçbir zorunluluk doğmadığını açıkça ve şaşmaz biçimde görebiliriz. Demek ki önerme üç terimden örülünce, birinci şekilden on altı kıyas, ikinciden on altı, üçüncüden de aynı sayıda kıyas çıkar; üç terimli kıyasların tamamı kırk sekizdir.
Geriye iki hipotetikten bağlanan kıyaslardan söz etmek kalıyor. Bunların gerekmesi, iki kategorik ve basit önermeden yapılanlardakiyle aynı türdendir. Hepsinde, bir şey kurmak istersek bütün önermenin ilk kısmını alırız; sonuçta bir şey yıkılacaksa ikinci kısım olumsuzlanır. İlk kısım olumsuzlanır ya da sonraki olumlanırsa hiçbir zorunluluk olmaz; yalnız beşinci, yedinci, on üçüncü ve on beşinci önermeler ayrıdır. Bunlarda gerekmeyi birleşimin tabiatı değil, terimlerin özelliği sağlar; iki basit önermeden oluşan önermelerdeki kıyaslarda gösterdiğimiz gibi. İki hipotetikten oluşanların hepsinin önermelerini yazdım; okur bunların farklarını öğrenince, basit ve kategorik önermelerden kurulanların örneklerine dönmesi gerekir. İki hipotetikten bağlanan önermelerin bütün farkları şunlardır:
a varken b varsa, c varken d vardır.
a varken b varsa, c varken d yoktur.
a varken b varsa, c yokken d vardır.
a varken b varsa, c yokken d yoktur.
a varken b yoksa, c varken d vardır.
a varken b yoksa, c varken d yoktur.
a varken b yoksa, c yokken d vardır.
a varken b yoksa, c yokken d yoktur.
a yokken b varsa, c varken d vardır.
a yokken b varsa, c varken d yoktur.
a yokken b varsa, c yokken d vardır.
a yokken b varsa, c yokken d yoktur.
a yokken b yoksa, c varken d vardır.
terminum fiat assumptio, si quidem affirmabitur, erit firma conclusio; si vero negabitur, nullus est syllogismus, nam si est c, est a, si sit a, erit b. Id enim consequebatur eam propositionem quae ait, si non sit b, non esse a; si igitur sit c, erit b. At si idem c terminus abnuatur, nihil est necessarium, nam si non sit c, neque ad a neque ad b terminum necessitas ulla constringit, velut si non sit sensibile, non sit forsitan animal, sed non necesse est esse animatum. Reperientur vero termini in quibus ne a quidem non esse necesse est. Octavus modus est in quo ita proponitur, si non est b, non est a, et si non est c, est a; dico quia si non est b, est c, si enim non sit b, non erit a. Quod si non sit a, erit c, id enim consequebatur eam eam partem propositionis, quae dicebat, si non est c, est a. Si igitur non sit b, erit c; quod si b terminus affirmetur, nihil est necessarium, nam si sit b, neque esse neque non esse necesse est a terminus, quo fit ut ne c quidem. Id vero tali liquet exemplo, si sit b animatum, a animal, c insensibile, et proponatur, si non sit animatum, non est animal, si non sit insensibile, est animal. Si igitur affirmemus in assumptione b terminum, et dicamus, atqui est animatum, non necesse est esse vel non esse animal vel insensibile. Quocirca nullus est syllogismus, at si c terminus abnuatur, fiet protinus syllogismus, nam si non est c, est a, si vero est a, erit b, si igitur non sit c, erit b; quod si c terminus affirmetur, nihil est necessarium, nam et si a terminum non esse necesse est, quantum ad b terminum nihil necessarium cadit; id vero tali demonstratur exemplo: si sit insensibile, non est animal, quod si non est animal, non necesse est esse vel non esse animatum. In non aequimodis igitur propositionibus sive b sive c terminus assumatur, octo necesse est ex utraque parte fieri syllogismos. Reliquae vero ex utraque parte octenae complexiones necessitate privatae sunt. At si sint aequimodae, nullus omnino est syllogismus. Aequimodae vero dicuntur quoties a terminus ad utrosque vel esse vel non esse proponitur. Omnes autem aequimodae propositiones sunt hujusmodi: Si est b, est a, si est c, est a. Si est b, est a, si non est c, est a. Si non est b, est a, si est c, est a. Si non est b, est a, si non est c, est a. Si est b, non est a, si est c, non est a. Si est b, non est a, si non est c, non est a. Si non est b, non est a, si est c, non est a. Si non est b, non est a, si non est c, non est a. In quibus et per consequentiam propositionum superius de signa tam, et per exempla currentes possumus lucide et constanter agnoscere, nullam omnino in syllogismis fieri necessitatem. Quocirca cum tribus terminis texitur propositio, et ex prima quidem figura fiunt syllogismi sedecim, ex secunda syllogismi sedecim, ex tertia etiam totidem colliguntur, omnes ex tribus terminis syllogismi quadraginta octo sunt. Restat vero ut de his syllogismis nunc dicamus qui duabus hypotheticis connectuntur, quorum quidem consequentiae similis modus est, ut in his propositionibus quae ex duabus categoricis ac simplicibus efficiuntur. In omnibus enim si quidem velimus astruere, primam totius propositionis assumemus partem, si vero in conclusione aliquid est destruendum, secunda negabitur. Sive autem prima denegetur, sive posterior affirmetur, nulla fit omnino necessitas, nisi in quinta, septima tertia decima et quinta decima propositiones. In quibus non complexionis natura, sed terminorum proprietas consequentiam facit, sicut in his syllogismis fieri docuimus qui in his propositionibus constant, quae duabus simplicibus continentur: horum autem omnium qui ex duabus hypotheticis constant, propositiones apposui, quarum differentias cum lector agnoverit, ad earum exempla necesse est revertatur, quae ex simplicibus et categoricis junctae sunt. Sunt autem omnes propositionum differentiae, quae ex duabus hypotheticis copulantur hujusmodi: Si cum est a, est b, cum sit c, est d. Si cum est a, est b, cum sit c, non est d. Si cum est a, est b, cum non cum sit c, est d. Si cum est a, est b, cum non sit c, non est d. Si cum sit a, non est b, cum sit c, est d. Si cum sit a, non est b, cum sit c, non est d. Si cum sit a, non est b, cum non sit c, est d. Si cum sit a, non est b, cum non sit c, non est d. Si cum non sit a, est b, cum sit c, est d. Si cum non sit a, est b, cum sit c, non est d. Si cum non sit a, est b, cum non sit c, est d. ⟦Si cum non sit a, est b, cum non sit c, non est d.⟧ Si cum non sit a, non est b, cum sit c, est d.
PL64.967_2a yokken b yoksa, c varken d yoktur.
a yokken b yoksa, c yokken d vardır.
a yokken b yoksa, c yokken d yoktur.
Bu önermelerde de şuna bakmak gerekir: On altı oldukları hâlde sekizi, hepsinde a'nın var olduğu, sekizi de aynı a'nın yok olduğu biçimde değişir. Ama nasıl konulurlarsa konulsunlar iki hipotetikten oluşan şartlı önermelerin gücünü taşımazlar. Biri "insan iken canlıysa, ruhlu iken cisimdir" derse, iki şartlıdan oluşan önerme yapmış olmaz. Çünkü ruhlu olan, insan olan canlı olduğu için cisim değildir; şart şartın ardından gelmez. Bunları ayırıp kendi başlarına söylersen, her birinin terimlerinin gerekmesinde zorunluluk vardır: İnsan olan canlıdır, ruhlu olan cisimdir. Bu önermeler kendi başlarına doğrudur, şartla birbirine bağlanmazlar. Her birinin tabiatı aydınlansın diye tek tek ele almak gerekir.
Birinci önerme öyle olmalıdır ki a konulunca b terimi hemen gelmesin, c konulunca d teriminin gelmesi de zorunlu olmasın; ama a terimi konulunca c teriminin, b konulunca d teriminin olması zorunlu olsun. O zaman a konulmuşken b varsa, c konulunca d'nin gelmesi zorunlu olur. Örneğin terimler a insan, b hekim, c ruhlu,
Si cum non sit a, non est b, cum sit c, non est d. Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, est d. Si cum non sit a, non est b, cum non sit c, non est d. In his quoque propositionibus illud inspiciendum est quod cum sedecim sint, octo quidem ita variantur, ut tamen in omnibus a terminus esse ponatur, octo vero ita, ut idem a terminus non esse dicatur. Non vero quoquo modo positae fuerint habebunt vim conditionalium propositionum ex duabus hypotheticis constantium. Nam si quis sic dicat, si cum homo est, animal est, cum sit animatum, corpus est, non fecit eam propositionem quae ex duabus conditionalibus constat. Neque enim idcirco quod animatum est, animal est, quia qui homo est, animal est, nec conditio sequitur conditionem; sed si eas separes, per seque pronunties, utraque habet in terminorum consequentia necessitatem. Nam et qui homo est animal est, et quod animatum est corpus est, et per se istae propositiones verae sunt, nec conditione junguntur. Ut igitur singularium natura clarescat, de unaquaque est disserendum. Prima igitur propositio talis esse debet, ut si sit a positum, b terminus non continuo subsequatur, itemque si c ponatur, non necesse sit d terminum sequi, sed posito quidem a termino, terminum c, posito vero b, terminum d esse necesse sit. Tunc enim eveniet ut si, posito a, fuerit b, necesse sit c posito subsequi d, ut si sint termini a homo, b medicus, c animatum,
PL64.869d sanatkâr olsun. İnsan konulunca hekim olması zorunlu değildir; ruhlu olunca sanatkâr olması da zorunlu değildir. Ama insansa ruhlu olması, hekimse sanatkâr olması zorunludur. Bu konulunca şu olur: "İnsan iken hekimse, ruhlu iken sanatkârdır."
İkinci önerme öyle olmalıdır ki a ile b, c ile d birbirleri olmadan bulunabilsin; ama a, c olmadan bulunamasın; b ile d de birlikte bulunamasın. O zaman a terimi konulunca b gelirse, c konulunca d'nin olmaması zorunludur. Örneğin a insan, b siyah, c ruhlu, d beyaz olsun. İnsan siyah olmadan, ruhlu beyaz olmadan olabilir de olmayabilir de. Ama insan ruhlu olmadan olamaz, siyah da beyazla birlikte bulunamaz. Böylece "insan iken siyahsa, ruhlu iken beyaz değildir" sonucu doğar.
Üçüncü önermenin terimleri de öyle olmalıdır ki a, b olmadan bulunabilsin; c ise ne a ile ne d ile bulunabilsin. Bu yüzden a terimi konulup b varsa, c terimi olumsuzlanınca d'nin olması zorunlu olur. Örneğin a ruhlu, b hekim, c ruhsuz, d sanatkâr olsun. Ruhlu olan hekim olmadan bulunabilir; ruhsuz ise ne ruhluyla ne de sanatkârla birleşebilir. Öyleyse: "Ruhlu iken hekimse, ruhsuz değilken sanatkârdır."
Dördüncü önerme şu terimlerle örülmelidir: a, b terimiyle, c de d ile bulunabilsin de bulunmayabilsin de; ama ne a'nın c ile ne b'nin d ile hiçbir biçimde bulunması mümkün olsun. O zaman a konulunca b gelirse, c olumsuzlanınca d de olumsuzlanır. Örneğin a insan, b siyah, c ruhsuz, d beyaz olsun. İnsan siyah olmadan, ruhsuz beyaz olmadan olabilir de olmayabilir de. Ama insan ruhsuzla, siyah da beyazla birlikte bulunamaz. Yine de insan iken siyahsa, ruhsuz değilken beyaz olmaması gerekir.
Beşinci önermenin üyeleri şöyledir: a, b olmadan, c de d olmadan olabilsin de olmayabilsin de; ama a, c olmadan olamasın; b ile d ise asla birlikte bulunamasın, öyle ki biri yoksa ötekinin olması zorunlu olsun. O zaman a konulunca b olumsuzlanırsa, c konulunca d gelir. Örneğin a insan, b hasta, c ruhlu, d sağlıklı olsun. İnsan hastalık olmadan, ruhlu sağlık olmadan olabilir de olmayabilir de. Ama insansa ruhlu olması, hasta değilse sağlıklı olması zorunludur. Böylece: "İnsan iken hasta değilse, ruhlu iken sağlıklıdır."
Altıncı önerme şu terimleri ister: a, b olmadan, c de d olmadan olabilsin de olmayabilsin de; ama a, c olmadan, d de b olmadan olamasın. O zaman a konulunca b yoksa, c konulunca d yoktur. Örneğin a insan, b sanatkâr, c ruhlu, d hekim olsun. İnsan sanat olmadan, ruhlu da hekimlik olmadan olabilir de olmayabilir de. Ama ne insan ruhlu olmadan ne de hekim sanat olmadan olabilir. Böylece: "İnsan iken sanatkâr değilse, ruhlu iken hekim değildir."
Yedinci önermenin terimleri şöyledir: a, b olmadan olabilsin; c ne d ile ne a ile bulunabilsin; b de c ile birlikte bulunamasın. Böylece a konulup b olumsuzlanırsa, c terimi olumsuzlanınca d gelir. Örneğin a ruhlu, b sağlıklı, c ruhsuz, d hasta olsun. Ruhlu olan sağlık olmadan olabilir de olmayabilir de. Ruhsuz ise ne ruhluyla ne hastayla bağdaşabilir. Böylece: "Ruhlu iken sağlıklı değilse, ruhsuz değilken hastadır."
Sekizinci önerme şu terimlerle bağlanmalıdır: a, b terimi olmadan olabilsin de olmayabilsin de; c ne a ile ne d ile bulunabilsin; d de b olmadan olamasın. Bu yolla a konulup b olumsuzlanırsa, c terimi olumsuzlanınca d terimi olmaz. Örneğin a ruhlu, b sanatkâr, c ruhsuz, d hekim olsun. Ruhlu olan sanat olmadan olabilir de olmayabilir de. Ruhsuz ne ruhluyla ne hekimle bağdaşır. Hekim de sanat olmadan olamaz. Böylece: "Ruhlu iken sanatkâr değilse, ruhsuz değilken hekim değildir."
Dokuzuncu önerme, a ile b birlikte bulunamaz, c ise d olmadan bulunabilir ama a ile bulunamazsa olur. O zaman a olumsuzlanınca b gerekirse, c konulunca d gelir. Örneğin a ruhsuz, b hekim, c ruhlu, d sanatkâr olsun. Ruhsuz olan hekim olamaz; ruhlu olan sanatkâr olmayabilir, ruhsuz ise sanatkâr olamaz.
d artifex. Posito enim homine non necesse est ut medicus sit, et cum sit animatum, non necesse est ut artifex sit. At si homo sit, necesse est ut sit animatum, et si medicus est, necesse est ut artifex sit. Hoc itaque posito, eveniet ut si cum homo sit, medicus est, cum sit animatum, sit artifex. Secunda propositio ita esse debet, ut a atque b, item c atque d praeter se esse possint, sed a praeter c esse non possit, b autem atque d simul esse non possint. Tunc enim eveniet ut si posito a termino, b fuerit consecutum, posito c non esse d necesse sit, ut si sit a homo, b niger, c animatum, d album; homo namque praeter nigrum, et animatum praeter album et esse et non esse potest, homo vero praeter animatum nigrum aut cum albo esse non possit, evenitque ut si cum sit homo, niger est, cum sit animatum non sit albus. Item tertiae propositionis tales terminos esse oportebit, ut a praeter b esse possit, c vero vel cum a vel cum d esse non possit, quocirca evenit ut si posito a termino fuerit b, negato c termino d esse necesse sit, ut sit a quidem animatum, b medicus, c inanimatum, d artifex, animatum enim praeter medicum esse potest, inanimatum vero neque cum animato neque cum artifici jungi potest; itaque si cum animatum est, medicus est, cum inanimatum non sit, artifex est. Quarta propositio his terminis contexenda est, ut a quidem cum b termino, c autem cum d vel esse vel non esse possit. Neque vero a cum c, neque b cum d, ullo modo esse possibile sit, Tunc enim evenit ut si a posito, b subsequatur, c negato, negetur etiam d, ut si sit a homo, b niger, c inanimatum, d album, homo quidem praeter nigrum, inanimatum vero praeter album et esse et non esse potest; neque tamen homo cum inanimato, neque nigrum cum albo esse possibile est; si tamen cum homo sit, niger est, sequitur ut cum non sit inanimatum, non sit album. Quintae propositionis haec membra sunt, ut a praeter b, et c praeter d esse et non esse possint, sed a praeter c esse non possit, b atque d nunquam simul esse possint, ita ut si alterum non sit, alterum esse necesse sit, tunc enim eveniet ut si a posito b negetur, c posito d subsequatur, ut si sit a quidem homo, b aeger, c animatum; d sanus, homo quidem praeter aegritudinem, animatum vero praeter sanitatem et esse et non esse potest; sed si homo sit, animatum esse necesse est, et si non sit aeger, sanum esse necesse est: itaque fiet ut si cum homo sit, non sit aeger, cum sit animatum, sit sanus. Sexta propositio hos terminos habere desiderat, ut a praeter b, et c praeter d et esse et non esse possit. Idem vero a praeter c, et d praeter b, esse non possit. Tunc enim eveniet ut si a posito non est b, posito c non sit d, ut si sit a homo, b artifex, c animatum, d medicus, homo quidem praeter artificium, et animatum vero praeter medicinam esse et non esse potest, neque vero homo praeter animatum, neque medicus praeter artificium esse potest. Quo fit ut si cum homo est, artifex non est, cum sit animatum, non sit medicus. Septimae propositionis hi termini sunt, ut a quidem praeter b esse possit, c vero neque cum d neque cum a esse possit, b etiam cum c simul esse non possit, ita namque evenit ut si, posito a esse, b denegetur, negato c termino, d sequatur, ut si a quidem sit animatum, b sanum, c inanimatum, d aegrum. Animatum quidem praeter sanitatem et esse et non ese potest. Inanimatum vero neque cum animato neque cum aegro convenire potest. Quo fit ut si cum animatum est, sanum non est, cum non sit inanimatum, aegrum sit. Item octava propositio his terminis copulanda est, ut a quidem praeter b terminum et esse et non esse possit, c vero neque cum a neque cum d esse possit, sed d praeter b esse non possit. Hoc enim pacto eveniet ut si a posito, b denegetur, denegato c termino, d terminus non sit, ut si sit a animatum, b artifex, c inanimatum, d medicus. Animatum enim praeter artificium et esse et non esse potest. Inanimatum vero neque cum animato, neque cum medico convenit. Medicus vero praeter artificium esse non potest, unde evenit ut si cum animatum sit, non sit artifex, cum non sit inanimatum, non sit medicus. Nona propositio. fiet, si a quidem atque b simul esse non possint, c vero possit esse praeter d, cum a vero esse non possit. Tunc enim eveniet ut si a denegato, b esse consequitur, c posito, d sequatur, ut si sit a quidem inanimatum, b medicus, c animatum, d artifex. Inanimatum quippe medicus esse non potest, animatum vero potest non esse artifex, inanimatum non potest.
PL64.869_2Böylece: "Ruhsuz değilken hekimse, ruhlu iken sanatkârdır."
Onuncu önermeyi şu terimler bağlar: a, b olmadan, c de d olmadan bulunabilsin; ama a, c ile, b de d ile bulunamasın. Böylece a olumsuzlanınca b gelirse, c terimi konulunca d'nin olmaması zorunlu olur. Örneğin a ruhsuz, b siyah, c ruhlu, d beyaz olsun. Ruhsuz siyah olmadan, ruhlu beyaz olmadan olabilir de olmayabilir de. Ama ruhsuz ruhluyla, siyah beyazla birlikte bulunamaz. Ruhsuz olumsuzlanıp siyah gelmişse, ruhlu konulunca beyaz olumsuzlanır.
On birinci önerme şöyle olsun: Ne a, b ile ne c, d ile birlikte bulunabilsin; a da c olmadan, b de d olmadan olamasın. Böylece a olumsuzlanıp b gelirse, c olumsuzlanınca d'nin olması zorunludur. Örneğin a ruhsuz, b hekim, c yaşamayan, d sanatkâr olsun. Ruhsuz olan hekim olamaz; dolayısıyla yaşamayan da sanatkâr olamaz. Ama ruhsuz olanın yaşamayan olmaması mümkün değildir; hekim olanın da sanatkâr olmaması mümkün değildir. Öyleyse ruhsuz olumsuzlanıp hekim olması gerekirse, yaşamayan olumsuzlanınca sanatkâr olması gerekir.
On ikinci önerme şu terimlerden oluşmalıdır: a, b olmadan, c de d olmadan bulunabilsin de bulunmayabilsin de; a, c olmadan olamasın, b de d ile bulunamasın. Böylece a olumsuzlanıp b gelirse, c olumsuzlanınca d de olumsuzlanır. Örneğin a ruhsuz, b beyaz, c yaşamayan, d siyah olsun. Ruhsuz
Quo fit ut si cum non est inanimatum, medicus sit, cum sit animatum sit artifex. Decimam propositionem tales termini copulabunt, ut a quidem praeter b, at vero c praeter d esse possit, sed a cum c, et b cum d esse non possit, ita enim proveniet ut si negato a esse, b consequatur, posito c termino, d non esse necesse sit, ut si sit a inanimatum, b nigrum, c animatum, d album. Inanimatum quippe praeter nigrum, et animatum praeter album et esse et non esse possunt. Sed inanimatum cum animato, et nigrum cum albo simul esse non possunt. Sed si negatum fuerit inanimatum et consecutum sit nigrum, posito animato album esse negabitur. Item undecima propositio ea sit, ut neque a cum b, neque c cum d, simul esse possit, a vero sine c, et b sine d esse non possit, ita enim si cum a sit negatum, b sequatur, cum c negabitur, d esse necesse est, ut si sit a inanimatum, b medicus, c invitale, d artifex, inanimatum quidem medicus esse non potest, quocirca ne invitale quidem artifex; sed quod inanimatum est, non potest non esse invitale, itemque qui medicus est non potest non esse artifex. Si igitur inanimatum negetur et medicum esse consequatur, cum negabitur esse invitale, artifex esse consequitur. Duodecima propositio est quam talibus terminis constare oportebit, ut a quidem praeter b, at vero c praeter d vel esse vel non esse possit; a vero sine c, et b cum d esse non possint, ita enim cadet ut si a negato, b sequatur, c negato, etiam d negetur, ut si fuerit a inanimatum, b album, c invitale, d nigrum, inanimatum quidem
PL64.871beyaz olmadan, yaşamayan siyah olmadan olabilir de olmayabilir de. Yine de ruhsuz olmayan şey insansa ve beyazsa, yaşamayan değilken siyah olmayacaktır.
On üçüncü önerme şu terimlerle bağlanmalıdır: a, b olmadan, c de d olmadan bulunabilsin; ama a ile c, b ile d öyle birlikte bulunamasın ki biri yoksa ötekinin olması zorunlu olsun. Böylece a olumsuzlanınca b olumsuzlanırsa, c olumlanınca d olumlanır. Örneğin a akılsız, b hasta, c akıllı, d sağlıklı olsun. Akılsız hasta olmadan, akıllı sağlık olmadan olabilir. Ama akılsız ile akıllı, hasta ile sağlıklı birlikte bulunamaz; biri yoksa ötekinin olması zorunludur. Böylece akılsız olumsuzlanınca hasta olumsuzlanırsa, akıllı konulunca sağlıklı konulur.
On dördüncü önerme şu üyelerle örülmelidir: a, b olmadan, c de d olmadan bulunabilsin; ama a ile c öyle birlikte bulunamasın ki biri yoksa ötekinin olması zorunlu olsun; d de b olmadan bulunamasın. Böylece a olumsuzlanınca b olumsuzlanırsa, c varken d olmaz. Örneğin a ruhsuz, b sanatkâr, c ruhlu, d hekim olsun. Ruhsuz sanatkâr olmadan, ruhlu hekim olmadan bulunabilir. Ama ruhsuz ruhluyla bağdaşmaz, hekim de sanatkârdan hiçbir biçimde ayrılmaz. Böylece: "Ruhsuz değilken sanatkâr değilse, ruhlu iken hekim değildir."
On beşinci önerme şu terimleri taşımalıdır: a yoksa c'nin olmaması zorunlu olsun; b ile d ise öyle olsun ki biri olumsuzlanınca ötekinin olması zorunlu olsun. Böylece a olumsuzlanınca b olumsuzlanırsa, c olumsuzlanınca d olumlanır. Örneğin a akılsız, b sağlıklı, c ruhsuz, d hasta olsun. Akılsız değilse ruhsuz değildir. Sağlıklı ve hasta da birlikte bulunamaz; sağlıklıyı olumsuzlayan hastayı olumlamak zorundadır, tersi de böyledir. Öyleyse akılsız olumsuzlanınca sağlıklı olumsuzlanırsa, ruhsuz olumsuzlanınca hasta konulur.
On altıncı önerme şu terimlerden oluşur: a, c olmadan, d de b olmadan olamasın; a, b ile, c de d ile hiçbir biçimde bulunamasın. Demek ki a olumsuzlanınca b olumsuzlanırsa, c olumsuzlanınca d terimi de reddedilir. Örneğin a ruhsuz, b sanatkâr, c yaşamayan, d hekim olsun. Ruhsuz, yaşamayan olmadan; hekim, sanatkâr olmadan olamaz. Ruhsuz sanatkârla, yaşamayan hekimle bulunamaz. Öyleyse ruhsuz olumsuzlanınca sanatkâr olumsuzlanırsa, yaşamayan olumsuzlanınca hekim de olumsuzlanır.
Yukarıda örneklerini yazdığımız önermelerin bu düzeni, tabiatları aydınlansın diye alınmış sayılmalıdır; terimlerin başka türlü bulunamayacağı için değil. Çünkü yukarıda söylendiği gibi, iki şartlıdan birleşmiş hipotetik önerme olması için terimleri nasıl olursa olsun birleştirmek yetmez. Biri "insan iken canlıysa, gündüz iken aydınlıktır" derse iki şarttan oluşan bir önerme yapmış olmaz, çünkü önceki şart ikinci şartın sebebi değildir. Yukarıda konulan önermelerin düzeni, şartın şartın ardından nasıl geldiğini gösterir.
Bunlar böyle olduğuna göre, bunların kıyaslarından söz etmek gerekir. Birinci önermeden kıyas şöyle yapılır: "a varken b varsa, c varken d vardır. Ama a varken b vardır; öyleyse c varken d olacaktır." Ya da: "Ama c varken d yoktur; öyleyse a varken b yoktur." Bu ek önermenin mümkün olduğunu yukarıda anlatılan önerme tabiatı gösterir.
İkinci önermeden: "a varken b varsa, c varken d yoktur. Ama a varken b vardır; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a varken b yoktur."
Üçüncüden: "a varken b varsa, c yokken d vardır. Ama a varken b vardır; öyleyse c yokken d vardır." Ya da: "Ama c yokken d yoktur; öyleyse a varken b yoktur."
Dördüncüden: "a varken b varsa, c yokken d yoktur. Ama a varken b vardır; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a varken b yoktur."
Beşinci önermeden dört sonuç çıkar, çünkü terimler iki yönde de geçerli sonuç çıkacak biçimde önerilir: "a varken b yoksa, c varken d vardır. Ama a varken b yoktur; öyleyse c varken d vardır." Ya da: "Ama a varken b vardır; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d yoktur; öyleyse a varken b vardır."
praeter album, invitale autem praeter nigrum vel esse vel non esse potest. Si tamen ⟦non⟧ inanimatum homo sit, et sit album, cum invitale non sit, non erit nigrum. Tertia decima propositio his terminis connectenda est, ut a quidem praeter b, at vero c praeter d esse possit, a vero atque c, et b atque, d, ita simul esse non possint, ut si alterum eorum non fuerit alterum esse necesse sit, ita namque fiet ut si cum a negatum sit, b negetur, cum c affirmatum fuerit, d affirmetur, ut si sit a irrationabile, b aegrum, c rationabile, d sanum. Irrationabile namque praeter aegrum, et rationabile praeter sanitatem esse potest, irrationabile vero atque rationabile, et aegrum atque sanum simul esse non possunt; si tamen alterum eorum non fuerit, alterum esse necesse est itaque fit ut si irrationabili denegato a; denegetur, rationali posito sanum ponatur. Quarta decima propositio his texenda membris est, ut a quidem praeter b, et c praeter d esse possint, sed a atque c simul esse non possint, ita ut cum alterum non fuerit, alterum esse necesse sit, d vero praeter b esse non possit. Fit igitur ut si cum sit a denegatum, b denegetur, cum sit c, non sit d, ut si sit a inanimatum, b artifex, c animatum, d medicus. Inanimatum quidem praeter artificem animatum vero praeter medicum esse potest, inanimatum vero cum animato non convenit, et medicus ab artifice nullo modo separatur. Fit igitur ut si cum non est inanimatum, non sit artifex, cum sit animatum non sit medicus. Quinta decima propositio hos terminos habere debet, ut a quidem si non sit, c non esse necesse sit, b vero atque d talia sint, ut altero eorum negato, alterum eorum esse necesse sit. Ita namque fiet ut si cum sit a denegatum b negetur, cum negatum c, affirmetur d, ut si sit a quidem irrationale, b sanum, c inanimatum, d aegrum, irrationale quidem si non sit, non est inanimatum, sanum etiam atque aegrum simul esse non possunt, et qui sanum negaverit aegrum necesse est affirmet, itemque e diverso; est igitur ut si negato irrationabili negetur sanum, negato inanimato aegrum ponatur. Sexta decima propositio est quae his terminis constat, ut a quidem praeter c, at vero d praeter b esse non possit, a vero cum b, et c cum d, esse nullo modo queant. Evenit igitur ut si a quidem negato, negabitur b, denegato c terminus d abnuatur, ut si sit a inanimatum, b artifex, c invitale, d medicus; inanimatum igitur praeter invitale et medicus praeter artificem esse non potest, inanimatum vero cum artifice et invitale cum medico esse non poterit. Si igitur, negato inanimato negetur artifex, negato invitali negetur medicus. Atque haec quidem ratio propositionum, quarum superius exempla descripsimus, idcirco intelligatur assumpta, ut earum natura claresceret, non quo aliter inesse termini esse non possint. Nam, ut superius dictum est, non sufficit quolibet modo jungere terminos, ut fiant hypotheticae propositiones ex duabus conditionalibus conjugata e. Non enim si quis dicat, si cum homo est, animal est, cum dies est, lucet, talem fecerit propositionem quae duabus conditionibus constet, idcirco quia prior conditio non est secundae causa conditionis, hoc igitur superius positarum propositionum ratio demonstrat, quemadmodum fit, ut conditionem conditio consequatur. Quae cum ita sint de earum dicendum est syllogismis. Fit igitur ex prima propositione syllogismus hoc modo: si cum est a, est b, cum sit c, est d. Atqui cum sit a, est b, cum igitur sit c, erit d; vel ita, atqui cum sit c, non est d, cum igitur sit a, non est b. Posse vero hanc esse assumptionem superius de scripta propositionum natura demonstrat Item ex secunda propositione, si cum est a, est b, cum sit c, non est d. Atqui cum sit a, est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, est d, cum igitur sit a, non est b. Ex tertia, si cum sit a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum sit a est b, cum igitur non sit c, est d; vel ita, atqui cum non sit c, non est d, cum igitur sita, non est b. Item ex quarta, si cum sit a, est b, cum non sit c, non est d. Sed cum sit a, est b, cum igitur non sit c, non est d; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur sit a, non est b. Ex quinta propositione fiunt quatuor collectiones, ita namque termini proponuntur, ut utrobique fiat rata conclusio hoc modo: si cum est a, non est b, cum sit c, est d. Atqui cum sit a, non est b, cum igitur sit c, est d; vel ita, atqui cum sit a, est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, non est d, cum igitur sit a, est b;
PL64.871_2Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a varken b yoktur."
Altıncıdan: "a varken b yoksa, c varken d yoktur. Ama a varken b yoktur; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a varken b vardır."
Yedinciden de dört kıyas şöyle yapılır: "a varken b yoksa, c yokken d vardır. Ama a varken b yoktur; öyleyse c yokken d vardır." Ya da: "Ama a varken b vardır; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d yoktur; öyleyse a varken b vardır." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a varken b yoktur."
Sekizinci önermeden: "a varken b yoksa, c yokken d yoktur. Ama a varken b yoktur; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a varken b vardır."
Buraya kadar a'nın var olduğunu önerip öteki terimleri üç kez olumlayıp olumsuzlayarak değiştiren önermelerden nasıl kıyaslar yapıldığını gösterdik. Şimdi a'nın olmadığını önererek öteki terimleri değiştiren önermelerden hangi kıyasların yapıldığını söylemek gerekir.
Dokuzuncu önermeden kıyas şöyle yapılır: "a yokken b varsa, c varken d vardır. Ama a yokken b vardır; öyleyse c varken d vardır." Ya da: "Ama c varken d yoktur; öyleyse a yokken b yoktur."
Onuncudan: "a yokken b varsa, c varken d yoktur. Ama a yokken b vardır; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a yokken b yoktur."
On birinciden: "a yokken b varsa, c yokken d vardır. Ama a yokken b vardır; öyleyse c yokken d vardır." Ya da: "Ama c yokken d yoktur; öyleyse a yokken b yoktur."
vel ita, atqui cum sit c, est d, cum igitur sit a, non est b. Ex sexta, si cum est a, non est b, cum sit c, non est d. Atqui cum sit a, non est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, est d. Cum igitur sit a, est b. Ex septima item fiunt quatuor syllogismi hoc modo, si cum est a, non est b, cum non sit c, est d. Atqui cum est a, non est b, cum igitur non sit c, est d; vel ita, atqui cum sit a, est b, cum igitur non sit c, non est d, vel ita, atqui cum non sit c, non est d, cum igitur sit a, est b; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur a sit, non est b. Ex octava propositione, si cum est a, non est b, cum non sit c, non est d. Atqui cum sit a, non est b, cum igitur non sit c, non est d; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur sit a, est b. Hactenus quidem ex hujusmodi propositionibus, quae a esse proponebant, atque ita caeteros terminos affirmando negandoque variabant, ostendimus qui fierent syllogismi. Nunc ex his propositionibus quinam syllogismi fiant dicendum est, quae ita caeteros terminos variant, ut a quidem non esse proponant. Ex nona enim propositione fit syllogismus ita, si cum non est a, est b, cum sit c, est d. Atqui cum non est a, est b, cum igitur sit c, est d; vel ita, atqui cum sit c, non est d, cum igitur non sit a, non est b. Item ex decima, si cum non est a, est b, cum sit c, non est d. Atqui cum non sit a, est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, est d, cum igitur non sit a, non est b. Ex undecima, si cum non est a, est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non sit a, est b, cum igitur non sit c, est d; vel ita, at cum non sit c, non est d, cum igitur non sit a, non est b. Ex
PL64.873On ikinciden: "a yokken b varsa, c yokken d yoktur. Ama a yokken b vardır; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a yokken b yoktur."
On üçüncüden dört kıyas şöyle çıkar: "a yokken b yoksa, c varken d vardır. Ama a yokken b yoktur; öyleyse c varken d vardır." Ya da: "Ama a yokken b vardır; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a yokken b yoktur." Ya da: "Ama c varken d yoktur; öyleyse a yokken b vardır."
On dördüncüden: "a yokken b yoksa, c varken d yoktur. Ama a yokken b yoktur; öyleyse c varken d yoktur." Ya da: "Ama c varken d vardır; öyleyse a yokken b vardır."
On beşinci de dört kıyas çıkarır: "a yokken b yoksa, c yokken d vardır. Ama a yokken b yoktur; öyleyse c yokken d vardır." Ya da: "Ama a yokken b vardır; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d yoktur; öyleyse a yokken b vardır." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a yokken b yoktur."
On altıncı önermeden: "a yokken b yoksa, c yokken d yoktur. Ama a yokken b yoktur; öyleyse c yokken d yoktur." Ya da: "Ama c yokken d vardır; öyleyse a yokken b vardır."
Bunların hepsinden kırk sonuç çıkar. On altısı, birinci şart ilk önermede konulduğu gibi alınınca; on altısı, ikinci şart önermede yer aldığının tersine alınınca. Sekizi de beşinci, yedinci, on üçüncü ve on beşinci önermelerden, birinci şartlar önermede söylendiğinin tersine, ikinci şartlar önermede yer aldığı gibi alınınca yapılır.
Bütün önermelerin ve sonuçların düzeni aydınlansın diye bu tür ifadelerin hepsini kendi örnekleriyle yazdık:
a insan iken b hekimse, c ruhlu iken d sanatkârdır.
a insan iken b siyahsa, c ruhlu iken d beyaz değildir.
a ruhlu iken b hekimse, c ruhsuz değilken d sanatkârdır.
a insan iken b siyahsa, c ruhsuz değilken d beyaz değildir.
a insan iken b hasta değilse, c ruhlu iken d sağlıklıdır.
a insan iken b sanatkâr değilse, c ruhlu iken d hekim değildir.
a canlı iken b sağlıklı değilse, c ruhsuz değilken d hastadır.
a ruhlu iken b sanatkâr değilse, c ruhsuz değilken d hekim değildir.
a ruhsuz değilken b hekimse, c ruhlu iken d sanatkârdır.
a ruhsuz değilken b siyahsa, c ruhlu iken d beyaz değildir.
a ruhsuz değilken b hekimse, c yaşamayan değilken d sanatkârdır.
a ruhsuz değilken b beyazsa, c yaşamayan değilken d siyah değildir.
a akılsız değilken b hasta değilse, c akıllı iken d sağlıklıdır.
a ruhsuz değilken b sanatkâr değilse, c ruhlu iken d hekim değildir.
a akılsız değilken b sağlıklı değilse, c ruhsuz değilken d hastadır.
a ruhsuz değilken b sanatkâr değilse, c yaşamayan değilken d hekim değildir.
duodecima, si cum non sit a, est b, cum non sit c, non est d, atqui cum non sit a, est b, cum igitur non sit c, non est d; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur non sit a, non est b. Ex tertia decima, quae quatuor colligit syllogismos hoc modo: si cum non est a, non est b, cum sit c, est d. Atqui cum non sit a, non est b, cum igitur sit c, est d; vel ita, atqui cum non sit a, est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, est d, cum igitur non sit a, non est b; vel ita, atqui cum sit c, non est d, cum igitur non sit a, est b. Item ex quarta decima, si cum non est a, non est b, cum sit c, non est d. Atqui cum non est a, non est b, cum igitur sit c, non est d; vel ita, atqui cum sit c, est d, cum igitur non sit a, est b. Quinta decima rursus quatuor colligit syllogismos, hoc modo: si cum non est a, non est b, cum non sit c, est d. Atqui cum non sit a, non est b, cum igitur non sit c, est d; vel ita, atqui cum non sit a, est b, cum igitur non sit c, non est d; vel ita, atqui cum non sit c, non est d, cum igitur non sit a, est b; vel ita, atqui cum non sit c, est d, cum igitur non sit a, non est b. Ex sexta decima propositione, si cum non sit a, non est b, cum non sit c, non est d. Atqui cum non sit a, non est b, cum igitur non sit c, non est d; vel ita, atqui cum non sit c, est d. Cum igitur non sit a, est b. Ex quibus omnibus quadraginta conclusiones fiunt. Sedecim quidem assumpta prima conditione, ita ut in prima propositione est posita. Sedecim vero assumpta secunda conditione contrario modo atque in propositione est collocata. Octo vero ex quinta, septima, tertia decima et quinta decima propositionibus fiunt assumptis primis quidem conditionibus contrario modo, atque in propositione proferebantur, secundis vero conditionibus eodem modo assumptis, ut in propositione fuerant collocatae. Ut igitur omnium propositionum conclusionumque ratio clarescat, omnes hujusmodi enuntiationes cum propriis proposuimus exemplis. Si cum sit a homo, est b medicus, cum sit c animatum, est d artifex. Si cum sit a homo, est b niger, cum sit c animatus, non est d albus. Si cum sit a animatum, est b medicus, cum non sit c inanimatum, est d artifex. Si cum sit a homo, est b niger, cum non sit c inanimatus, non est d albus. Si cum sit a homo, non est b aeger, cum sit c animatus, est d sanus. Si cum sit a homo, non est b artifex, cum sit c animatus, non est d medicus. Si cum sit a animal, non est b sanus, cum non sit c inanimatum, est d aegrum. Si cum sit a animatum, non est b artifex, cum non sit c inanimatum, non est d medicus. Si cum non sit a inanimatum, est b medicus, cum sit c animatum, est d artifex. Si cum non sit a inanimatum, est b niger, cum sit c animatum, non est d album. Si cum non sit a inanimatum, est b medicus, cum non sit c invitale, est d artifex. Si cum non sit a inanimatum, est b album, cum non sit c invitale, non est d nigrum. Si cum non sit a irrationale, non est b aegrum, cum sit c rationale, est d sanum. Si cum non sit a inanimatum, non est b artifex, cum sit c animatum, non est d medicus. Si cum non sit a irrationale, non est b sanum, cum non sit c inanimatum, est d aegrum. Si cum non sit a inanimatum, non est b artifex, cum non sit c invitale, non est d medicus.
PL64.873_2Bağlantıyla yapılan kıyaslar üzerine bu kadar yeter. Ayrılmayla konulanlar onlara ekli görünür ve yukarıda, iki basit önermeden birleşen önermelerden bağlantı içinde yapıldığını söylediğimiz kıyasların modlarını ve biçimlerini alır. Ayrılmayla konulan önermelerin, basit önermelerden birleşip bağlantı içinde konulanlara dayanak bakımından benzediğini gösterirsem, bağlantıyla yapılan önermelerin her birinde kaç mod ve ne tür sonuç varsa, ayrılmayla bildirilip aynı bağlantı gücünü taşıdığı gösterilenlerde de o kadar olması gerekir.
Yukarıda, basit önermelerden birleşirse bağlantıyla bildirilen önermelerin dört farkı olduğunu söyledik: "a varsa b vardır"; "a yoksa b yoktur"; "a varsa b yoktur"; "a yoksa b vardır." Ayrılmayla önermeler de dört fark taşır: "Ya a vardır ya b vardır"; "ya a yoktur ya b yoktur"; "ya a vardır ya b yoktur"; "ya a yoktur ya b vardır."
Birincisi, yani "ya a vardır ya b vardır" diyen önerme, yalnız ikisinden birinin olmasının zorunlu olduğu şeylerde, örneğin ortası olmayan zıtlarda söylenebilir ve "a yoksa b vardır" diyen önermeye benzer. "Ya a vardır ya b vardır" diyen önerme şunu anlatır: İkisi birlikte olamaz ve biri yoksa ötekinin olması gerekir. Öyleyse a yoksa b vardır; bu da yukarıda bağlantıyla yapılanlar arasında saydığımız önermelerden biridir. Demek ki "a yoksa b vardır" önermesinde hangi kıyaslar yapılıyorsa, "ya a vardır ya b vardır" dediğimizde ayrılmayla önerilende de onlar yapılmalıdır.
Öyleyse bu birincisinde kıyaslar dört modda yapılır: Önermenin hangi kısmını alırsan al, önce geleni ya da ardından geleni, olumsuz ya da olumlu olarak, kıyas yapar. Önerme "a yoksa b vardır" ise: a yoksa b olur; a varsa b olmaz; b yoksa a olur; b varsa a olmaz. Ayrılmalı önermede de aynıdır: "Ya a vardır ya b vardır" denince, a varsa b olmaz; a yoksa b olur; b yoksa a olur; b varsa a olmaz. Bu şu örnekle de açıklanır: Önerme "ya hastadır ya sağlıklıdır" olsun; bunlardan biri ek önermede alınır ya da olumsuzlanırsa öteki kısım olumlanır ya da
Ac de his quidem qui per connexionem fiunt haec sint. Hi vero qui in disjunctione sunt positi illis videntur adjuncti, eorumque modos formasque suscipiunt, quos superius in connexione positos ex his propositionibus fieri diximus quae duabus simplicibus jungerentur. Si igitur in disjunctione propositarum propositionum ad causarum similitudinem monstravero quae in connexione positae ex simplicibus copulatae sunt, quot modi, qualescunque conclusiones sunt in unaquaque illarum, quae per connexiones fiunt propositionum, tot etiam in his esse necesse est quae per disjunctionem pronuntiatae eamdem vim connexionis habere monstrantur. Quatuor igitur superius differentias per connexionem enuntiatarum propositionum esse diximus, si ex simplicibus propositionibus copularentur, hoc modo si est a, est b; si non est a, non est b, si est a non est b; si non est a, est b. Per disjunctionem quoque propositiones quatuor tenent differentias hoc modo: aut est a, aut est b: aut non est a, aut non est b; aut est a, aut non est b; aut non est a, aut est b. Quarum quidem ea quae prima est et proponit, aut est a, aut est b. In his tantum dici potest in quibus alterum eorum esse necesse est, velut in contrariis medietate carentibus, similisque est ei propositioni quae dicit: si non est a, est b. Quae enim proponit aut est a, aut est b, id intelligit, neque simul utraeque esse posse, et si unum non fuerit, consequi ut sit alterum. Itaque si non sit a, est b, sed haec una est earum propositionum quas in his quae per connexionem fiunt superius numeravimus. Quicunque igitur syllogismi in ea propositione fiunt, quae; est, si non est a, est b, hi etiam in ea faciendi sunt quae per disjunctionem proponetur, ut cum dicimus, aut est a, aut est b. Fiunt igitur in superiore quatuor modis. Quamlibet enim partem propositionis assumpseris, sive praecedentem, sive etiam consequentem, sive negativo modo, sive affirmativo, faciet syllogismum. Nam si haec propositio sit, si non est a, est b, sive non sit a, erit b; sive sit a, non erit b; sive non sit b, erit a; sive sit b, non erit a. In propositione quoque disjunctiva idem est. Nam cum dicitur, aut est a, aut est b, siquidem a fuerit, b non erit; quod si a non fuerit, erit b; et si b non sit, erit a; si b fuerit, non erit a. Id quoque tali de clara exemplo; nam si sit propositio, aut aeger est, aut sanus, quidquid horum in assumptione assumptum fuerit, vel negatum, altera pars vel affirmabitur, vel
PL64.875olumsuzlanır: Sağlıklıysa hasta değildir; sağlıklı değilse hastadır; hastaysa sağlıklı değildir; hasta değilse sağlıklıdır.
Yine "ya a yoktur ya b yoktur" diyen ayrılmalı önerme, ikisinden birinin olması zorunlu olmasa da, herhangi bir biçimde birlikte bulunamayan şeyler için yapılır ve "a varsa b yoktur" diye öneren bağlantılı önermeye benzer. "Ya a yoktur ya b yoktur" diyen önermenin anlattığı şudur: a varsa b olamaz. Bu şöyle ispatlanır: Önerme "ya a yoktur ya b yoktur" iken a'nın olduğu alınırsa b olmaz. Demek ki "a varsa b yoktur" diyen bağlantılı önermeye benzer. Bu önermede yalnız iki birleşim kıyas doğuruyordu: a varsa b yoktu; b varsa a yoktu. a yokken b'nin olması da olmaması da zorunlu değildi; b yokken de a'nın olması da olmaması da zorunlu değildi. Öyleyse ayrılmalı önermede de aynı sayıda kıyas, aynı sayıda sonuç vermeyen birleşim olması gerekir. "Ya a yoktur ya b yoktur" önerilince şöyle denir: a varsa b olmayacaktır, b varsa a olmayacaktır. a yoksa b'nin olması da olmaması da zorunlu olmayacaktır; b yoksa a'nın olması da olmaması da. Şu örneklerde görünür: Biri "ya beyaz değildir ya siyah değildir" deyip "ama beyazdır" diye alırsa siyah olmaz; "ama siyahtır" diye alırsa beyaz olmaz. Beyaz olmadığını alırsa siyah olması da olmaması da zorunlu olmaz; siyah olmadığını alırsa beyaz olup olmaması konusunda hiçbir zorunluluk doğmaz.
"Ya a vardır ya b yoktur" diye öneren önerme birbirine bağlı şeyler için söylenir, büyükten küçüğe giden önermelerde önerilir ve "a yoksa b yoktur" diyen bağlantılı önermeye benzer. Biri "ya a vardır ya b yoktur" deyip "ama a yoktur" diye alırsa, b hiçbir biçimde olmayacaktır. Öyleyse a yoksa b olmaz; bu ayrılmanın baştan söylediği de budur. Bağlantılı önermede a olumsuzlanır ya da b olumlanırsa kıyas oluyordu; a olumlanır ya da b olumsuzlanırsa sonuçta zorunluluk yoktu. Ayrılmalıda da aynı şey olur. "Ya a vardır ya b yoktur" önerilince, a yoksa b olmaz; b varsa a olur; a varsa ya da b yoksa zorunlu bir şey çıkmaz. Bunu şu terimlerde doğrularız: Biri "ya canlıdır ya insan değildir" derse, canlı değilse insan olmaz; insansa canlıdır; canlıysa insan olması zorunlu değildir; insan değilse canlının ortadan kalkması zorunlu değildir.
"Ya a yoktur ya b vardır" diyen önerme birbirine bağlı şeylerde önerilebilir, küçükten büyüğe yönelir ve "a varsa b vardır" diyen bağlantılı önermeye benzer. Biri böyle bildirdiğinde a'nın olduğu alınırsa, hemen b'nin olması gerekir. Bağlantılı önermede a'nın olduğu olumlanınca b'nin olması geliyordu; b olumsuzlanınca a'nın olmaması geliyordu. a olumsuzlanır ya da b olumlanırsa zorunlu bir şey çıkmıyor görünüyordu. Öyleyse "ya a yoktur ya b vardır" diyen ayrılmalı önermede de a varsa b olur; b yoksa a olmaz; a yoksa ya da b varsa kıyasın zorunluluğu yoktur. Bu şu örnekte açıklanır: "Ya insan değildir ya canlıdır." "Ama insandır" diye alırsak canlı olur; canlı olduğunu olumsuzlarsak insan olmaz; insanı olumsuzlar ya da canlıyı olumlarsak zorunlu bir şey çıkmaz.
Demek ki yukarıda söylenenlerden, ayrılmalı önermelerin kıyaslarının kaç olduğu ve bağlantılılardan hangi farklarla ayrıldıkları açıktır. Bağlantılı olanlar, var olma ya da olmamada bir tür gerekme gösterir; ayrılmayla önerilenler ise birbiriyle bağdaşamayacak yapıdadır. Bağlantılı önermeler arasında birbirinden ayrılamayacakların anlaşılmasını isteyenleri de bulursun; "a varsa b vardır" diye önerdiğimizdeki gibi: Bu önerme, a olabilirse b'nin de hemen geleceğini anlatır. Ayrılmadakilerin hiçbiri ise birlikte görünecekleri biçimde önerilmez. "Ya a vardır ya b vardır" dediğimizde ya da aynı önermeleri başka bir biçimde değiştirdiğimizde, ayrılmalı olarak konulan "ya" bağlacı, onların birlikte olamayacağını anlatır.
negabitur hoc modo: Nam si sanus est, non est aeger: si non est sanus, est aeger; si aeger est, non est sanus; si non aeger est, est sanus. Item ea propositio disjunctiva quae proponit, aut a non est, aut b non est, fit quidem de his quae quolibet modo simul esse non possunt, etiamsi non alterum eorum esse necesse sit, similisque est ei propositioni connexae per quam ita proponitur, si est a, non est b. Quae enim sic enuntiat, aut non est a, aut non est b, id nimirum sentit, quod si a sit, b esse non possit, id ita probabitur. Cum enim proponitur hoc modo, aut non est a, aut non est b, si assumatur esse a, non erit b. Quocirca ei propositioni connexae similis est quae ita enuntiat, si sit a, non esse b. In hac vero propositione, duae tantum complexiones syllogismos procreabant. Nam si esset a, non erat b et si esset b, non erat a. Si cum non esset a, non necesse erat esse vel non esse b. Sive autem non esset b, non necesse erat esse vel non esse a. Quocirca et in disjunctiva propositione totidem syllogismos esse necesse est, totidem vero incollectibiles complexiones; nam cum ita proponitur, aut non est a, aut non est b, ita dicitur, si sit a, non erit b: et si sit b, non erit a. Sive autem non sit a, non necesse erit esse vel non esse b. Sive non sit b, non necesse erit esse vel non esse a, velut in his apparet exemplis. Si enim quis dicat, aut non est album, aut non est nigrum, sed assumat, atqui est album, non erit nigrum; vel rursus, atqui est nigrum, non erit album. Sive album non esse assumpserit, non necesse erit esse vel non esse nigrum; sive nigrum non esse assumpserit, ut sit vel non sit album, nullam faciet necessitatem. Itemea propositio per quam ita proponitur, aut est a, aut non est b, dicitur quidem de sibimet adhaerentibus proponiturque in his propositionibus quae de majoribus ad minora tendunt, similisque est ei propositioni connexae quae enuntiat, si non est a, non est b. Nam si quis dicit, aut est a, aut non est b, si assumat, atqui non est a, modis omnibus non erit b. Si igitur non sit a, non erit b. Id enim haec disjunctio praemittebat, in hac vero siquidem a negaretur, vel affirmaretur b, fiebat aliquis syllogismus. Sive autem a affirmaretur, sive b negaretur, nulla erat in conclusione necessitas: idem provenit in disjunctiva. Nam cum proponitur, aut est a, aut non est b, siquidem non sit a, non erit b. Si vero sit b, erit a: quod si sit a, vel non sit b, nihil est necessarium. Id vero in his terminis approbabimus, si quis ita proponat, aut animal est, aut non homo, si igitur animal non sit, non erit homo; si homo sit, animal est; sive autem animal sit, non necesse est esse hominem, sive homo non sit, non necesse est animal interire. Ea vero propositio quae dicit, aut non est a, aut est b, in his quae adhaerent proponi potest, et a minoribus ad majora contendit, et est similis ei propositioni connexae quae dicit: si est a, est b. Nam cum ita quis enuntiet, si quidem assumatur esse a, statim consequitur ut sit b. Sed in hac propositione siquidem affirmaretur esse a, sequebatur ut esset b. Quod si negaretur b, sequebatur ut non esset a. Sive autem negaretur a, sive affirmaretur b, nihil necessarium videbitur accidere. Et in ea igitur propositione disjuncta, quae dicit, aut non est a, aut est b, siquidem fuerit a, erit b; si non fuerit b, non erit a. Sive autem non sit a, sive sit b, nulla est necessitas syllogismi, ut in hoc declaratur exemplo, aut non est homo, aut animal est. Si igitur assumamus, atqui est homo, erit animal. Si negemus esse animal, non erit homo; si autem hominem negemus, vel animal affirmemus, nihil necessarium cadet. Quocirca ex his quae superius dicta sunt declaratur quot disjunctarum propositionum syllogismi sint, vel quibus ab his quae connexae sunt differentiis segregentur. Quae enim connexae sunt quamdam in eo quod est esse vel non esse consequentiam monstrant; quae vero per disjunctionem proponuntur ita sunt, ut sibimet consentire non possint. Invenias quoque per connexionem propositiones, quae id intelligi volunt, ut a se nequeant separari, ut cum ita proponimus, si est a, est b. Id nimirum haec propositio intelligit, quodsi esse potuerit a, statim consequitur ut sit etiam b. Nulla vero earum quae in disjunctione sunt ita proponitur, ut simul esse videantur. Cum enim dicimus, aut est a, aut b est, aut easdem propositiones quolibet alio modo variamus, aut conjunctio quae disjunctiva ponitur, sentit simul eas esse non posse.
PL64.875_2Aralarındaki fark geniş olsa da şimdi bu konuda birkaç söz ekledik, çünkü ayrılmayla yapılan önermelerde bağlantılılardaki kadar kıyas yapıldığını söylüyorduk. Hangi biçimde olursa olsun yapılabilen bütün hipotetik kıyaslar üzerine yeterince söylendiğine göre, eserin uzunluğuna burada son verelim.
Et cum late earum pateat differentia, idcirco nunc de eisdem pauca subjunximus, quoniam totidem syllogismos fieri dicebamus in his propositionibus quae per disjunctionem fierent quot etiam fuerunt in connexis. Et quoniam de omnibus qui quoquo modo possint fieri hypotheticis syllogismis sufficienter dictum est. Hic operis longitudinem terminemus.