Boethius
Bölme Üzerine
De divisione
PL64.875Bölme ilminin öğrenenlere ne büyük faydalar sağladığını ve bu bilginin Peripatetik öğretide her zaman ne kadar itibar gördüğünü, çok titiz ihtiyar Andronikos'un bölme üzerine yayımladığı kitap gösterir. Bu kitabı pek ağırbaşlı filozof Plotinos da onaylamış, Porphyrios da Platon'un Sofist adlı kitabına yazdığı şerhte aynen tekrarlamıştır. Aynı Porphyrios, Kategoriler'e yazdığı girişte bu faydayı över: Cins, tür, ayrım, hassa ve araz bilgisinin,
Quam magnos studiosis afferat fructus scientia dividendi, quamque apud peripateticam disciplinam semper haec fuerit in honore notitia, docet et Andronici, diligentissimi senis, de divisione liber editus, et hic idem a Plotino gravissimo philosopho comprobatus, et in libri Platonis, qui Sophistes inscribitur, commentariis a Porphyrio repetitus, et ab eodem per hanc introductionis laudata in Categorias utilitas. Dicit enim fore necessariam generis, speciei, differentiae, proprii, accidentisque peritiam, cum
PL64.877başka birçok şeyin yanı sıra, en büyük faydası olan bölme için de gerekli olacağını söyler.
Madem faydası çok büyük, öğrenilmesi de pek kolaydır, ben de hemen her şeyi yaptığım gibi bunu da Romalıların kulaklarına aktarırken giriş biçiminde yazdım; konuya uygun ince bir işleyişi ölçülü bir kısalıkla birleştirdim. Böylece kesik ve yarım kalmış bir anlatımın sıkıntısı okurların zihnine binmesin; konunun acemisi, yeniliğe alışmamış görgüsüz kişi de dinleyenlerin zihnine gereksiz bir gevezelik yüklendiğini sanmasın. Tabiatı gereği zor ve bizimkilerin bilmediği bu işi, bizim büyük emekle ve okurların faydası için düzenlediğimiz bu eseri, hiçbir haset eğri dişleriyle kötüleyerek karartmasın. Onlar da yeni olan her şeyi yüzsüz bir inatla reddederek iyi sanatların dizginini sıkmak yerine, kimi zaman hoş görerek kimi zaman onaylayarak çalışmalara yol versinler. Beğenilmeme korkusu insanların zihninde hiç dinmezse iyi sanatların ne kadar geriye gideceğini kim görmez?
Bu kadar yeter. Şimdi bölme adının kendisini bölmek ve her bir adlandırmaya göre önerilen her şeyin özelliklerini ve kısımlarını aktarmak gerekir. Çünkü bölme birçok anlamda söylenir. Cinsin türlere bölünmesi bir bölmedir. Bütünün kendi parçalarına bölünmesi de bir bölmedir. Çok şey gösteren bir kelimenin kendi anlamlarına ayrılması başka bir bölmedir. Bu üçünün dışında, araza göre yapıldığı söylenen bir bölme daha vardır. Bunun üç modu vardır: Biri dayanağı arazlara ayırmamız, biri arazı dayanaklara bölmemiz, üçüncüsü arazı arazlara kesmemizdir; bu üçüncüsü, iki arazın aynı dayanakta bulunduğu görünürse olur. Bütün bu bölmenin düzeni aydınlansın diye hepsine örnek vermek gerekir.
Cinsi türlere, "Canlıların kimi akıllı, kimi akılsızdır; akıllıların kimi ölümlü, kimi ölümsüzdür" dediğimizde böleriz. Ya da "Renklerin kimi beyaz, kimi siyah, kimi aradır" dediğimizde. Cinsin türlere her bölünmesi ya iki ya daha çok parçaya yapılmalıdır. Bir cinsin türleri ne sonsuz ne de ikiden az olabilir. Bunun sebebi sonra gösterilecektir.
Bütün, her bir şeyi oluştuğu şeylere çözümlediğimizde parçalarına bölünür; "Evin biri çatı, biri duvar, biri temeldir" ve "İnsan ruh ile bedenden birleşir" dediğimde olduğu gibi. Ya da insanın parçaları Cato, Vergilius, Cicero ve tek tek kişilerdir dediğimizde; bunlar cüzî oldukları hâlde bütün insanın gücünü birleştirip oluştururlar. Çünkü insan cins, tek tek insanlar tür değildir; bütün insanın birleştiği parçalardır.
Kelimenin kendi anlamlarına bölünmesi, çok şey gösteren tek bir kelime açılıp anlam çokluğu gösterildiğinde yapılır. "Köpek" dediğimde bu ad hem bu dört ayaklı, havlayan hayvanı hem de Orion'un ayağında hastalık saçarak parlayan gökteki köpeği gösterir. Bir de ölçüsüz bir cüsseye ulaşan ve mavi denen deniz köpeği vardır. Bu bölmenin iki modu vardır: Ya tek bir ad çok şey gösterir ya da ad ve fiillerden oluşmuş bir söz. Ad, yukarıda verdiğim gibi çok şey gösterir. Söz de çok şey gösterir: "Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse"; bu, hem "Sana diyorum, ey Aiakos'un oğlu, Romalıları yenebilirsin" hem de "Romalılar seni yenebilir" demektir. Adın anlamlarına göre bölünmesine eş adlılığın ayrılması denir; sözün kendi anlamlarına dağıtılması ise çift anlamlılığın ayırt edilmesidir. Yunanlar buna
propter alia multa, tum propter utilitatem quae est maxima partiendi. Quare quoniam maximus usus est facillimaque doctrina, ego quoque id, sicut pleraque omnia, Romanis auribus tradens introductionis modo, habitaque in eamdem rem, et competenti subtilique tractatione, et moderata brevitate, perscripsi, ut nec anxietas decisae orationis, et non perfectae sententiae, legentium mentibus ingeratur; nec putet supervacuam loquacitatem harum rerum inexperiens, rudis, insolensque novi, audientium mentes habere; nec ullus livor, id quod et arduum est natura, et ignotum nostris; nobis autem magno et labore, et legentium utilitate digestum, obliquis morsibus obtrectationis obfuscet; dentque potius viam studiis, nunc ignoscendo, nunc etiam comprobando, quam frena bonis artibus stringant, dum quidquid novum est impudenti obstinatione repudiant. Quis enim non videat plurimum ad bonarum artium valere defectum si apud mentes hominum nunquam sit desperatio displicendi? Sed haec hactenus. Nunc divisionis ipsius nomen dividendum est, et secundum unumquodque vocabulum uniuscujusque propositi proprietates partesque tradendae sunt. Divisio namque multis modis dicitur. Est enim divisio generis in species. Est rursus divisio cum totum in proprias dividitur partes. Est alia, cum vox multa significans in significationes proprias recipit sectionem. Praeter has tres, est alia divisio quae secundum accidens fieri dicitur. Hujus autem est triplex modus, unus cum subjectum in accidentia separamus, alius cum accidens in subjecta dividimus, tertius cum accidens in accidentia secamus: hoc ita fit, si utraque eidem subjecto inesse videantur. Sed harum omnium exempla subdenda sunt, quatenus totius hujus divisionis ratio elucescat. Genus dividimus in species cum dicimus animalium alia rationalia, alia irrationalia; rationalium alia mortalia, alia immortalia. Vel cum dicimus colorum alia alba, alia nigra, alia media. Oportet autem omnem divisionem generis in species, aut in duas fieri partes, aut in plures. Sed neque infinitae species esse generis possunt, nec minus duabus. Hoc autem cur eveniat, posterius demonstrandum est. Totum in partes dividitur quoties in ea ex quibus est compositum unumquodque resolvimus, ut cum dico, domus aliud esse tectum, aliud paries, aliud fundamentum, et hominem conjungi anima et corpore. Cumque hominis dicimus partes esse Catonem, Virgilium, Ciceronem et singulos qui cum particulares sint, vim tamen totius hominis jungunt atque componunt. Neque enim homo genus, nec singuli homines species, sed partes quibus totus homo conjungitur. Vocis autem in significationes proprias divisio fit, quoties una vox multa significans aperitur, et ejus pluralitas significationis ostenditur, ut cum dico canis quod est nomen, et hunc quadrupedem latrabilemque designat, et coelestem qui ad Orionis pedem morbidum micat. Est quoque alius marinus canis, qui in immoderatam corporis magnitudinem crescens, caeruleus appellatur. Sed hujus divisionis duplex modus est. Aut enim unum nomen multa significat, aut oratio jam nominibus verbisque composita; et nomen quidem multa significat, ut id quod supra proposui. Oratio vero multa designat, ut aio te, AEacida, Romanos vincere posse. Et nominis quidem per significationes proprietates divisio aequivocationis partitio nuncupatur, orationis vero in significationes proprias distributio ambiguitatis discretio est quam Graeci
PL64.877_2amphibolia der. Böylece çok şey gösteren ada eş adlı, çok şey gösteren söze ise çift anlamlı ve belirsiz denir.
Araza göre bölünenlerden dayanağın arazlara bölünmesi şöyledir: "Bütün insanların kimi siyah, kimi beyaz, kimi ara renklidir." Bunlar insanların arazlarıdır, türleri değildir; insan da bunların dayanağıdır, cinsi değildir. Arazın dayanaklara kesilmesi şöyle olur: "İstenen her şeyin kimi ruhta, kimi bedendedir." İstenen şey ruhun ve bedenin arazıdır, cinsi değildir; ruhta ve bedende bulunan iyinin de bunlar türleri değil dayanaklarıdır. Arazın arazlara bölünmesi şöyledir: "Bütün beyaz şeylerin kimi inci gibi sert, kimi süt gibi sıvıdır." Sıvılık, beyazlık ve sertlik burada arazdır; beyaz ise sert ve sıvıya ayrılmıştır. Böyle dediğimizde arazı başka arazlara ayırırız.
Bu tür bölme her zaman karşılıklı olarak birbirine çevrilebilir. "Sert olanların kimi siyah, kimi beyazdır" ya da yine "Sıvı olanların kimi beyaz, kimi siyahtır" diyebiliriz; bunları tersine çevirip "Siyah olanların kimi sıvı, kimi serttir" diye de böleriz. Bu tür bölme yukarıda söylenen bütün bölmelerden farklıdır. Kelime kendi anlamlarına ayrılsa da anlamları kelimelere bölemeyiz; bütün parçalara ayrılsa da parçalar bütüne bölünmez; cins türlere bölünse de türler cinslere kesilmez.
Yukarıda bu bölmenin, iki araz aynı dayanakta bulunursa yapılacağı söylenmişti; dikkatle bakılırsa bu açıktır. "Sert olanların kimi beyaz, kimi siyahtır, taş ve abanoz gibi" dediğimizde, sertliğin ve siyahlığın ikisinin de abanozda bulunduğu apaçıktır. Dikkatli okur bunu ötekilerde de bulacaktır.
Hakikatin en yüksek işini arayanların önce bütün bunların ortak özelliğinin ne olduğunu ve birbirlerinden tek tek hangi farklarla ayrıldıklarını anlaması gerekir. Kelimenin, cinsin ve bütünün her bölünmesine kendi başına bölme denir. Kalan üçü arazın dağıtılması sayılır.
Kendi başına bölmelerin farkı şudur. Cinsin bölünmesi kelimenin bölünmesinden şu bakımdan ayrılır: Kelime kendi anlamlarına ayrılır; cins ise anlamlara değil, bir bakıma kendinden doğanlara ayrılır. Ayrıca cins kendi türünün her zaman bütünüdür, küllî olarak,
vocant, ita ut nomen multa significans aequivocum: oratio vero multa designans amphibola atque ambigua praedicetur. Eorum autem quae secundum accidens dividuntur, subjecti in accidentia divisio est, ut cum dicimus omnium hominum alii sunt nigri, alii candidi, alii medii coloris. Haec enim accidentia sunt hominibus, non hominum species, et homo his subjectum, non horum genus est. Accidentis vero in subjecta sectio evenit, ut est omnium quae expetuntur, alia in anima, alia in corporibus sita sunt. Animae namque atque corpori id quod expetitur accidens, non genus, est, et boni quod in anima et in corpore est situm non sunt haec species, sed subjecta. Accidentis vero in accidentia divisio est, ut omnium candidorum, alia sunt dura, ut margarita, alia liquentia, ut lac. Liquor namque et albedo atque durities hic sunt accidentia. Sed album in dura atque liquida separatum est. Cum ergo sic dicimus, accidens, in alia accidentia separamus, sed hujusmodi divisio vicissim semper in alterutra permutatur. Possumus enim dicere eorum quae dura sunt, alia sunt nigra, alia alba, et rursus eorum quae liquida, alia sunt alba, alia nigra. Sed haec rursus conversa dividimus eorum quae sunt nigra, alia sunt liquentia, alia vero dura. Differt autem hujusmodi divisio ab omnibus quae supra dictae sunt. Nam neque significationes partiri possumus in voces, cum vox in proprias significationes discernatur. Nec partes in totum dividuntur, quamvis totum separetur in partes, nec species secantur in genera, licet genus in species dividatur. Quod vero superius dictum est hanc divisionem ita fieri, si utraque contingerent eidem inesse subjecto, si attentius perspicitur liquet. Nam cum dicitur eorum quae dura sunt alia esse alba, alia nigra, ut lapis atque ebenus, manifestum est ebeno utraque inesse et duritiem et nigredinem. In caeteris quoque id diligens lector inveniet. Quibus autem summa operatio veritatis inquiritur, his prius intelligendum est quae sit horum omnium simul proprietas, quibusque inter se sigillatim differentiis segregentur. Omnis enim vocis et generis et totius divisio, secundum se divisio nuncupatur. Reliquae vero tres in accidentis distributione ponuntur. Secundum se autem divisionis hujusmodi differentia est. Differt enim divisio generis a vocis divisione, quod vox quidem in proprias significationes separatur. Genus vero non in significationes, sed in quasdam a se quodammodo procreationes disjungitur, et genus semper speciei propriae totum est, ut universale
PL64.879tabiatta bütünüdür. Eş adlılık ise gösterdiği şeyden daha küllî olduğu için kelimede bütün denir, tabiatta bütün değildir.
Cins, kelimenin dağıtılmasından şu yönden de ayrılır: Bir kelimenin altında bulunanların addan başka ortak hiçbir yanı yoktur; cinsin altına konanlar ise hem cinsin adını hem tarifini alır. Dahası, kelimenin dağıtılması herkes için aynı değildir. Bizde "köpek" denen şeyin Latincede birçok anlamı varken, barbar dilde belki tek anlamla söylenir; bizim tek adla çağırdıklarımızı onlar belki birçok adla gösterir. Cinsin bölünmesi ve dağıtılması ise herkes için aynı kalır. Bu yüzden kelimenin bölünmesi koymaya ve alışkanlığa, cinsinki tabiata aittir. Çünkü herkes için aynı olan tabiata, kimilerinde değişen alışkanlığa aittir. Cinsin dağıtılmasıyla kelimenin dağıtılması arasındaki farklar bunlardır.
Cinsin kesilmesi bütünün dağıtılmasından şu bakımdan ayrılır: Bütünün bölünmesi kemiyete göre yapılır; bütün cevheri birleştiren parçalar ya fiilen ya da aklın ve düşüncenin yoluyla ayrılır. Cinsin dağıtılması ise keyfiyetle tamamlanır. İnsanı canlının altına koyduğumda bölme keyfiyetle yapılmış olur; çünkü insan bir tür canlıdır, keyfiyetle biçimlenmiştir. Bu yüzden insanın nasıl bir canlı olduğunu soran kimseye "akıllı" ya da "ölümlü" diye cevap verilir.
Ayrıca her cins tabiatça kendi türlerinden öncedir; bütün ise kendi parçalarından sonradır. Bütünü birleştiren parçalar, oluşturdukları şeyin tamlığından kimi zaman yalnız tabiatça, kimi zaman zamanca da öncedir. Bu yüzden cinsi kendinden sonrakilere, bütünü kendinden öncekilere çözümleriz. Şu söz de bundan doğrudur: Cins kaldırılırsa türler hemen yok olur; tür kaldırılırsa cins tabiatta durmaya devam eder. Bütünde tersi olur: Parça yok olursa, bir parçası kaldırılan bütün artık olmaz; bütün yok olursa parçalar dağınık olarak kalır. Biri sağlam bir evin çatısını kaldırırsa önceki bütünü bozmuş olur; ama çatı yok olunca duvarlar ve temel durur.
Ayrıca cins türlerin maddesidir. Tunç suret alınca heykele geçtiği gibi, cins de ayrım alınca türe geçer. Bütünde ise parçaların çokluğu madde, bu parçaların birleşimi surettir. Tür cins ve ayrımdan oluştuğu gibi bütün de parçalardan oluşur. Böylece bütün her bir parçasından parçaların birleşimiyle, tür ise cinsten ayrımın eklenmesiyle farklıdır.
Ayrıca tür her zaman cinsin aynısıdır: İnsan canlının aynısıdır, fazilet melekenin aynısıdır. Parça ise bütünün her zaman aynısı değildir: El insanla, duvar evle aynı değildir. Benzemez parçaları olanlarda bu açıktır. Benzer parçaları olanlarda ise durum aynı değildir: Tunç bir çubuğun parçaları bitişik ve aynı tunçtan olduğu için bütünle aynı görünür. Ama bu yanlıştır; böyle parçalar belki cevherce aynıdır, kemiyetçe değil.
Geriye kelimenin ve bütünün dağıtılması arasındaki farkları vermek kalıyor. Farkları şudur: Bütün parçalardan oluşur, kelime gösterdiklerinden oluşmaz; bütünün bölünmesi parçalara yapılır, kelimenin bölünmesi parçalara değil, kelimenin gösterdiği şeylere yapılır. Bu yüzden bir parça kaldırılınca bütün yok olur; çok şey gösteren kelimenin gösterdiği şeylerden biri kaldırılınca kelime yerinde kalır.
Kendi başına bölmelerin farkları söylendiğine göre, şimdi cinsin dağıtılması ele alınsın. Önce cinsin ne olduğunu tarif etmek gerekir. Cins, tür bakımından farklı birçok şeye, ne oldukları bakımından yüklenendir. Tür, cinsin altına koyduğumuzdur. Ayrım, bir şeyin ötekinden uzak olduğunu öne sürdüğümüz şeydir. Cins, bir şeyin ne olduğunu sorana verilmesi uygun cevaptır; ayrım, nasıl olduğu sorusuna en doğru cevaptır. Biri "İnsan nedir?" diye sorunca doğru cevap "canlı"dır; "İnsan nasıldır?" denince uygun cevap "akıllı"dır.
Cins kimi zaman türlere bölünür; bölünmesi gereken türlerin adı yoksa ayrımlara bölünür. "Canlıların kimi akıllı, kimi akılsızdır" dediğimde olduğu gibi. Akıllı ve akılsız ayrımlardır. Ama akıllı canlı türünün tek bir adı olmadığından, tür yerine ayrımı koyar ve üstteki cinse bağlarız; çünkü her ayrım kendi cinsine gelince tür yapar. Bu yüzden cins bir tür madde, ayrım ise suret olur.
in natura. Aequivocatio vero universalior significata re dicitur totum in voce, non etiam totum in natura. Illo quoque modo a vocis distributione dividitur, quod nihil habent commune praeter solum nomen quae sub ea voce sunt. Quae vero sub genere collocantur, et nomen generis et diffinitionem suscipiunt. Amplius quoque non eadem apud omnes vocis est distributio. Quod enim apud nos dicitur canis, cum ejus multae significationes in lingua Romana sint, simpliciter fortasse praedicatur in barbara; cum ea quae apud nos uno nomine nuncupantur, illi pluribus fortasse significent nominibus. Generis apud omnes eadem divisio distributioque permanet. Unde fit ut vocis quidem divisio ad positionem consuetudinemque pertineat, generis vero ad naturam. Nam quod apud omnes idem est, naturae est. Consuetudinis vero est, quod apud aliquos permutatur. Et hae quidem sunt differentiae generis, distributionis et vocis. Generis quoque sectio a totius distributione sejungitur, quod totius divisio secundum quantitatem fit. Partes enim totamsubstantiamconjungentes actu, aut ratione animi et cogitatione separantur. Generis vero distributio qualitate perficitur. Nam cum hominem sub animali locavero, tunc qualitate divisio facta est. Quale namque animal est homo, idcirco quoniam qualitate formatur. Unde quale sit animal homo respondens, aut rationale respondebit, aut certe mortale. Amplius genus omne naturaliter prius est propriis speciebus, totum autem propriis partibus posterius est. Partes quae totum jungunt compositi sui perfectionem alias natura tantum, alias ratione quoque temporis antecedunt. Unde fit ut genus in posteriora, totum vero in priora solvamus. Hinc quoque illud vere dicitur, si genus interimatur, statim species deperire. Si species interempta sit, non peremptum genus in natura consistere. Contra evenit in toto. Nam si pars totius perit, totum non erit, cujus pars una sit interempta. Sed si totum pereat, partes remanent distributae, ut si de integra domo quis abstulerit tectum, totum quod ante fuit interrupit. Sed perempto tecto, parietes et fundamenta constabunt. Amplius quoque genus speciebus materia est. Nam sicut aes accepta forma transit in statuam, ita genus accepta differentia transit in speciem. Totius vero partium multitudo materia est, forma vero earumdem partium compositio. Nam sicut species ex genere constat et differentia, ita totum ] constat ex partibus, unde fit ut totum ab unaquaque parte sua quaquepartesua, partium ipsa compositione differat, species vero a genere, differentiae conjunctione. Amplius quoque species idem semper quod genus est, ut homo idem est quod animal, et virtus idem est quod habitus. Pars vero non semper idem est quod totum. Neque enim idem est manus quod homo, nec idem paries quod domus. Et in his quidem quae dissimiles partes habent, hoc clarum est. Sed non eodem modo in his quae similes, ut in aeris virgula, cujus partes quia sunt continuae, et ejusdem sunt aeris, videntur idem esse partes quod totum est, sed falso, fortasse enim idem sunt partes hujusmodi substantia, non etiam quantitate. Restat autem vocis et totius distributionis differentias dare. Differunt autem quod totum quidem constat partibus, vox vero non constat ex his quae significat; et fit totius divisio quidem in partes, vocis autem non fit in partes, sed in eas res quas ipsa vox significat, unde fit ut sublata parte una totum pereat, sublata una re quam vox significat multa designans, vox illa permaneat. Nunc ergo quoniam secundum se divisionis differentiae dictae sunt, generis distributio tractetur. Primum quid genus sit diffiniendum est. Genusest quod prsedicaturde pluribus specie differentibus in eo quod est, species vero est quam sub genere collocamus. Differentia, quia aliud ab alio distare proponimus. Et est quidem genus quod interroganti quid quaeque res sit convenit responderi, differentia quae ad qualis per cuncta tionem rectissime respondetur. Nam cum quis interrogat, quid est homo? recte animal. Qualis est homo? convenienter rationalis respondetur. Dividitur autem genus alias in species, alias in differentias, si species quibus oportet genus dividi nominibus carent, ut cum dico animalium alia rationalia sunt, alia irrationalia. Rationale et irrationale differentiae sunt. Sed quoniam speciei hujus quae est animal rationale nomen unum non est, idcirco pro specie differentiam ponimus, eamque superiori generi copulamus, omnis enim differentia in proprium genus veniens speciem facit. Unde fit ut quaedam materia genus sit, forma differentia.
PL64.879_2Türler kendi adlarıyla anıldığında ise cinsin doğru bölünmesi ayrımlara değil türlere yapılır. Tarifin birçok terimden toplanması da bundandır. Bütün türler kendi adlarıyla anılsaydı, her tarif yalnız iki terimden oluşurdu. "İnsan nedir?" diye sorduğumda, akıllı canlının kendine özgü bir adı olsaydı, "ölümlü akıllı canlı" demem ne gerekirdi? O ad, kalan ayrımla, yani "ölümlü"yle birleşince insanın tarifini en doğru biçimde ve eksiksiz olarak tamamlardı.
Şimdi ise türlerin tam tariflerine ulaşmak için bölme zorunludur; bölmenin ve tarifin yöntemi belki de aynı noktada birleşir, çünkü tek bir tarif bölmelerin birleştirilmesiyle kurulur. Ama kimi şeyler eş adlı, kimi şeyler eş anlamlıdır; eş anlamlıları cinslerin kesilmesine alırız, eş adlılarda ise yalnızca anlamların bölünmesi söz konusudur. Bu yüzden önce neyin eş adlı, neyin eş anlamlı olduğuna bakmak gerekir; yoksa bunlar bizi yanıltır da eş adlı bir adı, türlere ayırır gibi anlamlarına ayırırız. Demek ki bölmeye geçmek için de tarife ihtiyaç vardır: Eş adlının ve eş anlamlının ne olduğunu tarifle toplarız.
Ayrımların kimi kendiliğinden, kimi ise arazîdir; arazî olanların kimi hemen bırakıp gider, kimi hemen izler. Hemen bırakıp gidenler uyumak, oturmak, ayakta durmak, uyanık olmak gibi şeylerdir; hemen izleyenler ise maşayla kıvrılmamışsa kıvırcık saç ve dışarıdan gelen bir hastalıkla bulanmamışsa mavi göz gibi şeylerdir.
Cum autem propriis nominibus species appellatur, non in differentias, sed in species fit recta generis divisio, unde est ut ex pluribus terminis diffinitio colligatur. Si enim omnes species suis nominibus appellarentur, ex duobus solis terminis omnis fieret diffinitio, ut cum dico, Quid est homo? quid mihi necesse esset dicere animal rationale mortale, si animal rationale esset proprio nomine nuncupatum, cum reliqua quoque differentia, id est mortali, junctum diffinitionem hominis verissima ratione et integra conclusione perficeret? Nunc autem ad diffinitiones integras specierum divisio necessaria est, et forte in eodem divisionis diffinitionisque ratio versatur. Nam divisionibus junctis una componi diffinitio potest. Sed quoniam alia sunt aequivoca, alia univoca, et quae sunt univoca ipsa in generum suscipimus sectiones, quae vero sunt aequivoca, in his divisio sola significationis est, videndum prius est quid sit aequivocum, quid univocum, ne cum ista fefellerint, aequivocum nomen quasi in species, ita in significativas resolvamus, unde fit ut rursus ad divisionem necessaria sit diffinitio. Quid enim sit aequivocum. quid univocum diffinitione colligimus. Sunt autem differentiae aliae per se, aliae vero per accidens; et harum aliae sunt consequentes statim, aliae relinquentes statim. Relinquentes hujusmodi sunt, ut dormire, sedere, stare, vigilare; consequentes vero, ut capilli crispi, si non admissi sunt calamistro, et glauci oculi, si non sint quadam extrinsecus debili
PL64.881Ama bunlar cinsin bölünmesi için alınmamalıdır; tariflere de elverişli değildir, çünkü cinsin bölünmesine uygun olan her şeyi aynı zamanda en doğru biçimde tariflerde de bir araya getiririz. Cinsin bölünmesine yalnız kendiliğinden olan ayrımlar uygundur; zira her şeyin cevherine biçim veren ve onu tamamlayan bunlardır: insanda akıllılık ve ölümlülük gibi.
Bir ayrımın hemen bırakıp gidenlerden mi, hemen izleyenlerden mi, yoksa cevherde kalıcı olanlardan mı olduğunu nasıl sınayabileceğimize şöyle bakmak gerekir. Bölmede hangilerini alacağımızı bilmek yetmez; alınması gerekenleri ve atılması gerekenleri en doğru biçimde nasıl tanıyacağımızı da bilmeliyiz. Önce, ele alınan ayrımın bütün dayanağa her zaman ait olup olamayacağına bakılmalıdır. Eğer ayrım fiilen ya da akılla ondan ayrılıyorsa, cinsin bölünmesinden uzak tutulmalıdır. Çünkü sık sık hem fiilen hem akılla ayrılanlar hemen bırakıp gidenlerdendir; oturmak böyledir, sık sık ayrılır ve dayanaktan fiilen kopar. Dayanaktan yalnız akılla ayrılanlar ise hemen izleyen ayrımlardandır; mavi gözlü olmak, dayanaktan akılla ayrılabilir. "Mavi gözlü bir canlı", diyelim herhangi bir insan: Bu kişi öyle olmasaydı da hiçbir şey onun insan olmasına engel olmazdı.
Bir de akılla ayrılamayan, ayrılınca türü de yok eden şey vardır. Sözgelimi insana yalnız onun sayabilmesi ya da geometri öğrenebilmesi ait dediğimizde, bu imkân insandan koparılırsa insan da kalmaz. Ama bunlar yine de doğrudan cevherde bulunan ayrımlardan değildir. Çünkü insan bunları yapabildiği için insan değildir; akıllı ve ölümlü olduğu için insandır. Türü var eden ayrımlar, hem insan gibi türün tarifine hem de insanı kapsayan cinsin bölünmesine konur. Genel olarak şöyle demek gerekir: Yalnız tür onlarsız var olamayacağı için değil, aynı zamanda yalnız onlar sayesinde var olduğu için de böyle olan ayrımlar, ya cinsin bölünmesinde ya türün tarifinde alınmalıdır.
Birbirinden farklı olup da bölmelerde karşı karşıya konmaması gereken şeyler de vardır; canlıda "akıllı" ile "iki ayaklı" gibi. Kimse "canlıların kimi akıllı, kimi iki ayaklıdır" demez; çünkü akıllı ile iki ayaklı farklı olsalar da hiçbir karşıtlıkla birbirinden ayrılmazlar. Şu hâlde açıktır ki yalnız birbirinden bir karşıtlıkla ayrılan ayrımlar, cinsin altına konunca cinsi bölebilir.
Karşıtlıklar dört türlüdür. Ya zıtlar gibidir, iyinin kötüye karşıtlığı gibi; ya meleke ve yoksunluk gibidir, görme ile körlük gibi. Gerçi hareket ve durgunluk, sağlık ve hastalık, uyanıklık ve uyku, ışık ve karanlık gibi kimi şeylerin zıtlara mı yoksa yoksunluk ve melekeye mi konması gerektiğini ayırt etmek zordur. Ama bu başka zamanın konusu; şimdi kalan karşıtlıklardan söz edelim. Üçüncü karşıtlık olumlama ve olumsuzlamaya göre olandır: "Sokrates yaşıyor", "Sokrates yaşamıyor" gibi. Dördüncüsü ilişkiye göre olandır: baba ile oğul, efendi ile köle gibi.
Cinsin bölünmesinin bu dört karşıtlıktan hangilerine göre yapıldığını en doğru akılla göstermek gerekir. Çünkü karşıtlıkların dört olduğu da, cinslerin ve türlerin karşıtlarla ayrıldığı da açıktır. Şimdi, türlerin cinsten bu dört karşıtlıktan hangisine göre ve nasıl ayrılması uygun olduğunu söylemeliyiz.
İlk olarak çelişki karşıtlığını ele alalım. Çelişki karşıtlığı derken olumlama ve olumsuzlamayla kurulanı kastediyorum. Burada olumsuzlama kendi başına hiçbir tür yapmaz. "İnsan", "at" ya da benzeri bir şey dediğimde bunlar türdür; olumsuzlamayla söylenen hiçbir şey ise tür bildirmez. "İnsan olmamak" bir tür değildir; çünkü her tür bir var olmayı kurar, olumsuzlama ise öne sürdüğü her şeyi var olmaktan ayırır. "İnsan" dediğimde bir şey varmış gibi konuşmuş olurum; "insan-olmayan" dediğimde ise insanın cevherini olumsuzlamayla ortadan kaldırmış olurum. Demek ki cinsin türlere bölünmesi, kendiliğinden, olumsuzlamadan uzak durur.
Ama yalın bir adla göstermek istediğimiz tür hiçbir isimle anılmıyorsa, türü olumsuzlamayla kurmak çoğu zaman zorunludur. Sözgelimi "tek sayıların kimi asal, üç, beş, yedi gibi, kimi asal olmayandır, dokuz gibi"; yine "şekillerin kimi düz çizgili, kimi düz çizgili olmayandır"; "renklerin kimi beyaz, kimi siyah, kimi ne beyaz ne siyahtır". Öyleyse türlere tek bir ad konmamışsa, onları olumsuzlamayla söylemek zorunludur. Buna bizi kimi zaman tabiat değil, zorunluluk iter.
turbati. Sed haec ad generis divisionem sumenda non sunt. Neque ad diffinitiones sunt commoda, omne enim quod ad divisionem generis aptum est, idem ad diffinitiones rectissime congregamus. Illa vero quae per se sunt sola ad divisionem generis apta sunt. Haec enim informant et perficiunt uniuscujusque substantiam, ut hominis rationabilitas et mortalitas. Sed has quemadmodum probare possimus, utrum ex eo sint genere statim relinquentium, an consequentium, an in substantia permanentium, hoc modo est videndum. Neque enim sufficit scire quas in divisione sumamus, nisi illud quoque cognitum sit, quemadmodum easdem ipsas quae sumendae sunt et quae rejiciendae sunt rectissime cognoscamus. Videndum ergo primum est utrum proposita differentia omni possit et semper inesse subjecto; quod si ipsa vel actu vel ratione sejungitur, haec a divisione generis separanda est. Si enim saepe et actu et ratione sejunguntur, ex eo sunt genere quae statim relinquunt, ut sedere quod frequentius quidem separatur, et actu ipso a subjecto dividitur. Quae vero ratione sola a subjecto dividuntur, ea sunt consequentium differentiarum, ut glaucis oculis esse a subjecto ratione sejungi, ut cum dico, est animal luminibus glaucis, ut quilibet homo; quod si hic non esset hujusmodi, non eum res aliqua esse hominem prohiberet. Aliud rursus est quod ratione separari non possit quod si separatum sit, species interimatur, ut cum dicimus inesse homini ut solus numerare possit, vel geometriam discere; quod si haec possibilitas ab homine sejungitur, homo ipse non permanet. Sed has non statim earum differentiarum sunt quae in substantia insunt. Nam non idcirco homo est, quoniam haec facere potest, sed quoniam rationalis est, atque mortalis. Hae igitur differentiae per quas species consistit, ipsae et in diffinitione speciei, ut hominis, et in generis ejus divisione, quod continet speciem, ut ipsum hominem collocantur; et universaliter dicendum est, quae differentiae hujusmodi sunt, ut non modo praeter has species esse non possit, sed per eas solas sit, hae vel in divisione generis, vel in speciei diffinitione sumendae sunt. Quoniam vero quaedam sunt quae differunt, quae contra se in divisionibus poni non debent, ut in animali rationale et bipes, nullus enim dicit animalium alia sunt rationalia, alia duos pedes habentia, idcirco quod rationale et bipes licet differant, nulla tamen a se oppositione sejunguntur. Constat quaecunque a se aliqua oppositione differunt, eas solas differentias sub genere positas genus ipsum posse disjungere. Sunt autem oppositiones quatuor, aut ut contraria, ut bonum malo; aut ut habitus et privatio, ut visus et caecitas. Quanquam sint et quaedam res in quibus discernere difficultas sit utrum in contrariis an in privatione et habitu eas oporteat collocari, ut sunt motus, quies, sanitas, aegritudo, vigilatio, somnus, lux, tenebrae. Sed haec alias, nunc de reliquis oppositionibus dicendum est. Tertia oppositio est quae est secundum affirmationem et negationem, ut Socrates vivit, Socrates non vivit. Quarta secundum relationem, ut pater, filius, dominus, servus. Secundum quas igitur harum oppositionum quatuor divisio generis sit, rectissima ratione monstrandum est. Manifestum est enim et oppositionum esse quatuor, et genera et species per opposita separari. Nunc ergo dicendum est secundum quam oppositionem harum quatuor vel quemadmodum species a genere disjungi conveniat, et prima quidem sit contradictionis oppositio. Voco autem contradictionis oppositionem quae affirmatione et negatione proponitur. In hac igitur negatio per se nullam speciem facit. Nam cum dico, homo, vel equus, vel aliquid hujusmodi, species sunt. Quidquid autem quis negatione protulerit speciem non declarat. Non enim esse hominem, species est; omnis enim species constituit esse. Negatio vero quidquid proponit ab eo quod est esse disjungit, ut cum dico, homo, quasi sit quiddam locutus sum. Cum vero non homo, substantiam hominis negatione destruxi. Sic igitur per se caret divisio generis in species negatione. Necesse est autem saepe speciem negatione componere, cum ea quam simplici nomine speciem volumus assignare nullo vocabulo nuncupatur, ut cum dico, imparium numerorum alii primi, ut tres, quinque, septem; alii non primi, ut novem: et rursus figura tione aliae sunt rectissimae. et colorum alii sunt albi, alii nigri, alii nec albi, nec nigri. Ergo quando nomen unum speciebus positum non est, eas negatione proferre necesse est. Hoc igitur cogit interdum necessitas, non natura.
PL64.881_2Bu yüzden ne zaman olumsuzlamayla bir kesme yapsak, önce olumlama ya da yalın ad söylenmelidir: "Sayıların kimi asaldır, kimi asal değildir" gibi. Olumsuzlama önce söylenirse, öne sürdüğümüz şeyin anlaşılması gecikir. Önce kimi sayıların asal olduğunu söyleyip asalların nasıl olduğunu örnekle ya da tarifle öğrettiğinde, dinleyen asal olmayanların nasıl olduğunu da hemen anlar. Tersini yaparsan ya ikisi birden anlaşılmaz ya da ikisi de geç anlaşılır. Oysa cinsin tabiatını apaçık göstermek için bulunmuş olan bölme, bizi daha anlaşılır olana götürmelidir.
Ayrıca olumlama önce, olumsuzlama sonra gelir; önce olan da bölmede önce sıralanmalıdır. Belirli olanların belirsizlerden önce gelmesi de zorunludur: eşitin eşit olmayandan, faziletin kusurlardan, kesinin kesin olmayandan, sabit ve yerleşik olanın değişkenden önce gelmesi gibi. Belirli bir söz parçasıyla ya da olumlamayla söylenen her şey ise, olumsuzluk edatı almış bir addan ya da bütünüyle bir olumsuzlamadan daha belirlidir. Bu yüzden bölme belirsizle değil, belirliyle yapılmalıdır.
Bunlar birini sıkıntıya sokuyorsa ya da istediğinden daha kapalı geliyorsa, bu beni ilgilendirmez, çünkü ben kolay bir bilgi vaat etmiyorum. Bunları mantık sanatının acemilerine değil, bu işe aşina olup epeyce ilerlemiş kimselere okuyup öğrensinler diye sunuyoruz. Bu çalışmanın, yani diyalektiğin yerinin ne olduğunu, Peripatetik öğretinin sırasından söz etmem gerektiğinde ayrıntılı olarak anlattım.
Olumlama ve olumsuzlamanın kurduğu karşıtlık hakkında söylenecekler bunlardır.
Ideoque quoties negatione facimus sectionem, prius aut affirmatio, aut simplex dicendum est nomen, ut est numerorum, alii sunt primi, alii non primi. Nam si prius negatio dicta sit, tardior fit ejus rei quam proponimus, intellectus. Nam cum primum dicis esse aliquos primos numeros, cum quales sint primi exemplo vel diffinitione docueris, quales non sint primi, mox auditor intelligit. Sin vero econtrario feceris, aut neutrum subito, aut tardius utrumque cognosces. Divisio vere quae propter apertissimam generis naturam reperta est, debet potius ad intelligibiliora deducere. Amplius quoque prior est affirmatio, posterior vero negatio. Quod autem primum est, in divisione quoque primitus oportet ordinari. Necesse est quoque semper finita infinitis esse priora, ut aequale inaequali, virtutem vitiis, certum incerto, stabile et fixum instabili et mutabili. Sed omnia quae aut definita parte orationis aut affirmatione proferuntur, plus finita sunt quam aut nomen cum particula negativa, aut tota negatio. Quare finito potius quam infinito est facienda divisio. Sed si cui per haec quaedam paratur anxietas aut obscuriora sint fortasse quam ipse desiderat, nihil ad me cognitionem facilem pollicentem. Neque enim rudibus haec totius artis, sed imbutis et ulteriore pene loco progressis legenda et discenda proponimus. Qui vero hujus operis, id est dialectici ordo sit, cum de ordine peripatetice disciplinae: mihi dicendum esset, diligenter exposui. Haec
PL64.883Meleke ve yoksunluğa göre olan karşıtlık da yukarıdakine çok benziyor; çünkü yoksunluk bir bakıma melekeyi olumsuzlar. Ama şu farkla ki olumsuzlama her zaman mümkündür, yoksunluk ise her zaman değil, yalnız melekeye sahip olmanın mümkün olduğu durumda vardır. Bunu bize Kategoriler öğretmişti. Bu yüzden yoksunluk bir tür suret olarak anlaşılır; çünkü yalnız yoksun bırakmakla kalmaz, yoksun kalan her şeyi kendine göre bir duruma da sokar. Körlük gözü yalnız ışıktan yoksun bırakmaz, kendine göre de ışıktan yoksun bir hâle koyar; çünkü kör denen kişi, bir bakıma yoksunluğa göre düzenlenmiş ve etkilenmiş sayılır. Aristoteles de Fizik'te buna tanıklık eder. Bu yüzden cinsin bölünmesinde yoksunluk ayrımını sık sık kullanırız. Ama burada da çelişkide olduğu gibi yapılmalıdır: Önce olumlamaya benzeyen meleke, sonra olumsuzlamaya benzeyen yoksunluk konmalıdır. Bununla birlikte kimi yoksunluklar meleke gibi bir kelimeyle söylenir: çocuksuz, kör, dul gibi. Kimi zaman da yoksunluk edatıyla söylenir: "sınırlı, sınırsız", "eşit, eşit olmayan" derken olduğu gibi. Ama bunlarda da eşit ve sınırlı olan bölmede önce, yoksunluklar sonra konmalıdır. Yoksunluk ve meleke karşıtlığı hakkında bu kadarı yeter.
Zıtların karşıtlığı konusunda ise belki şu tartışılır: Beyaz ve siyah gibi şeyler yoksunluk ve melekeye göre mi karşıttır, beyaz siyahın, siyah da beyazın yoksunluğu mudur? Ama bu başka zamanın konusu. Şimdi, Aristoteles'in kendisinin de Kategoriler'de düzenlediği gibi, ayrı bir karşıtlık türüymüş gibi ele almak gerekir.
Zıtlarda cinslerin bölünmesi çoktur, çünkü ayrımların hemen hepsini zıtlara indiririz. Ama zıtların kimi aracısız, kimi aracılı olduğundan, bölme de buna göre yapılmalıdır: Renklerin kimi siyah, kimi beyaz, kimi ikisi de değildir. Yukarıda söylediğimiz gibi, adlarda sık sık görülen eksiklik engel olmasaydı, her tarif de her bölme de iki terimle yapılırdı.
İkisinin iki terimle nasıl yapılacağı şöyle açık olur: "Canlıların kimi akıllı, kimi akılsızdır" dediğimizde, akıllı canlı insanın tarifine yönelir. Akıllı canlının tek bir adı olmadığına göre, ona a harfini ad olarak koyalım. Akıllı canlı demek olan a harfinin de kimi ölümlü, kimi ölümsüzdür. İnsanın tarifini vermek istersek "İnsan ölümlü a'dır" deriz. Çünkü insanın tarifi "akıllı ölümlü canlı" ise ve akıllı canlı a harfiyle gösteriliyorsa, "ölümlü a" ile "akıllı ölümlü canlı" aynı anlama gelir; a, söylendiği gibi, akıllı canlıyı gösterir. Böylece a harfi ve "ölümlü" olmak üzere iki terimle insanın tarifi yapılmış olur. Her şeyde ad bulunsaydı, tarifin tamamı her zaman iki terimle yapılırdı.
Bölme de, adlar konunca her zaman iki terime kesilir. Ad eksik olan cinse ve ayrıma biri ad koysa bu açıkça görülür. Sözgelimi "Üç kenarlı şekillerin kimi eşkenardır, kimi yalnız iki kenarı eşittir, kimi bütün kenarları eşit olmayandır" dediğimizde, adlar bulunsaydı bu üçlü bölme ikili olurdu: "Üç kenarlı şekillerin kimi eşit, kimi eşit olmayan kenarlıdır. Eşit olmayanların kimi yalnız iki kenarı eşit olan, kimi üçü de, yani hepsi eşit olmayandır." Yine "Bütün şeylerin kimi iyi, kimi kötü, kimi ise kayıtsızdır, yani ne iyi ne kötüdür" dediğimizde, şöyle denirse ikili bir bölme ortaya çıkar: "Bütün şeylerin kimi farklı, kimi kayıtsızdır. Farklı olanların kimi iyi, kimi kötüdür." Türlere ve ayrımlara ad eksik olmasaydı, her bölme böylece ikiye kesilirdi.
Dördüncü karşıtlığın "bir şeye göre" olan olduğunu söylemiştik: baba ile oğul, efendi ile köle, iki kat ile yarım, hissedilir ile his gibi. Bunların birbirinden ayrıldığı hiçbir cevherî ayrım yoktur; tam tersine, birbirlerine göre söylenmelerini sağlayan bir akrabalıkları vardır ve birbirleri olmadan var olamazlar. Öyleyse cinsin bölünmesi ilişkili parçalara yapılmamalı, böyle bir kesme cinsin dışında tutulmalıdır. Çünkü köle ya da efendi insanın türü, yarım ya da iki kat sayının türü değildir.
Karşıtlıkların dört farkına gelince: Olumlama ve olumsuzlamanın bölmesi zorunlu olmadıkça, ilişkinin bölmesi ise her zaman reddedilmeli; yoksunluk ve melekenin, bir de zıtların bölmeleri alınmalıdır.
quidem dicta sunt de oppositione quam affirmatio et negatio constituit. Illa vero quae secundum habitum privationemque fit, ipsa quoque superiori videtur esse consimilis. Negat enim quodammodo privatio habitum, sed differt, quod semper quidem potest esse negatio, privatio vero non semper, sed tunc quando habere habitum possibile est; hoc vero nos jam praedicamenta docuere. Quare forma quaedam intelligitur esse privatio. Non enim tantum privat, sed etiam circa seipsam privatum quemque disponit. Neque enim caecitas oculum solum privat lumine, sed ipsa quoque secundum se privatum luce disponit; caecus enim dicitur ad privationem quodammodo quasi dispositus et affectus, hoc quoque Aristoteles testatur in Physicis. Unde fit ut privationis differentia ad generis divisionem frequenter utamur. Sed hic quoque eodem modo sicut in contradictione faciendum est. Prius enim ponendus est habitus qui est affirmationi consimilis, post vero privatio quae negationi. Aliquoties tamen privationes quaedam habitus vocabulo proferuntur, ut orbus, caecus, viduus. Aliquoties cum particula privationis, ut cum dicimus finitum infinitum, aequale inaequale. Sed in his aequale et finitum in divisione ponenda sunt prima, privationes vero secundae. Ac de oppositione quidem privationis et habitus haec dicta sufficiant. Contrariorum vero oppositio dubitatur fortasse an secundum privationem et habitum esse videatur, ut album et nigrum, an album quidem privatio nigri sit, nigrum vero albi. Sed haec alias. Nunc autem ita tractandum est tanquam si sit aliud oppositionis genus, sicut est in praedicamentis ab ipso quoque Aristotele dispositum. In contrariis autem generum multa divisio est. Fere enim cunctas differentias in contraria deducimus. Sed quoniam contrariorum alia sunt medio carentia, alia mediata, ita quoque divisio facienda est, ut colorum, alia sunt nigra, alia sunt alba, alia neutra. Fieret autem omnis diffinitio, omnisque divisio duobus terminis, nisi (ut supra diximus) indigentia quae saepe existit in nomine prohiberet. Quo autem modo utraeque duobus terminis fierent, erit manifestum hoc modo: cum enim dicimus animalium alia rationalia sunt, alia irrationalia, animal rationale ad hominis diffinitionem tendit. Sed quoniam animalis rationalis unum nomen non est, ponamus ei nomen a litteram. Rursus a litterae quod est animal rationale, alia mortalia sunt, alia immortalia. Volentes igitur diffinitionem hominis reddere dicemus, homo est a littera mortalis. Nam si hominis diffinitio est animal, rationale mortale, animal vero rationale per a litteram significatur, idem sentit a mortale tanquam si diceretur animal rationale mortale, a enim (ut dictum est) animal rationale significat. Sic ergo a littera et mortali duobus terminis facta est hominis diffinitio. Quod si reperirentur in omnibus quoque nomina, duobus terminis semper tota fieret diffinitio. Divisio quoque, nominibus positis, quoniam semper in duos terminos secatur, manifestum est, si quis generi et differentiae cum deest nomen imponat, ut cum dicimus: Figurarum quae sunt trilaterae, aliae sunt aequilaterae, aliae duo latera habentes aequalia, aliae totae inaequales sunt. Trina igitur divisio ista si nomina reperirentur, fieret duplex. Figurarum quae sunt trilaterae, aliae sunt aequales, aliae inaequales. Inaequalium aliae sunt duo latera tantum aequa habentes, aliae tria inaequalia, id est omnia, et cum dicimus rerum omnium, alia sunt bona, alia sunt mala, alia indifferentia, quae scilicet neque bona neque mala sunt, et si ita diceretur gemina divisio proveniret. Rerum omnium alia sunt differentia, alia indifferentia. Differentium alia sunt bona, alia mala. Ita ergo divisio omnis in gemina secaretur, si speciebus et differentiis vocabula non deessent. Quartam vero oppositionem diximus, quae est secundum ad aliquid, ut pater, filius, dominus, servus, duplex, dimidium, sensibile sensus. Haec igitur nullam habent substantialem differentiam, qua a se discrepent, imo potius habent hujusmodi cognationem qua ad se invicem referuntur, ac sine se esse non possint Non est ergo generis in relativas partes facienda divisio, sed tota hujusmodi sectio a genere separanda est. Neque enim hominis est species servus aut dominus, nec numeri dimidium aut duplum. Cum igitur quatuor sunt differentiae oppositionum affirmationis et negationis, si non necesse est, semper tamen relationis rejicienda est divisio, privationis et habitus, et contrariorum sumendae.
PL64.883_2Ayrımlara özellikle zıtlık konmalıdır, yoksunluk da öyle; çünkü yoksunlukta melekeye karşı bir tür zıt konmuş gibi görünür: sınırlı ile sınırsız gibi. Sınırsız bir yoksunluk olsa da zıt olarak tasavvur edilir; çünkü söylediğimiz gibi yoksunluk bir tür surettir.
Cinslerin türlere mi ayrımlara mı doğru olarak bölündüğünü araştırmaya değer. Bölmenin tarifi, cinsin en yakın türlerine dağıtılmasıdır. Öyleyse bölmenin tabiatına ve tarifine göre türlere bölmek gerekir. Ama yukarıda verdiğimiz sebeple bu kimi zaman yapılamaz, çünkü birçok türün adı yoktur.
Kimi cinsler ilk, kimi son, kimi orta cinslerdir: İlk olan cevher, son olan canlı, orta olan cisimdir; çünkü cisim canlının, cevher cismin cinsidir. Ama cevherin üstünde cins yerine konabilecek hiçbir şey bulunamayacağı gibi, canlının altında da bulunamaz; zira insan cins değil türdür. Bu yüzden ad eksikliği yoksa türlere bölme daha önceliklidir; adlar her konuda elimizin altında olmadığından, ilk cinsleri son cinslere kadar ayrımlara ayırmak uygun olur. Bu da şöyle yapılır: İlk cinsi kendi ayrımlarına ayırırız, sonrakinin ayrımlarına değil; sonraki cinsi de kendi ayrımlarına ayırırız, ondan sonrakinin ayrımlarına değil. Çünkü cismin ayrımlarıyla canlının ayrımları aynı değildir. Biri "Cevherin kimi cismanî, kimi cisimsizdir" derse doğru bir bölme yapmış olur, çünkü bunlar cevherin kendine özgü ayrımlarıdır.
Maxime autem contrarietas in differentiis ponenda est, nec non etiam privatio, idcirco quoniam quiddam contra habitum contrarium videtur opponi, ut est finitum et infinitum. Quanquam enim privatio sit infinitum, tamen contrarii imaginatione formatur. Est quaedam namque (ut diximus) forma. Dignum vero inquisitu est utrum in species an in differentias recte genera dividantur. Diffinitio namque divisionis est generis in species proximas distributio. Oportet igitur secundum naturam divisionis et secundum diffinitionem. Sed hoc interdum fieri nequit propter eam quam supra reddimus causam. Multis enim speciebus non sunt nomina. Atque ideo quoniam quaedam sunt prima genera, quaedam ultima, quaedam media, primum quidem ut substantia, ultimum ut animal, medium ut corpus, corpus namque animalis genus est, substantia corporis. Sed quemadmodum neque super substantiam quidquam inveniri potest, quod generis loco valeat collocari, sic neque sub animali homo namque species, non genus est. Quare antiquior videbitur speciei divisio, si indigentia nominum non sit, quod si his omnibus non abundamus, prima genera usque ad ultima convenit in differentias separare. Hoc autem fit hoc modo, ut primum genus in suas differentias disgregemus, non in posterioris; et rursus. posterius in suas, sed non in posterioris. Neque enim eaedem sunt differentiae corporis quae animalis. Si quis enim dicat: substantiae aliud est corporale, aliud incorporale, recte divisionem fecerit, hae namque
PL64.885Ama "Cevherlerin kimi canlı, kimi cansızdır" derse cevherlerin ayrımlarını doğru ayırmamış olur; bunlar birinci cinsin, yani cevherin değil, ikinci cinsin, yani cismin ayrımlarıdır. Demek ki önceki cinslerin bölünmesi, sonraki cinsin değil, kendilerine özgü ayrımlara göre yapılmalıdır.
Cins ayrımlara ya da türlere ayrıldığında, bölme yapılır yapılmaz tarifler ya da örnekler eklenmelidir. Tarif bulunmuyorsa örnek eklemek yeter: "Cisimlerin kimi canlıdır" deyip "insanlar ya da hayvanlar gibi" diye eklemek, "kimi cansızdır" deyip "taşlar gibi" diye eklemek gibi.
Bölme de tarif gibi ne eksik ne fazla olmalıdır. Cinsin altındakinden ne daha çok ne daha az tür koymalı ki bölme de tarif gibi kendisiyle yer değiştirebilsin. Tarif şöyle yer değiştirir: "Fazilet zihnin en iyi melekesidir"; yine "Zihnin en iyi melekesi fazilettir." Bölme de böyledir: Her cins altındaki türlerden biri olacaktır; yine, herhangi bir tür kendi cinsindendir.
Aynı cinsin bölünmesi birçok biçimde yapılır; bütün cisimlerde ve belli bir büyüklüğü olan her şeyde olduğu gibi. Daireyi yarım dairelere ve Yunanların tomeis dediği, bizim "dilimler" diyebileceğimiz parçalara dağıtırız; kareyi kimi zaman köşeden çekilen köşegenle üçgenlere, kimi zaman paralelkenarlara, kimi zaman karelere ayırırız. Cins de böyledir: "Sayıların kimi çift, kimi tektir"; yine "Kimi asal, kimi asal değildir." "Üçgenlerin kimi eşkenar, kimi yalnız iki kenarı eşit, kimi bütün kenarları farklıdır"; yine "Üçgenlerin kimi dik açılı, kimi üç açısı dar, kimi bir açısı geniştir." Böylece tek cinsin bölünmesi çok yönlü olur.
Şunu bilmek çok faydalıdır: Cins, bir bakıma birçok türün tek benzerliğidir ve hepsinin cevherî uyumunu gösterir; bu yüzden cins, birçok türü toplayıcıdır. Tek cinsin türleri ise ayırıcıdır; söylendiği gibi ayrımlarla biçimlendikleri için, tek cinsin altında ikiden az tür olamaz, çünkü her ayrım farklı olanların çokluğunda var olur.
Cinsin ve türün bölünmesi hakkında çok şey söylendi. Bu yolu tutanlara, cinsin bölünmesiyle türün tarifine daha kolay ulaşma imkânı açılır. Yalnız tarif için hangi ayrımları alacağımızı öğrenmek yetmez; tarifin kendi sanatını da en titiz bilgiyle kavramak gerekir. Bir tarifin ispatlanıp ispatlanamayacağını, ispatla nasıl bulunabileceğini ve Aristoteles'in İkinci Analitikler'de bu konuda daha ince işlediği her şeyi geçiyorum. Yalnız tarif yapmanın kuralını anlatacağım.
Şeylerin kimi üst, kimi alt, kimi ortadır. Üst olanları hiçbir tarif kapsamaz, çünkü onların üstünde cins bulunamaz. Alt olanların, yani bireylerin de tür yapıcı ayrımları yoktur; bu yüzden onlar da tarifin dışındadır. Hem cinsleri olan hem de başka cinslere, türlere ya da bireylere yüklenen orta şeyler ise tarifin altına girebilir.
Hem cinsi olan hem de sonraki şeylere yüklenen böyle bir tür verilince, önce onun cinsini alırım, o cinsin ayrımlarını bölerim, ayrımı cinse eklerim ve cinsle birleşen ayrımın, tarifle sınırlamaya giriştiğim türe eşit olup olamayacağına bakarım. Tür daha küçük kalırsa, az önce cinsle birlikte koyduğumuz ayrımı yeniden cins gibi koyarız, onu kendi ayrımlarına ayırırız ve bu ikisini yine üstteki cinse tarifte ekleriz. Türe eşit gelirse türün tarifi olur; eşit gelmezse ikinci ayrımı yine ayrımlara ayırır, hepsini cinsle birleştirir, bütün ayrımların cinsle birlikte tarif edilen türe eşit olup olmadığına yeniden bakarız. Ayrımlar türü eşit bir tarifle çizene kadar bunu sürdürürüz.
Örnekler bunu daha açık bildirecektir. Diyelim ad'ı tarif etmeyi önümüze koyduk. "Ad" kelimesi birçok ada yüklenir ve bir bakıma altında bireyleri kapsayan bir türdür. Adı şöyle tarif ederim: Cinsini, yani kelimeyi alır ve bölerim:
differentiae propriae substantiae sunt. Si quis vero sic dicat, substantiarum alia sunt animata, alia inanimata, hic non recte substantias differentias segregavit. Corporis namque differentiae hae sunt, non substantiae, id est secundi generis, non primi. Quare manifestum est secundum proprias differentias, non secundum posterioris generis, priorum generum divisionem esse faciendam. Quoties autem genus aut in differentias, aut in species solvitur, post divisionem factam mox diffinitiones, aut exempla subdenda sunt. Sed si quis diffinitionibus non abundat, satis est exempla subjicere, ut cum dicimus, corporum alia sunt animata, subjiciamus, ut homines vel ferae; alia inanimata, ut lapides. Oportet autem divisionem quoque, sicut terminum, neque diminutam esse, neque superfluam. Nam neque plures species quam quae sub genere sunt oportet apponi, neque pauciores, ut in seipsam divisio, sicut terminus, convertatur. Convertitur enim terminus sic: virtus est mentis habitus optimus; rursus, mentis habitus optimus virtus est. Sic etiam divisio, omne genus aliquid eorum erit quae sunt, species ⟦ejus⟧; rursus, quaelibet species proprii generis est ⟦?⟧. Fit autem generis ejusdem divisio multipliciter, ut omnium corporum, et quaecunque sunt alicujus magnitudinis. Sicut enim circulum in semicirculos, et in eos quos Graeci vocant?, nos divisiones possumus dicere, distribuimus, et tetragonum alias ducta per angulum, diametro in triangula, alias in parallelogrammata, alias in tetragona separamus. Ita quoque genus, ut cum dicimus, numerorum alii sunt pares, alii impares, et rursus alii primi, alii non primi: et triangulorum alia sunt aequi latera, alia duo sola latera aequali!!.!!. habentia, alia totis inaequalia lateribus, et rursus triangulorum alia sunt rectiangula, alia acutos habentia tres angulos, alia obtusi unius. Sic igitur generis unius sit divisio multiplex. Illud autem scire perutile est, quoniam genus una quodammodo multarum specierum similitudo est, quae earum omnium convenientiam substantialem monstret, atque ideo collectivum plurimarum specierum genus est. Disjunctivae vero unius generis species sunt quae, quoniam differentiis informantur (ut dictum est), idcirco sub uno genere minus duabus speciebus esse non possunt, omnis enim differentia in differentium pluralitate consistit., Sed de divisione generis et speciei perplura dicta sunt. Hanc igitur insistentibus viam promptior per divisionem; generis ad speciei diffinitionem facultas aperitur. Oportet autem non solum quas ad diffinitionem sumamus differentias addiscere, sed ipsius diffinitionis artem diligentissima cognitione complecti. Et illud quidem, an ulla possit diffinitio demonstrari, et quemadmodum per demonstrationem valeat inveniri, et quaecunque de ea subtilius in postremis Analyticis ab Aristotele tractata sunt praetermittam. Solam tantum exsequar diffiniendi regulam. Rerum enim aliae sunt superiores, aliae inferiores res, aliae mediae. Superiores quidem diffinitio nulla complectitur, idcirco quod earum superiora genera inveniri non possunt. Porro autem inferiores ut sunt individua, ipsa quoque specificis differentiis carent. Quocirca ipsa quoque a diffinitione seclusa sunt. Mediae igitur quae et habent genera, et de aliis, vel generibus, vel de speciebus, vel de individuis praedicantur sub diffinitionem cadere possunt. Data igitur hujusmodi specie quae et genus habeat, et de posterioribus praedicetur, primo ejus sumo genus, et illius generis differentias divido, et adjungo differentiam generi, et video num illa differentia juncta cum genere aequalis possit esse cum ea specie quam circumscribendam diffinitione suscepi; quod si minor fuerit species, illam rursus differentiam quam dudum cum genere posueramus quasi genus ponimus, eamque in alias suas differentias, separamus, et rursus has duas diffinitione superiori generi conjungimus; et si aequavit speciem, diffinitio speciei esse dicetur; sin minus fuerit, secundam differentiam rursus in alia separamus. Quas omnes conjungimus cum genere, et rursus speculamur si omnes differentiae cum genere illi aequales sint speciei quae diffinitur, et postremo toties differentias speciem aequali diffinitione describant. Hujus autem rei clariorem facient exempla notitiam hoc modo: Si est nobis propositum diffinire nomen, vocabulum nominis de pluribus nominibus praedicatur, et quodam modo species continens sub se individua. Diffinio ergo nomen sic: sumo ejus genus quod est vox, et divido:
PL64.885_2Kelimelerin kimi anlamlı, kimi anlamsızdır. Anlamsız kelimenin adla ilgisi yoktur, çünkü ad bir şeyi anlatır. Öyleyse "anlamlı" ayrımını alır, cinsle, yani kelimeyle birleştirir ve "anlamlı kelime" derim. Sonra bu cinsle ayrımın ada eşit olup olmadığına bakarım. Henüz eşit değildir; çünkü bir kelime anlamlı olup ad olmayabilir. Acıyı ya da ruhun hâllerini tabiatça gösteren ünlemler gibi, ad olmayan kelimeler vardır.
Yine anlamlı kelimeyi başka ayrımlara bölerim: Anlamlı kelimelerin kimi insanların koymasıyla, kimi tabiatça anlamlıdır. Tabiatça anlamlı kelimenin adla ilgisi yoktur, insanların koymasıyla anlamlı olan kelime ise ada uyar. Bu yüzden "anlamlı" ve "koymayla" ayrımlarını kelimeyle, yani cinsle birleştirir ve "Ad, uzlaşımla anlamlı kelimedir" derim. Ama bu da ada eşit değildir; çünkü fiiller de koymayla anlamlı kelimelerdir. Demek ki bu yalnız adın tarifi değildir.
"Koymayla" ayrımını yine ayırır ve derim ki: Koymayla anlamlı kelimelerin kimi zamanla, kimi zamansızdır. "Zamanla" ayrımı adı kapsamaz, çünkü zamanı birlikte göstermek adların değil fiillerin işidir. Geriye "zamansız" ayrımının uyması kalır.
vocum aliae sunt significativae, aliae vero minime; vox non significativa nihil ad nomen, etenim nomen significat. Sumo ergo differentiam quae est significativa, et jungo cum genere, id est cum voce, et dico vox significativa, et tunc respicio utrum genus hoc et differentia nomini sint aequalia. Sed nondum sunt aequalia, potest enim vox significativa esse, et non esse nomen. Sunt enim quaedam voces quae dolorem designant, aliae quae animi passiones naturaliter, quae nomina non sunt, ut interjectiones. Rursus ipsam vocem significativam in alias differentia: divido: vocum significativarum aliae sunt secundum positionem hominum, aliae naturaliter, et vox quidem significans naturaliter nihil ad nomen, vox vero significans secundum positionem hominum nomini congruit. Quocirca has duas differentias significativam et secundum positionem jungo cum voce id est cum genere, et dico: nomen est vox significativa secundum placitum. Sed rursus mihi non aequatur ad nomen. Sunt namque et verba voces significativae et secundum positionem. Non igitur solius nominis diffinitio est. Distribuo iterum differentiam quae est secundum positionem, et dico: vocum significativarum aliae cum tempore, aliae sine tempore, et differentia quidem cum tempore nomini non convenit, idcirco quod verborum est consignificare tempora, nominum vero minime. Restat ergo ut congruat illa differentia quae est sine tempore. Jungo
PL64.887Bu üç ayrımı cinse ekler ve derim ki: "Ad, uzlaşımla ve zamansız olarak anlamlı kelimedir." Ama bu da tarifin tam sonucu değildir. Çünkü bir kelime anlamlı, koymayla ve zamansız olup yine de tek bir ad olmayabilir, "Sokrates, Platon ve öğrencileriyle" gibi birleşmiş adlar, yani söz olabilir; bu söz eksik olsa da yine sözdür. Bu yüzden son ayrım olan "zamansız" başka ayrımlara bölünmelidir: Koymayla ve zamansız anlamlı kelimelerin kiminin parçası ayrıldığında bir şey anlatır, bu söze aittir; kiminin parçası ayrıldığında hiçbir şey anlatmaz, bu ada aittir. Çünkü adın parçası ayrıldığında hiçbir şey göstermez.
Tarif şöyle oluşur: "Ad, uzlaşımla ve zamansız olarak anlamlı, hiçbir parçası ayrıldığında bir şey anlatmayan kelimedir." Görüyor musun tarif ne doğru kuruldu? "Kelime" demekle adı öteki seslerden ayırdım; "anlamlı" diye ekleyerek anlamsız kelimelerden ayırdım; "uzlaşımla" ve "zamansız" demekle adın hususiyetini tabiatça anlamlı kelimelerden ve fiillerden ayırdım; parçalarının ayrı olarak hiçbir şey anlatmadığını söyleyerek de parçaları ayrı olarak bir şey anlatan sözden ayırdım. Böylece ad olan her şey bu tarifle sınırlanır; bu tarif sözünün uyduğu her yerde onun ad olduğundan şüphe etmezsin.
Şunu da söylemek gerekir: Cins bölmede bütün, tarifte parçadır. Tarif, parçaların bir bütünü birleştirmesi gibidir; bölme, bütünün parçalara ayrılması gibidir. Cinsin bölünmesi bütünün bölünmesine, tarif de bütünün birleştirilmesine benzer. Cinsin bölünmesinde canlı insanın bütünüdür, çünkü insanı kendi içinde kapsar. Tarifte ise parçadır, çünkü cins öteki ayrımlarla birleşerek türü kurar. "Canlıların kimi akıllı, kimi akılsızdır" ve yine "Akıllıların kimi ölümlü, kimi ölümsüzdür" dediğimde, canlı akıllının bütünüdür, akıllı da ölümlünün; bu üçü ise insanın bütünüdür. Tarifte "İnsan akıllı ölümlü canlıdır" dersem, bu üçü tek insanı birleştirir. Bu yüzden hem cins hem ayrım insanın parçası olarak bulunur. Şu hâlde bölmede cins bütün, tür parçadır; aynı şekilde ayrımlar bütün, onların bölündüğü türler parçadır. Tarifte ise hem cins hem ayrımlar parça, tarif edilen tür bütündür. Bu kadarı yeter.
Şimdi bütünün parçalara bölünmesinden söz edelim; çünkü cinsin bölünmesinden sonraki ikinci bölme buydu. "Bütün" derken birçok anlam kastederiz. Bütün, cisim, çizgi ya da benzeri bir şey gibi sürekli olandır. Bütün sürü, bütün halk, bütün ordu derken olduğu gibi sürekli olmayana da bütün deriz. İnsan ya da at gibi küllî olana da bütün deriz; bunlar kendi parçalarının, yani insanların ya da atların bütünüdür, nitekim her insana cüzî de deriz. Belli güçlerden oluşana da bütün denir: Ruhun bir bilme gücü, bir hissetme gücü, bir büyüme gücü vardır; bunlar parçadır, tür değildir.
"Bütün" bu kadar anlamda söylendiğine göre, bütünün bölünmesi şöyle yapılmalıdır: İlkin sürekli ise, bütünün onlardan oluştuğu görülen parçalara. Başka türlü bölme yapılamaz. İnsan bedenini parçalarına, baş, eller, gövde ve ayaklara ayırırsın; kendine özgü parçalarına göre başka bir biçimde de olsa bölme doğru olur.
Birleşme çok çeşitli olunca bölme de çok çeşitli olur. Canlı hem parçaları kendine benzeyen parçalara, etlere ve kemiklere, hem parçaları kendine benzemeyen parçalara, ellere ve ayaklara ayrılır. Gemi ve ev de öyledir. Kitabı da dizelere, bunları kelimelere, bunları hecelere, heceleri harflere ayırırız. Böylece heceler, harfler, adlar ve dizeler bütün kitabın parçaları gibi görünür; ama bir başka bakımdan bütünün değil, parçaların parçalarıdır.
Her şeyin fiilen değil, zihinde ve akılla da bölündüğünü düşünmek gerekir. Suyla karışmış şarabı suyla karışmış şaraplara böleriz, bu fiilen olur; karıştığı şaraba ve suya da böleriz, bu akılla olur, çünkü karışmış olanlar artık fiilen ayrılamaz. Bütünün bölünmesi maddeye ve surete de yapılır.
igitur has tres differentias generi, et dico: nomen, est vox significativa ad placitum sine tempore. Sed rursus mihi non plena conclusio diffinitionis occurrit, potest enim vox et significativa et secundum positionem et sine tempore esse, et nomen non esse unum, sed nomina juncta quae est oratio, ut Socrates cum Platone et discipulis, sed quanquam imperfecta quidem sit haec oratio, tamen est oratio. Quocirca ultima differentia quae est sine tempore aliis item differentiis dividenda est, et dicemus, vocum significativarum secundum positionem sine tempore aliae sunt quarum pars extra aliquid significat, hoc pertinet ad orationem, aliae quarum pars extra nihil significat, hoc pertinet ad nomen. Nominis enim pars nihil extra designat. Fit ergo diffinitio sic: Nomen est vox significativa secundum placitum sine tempore, cujus nulla pars extra significat separata. Videsne igitur quam recta diffinitio constituta sit? Nam quod dixi vocem, a caeteris sonis nomen disjunxi: quod significativam apposui, nomen ab non significativis vocibus separavi; quod secundum placitum et sine tempore, ab naturaliter significativis vocibus et a verbis proprietas nominis disjuncta est; quod ejus partes extra nihil significare proposui, ab oratione disjunxi, cujus partes aliquid separatae extra significant: unde fit ut quodcunque nomen fuerit, illa diffinitione claudatur, et ubicunque haec oratio diffinitionis aptabitur, illud esse nomen non dubites. Illud quoque dicendum est, quod genus in divisione totum est in diffinitione pars, et sic est diffinitio quasi partes totum quoddam conjungant, et sic est divisio quasi totum solvatur in partes, et est similis divisio generis totius divisioni, diffinitio totius compositioni. Namque in divisione generis animal totum est hominis. Intra se enim complectitur hominem. In diffinitione vero pars est, speciem namque genus cum aliis differentiis junctum componit, ut cum dico animalium alia sunt rationalia, alia irrationalia, et rursus rationalium alia sunt mortalia, alia immortalia, animal rationalis totum est, et rursus rationale mortale, et haec tria sunt hominis. Si vero in diffinitione dicam, homo est animal rationale mortale, tria haec unum hominem conjungunt. Quocirca pars ipsius hominis, et genus, et differentia reperitur. Sic ergo in divisione genus est totum, species pars. Eodem quoque modo differentiae totum sunt, species in quas illae dividuntur partes sunt. In diffinitione vero et genus et differentiae partes sunt. Diffinita vero species totum; sed haec hactenus. Nunc de ea divisione dicamus, quae est totius in partes. Haec enim erat secunda divisio post generis divisionem. Quod enim dicimus totum, multipliciter significamus. Totum namque est quod continuum est, ut corpus vel linea, vel aliquid hujusmodi. Dicimus quoque totum quod continuum non est, ut totum gregem, vel totum populum, vel totum exercitum. Dicimus quoque totum quod universale est, ut hominem vel equum. Hi enim sunt toti suarum partium, id est hominum vel equorum. rum, unde et particularem unumquemque hominem dicimus. Dicitur quoque totum quod ex quibusdam virtutibus constat, ut animae alia est potentia sapiendi, alia sentiendi, alia vegetandi: partes sunt, sed non species. Tot igitur modis cum totum dicatur, facienda est totius divisio, primo quidem si continuum fuerit in eas partes ex quibus ipsum totum constare perspicitur. Aliter enim divisio non fit. Hominis enim corpus ita in partes suas divides, in caput, manus, thoracem et pedes, et si quo alio modo secundum proprias partes fit recta divisio. Quo autem multiplex est compositio, multiplex etiam est divisio, ut animal separatur quidem in partes eas quae sibi similes habent partes, in carnes, et ossa, rursus in eas quae similes sibi non habent partes, in manus et pedes. Eodem quoque modo et navis et domus. Librum quoque in versus, atque hos in sermones, hos autem in syllabas, syllabas in litteras solvimus. Ita fit ut syllabae et litterae, et nomina, et versus, partes quaedam totius libri esse videantur, alio tamen modo acceptae non partes totius, sed partes partium sunt. Oportet autem non omnia speculari quasi actu dividantur, sed quasi animo et ratione, ut vinum aqua mistum dividimus in vina aquae mista, haec actu; divisio etiam in vinum et aquam, ex quibus mistum est, haec ratione, haec enim jam mista actu separari non possunt. Fit autem totius divisio in materiam atque formam.
PL64.887_2Heykel başka türlü parçalarından, başka türlü maddeden ve suretten, yani tunçtan ve biçimden oluşur.
Sürekli olmayan bütünler de benzer biçimde bölünmelidir; küllî olanlar da aynı biçimde: İnsanların kimi Avrupa'da, kimi Afrika'da, kimi Asya'dadır. Güçlerden oluşan bütünün bölünmesi de şöyle yapılmalıdır: Ruhun bir kısmı bitkilerde, bir kısmı canlılardadır; canlılardakinin de bir kısmı akıllı, bir kısmı hisseden kısımdır. Bunlar da başka alt bölmelere ayrılır. Ama ruh bunların cinsi değil, bütünüdür. Bunlar ruhun parçalarıdır, ama kemiyette değil, bir güç ve yetenekte parçalarıdır; ruhun cevheri bu güçlerden birleşir. Bu yüzden böyle bir bölmenin hem cinsin hem bütünün bölünmesine benzer bir yanı vardır. Çünkü parça nerede bulunursa ruhun ona eşlik etmesi, cinsin bölünmesine benzer; türü nerede olursa cinsi de hemen ardından gelir. Her ruhun bütün parçalarla değil, kiminin kimiyle birleşmesi ise bütünün tabiatına dayanır.
Geriye kelimenin anlamlara bölünmesini ele almak kalıyor. Kelimenin bölünmesi üç biçimde yapılır. Biri, eş adlılarda ya da belirsiz sözlerde olduğu gibi birçok anlama bölünmesidir: Tek bir ad birçok şeyi anlatır, canis "köpek" gibi; tek bir söz de birçok şeyi anlatır, Graecos vicisse Trojanos dediğimde olduğu gibi: Bu söz hem "Yunanlılar Truvalıları yendi" hem "Truvalılar Yunanlıları yendi" demek olabilir.
İkinci biçim tarza göre olandır. Böyle kelimeler birçok şey anlatmaz, ama bir şeyi birçok tarzda anlatır. "Sınırsız" dediğimizde sınırı bulunamayan tek bir şeyi anlatırız. Ama bunu ya ölçüye ya çokluğa ya da türe göre söyleriz. Ölçüye göre, sözgelimi
Aliter enim constat statua ex partibus suis, aliter ex materia et forma, id est ex aere et specie. Similiter autem etiam illa tota dividenda sunt, quae continua non sunt, eodem quoque modo et ea quae sunt universalia, ut hominum alii sunt in Europa, alii in Africa, alii in Asia. Ejus quoque totius quod ex virtutibus constat, hoc modo facienda est divisio. Animae alia pars est in virgultis, alia in animalibus, et rursus ejus quae est in animalibus, alia est rationalis, alia sensibilis est. Et rursus haec aliis sub divisionibus dissipantur. Sed non est anima horum genus, sed totum, partes enim hae animae sunt, sed non ut in quantitate, sed ut in aliqua potestate et virtute. Ex his enim potentiis substantia animae jungitur; unde fit, ut quiddam simile habeat hujusmodi divisio, et generis, et totius divisionis. Nam quod qu. quaelibet qu. pars cujus fuerit ejus animae prae divisio eam sequitur, ad generis divisionem refertur, cujus ubicunque species fuerit, ipsum mox consequitur genus; quod autem non omnis anima omnibus partibus jungitur, sed aliis alia, hoc ad totius naturam referri necesse est. Restat igitur ut de vocis in significationes divisione tractemus. Fit autem vocis divisio tribus modis. Dividitur enim in significationes plures, ut aequivoca vel ambigua. Plures enim res unum nomen significat, ut canis. Plures rursus una oratio, ut cum dico Graecos vicisse Trojanos. Alio autem modo secundum modum, haec enim plura non significant, sed multis modis, ut cum dicimus infinitum. tum, unam rem quidem significat, cujus terminus inveniri non possit. Sed hoc dicimus aut secundum mensuram, aut secundum multitudinem, aut secundum speciem: secundum mensuram, ut est infinitum
PL64.889evrenin sınırsız olduğunu söyleriz, çünkü büyüklükçe sınırsız deriz. Çokluğa göre, cisimlerin bölünmesinin sınırsız olduğunu söyleriz, çünkü bölümlerin sınırsız çokluğunu anlatırız. Türe göre, şekillerin sınırsız olduğunu söyleriz, çünkü şekillerin türleri sınırsızdır. Bir şeye zamana göre de sınırsız deriz: Zamanca sonu bulunamayan evrene sınırsız deriz; aynı şekilde yüce hayatının zamanca sonu bulunamayan Tanrı'ya da sınırsız deriz. Demek ki bu kelime kendi başına birçok şey anlatmaz; tek şeyi anlatarak her birine birçok tarzda yüklenir.
Üçüncü biçim belirlemeye göre olandır. Bir kelime belirlemeden söylendiğinde akılda şüphe yaratır. "İnsan" böyledir; bu kelime birçok şey anlatır. Hiçbir tarifle sınırlanmamış olan dinleyicinin anlayışı birçok dalgayla sürüklenir, yanılgılarla oraya buraya taşınır. Konuşan, söylediğini hiçbir belirlemeyle sınırlamıyorsa, dinleyen neyi anlayacak? Biri "Her insan yürüyor" ya da en azından "Bir insan yürüyor" diye sınırlamadıkça ve bu adla kimi kastettiğini göstermedikçe, dinleyen makul olarak bir şey anlayamaz. Başka belirlemeler de vardır. Biri "Bana versin" derse, anlam ve kesin bir belirleme eklenmedikçe neyi vermesi gerektiğini kimse anlamaz; "Bana gel" derse, nereye ve ne zaman geleceği belirlenmedikçe bilinmez.
Her belirsiz söz şüphelidir, ama her şüpheli söz belirsiz değildir. Az önce söylenenler şüphelidir, ama belirsiz değildir. Çünkü belirsiz sözlerde dinleyen her iki yönde de makul biçimde anladığını sanır. Biri Audio Graecos vicisse Trojanos dediğinde, kimi Yunanlıların Truvalıları yendiğini, kimi Truvalıların Yunanlıları yendiğini sanır ve ikisi de bunu konuşanın kendi sözlerinden makul olarak anlar. "Bana ver" dediğimde ise neyi vermen gerektiğini kimse sözlerin kendisinden makul olarak anlamaz. Benim söylemediğimi karşımdaki ancak tahmin edebilir; önceden söylenmemiş olanı akılla seçemez.
Kelimenin bölünmesi bu kadar biçimde yapıldığına göre, yani anlamlara, anlamların tarzına ya da belirlemelere göre, anlama göre bölünenlerde yalnız anlamlar bölünmemeli, anlatılan şeylerin farklı olduğu tarifle de gösterilmelidir. Aristoteles bunu Topikler'de özenle öğütlemiştir. "İyi" denenlerin kimi iyinin keyfiyetini taşıdığı için iyidir, kimi kendisi hiçbir keyfiyete göre söylenmez, ama iyi bir şey yaptığı için iyi denir.
Aristoteles'in söylediği gibi, bu sanatı özellikle sofistik sıkıştırmalara karşı işlemek gerekir. Çünkü kelimenin anlattığı dayanak bir şey yoksa ispatlanamaz denir; kelimenin anlattığı tek bir şeyse basit denir, birçok şeyse çok anlamlı, yani birçok şey anlatan denir. Bir kıyasta tuzağa düşmemek için bunları doğru bölmek gerekir. Söz çift anlamlı, yani belirsizse, kimi zaman anlatılan iki şey de mümkün olur. Yukarıda söylediğim gibi: Yunanlıların Truvalıları yenmesi de Truvalıların Yunanlıları alt etmesi de olabilirdi. Kimi anlamlar ise imkânsızdır. Hominem comedere panem dediğimde bu söz hem insanın ekmek yediğini hem ekmeğin insanı yediğini anlatır; ama ikincisi imkânsızdır. Öyleyse tartışmaya gidildiğinde mümkün ve imkânsız anlamlar birlikte bölünmeli; hakikate yönelindiğinde yalnız mümkünler söylenmeli, imkânsızlar bırakılmalıdır.
Çok anlamlı kelimelerin birçok türü olduğundan, kiminin çokluk anlamını sözün bir parçasında, kiminin bütün sözde taşıdığını söylemek gerekir. Anlam çokluğu bir parçada olanlarda parçanın kendisine eş adlı denir; bütün söz ise eş adlılık yüzünden çok anlamlı olur. Yukarıda söylendiği gibi çokluğu bütün sözde taşıyan söze belirsiz denir.
Eş adlıların ya da eş adlılık taşıyan sözlerin anlamları tarifle bölünür. "İnsan yaşıyor" dediğimde hem gerçek insan hem resimdeki insan anlaşılır. Şöyle bölünür: "Akıllı ölümlü canlı yaşıyor", bu doğrudur; "Akıllı ölümlü canlının benzeri yaşıyor", bu yanlıştır. Belirleyici bir eklemeyle de, cins, hâl ya da bir tanımlık eklenerek bölünür. Canna Romanorum sanguine sorduit dediğimde bu hem kamışı hem ırmağı gösterir. Şöyle söylenmelidir: tanımlıkla, hic Canna Romanorum sanguine sorduit;
esse mundum, magnitudine enim dicimus infinitum; secundum multitudinem, ut est infinitam esse corporum divisionem, infinitam namque divisionum multitudinem significamus. Rursus secundum speciem, ut infinitas dicimus figuras, infinitae enim sunt species figurarum. Dicimus etiam infinitum aliquid secundum tempus, ut infinitum dicimus mundum, cujus terminus secundum tempus inveniri non possit. Eodem quoque modo infinitum dicimus Deum, cujus supernae vitae terminus inveniri secundum tempus non possit. Sic igitur ha c vox non plura significat secundum se, sed multimode de singulis praedicatur, unum tamen ipsa significans, alius vero modus secundum determinationem. Quoties enim sine determinatione dicitur vox ulla, facit in intellectu dubitationem, ut est homo, haec enim vox multa significat. Nulla enim diffinitione conclusa audientis intelligentiam ullis raptatur fluctibus, erroribusque traducitur. Quod enim quisque auditor intelligat, ubi id quod dicens loquitur nulla determinatione concludit? Nisi enim quis ita diffiniat dicens: Omnis homo ambulat, aut certe quidam homo ambulat, et hoc nomine si ita contingit designet, audiens quod rationabiliter intelligat non habet. Sunt etiam aliae determinationes, ut si quis dicat, det mihi, quod dare debet nullus intelligit nisi intellectus et certa ratio determinationis addatur, vel si quis dicat, ad me veni, quo veniat vel quando veniat nisi determinatione non cognoscitur. Est omne quidem: ambiguum dubitabile, non omne tamen dubitabile est ambiguum. Haec enim quae dicta sunt dubitabilia quidem sunt, non tamen ambigua. In ambiguis enim utraque auditor rationabiliter seipsum intellexisse arbitratur, ut cum quis dicit, audio Graecos vicisse Trojanos, unus putat quod Graeci Trojanos vicerint, alius quod Trojani Graecos, et haec uterque dicentis ipsius sermonibus rationabiliter intelligit. Cum autem dico, da mihi, quod dare debeas nullus ex ipsis sermonibus rationabiliter intelligit. Quod enim ego non dixi, ille potius suspicabitur quam aliqua ratione id quod ante prolatum non est perspicaciter videat. Tot igitur modis cum vocis divisio fiat, aut per significantias, aut per modum significationum, aut per determinationes, in his quae secundum significantiam dividuntur, non solum dividenda e sunt significationes, sed etiam diversas res esse quae; significantur, diffinitione demonstrandum est. Aristoteles enim haec in Topicis diligenter praecepit, ut in his quae dicuntur bona, alia sunt bona, ut ea quae boni retinent qualitatem, alia quae ipsa quidem nulla qualitate dicuntur, sed quod bonam rem faciunt, idcirco bona dicuntur. Oportet autem maxime exercere hanc artem, ut ipse Aristoteles ait, contra sophisticas importunitates. Si enim nulla subjecta sit res quam significat vox, demonstrandum non dicitur; sin vero una res sit quam significat vox, dicitur simplex; quod si plures, multiplex, id est multa significans. Dividenda igitur haec recte sunt, ne in aliquo syllogismo capiamur. Sin vero amphibola oratio est, id est ambigua evenit, ut aliquoties utroque modo possibilia sint quae significantur, ut id quod superius dixi, potuit enim fieri ut Graeci vincerent Trojanos, et Trojani Graecos superarent: sunt vero alia quae impossibilia sunt, ut cum dico hominem comedere panem, significat quidem quod homo comedat panem, rursus quod panis hominem, sed hoc impossibile est; ergo quoties ad contentionem venitur. dividenda possibilia et impossibilia sunt. Quoties ad veritatem, sola possibilia dicenda, impossibilia relinquenda sunt. Quoniam plures sunt species plura significantium vocum, ergo dicendum est quod aliae in particula multiplicitatis significationem habent, aliae in tota oratione. Et earum quae in particula habent, pars ipsa aequivoca dicitur. Tota vero ipsa oratio secundum aequivocationem multi est. Illa vero quae in oratione tota significationis multiplici tatem retinet (ut supra dictum est) ambigua nuncupatur. Dividuntur autem significationes aequivocorum vel secundum aequivocationem orationum aut diffinitione, ut cum dico, homo vivit, intelligitur et verus et pictus. Dividitur autem hoc modo, animal rationale mortale vivit, quod verum est animalis, rationalis, mortalis simulatio vivit, quod falsum est. Dividitur etiam qualibet adjectione quae determinet, vel generis, vel casus, vel alicujus articuli, ut cum dico: Canna Romanorum sanguine sorduit, et calamum demonstrat et fluvium; sed dicenda sic, articulo quidem, ut dicamus, hic Canna Romanorum sanguine sorduit;
PL64.889_2ya da cinsle, Canna Romanorum plenus sanguine fuit. Ya da hâl veya sayıyla; çünkü biri yalnız tekil, öteki çoğuldur. Ötekiler için de aynı biçimde yapılır.
Kimi kelimeler vurguya, kimi yazılışa göre ayrılır. Vurguya göre: póne ve poné. Yazılışa göre: queror ve quaeror, biri şikâyetten, öteki araştırmadan gelir. Bunlar yazılışa göre ayrılmakla kalmaz, etkin ve edilgin oluşa göre de ayrılır: Araştırmadan gelen quaeror edilgindir, şikâyetten gelen queror ise yapanındır.
Belirsiz sözlerin bölünmesi ya eklemeyle yapılmalıdır: Audio Trojanos vinci, Graecos vicisse "Truvalıların yenildiğini, Yunanlıların yendiğini duyuyorum"; ya çıkarmayla: Audio Graecos vicisse "Yunanlıların yendiğini duyuyorum"; ya ayırmayla: "Yunanlılar yendi, Truvalılar yenildi"; ya da bir yer değiştirmeyle: Audio Trojanos vicisse Graecos yerine "Yunanlıların Truvalıları yendiğini duyuyorum" deriz. Bu belirsizlik bu yollardan herhangi biriyle çözülür.
Yine de kelimelerin her anlamı cinsin bölünmesi gibi bölünmemelidir. Cinste bütün türleri sayarım; belirsizlikte ise iki sözden birinin kurduğu konuşmaya yararlı olabilecek kadarı yeter.
Kelimenin bölünmesi hakkında yeterince söylendi; cinsin ve bütünün bölünmesi de önümüze konup halledildi. Böylece kendi başına bütün ayırmalar en titiz biçimde ele alınmış oldu. Şimdi arazî olarak yapılan bölmelerden söz edelim. Bunların ortak kuralı şudur: Bir şey
vel genere, ut Canna Romanorum plenus sanguine fuit; vel casu, vel numero. In illo enim singularis tantum est, in illo pluralis, et de aliis quidem eodem modo. Sunt autem alia secundum accentum, alia secundum orthographiam. Secundum accentum quidem ut pone, pone. Secundum orthographiam, ut queror et quaeror, ab inquisitione et querela. Et rursus haec secundum orthographiam ipsam dividuntur, vel secundum actionem et passionem. et passionem: quod quaeror ab inquisitione passivum est, queror autem a querela agentis est. Ambiguarum vero orationum facienda est divisio, aut per adjectionem, ut audio Trojanos vinci, Graecos vicisse; aut per diminutionem, ut audio Graecos vicisse; aut per divisionem, ut Graeci vicerunt, Trojani victi sunt; aut per aliquam transmutationem, ut cum dicitur, audio Trojanos vicisse Graecos, ita dicamus, Audio quod Graeci vicerint Trojanos. Haec enim ambiguitas quolibet eorum modo solvitur. Non tamen ita dividenda est omnis vocum significatio tanquam generis. In genere enim omnes species enumero. in ambiguitate vero tantae sufficiunt, quantae ad eum sermonem possunt esse utiles quem alterutra nectit oratio. Ac de vocis quidem divisione sufficienter dictum est. Est autem et de generis totiusque divisione propositum atque expeditum. Quare de omnibus secundum se partitionibus diligentissime pertractatum est. Nunc de his divisionibus dicemus quae per accidens fiunt. Harum autem commune praeceptum est, quid
PL64.891karşıtlara ayrılmalıdır. Dayanağı arazlara böldüğümüzde "Cisimlerin kimi beyaz, kimi tatlıdır" demeyiz, çünkü bunlar karşıt değildir; "Cisimlerin kimi beyaz, kimi siyah, kimi hiçbiridir" deriz. Arazî öteki bölmelerde de aynı biçimde bölmek gerekir. Özellikle, cinsin bölünmesinde olduğu gibi, gereğinden fazla ya da eksik bir şey söylenmemesine dikkat edilmelidir. Aynı karşıtlıktan olup o dayanakta bulunan hiçbir araz bölmede söylenmeden bırakılmamalı, dayanakta bulunamayacak bir şey de eklenmemelidir.
Peripatetik bilgeliğin sonraki okulu, bölmelerin farklarını en titiz akılla görmüş, kendi başına bölmeyi arazî olandan ayırmış, bunları kendi aralarında da ayırıp dağıtmıştır. Eskiler ise ayrım gözetmeden arazı cins yerine, arazları tür ya da ayrım yerine kullanıyorlardı. Bu yüzden bu bölmelerin ortak yanlarını ortaya koymayı ve onları kendilerine özgü farklarıyla ayırmayı çok yararlı bulduk. Her türlü bölme hakkında bir giriş kitabının kısalığının elverdiği kadarını özenle anlattık.
in opposita disgregari, ut cum subjectum, in accidentia dividimus, non dicimus corporum alia sunt alba, alia dulcia, quae opposita non sunt, sed corporum alia sunt alba, alia nigra, alia neutra. Eodem quoque modo in aliis secundum accidens divisionibus dividendum est, atque illud maxime perspiciendum est, ne quid ultra dicatur, aut minus, sicut fit in generis divisione. Non enim oportet relinqui aliquod accidens ex eadem oppositione quod subjecto illi inest quod non in divisione dicatur, neque vero addi aliquid quod subjecto inesse non possit. Posterior quidem peripatetica secta prudentiae differentias divisionum diligentissima ratione perspexit, et per se divisionem ab ea quae est secundum accidens ipsasque inter se disjunxit ac distribuit. Antiquiores autem indifferenter, et accidente pro genere, et accidentibus pro speciebus aut differentiis utebantur. Unde nobis peropportuna utilitas visa est, et communiones harum divisionum prodere, et eas propriis differentiis disgregare. Ac de divisione quidem omni quantum introductionis brevitas patiebatur, diligenter expressimus.