Boethius
Topik Farklar Üzerine
De topicis differentiis
PL64.1173I. Kitap
Eski Peripatetiklerin mantık (logice) dediği bütün tartışma yöntemi iki kısma ayrılır: biri bulma, öteki yargılama kısmıdır. Yargıyı arındırıp donatan kısma onlar analytice demişlerdir, biz "çözümleyici" diyebiliriz. Bulma yetisini sağlayan kısma ise Yunanlar topice der, biz "yer ilmi" deriz. Yargılamanın öğretmeni olan kısım başka yerde tartışılacak. Şimdi niyetim, yerlerin neler olduğunu, farklarının neler olduğunu ve hangi kıyaslara uygun düştüklerini açmaktır.
Bu iş basit ve tek biçimli yapılabilecek gibi görünmüyor; iki ayrı bölüm verilmelidir: biri Yunanca kitaplardan çıkarılmış, öteki Marcus Tullius'un Topika'sından alınmış. Bu incelemenin tam olması için şunları da eklemek gerekir: Bu iki bölmenin hangi yönlerden farklı olduğu, hangi yönlerden uyuştuğu ve birinin ötekini sırası gelince nasıl içine alabileceği açıklanmalıdır. Şimdi tek tek konularda durmayacağız, bölmenin bütünü hakkında genel olarak konuşacağız; yalnız delillerin doğduğu yerlerin tariflerini, örneklerini ve farklarını toplayacağız. Tek tek konular, eserin niteliğine uygun olarak, ya Aristoteles'in Topikler'ini Latinceye çevirdiğimiz o sekiz kitapta ya da Marcus Tullius'un Topika'sına tam bir açıklamayla ışık tutmak için ter döktüğümüz o yedi kitapta daha özenle işlenmiştir. Orada her şey kendine özgü, düğümleri çözülmüş parçalarıyla anlatıldı; burada ise başka yerde kısım kısım açılan şeyler ortak bir bakışla ele alınıyor.
Yalnız diyalektik yerleri değil, retorik yerleri ve bunların birbirinden ve diyalektik yerlerden nasıl farklandığını da işlemeye özen göstereceğiz. Böylece bütün yerler her yönden tam olarak incelenip farkları ve ortak yanları iyice belirlenince, hem delil bolluğu sağlanmış olur hem de yerlerin açık bir ayrımı yapılabilir.
Her şey açık gerekçelere dayansın diye biraz daha yukarıdan başlamalıyız. Önerme, doğruyu ya da yanlışı gösteren sözdür; biri "Gök döner" derse olduğu gibi. Buna bildirim (enuntiatio) ve proloquium da denir. Mesele, şüpheye ve kararsızlığa düşürülmüş önermedir; biri "Gök döner mi?" diye sorarsa olduğu gibi. Sonuç, delillerle doğrulanmış önermedir; biri göğün döndüğünü başka şeylerden yola çıkarak kanıtlarsa olduğu gibi. Bildirim, kendi başına söylensin ya da başka bir şeyi kanıtlamak için getirilsin, önermedir; kendisi araştırılıyorsa mesele, kendisi kanıtlanmışsa sonuçtur. Demek ki önerme, mesele ve sonuç aynı şeydir, ama yukarıda söylenen biçimde farklıdır.
Delil, şüpheli bir şeye inanç kazandıran gerekçedir. Delil ile delillendirme aynı şey değildir. Şüpheli bir şey kanıtlanırken sözün içine kapanan düşüncenin gücüne ve gerekçesine delil denir; delilin söze dökülmesine ise delillendirme denir. Bu yüzden delil, delillendirmenin gücü, aklı ve düşüncesidir; delillendirme ise delilin sözle açılmasıdır.
Yer, delilin oturduğu yerdir, ya da ele alınan meseleye uygun delilin çekildiği kaynaktır.
Durum böyle olunca, bunların her birinin tabiatı daha özenle ele alınmalı ve söylediğimiz gibi türlerine, üyelerine ve şekillerine bölünmelidir.
Önce önermeden söz edelim. Önermenin doğruluk ya da yanlışlık taşıyan söz olduğunu söyledik. İki türü vardır: Biri olumlama, öteki olumsuzlamadır. Olumlama, biri
AN. MANL. SEV. BOETII. DE DIFFERENTIIS TOPICIS LIBRI QUATUOR. LIBER PRIMUS. Omnis ratio disserendi, quam logicen Peripatetici veteres appellavere, in duas distribuitur partes, unam inveniendi, alteram judicandi. Et ea quidem pars quae judicium purgat atque instruit, ab illis analytice vocata, a nobis potest resolutoria nuncupari. Ea vero quae inveniendi facultatem subministrat, a Graecis topice, a nobis localis dicitur. Ac de illa quidem parte quae judicandi magistra est, alias disputabitur. Nunc vero consilium est aperire qui, int loci, quae eorum differentiae, qui etiam quibus apti sint syllogismis. Nec id simpliciter atque uniformiter. videtur esse faciendum, verum duplex est tradenda partitio, una quidem ex Graecis voluminibus eruta, altera vero ex M. Tullii Topicis sumpta. Atque in his illud ad perfectionem speculationis est astruendum, ut quibus utraque modis divisio differat, quibusque conveniat explicetur, quoque modo altera alteram vicissim possit includere; et nunc quidem non in singulis immorabimur, sed de tota divisione communiter disseremus, locorum tantum ex quibus argumenta nascuntur diffinitiones, exempla differentiasque colligentes. Singula vero pro qualitate operis diligentius vel his octo voluminibus expedita sunt, quibus Aristotelis Topica in Latinam vertimus orationem, vel his septem quibus M. Tullii Topicis lucem plenae expositionis insudavimus. Illic igitur cuncta sunt propriis atque enodatis partibus expedita; hic vero quae alias per membra patefacta sunt, communi speculatione tractantur. Nec dialecticos solum locos, sed etiam rhetoricos, quove hi inter se atque dialecticis differant. cura est exsequendi, ut omnibus undique locis plena consideratione propositis, eorumque differentiis inter se et communitatibus per notat is, et argumentorum copia comparetur, et locorum clara possit esse distinctio. Ut igitur cuncta perspicuis rationibus constent, paulo altius ordiendum est. Propositio est oratio verum falsumve significans, ut si quis dicat coelum esse volubile, haec et enuntiatio et proloquium nuncupatur.?- Quaestio est in dubitationem ambiguitatemque adducta propositio, ut si quis quaerat an coelum sit volubile. Conclusio est argumentis approbata propositio, ut si quis coelum ab aliis rebus probet esse volubile. Enuntiatio quippe, sive sui tantum causa dicatur, sive ad aliud afferatur approbandum, propositio est: si de ipsa quaeritur, quaestio; si ipsa est approbata, conclusio. Idem est igitur propositio, quaestio et conclusio, sed differunt modo supra dicto. Argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem. Non vero idem est argumentum et argumentatio: nam vis sententiae ratioque ea quae clauditur oratione cum aliquid probatur ambiguum, argumentum vocatur; ipsa vero argumenti elocutio argumentatio dicitur. Quo fit ut argumentum quidem virtus, et mens argumentationis sit atque sententia; argumentatio vero, argumenti per orationem explicatio. Locus autem sedes est argumenti, vel id unde ad propositam quaestionem conveniens trahitur argumentum. Quae cum ita sint, singulorum natura diligentius tractanda est, eorumque per spe. cies. ac membra, ut diximus, figurasque divisio facienda est. Ac prius de propositione disserendum est. Hanc esse diximus orationem, veritatem vel mendacium continentem. Hujus duae sunt species, affirmatio una, altera vero negatio. Affirmatio, si
PL64.1175"Gök döner" dediğinde, olumsuzlama ise "Gök dönmez" dediğindedir.
Önermelerin kimi küllî, kimi tikel, kimi belirsiz, kimi tekildir. Küllî olanlar "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir" gibi; tikel olanlar "Bir kısım insan adildir", "Bir kısım insan adil değildir" gibi; belirsiz olanlar "İnsan adildir", "İnsan adil değildir" gibidir. Tekil olanlar bireyi ya da cüzî bir şeyi öne sürer: "Cato adildir", "Cato adil değildir" gibi; çünkü Cato birey ve cüzîdir.
Önermelerin kimine yüklemli, kimine şartlı deriz. Yüklemli önermeler yalın olarak söylenir, yani onlara hiçbir şart gücü eklenmez; biri yalın olarak "Gök döner" derse olduğu gibi. Buna şart eklenirse, iki önermeden tek bir şartlı önerme olur: "Gök yuvarlaksa döner." Burada şart, göğün ancak yuvarlaksa döneceğinin anlaşılmasını sağlar.
Önermelerin kimi yüklemli, kimi şartlı olduğuna göre, yüklemli önermelerin parçalarına terim deriz; bunlar yüklem ve konudur. Terim derken önermenin onlarla bağlandığı fiilleri ve adları kastediyorum. "İnsan adildir" önermesinde "adil" ve "insan" adları önermenin parçalarıdır; bunlara terim de deriz, biri konu, öteki yüklemdir. Konu daha küçük olan terimdir, yüklem daha büyük olan. "İnsan adildir" önermesinde insan, adilden daha küçüktür; çünkü adalet yalnız insanda değil, cismanî ve ilahî cevherlerde de bulunabilir. Bu yüzden "adil" daha büyük, "insan" daha küçük terimdir; dolayısıyla insan konu terimi, adil yüklem terimidir. Böyle yalın önermelerin bir terimi yüklem, bir terimi konu olduğundan, daha büyük terimin ayrıcalığına bakılarak bunlara yüklemli önerme denmiştir.
Bu terimler sık sık birbirine eşit de bulunur: "İnsan gülebilirdir" gibi. Çünkü insan ile gülebilir birbirine konu olabilen eşit terimlerdir; ne gülebilir insanın ötesine ne insan gülebilirin ötesine uzanır. Bunlarda şu zorunludur: Terimler eşit değilse, daha büyük olan her zaman konuya yüklenir; eşitse, yüklem çevrilerek her biri ötekine söylenir. Daha küçüğün daha büyüğe yüklenmesi ise hiçbir önermede olmaz.
Terim dediğimiz önerme parçaları yalnız adlarda değil, sözlerde de bulunabilir. Çünkü söz sık sık söze yüklenir: "Sokrates, Platon ve öğrencileriyle birlikte felsefenin yöntemini ele alıyor." "Sokrates, Platon ve öğrencileriyle birlikte" sözü konudur; "felsefenin yöntemini ele alıyor" sözü yüklenendir. Kimi zaman ad konu, söz yüklem olur: "Sokrates felsefenin yöntemini ele alıyor." Burada yalnız Sokrates konudur, "felsefenin yöntemini ele alıyor" sözü yüklemdir. Bir söz konu olup yalın bir kelime de yüklenebilir: "Sokrates'in yüce ve ilahî cevherlere benzemesi adalettir." Burada "Sokrates'in yüce ve ilahî cevherlere benzemesi" sözü konu, "adalet" yüklemdir. Ama bu tür önermeleri Aristoteles'in Peri hermeneias'ı üzerine yazdığımız şerhlerde daha özenle tartıştık.
Yunanların hypothetica dediği şartlı önermelerin parçaları yalın önermelerdir. Önce söylenen parçaya önceki, sonra söylenene sonraki denir. "Yuvarlaksa döner" önermesinde yuvarlak olmak önce gelir, dönmek onu izler.
Bunların da kimi basit şartlı, kimi bileşiktir. Basit olanların parçaları yüklemli önermelerdir: Yukarıda söylediğimiz "Yuvarlaksa döner" gibi; "Yuvarlaktır" ve "Döner" ayrılıp tek tek alınınca yüklemlidir. Bileşiklerin farkı çok çeşitlidir; bunları şartlı kıyaslar üzerine yazdığımız kitaplarda en özenle ele aldık. Basit şartlı önermelerin dört farkı vardır:
quis sic efferat: coelum volubile est. Negatio, si quis ita pronuntiet: coelum volubile non est. Harum vero aliae sunt universales, aliae particulares, aliae indefinitae, aliae singulares: Universales quidem, ut si quis ita proponat: omnis homo justus est, nullus homo justus est. Particulares, si quis hoc modo dicat: quidam homo justus est, quidam homo justus non est. Indefinitae hoc modo: homo justus est, homo justus non est. Singulares vero sunt quae individuum aut quid singulare proponunt, ut Cato justus est, Cato justus non est; etenim Cato individuus est ac singularis. Harum vero alias praedicativas alias conditionales vocamus. Praedicativae sunt quae simpliciter proponuntur, id est quibus nulla vis conditionis adjungitur, ut si quis coelum esse volubile simpliciter dicat. At si conditio huic copuletur, fit ex duabus propositionibus una conditionalis, hoc modo: coelum si rotundum est, volubile est. Hic enim conditionales id efficit, ut ita demum coelum volubile esse intelligatur, si sit rotundum. Quoniam igitur aliae propositiones praedicativae sunt, aliae conditionales, praedicativarum partes terminos appellamus: hi sunt praedicatus et subjectus. Terminos autem verba voco et nomina quibus propositio nectitur, ut in ea propositione qua dicimus, homo justus est, haec duo nomina, id est justus et homo, propositionis partes vocamus; eosdem etiam terminos dicimus, quorum alter subjectus est, alter praedicatus. Subjectus est terminus qui minor est, praedicatus vero qui major, ut in ea propositione qua dicitur, homo justus est, homo quidem minus est quam justus. Non enim in solo homine esse potest justitia, verum etiam in corporeis divinisque substantiis. Atque ideo major est terminus justus, homo vero minor, quo fit ut homo quidem subjectus terminus sit, justus vero praedicatus. Quoniam vero hujusmodi simplices propositiones alterum habent praedicatum terminum, alterum subjectum terminum, a majoris privilegio propositione praedicativa vocata est. Saepe autem evenit, ut hi termini sibi invicem inveniantur aequales hoc modo: homo risibile est, homo namque et risibile uterque sibi subjectus aequus est terminus; nam neque. risibile ultra hominem, nec ultra risibile homo porrigitur. Sed in his necesse est hoc venire, ut si quidem inaequales termini sint, major semper de subjecto praedicetur; si vero aequales, uterque conversa praedicatione de se dicatur; ut vero minor de majori praedicetur, in nulla propositione contingit. Fieri autem potest ut propositionum partes quas terminos dicimus, non solum in nominibus, verum in orationibus inveniantur. Nam saepe oratio de oratione praedicatur, hoc modo: Socrates cum Platone et discipulis de philosophiae ratione pertractat. Haec quippe oratio, quae est, Socrates cum Platone et discipulis, subjecta est. Illa vero, de philosophiae ratione pertractat, praedicatur. Rursus aliquando nomen subjectum est, oratio praedicatum, hoc modo: Socrates de philosophiae ratione pertractat; hic enim Socrates subjectus solus est; oratio qua dicimus, de philosophiae ratione pertractat, praedicatum. Evenit etiam ut supponatur oratio et simplex vocabulum praedicetur, hoc modo: Socratis similitudo cum supernis divinisque substantiis justitia est; hic enim oratio per quam profertur, Socratis similitudo cum supernis divinisque substantiis, subjicitur, justitia vero praedicatur Sed de hujusmodi propositionibus in his commentariis, quiin nep! ἑρμηνείας! Aristotelis libro conscripsimus, diligentius disseruimus. Conditionalium vero propositionum, quas Graeci hypotheticas vocant partes, sum simplices propositiones, cujus quidem ea pars quae prius dicitur antecedens, quae; posterius consequens appellatur, ut in hac propositione " quae dicit: si rotundum est, volubile est. Rotundum esse antecedit, volubile esse consequitur Harum quoque aliae sunt simplices conditionales, aliae conjunctae: simplices sunt quae praedicativas habent propositiones in partibus, ut in ea quam superius diximus, si rotundum est, volubile est. Rotundum est enim et volubile est, utraeque divisae ac sigillatim acceptae praedicativae sunt. Conjunctarum vero multiplex differentia, de quibus in his voluminibus diligentissime perstrinximus, quae de hypotheticis composuimus syllogismis. Simplicium vero hypotheticarum propositionum quatuor sunt differentiae:
PL64.1175_2Ya iki olumlu kategorik önermeden oluşurlar: "Yuvarlaksa döner" gibi, ikisi de olumludur. Ya iki olumsuzdan: "Gök yuvarlak değilse dönmez" gibi; "yuvarlak olmamak" da "dönmemek" de olumsuzlamadır. Ya olumlu ve olumsuzdan: "Kareyse dönmez" gibi; "kare olmak" olumlama, "dönmemek" olumsuzlamadır. Ya da olumsuz ve olumludan: "Yuvarlak değilse sabittir" gibi; "yuvarlak olmamak" olumsuzlama, "sabit olmak" olumlamadır.
Önermelerin kimi kendiliğinden bilinir ve kanıtı bulunamaz; kimini ise dinleyenin zihni onaylayıp kabul etse de daha üstün başka önermelerle doğrulanabilir. Kanıtı olmayanlara en yüksek önermeler ve ilkeler denir; çünkü ispat edilmeye açık olanların bunlarla doğrulanması zorunludur. En yüksek önerme şudur: "Eşitlerden eşitleri çıkarırsan kalanlar eşittir." Bu öylesine kendiliğinden bilinir ki, onu doğrulayacak daha bilinen bir şey olamaz. Bu önermeler inandırıcılıklarını kendi tabiatlarında taşıdıkları için, yalnız başkasının delilini gerektirmemekle kalmaz, öteki önermelerin kanıtının da ilkesi olurlar. Demek ki kendilerinden daha bilinen hiçbir şey bulunmayan, kendiliğinden bilinen önermelere ispatlanamaz, en yüksek ve ilke önermeler denir. Dinleyicinin yargısı onaylasa da tabiatça daha bilinen bir şeye dayanan, hakkında mesele doğarsa inançlarını adeta başkasından alan önermelere ise ispatlanabilir, daha küçük ve sonraki önermeler denir. Önermeler için bu kadarı yeter.
Mesele, şüpheli önermedir; bunda da az önce önermede söylenenlerin hemen hepsini gözetmek gerekir. Çünkü kimi
aut enim ex duabus affirmativis categoricis constant, ut si rotundum est, volubile et, utraque enim affirmativa est, aut negativis duabus, ut si coelum rotundum non est, volubile non est: nam rotundum non esse, et volubile non esse, utraeque negationes sunt; aut ex affirmativa et negativa, ut si quadratum est, volubile non est; quadratum enim esse affirmatio est, volubile non esse, negatio est; aut ex negativa et affirmativa, ut si rotundum non est, stabile est, rotundum non esse negatio est, stabile vero esse affirmatio. Propositionum quoque aliae sunt per se notae, et quarum probatio nequeat inveniri, aliae quas, tametsi animus audientis probet eisque consentiat, tamen possunt aliis superioribus approbari. Et illae quidem quarum nulla probatio est., maximae ac principales vocantur, quod his illas necesse est approbari, quae ut demonstrari valeant non recusant. Est autem maxima propositio, ut haec: Si de aequalibus aequalia demas, quae derelinquuntur aequalia sunt. Ita enim hoc per se notum est, ut aliud notius quo approbari valeat, esse non possit. Quae propositiones cum fidem sui natura propriam gerant, non solum alieno ad fidem non egent argumento., verum caeteris quoque probationis solent esse principium Igitur per se notae propositiones, quibus nihil est notius, indemonstrabiles ac maximae et principales vocantur. Quae vero quamvis auditoris judicio comprobentur, habent tamen aliquid notius naturaliter ex quo, si de his fiat. quaestio, velut ex alieno fidem capiant, hae demonstrabiles ac minores posterioresque dicuntur. Et de propositionibus quidem ista sufficiant. Quaestio vero dubitabilis est propositione, in qua necesse est fere eadem considerari quae dudum in propositione dicta sunt. Aliae namque
PL64.1177meseleler basit, kimi bileşiktir. Basit olanlar basit bir önermeden iner: "Gök döner mi?" diye sorulması gibi; bu mesele "Gök döner" önermesinden gelir. Bileşik şartlı bir önermeden başlıyorsa, "Gök yuvarlaksa döner mi?" diye sorulursa olduğu gibi, şartlı ve bileşik olur; çünkü "Gök yuvarlaksa döner" şartlı önermesinden başlar. Demek ki mesele kimi zaman yüklemli, kimi zaman şartlıdır. Bu yüzden meselenin parçaları, az önce önermelerin parçaları olarak söylenenlerle aynıdır.
Yüklemli meselelerde yüklem ve konu vardır: "Gök döner mi?" diye şüphe edilirken olduğu gibi. "Döner" yüklem, "gök" konudur; çünkü "döner" terimi "gök"ten daha büyüktür, dönen yalnız gök değildir. Bileşik meselenin parçaları ise yüklem ve konu değil, önceki ve sonrakidir: "Gök yuvarlaksa döner mi?" meselesinde yuvarlak olmak önce gelir, dönmek onu izler. Yüklemli meselede yüklemin konuya ait olup olmadığından şüphe edilir; şartlı meselelerde ise yalnız sonraki olarak öne sürülen şeyin önceki şeye eşlik edip etmediği araştırılır.
Yüklemli önermeler hakkında söylenen her şey, yani kiminin küllî, kiminin tikel, kiminin belirsiz, kiminin tekil olduğu, yüklemli mesele için de hemen aynen söylenebilir. Mesele önermeden yalnız şu kadar ayrılır: Önerme, ister yalın olarak söylensin ister başka bir şeyi kanıtlasın, doğruyu ya da yanlışı gösteren sözdür; mesele ise söz olmakla birlikte şüpheli önermedir. Öyleyse şüphe eklenince, önermede gözetilenleri meselede de ele almak uygun olur.
Meselenin iki türü vardır. Biri diyalektikçilerin thesis dediğidir: Durumları çıplak bırakılmış bir şeyi araştırıp tartışır. Diyalektikçilerin tartışmaya en çok aldıkları böyle meselelerdir: "Haz en yüksek iyi midir?", "Evlenmeli mi?" Bize göre buna propositio ya da propositum denir. Öteki Yunanların hypothesis dediği, bizim dava (causa) dediğimizdir. Bu, kişilere, zamanlara, olaylara ve öteki durumlara bağlı meseledir. Şöyle bir meseledir: "Devletin tehlikeli bir zamanında halkın emri olmadan Roma vatandaşlarını öldürttüğü için Cicero'nun sürgüne gönderilmesi hak mıdır?" Bu iki meselenin alt bölümleri zorunlu olarak farklıdır; thesis filozoflara, hypothesis ise hatiplere verilmiştir. Hypothesis'in bölümlerini sonra vereceğim; şimdi dört türe ayrılan thesis'in bölünmesini ele alacağım.
Her yüklemli diyalektik meselede, konu olana yüklenen şeyin ona ait olup olmadığından şüphe edilir. Bir şeyin bir şeye ait olduğu öne sürülünce, o şey ya yüklendiği şeyden daha büyük olacak ve ona cevherce ait olduğu iddia edilecek; ya ondan daha büyük olacak ama cevheri hakkında yüklenmeyecek; ya ona eşit olup cevherinde yüklenecek; ya da ona eşit olacak ama cevherini kapsamayacaktır. Daha küçüğün daha büyüğe yüklenmesi ise hiçbir önermede olmaz.
Meselede öne sürülen şey konudan büyükse ve konunun cevheri hakkında yükleniyorsa cins olur; çünkü her cins yüklendiği şeyden büyüktür ve onun cevheri hakkında söylenir, canlının insana yüklenmesi gibi. Büyük olup cevheri hakkında yüklenmiyorsa araz olur, beyazın insana yüklenmesi gibi. Eşit ve cevherî ise konunun tarifi olur, "akıllı ölümlü canlı"nın insana yüklenmesi gibi; bu çevrilebilir ve konunun tarifini, yani insanın cevherini gösterir. Eşit olup cevherin tarifinden ayrı ise hassa olur, gülebilirin insana yüklenmesi gibi. Böylece basit diyalektik meseleler ya cinse ya araza ya tarife ya da hassaya dairdir.
Meseleler ayrıma dair de olabilir: Gök cisimleri akıllı mıdır, değil midir diye sorulduğunda; ya da tiran ile yöneticinin ayrımı, birinin yönetimi kanunlarla alması, ötekinin halkı zorbalıkla ezmesi midir diye şüphe edildiğinde. Ama ayrımı araştırmak, cinsten şüphe etmekle aynı kapıya çıkar. Çünkü ayrım ya kurucu ya da bölücü olur:
simplices, aliae compositae sunt. Simplices sunt ut hae quae ex simplici propositione descendunt, hoc modo, ut si quaeratur an coelum sit volubile. Haec enim ab ea venit propositione quae dicit coelum esse volubile. Atque si a conditionali composita propositione suscipit initium, quae est an si coelum est rotundum, volubile est, erit conditionalis atque composita. hoc modo; haec enim a conditionali propositione principium sumit quae est, si coelum rotundum est, volubile est: quaestio ergo alias quidem praedicativa est, alias conditionalis. Quo fit ut eaedem partes quaestionis sint quae dudum esse dictae sunt propositiones. Praedicativae igitur quaestiones habent praedicatum atque subjectum, ut in ea qua dubitatur an coelum sit volubile. Nam volubile praedicatum, coelum vero subjectum est. Major enim terminus est volubile quam coelum. Neque enim coelum solum volubile dici potest. Quae vero conjuncta est quaestio, habebit partes, quod praedicatur et quod subjicitur, quod antecedit et quod consequitur, ut in ea quae dicit, an si coelum rotundum est, volubile est. Antecedit rotundum esse, sequitur volubile esse. Quae; cum ita sint, in praedicativa quaestione dubitatur an subjecto termino praedicatus inhaereat. In hypotheticis vero quaestionibus, illud tantum quaeritur an illam rem quae praecedit comitetur id quod sequens esse proponitur. Omnia vero quae de praedicativis propositionibus dicta sunt, id est, quod aliae universales, aliae particulares, aliae indefinitae, aliae singulares, eadem possunt dici fere in praedicativa quaestione. Hoc etenim tantum quaestio a propositione diversa est, quod propositio quidem vel enuntiata simpliciter, vel aliud probans, oratio est verum falsumve significans. Quaestio vero cum sit ipsa quidem oratio, dubitabilis tamen est propositio. Addita igitur dubitatione, quae in propositione considerantur, eadem etiam convenit in quaestione tractari. Quaestionis autem duae sunt species: una quae dicitur a dialecticis; thesis; haec hujusmodi est quae de re caeteris circumstantiis nuda quaerit ac disserit, quales a dialecticis maxime ad disputationem sumuntur, ut voluptasne summum bonum sit? Ducendane uxor? haec a nobis propositio vel propositum dicitur. Altera vero quae a Graecis vocatur hypothesis, a nobis dicitur causa; haec quaestio est personis, temporibus, factis, caeterisque circumstantiis implicita; ea est hujusmodi: Jurene Cicero in exsilium dubio reipublicae tempore detrudatur, quia injussu populi cives Romanos necaverit. Hujus autem duplicis quaestionis subdivisiones alias esse necesse est, et thesis quidem philosophis, hypothesis vero oratoribus attributa est. Sed ejus quidem quaestionis quae est hypothesis posterius, divisiones dabo; nunc de theseos divisione pertractabo, quae in quatuor dividitur species. In omni enim dialectica quaestione praedicativa dubitatur an ei quod subjectum est id quod praedicativa inhaereat; cum vero aliquid alicui inesse proponitur, id aut majus erit eo de quo praedicatur eique substantialiter inesse contenditur; aut majus quidem eo erit, sed non de substantia ipsius praedicabitur; aut ei erit aequale, et in substantia praedicabitur; aut ei erit aequale, sed minime ejus substantiam continebit. Nam ut id quod minus est de eo quod majus est praedicemus, in nulla propositione evenit. Sed si tale est quod in quaestione proponitur, ut subjecto sit majus, et de subjecti substantia praedicetur, erit genus: omne enim genus est majus eo de quo praedicabitur, et de substantia ejus dici, ut animal hominis. At si majus quidem fuerit, sed de substantia ejus non praedicetur, erit accidens, ut album homini. Quod si aequale quidem sit, sed substantiale, subjecti erit diffinitio, ut animal rationale mortale homini: hoc namque convertitur, et subjecti rationem, id est hominis substantiam, monstrat. Quod si aequale quidem sit, sed a ratione substantiae sejunctum, erit proprium: ut risibile homini. Itaque dialecticae simplices quaestiones, aut de genere, aut de accidenti, aut de diffinitione, aut de proprio fiunt. Possunt vero fieri etiam de differentia, ut cum quaeritur coelestia corpora rationalia sint necne, vel cum dubitatur ea an sit tyranni ac principis differentia, quod hic legibus sumpsit imperium, ille violenta domina populum premit. Sed tantumdem est de differentia quaerere, quantum si de genere dubitetur. Aut enim constitutiva erit differentia, aut divisiva:
PL64.1177_2Kurucu ise bir bakıma cinsin yerini tutar: İnsan için akıllılık, gök cisimleri akılla yaşıyorsa onlar için de öyledir. Bölücü ise tür gibi ele alınır; çünkü her tür bölücü ayrımla birliktedir. Ayrımı kimi zaman cinsin, kimi zaman türün yerinde kullandığımıza göre, onun araştırılmasının cinsten şüphe etmek olduğu tartışılamaz.
Bir şey karşılaştırmayla da tartışmaya konabilir: Cesaret mi adalet mi daha iyidir diye tartışıldığında olduğu gibi. Ama bu mesele zorunlu olarak arazın şüphesine konur; çünkü karşılaştırmaya yalnız araz gelir, daha çoğu ve daha azı yalnız o kabul eder. Bir şeyin aynı olup olmadığı üzerine de tartışma olabilir: Faydalı olan ile ahlâken güzel olan aynı mıdır diye. Ama bu mesele tarife katılmalıdır; çünkü tarifi aynı olan şeyler de aynıdır, cevherlerinin tarifi farklı olan şeyler de farklıdır.
Demek ki basit diyalektik meselenin dört türü olduğu doğru olarak söylenir; bunlar hakkında yeterince konuşuldu. Şimdi şartlı meseleleri ele alalım. Bunların kimi iki olumludan, kimi iki olumsuzdan, kimi olumlama ve olumsuzlamadan, kimi olumsuzlama ve olumlamadan oluşur. Şartlı önerme iki olumlamadan oluşuyorsa, meselede olumlamanın olumlamayı izleyip izlemediği araştırılır. İki olumsuzlamadan oluşuyorsa, olumsuzlamanın olumsuzlamaya eşlik edip etmediği tartışılır. Olumlama ve olumsuzlamadan ya da olumsuzlama ve olumlamadan oluşuyorsa, olumsuzlamanın olumlamaya, olumlamanın olumsuzlamaya eşlik edip etmediğinden şüphe edilir.
Önce olumlamanın olumlamayı izleyip izlemediğinin tartışıldığı meseleyi bölmek gerekir;
sed si constitutiva fuerit, quasi generis obtinet locum, ut rationabilitas homini; vel si ratione degunt coelestia corpora, coelestibus quoque corporibus. At si divisiva fuerit, velut spe consideratur, omnis enim species cum divisibili differentia est. Quod si differentia nunc quidem loco generis, nunc vero speciei loco utimur, ambigi non potest, cum de ea quaeritur de genere dubitari; fieri vero potest ut aliquid in certamen comparatione ducatur, velut cum ambigitur an melior sit fortitudo justitia. Sed haec quaestio in accidentis necesse est dubitatione ponatur Namque ad comparationem nihil nisi accidens venit, hoc enim solum recipit magis et minus. Rursus de eo quod est idem potest fieri certamen, ut an idem sit utile quod honestum. Sed hic quaestio diffinitioni aggreganda est: quarum enim rerum eadem est diffinitio, ipsae quoque sunt eaedem; quarum vero diversa substantiae ratio est, ipsae quoque sunt divisione. Igitur simplicis dialecticae quaestiones recte quatuor species esse dicuntur, de quibus sufficienter. dictum est. Nunc igitur de conditionalibus quaestionibus tractandum est, quarum quidem alia constat ex affirmativis duabus, alia ex duabus negativis, alia ex affirmatione et negatione, alia ex negatione et affirmatione. Si igitur ex duabus affirmationibus conditionalis constat propositio, id quaestionibus an affirmat affirmationem sequatur; quod si ex duabus negationibus propositio juncta sit, id in de certa tione est an negatio negationem comitetur: quod si ex affirmatione et negatione, vel negatione et affirmatione copuletur, id ambigitur an affirmationem negatio, an affirmatio negationem comitetur. Ac prius quidem ejus quaestionis facienda
PL64.1179bu, yüklemli meselelerin bölünmesinin dışında kalmaz. Çünkü bir şeyin önce gelip ötekinin onu izlemesi, hemen hemen az önce andığım şeylerde görülür. Türü cins, ayrım, tarif, hassa ya da ayrılmaz araz izler. Yine hassayı ve tarifi tür, hassayı ayrım ve tarif, tarifi hassa ya da ayrım izler. Şöyle: "İnsansa canlıdır", "İnsansa akıllıdır", "İnsansa akıllı ölümlü canlıdır", "İnsansa gülebilirdir", "Habeşse siyahtır". "Gülebilirse insandır", "Akıllı ölümlü canlıysa insandır". "Gülebilirse akıllıdır", "Gülebilirse akıllı ölümlü canlıdır", "Akıllı ölümlü canlıysa gülebilir ya da iki ayaklıdır".
Bunların yanında etki kimi zaman sebebi, sebep kimi zaman etkiyi izler. Etki sebebi şöyle izler: "Güneş varsa aydınlıktır." Sebep etkiyi şöyle izler: "Bir şey yanmışsa ateş vardı"; ya da "Güneş görünüyorsa aydınlıktır." Yine parçalar bütünü izler: "Ev sağlamsa çatı da duvarlar da temel de ayaktadır." Zarf asıl adı izler: "Adalet iyiyse, adilce olan da iyidir." Asıl ad da zarfı izler: "Adilce olan iyiyse, adalet de iyidir." Arazlara da dayanağı eşlik eder: "Beyazsa cisimdir."
Durum böyle olunca, iki olumlamadan kurulan basit şartlı meselenin bölünmesi de hemen şöyle yapılmalıdır: Bu meselede ya cinsten ya ayrımdan ya türden ya hassadan ya tariften ya arazdan ya sebep ve etkiden ya bütün ve parçalardan ya da zarf ve asıl addan şüphe edilir. Bunlar, şartlı ve basit olmakla birlikte iki olumludan birleşen mesele için anlaşılmalıdır.
İki olumsuzlamadan oluşan önermelerden gelen meseleler de zorunlu olarak aynı farklara dayanır. Cins yoksa tür de yoktur. Yine ayrım, tarif ya da hassa yoksa tür de olmaz. Yukarıda söylenen ötekiler için de aynı biçimde düşünülmelidir. Çünkü bir şeyi izleyen şey önce gelen her neyse, izleyen yoksa önce gelen de yoktur.
Olumlama ve olumsuzlamadan oluşan meselelerin bölünmesi hemen şöyledir: Bunlar ya farklı cinslerde ya farklı türlerde ya zıtlarda ya da yoksunluk ve melekede bulunur. Olumsuzlamanın olumlamayı izlemesi için ya farklı bir cins konur ve ondan farklı olan reddedilir: "İnsansa beyazlık değildir" ya da "Cevherse keyfiyet değildir"; ya aynı cinsin altında farklı türler öne sürülür: "İnsansa at değildir"; ya zıtlar: "Beyazsa siyah değildir"; ya da yoksunluklar: "Körse görmez." Sonuç olarak aynı olmayan her şeyde, biri varsa ötekinin olmaması söz konusudur. Böylece olumsuzlamanın öne sürülen olumlamaya eşlik etmesi için ya farklı cinsler ya farklı türler ya zıtlar ya yoksunluklar ya da herhangi başka bir biçimde birbirine uymayan şeyler olacaktır.
Olumlamanın olumsuzlamayı izlemesi ise, ki şartlı önermenin dördüncü farkı buydu, ancak aracısı olmayan ve birinin zorunlu olarak hep bulunduğu zıtlarda olabilir: "Gündüz değilse gecedir", "Karanlık yoksa ışık vardır."
Yüklemli ve şartlı meselelerin bölünmesi yapıldığına göre, şunu da eklemek gerekir görünüyor: Her mesele ya tartışma yönteminden ya tabiat ya da ahlâk incelemesinden çıkar. Tartışma yönteminden: "Olumlama ve olumsuzlama bildirimin türleri midir?" Tabiattan: "Gök yuvarlak mıdır?" Ahlâktan: "Fazilet saadete tek başına yeter mi?"
Ayrıca her mesele ya basit ya bileşiktir. Basit mesele, olumlama ve olumsuzlamaya ayrıldığında birinin bütünüyle olumlaması, ötekinin bütünüyle olumsuzlaması gereken meseledir: "Gök yuvarlak mıdır, değil midir?" Meselenin bir kısmı olumlamayı, öteki olumsuzlamayı tutar; biri öyle olduğunu savunurken olumlar, öteki olmadığını iddia ederken olumsuzlar. Bileşik mesele ise birçok olumlamaya ayrılan meseledir: "Gök yuvarlak mı, kare mi, uzunca mı, yoksa başka bir biçimde midir?"
est divisio, in qua disceptatur an affirmationem affirmatio consequatur, quae praedicativarum quaestionum non effugit divisionem. Nam ut praecedat aliquid et aliud consequatur, in his fere rebus evenire solet quas paulo superius commemoravi. Speciem quippe sequitur genus, vel differentia, vel diffinitio, vel proprium, vel inseparabile accidens. Item proprium ac diffinitionem sequitur species, proprium vero sequitur differentia et diffinitio, et diffinitionem sequitur proprium vel differentia, hoc modo: nam si homo est, animal est; et si homo est, rationale est; et si homo est, animal rationale mortale est; et si homo est, risibile est; si Aethiops est, niger est. Si risibile est, homo est; si animal rationale mortale est, homo est. Si risibile, rationale est; si risibile est, animal rationale mortale est; si animal rationale mortale est, risibile vel bipes est. Praeter haec autem alias quidem effectus causam, alias quidem effectum causa sequitur. Effectus causam ita: si sol praesto, est, lucet. Effectum causa hoc modo: si quid exustum est, ignis adfuit; vel sic: si sol videtur, lucet. Item totum. partes sequuntur, ut si integra domus est, et tectum et parietes et fundamenta consistunt. Modus etiam sequitur nomen principale, ut si justitia bona est. et quod juste est, bonum est. Nomen etiam principale sequitur modum, ut si quod juste est, bonum est, et justitia bona est. Accidentia quoque comitatur id quod subjectum est, ut si album est, corpus est. Quae cum ita sint, conditionalis quoque simplex ex duabus affirmationibus copulata, illa fere divisio facienda est quaestionis, quod in ea vel de genere, vel de differentia, vel de specie, vel de proprio, vel de diffinitione, vel de accidenti, vel de causa atque effectu, vel toto ac partibus, vel de modo ac principali nomine dubitetur. Atque haec de ea quaestione intelligenda sunt, quae cum sit hypothetica simplex, ex duabus tamen jungitur affirmativis. In hisdem etiam differentiis illas quoque consistere necesse est quaestiones, quae ab his veniunt propositionibus quae ex utraque constant negatione. Nam si genus non est, species non est. Item si differentia, vel diffinitio, vel proprium non sit, species non erit. Et de caeteris quidem quae superius dicta sunt, eodem modo considerandum est.. Quidquid enim antecedit ut aliud consequatur, si id quod sequitur non fuerit, nec illud est quod antecedit. Earum vero quaestionum quae ex affirmatione et negatione consistunt, illa fere divisio est, quod vel in diversis generibus, vel in diversis speciebus, vel in contrariis, vel in privatione atque habitu continentur; ut enim affirmationem negatio consequatur, aut diversum ponitur genus, ut quod ab eo diversum est abnuatur hoc modo: si homo est, albedo non est; vel si substantia est, qualitas non est; vel si sub eodem genere diversae species proponantur hoc modo: si homo est, equus non est; vel si contraria, ut si album est, nigrum non est; vel si privationes, ut si caecus est, non videt; et postremo in omnibus, quaecunque eadem non sunt, evenit, ut, si unum est, alterum non sit. Ita ut propositam affirmationem negatione comitetur, aut diversa erunt genera, aut diversae species, aut contraria, aut privantia, aut quolibet alio modo sibi invicem inconvenientia. Ut autem negationem affirmatio consequatur, quae erat quarta conditionalis propositionis differentia, fieri non potest test, nisi in his contrariis quae medio carent, et quorum alterum semper inesse necesse est, hoc modo: si dies non est, nox est; si tenebrae non sunt, lux est. Facta igitur praedicativarum quaestionum ac conditionalium divisione. illud insuper videtur addendum, quod omnis quaestio vel ex ratione disserendi, vel ex naturali, vel ex morali trahitur speculatione: ex disserendi ratione hoc modo, an affirmatio et negatione species sint enuntiationis; ex naturali ita, an coelum rotundum sit; ex morali sic, an virtus ad beatitudinem sola sufficiat. Praeterea quaestio omnis vel est simplex vel composita: simplex quoties affirmatio et negatione dividitur, ita ut totum alteri affrmare, alteri negare necesse sit hoc modo: an coelum rotundum sit necne, haec enim una pars quaestionis affirmationem tenet, alia negationem. Nam cum alter esse defendit, affirmat, alter vero negat, cum non esse contendit. Composita quaestio est quae in plures distrahitur affirmationes, hoc modo, utrum coelum rotundum sit, an quadratum, an longum, aut cujuslibet alterius formae:
PL64.1179_2Burada farklı şeyler savunan birçok olumlamayı kanıtlamak gerekir. Mesele hakkında, şimdiki iş için gerektiği kadarıyla, yeterince konuşuldu.
Sonuç, delillerle doğrulanmış önermedir; hakkında önerme için söylenenlerin hemen hepsi söylenebilir. Bunlar yukarıda özenle açıklandığından, sırada delil var.
Delil, şüpheli bir şeye inanç kazandıran gerekçedir. Bu gerekçe her zaman meseleden daha bilinen olmalıdır. Çünkü bilinmeyenler bilinenlerle kanıtlanır, delil de şüpheli olanı kanıtlar; o hâlde meseleye inanç kazandırmak için getirilen şey meseleden daha bilinen olmalıdır.
Bütün delillerin kimi inandırıcı ve zorunlu, kimi inandırıcı ama zorunlu olmayan, kimi zorunlu ama inandırıcı olmayan, kimi de ne inandırıcı ne zorunludur. İnandırıcı olan, herkese ya da çoğunluğa ya da bilgelere görünen şeydir; bilgelerin de hepsine ya çoğuna ya da en tanınmış ve seçkin olanlarına; ya da her ustaya kendi işine göre görünen şeydir: tıpta hekime, gemi yönetiminde dümenciye görünen gibi. Bir de konuşulan kişiye ya da yargılayana görünen şeydir. Burada delilin doğru ya da yanlış olması önemli değildir, yeter ki gerçeğe benzesin. Zorunlu olan ise söylendiği gibi olan ve başka türlü olamayan şeydir.
Hem inandırıcı hem zorunlu olan şudur: "Herhangi bir şeye bir şey eklenirse bütün büyür." Bu önermeye kimse karşı çıkmaz ve böyle olması zorunludur. İnandırıcı ama zorunlu olmayanlar, dinleyicinin zihninin kolayca razı olduğu, ama hakikatin sağlamlığını taşımayan şeylerdir: "Annese çocuğunu sever" gibi. Zorunlu ama
hic enim plures affirmationes probare necesse est, quae diversa defendunt. Et de quaestione quidem, quantum ad praesens negotium pertinebat, sufficienter dictum est. Conclusio vero est argumentis approbata propositio, de qua eadem fere dici possunt quae de propositione. Quae quoniam diligenter superius explicata sunt, de argumento deinceps tractandum videtur. Argumentum est ratio rei dubiae faciens fidem. Hanc semper notiorem quaestione esse necesseest: nam si ignota notis probantur, argumentum vero rem dubiam proprium, necesse est quod ad fidem quaestionis affertur, ipsa sit notius quaestione. Argumentorum vero omnium alia sunt probabilia et necessaria, alia probabilia et non necessaria, alia sunt necessaria, sed non probabilia, alia nec probabilia nec necessaria. Probabile vero est quod videtur vel omnibus vel pluribus, vel sapientibus, et his vel omnibus, vel pluri, vel maxime notis atque praecipuis, vel quod unicuique artifici secundum propriam facultatem, ut de medicina medico, gubernatori de navibus gubernandis, id praeterea quod videtur ei cum quo sermo conseritur, vel ipsi qui judicat, in quo nihil attinet verum falsumve sit argumentum, si tantum veri similitudinem teneat. Necessarium vero est quod ut dicitur, ita est, atque aliter esse non po; probabilia quidem ac necessarium est, ut hoc, si quid cuilibet rei sit additum, totum majus efficitur. Neque enim quisquam ab hac propositione dissentiet, et ita sese habere necesse est. Probabilia vero ac non negatione sunt, quibus facile mens auditoris acquiescit, sed veritatis non tenent firmitatem, ut hoc: si mater est, diligit filium. Necessaria vero ac non
PL64.1181inandırıcı olmayanlar, söylendiği gibi olmaları zorunlu olan, ama dinleyicinin kolayca onaylamadığı şeylerdir: Güneş tutulmasının ay cisminin araya girmesiyle olması gibi. Ne zorunlu ne inandırıcı olanlar, ne insanların kanaatinde ne hakikatte yeri olan şeylerdir: "Herkes yitirmediği şeye sahip olduğuna göre Diogenes'in boynuzları vardır" gibi. Bunlara delil bile denemez, çünkü deliller şüpheli şeye inanç kazandırır; ne insanların kanaatinde ne hakikatte yeri olan şeylerden hiçbir inanç doğmaz.
Zorunlu olsalar da dinleyenlerin onaylamadığı şeylerin de delil olmadığı söylenebilir. Çünkü şüpheli şeye inanç kazandırılacaksa, dinleyicinin zihni, razı olduğu şeylerle henüz onaylamadığı sonuca da varmaya zorlanmalıdır. Yargılayan, yalnız zorunlu olup inandırıcı olmayanları onaylamıyorsa, bunlardan çıkan sonucu da onaylamaz. Bu akla göre yalnız zorunlu olup inandırıcı olmayanlar delil olmaz.
Ama durum böyle değildir; bu yorum inandırıcılığı doğru anlamıyor. Çünkü inandırıcı olanlar, duyulur duyulmaz kendiliğinden ve gönüllü olarak onay verilen şeylerdir. Zorunlu olup inandırıcı olmayanlar ise önce başka inandırıcı önerme ve delillerle ispatlanır, bilinip inanıldıktan sonra şüphe edilen başka bir şeye inanç kazandırmak için kullanılır; geometride incelenen teoremler, yani incelemeler gibi. Orada öne sürülenler, öğrencinin zihninin kendiliğinden kabul edeceği şeyler değildir; ama başka delillerle ispatlanınca, bilinmiş ve tanınmış olarak başka teoremlere inanç kazandırır. Demek ki kendiliğinden inandırıcı olmayıp zorunlu olanlar, kendilerine henüz ispatlanmamış dinleyiciler için başka bir şeyi kanıtlamanın delili olamaz; ama önceki gerekçelerle, kabul etmedikleri şeylere inanç kazananlar için, şüphe ettikleri konularda delil olarak çağrılabilir.
Bütün tartışma sanatı dört yeti içinde toplandığından, hangi yetinin hangi delilleri kullanmayı bildiğini söylemek gerekir ki, yerlerin bolluğunun en çok hangi disipline hazırlandığı açıkça görülsün. Bütün tartışma yöntemi dört yetiye ve onların adeta ustalarına bağlıdır: diyalektikçiye, hatibe, filozofa ve sofiste.
Diyalektikçi ile hatip, delillerin ortak tabiatı içinde hareket ederler; çünkü ikisi de, zorunlu olsun olmasın, inandırıcı delilleri izler. Bunlara delilin şu iki türü hizmet eder: inandırıcı ve zorunlu, inandırıcı ve zorunlu olmayan. Filozof ve ispat eden ise yalnız hakikatle uğraşır; inandırıcı olup olmamaları önemli değildir, yeter ki zorunlu olsunlar. O da delilin şu iki türünü kullanır: inandırıcı ve zorunlu, zorunlu ve inandırıcı olmayan. Demek ki filozofun kendi incelemesinde hatipten ve diyalektikçiden nerede ayrıldığı açıktır: Onların önüne inandırıcılık, onun önüne hakikat konmuştur. Yukarıda delil denmesinin doğru olmadığını öğrettiğimiz dördüncü tür ise genellikle sofistlere verilmiştir.
Topik'in amacı inandırıcı delillerin bolluğunu göstermektir. İnandırıcı delillerin çekildiği yerler belirlenince tartışma malzemesi zorunlu olarak zengin ve bol olur. Ama yukarıda söylendiği gibi inandırıcı delillerin kimi zorunlu, kimi zorunlu olmadığından, inandırıcı delillerin yerleri çıkarılırken zorunlular da öğretilmiş olur. Bu yüzden bu yeti başta hatipler ve diyalektikçiler için, ikinci sırada filozoflar için hazırlanır. İnandırıcı olanların hepsi toplandığı ölçüde diyalektikçi ve hatip yardım görür; inandırıcı ve zorunlu olanlar öğretildiği ölçüde felsefî ispata bolluk sağlanır. Yalnız diyalektikçi ve hatip değil, ispat eden ve gerçek delillendirmeyi yapan da konan yerlerden alacak bir şey bulur; çünkü bu öğreti, inandırıcı delillerin yerleri içinde zorunlu delillerin ilkelerini de kapsar.
Zorunlu olup inandırıcı olmayan deliller ve son tür, yani ne inandırıcı ne zorunlu olan, bu eserin incelemesinin dışındadır; yalnız kimi sofistik yerler kimi zaman okuyucuyu alıştırmak için anılır. Böylece Topik'in faydası da amacı da açığa çıkmıştır: Bu bilgiyle hem konuşma yetisi hem hakikatin araştırılması artar.
probabilia sunt quae ita ut dicuntur sese habere ne, cesse, est, sed his facile non consentit auditor, ut est hoc, objectu lunaris corporis solis evenire defectum. Neque necessaria vero neque probabilia sunt quae neque in opinione hominum neque in veritate consistunt, ut hoc, habere Diogenem cornua; quoniam unusquisque habeat quod nunquam perdiderit. Quae quidem nec argumenta dici possunt, argumenta enim dubiae rei faciunt fidem. Ex his autem nulla fides est quae neque in opinione hominum neque in veritate sunt constituta, Dici tamen potest nec illa quidem esse argumenta quae cum sint necessaria, minime tamen audientibus approbantur. Nam si rei dubiae sit fides, cogendus est animus auditoris per ea quibus ipse acquiescit, ut conclusioni quoque quam nondum probat possit accedere. Quod si quae tantum necessaria sunt ac non probabilia, non probat ille qui judicat, necesse est ut ne illud quidem probet quod ex hujusmodi ratione conficitur. Itaque evenit ex hujusmodi ratione, quae tantum necessaria sunt ac non probabilia, non esse argumenta. Sed non est ita, atque haec interpretatio non recte probabilitatis intelligentiam tenet. Ea sunt enim probabilia quibus sponte atque ultro consensus adjungitur, scilicet ut mox ac audita sunt approbentur. Quae vero necessaria sunt ac non probabilia, aliis probabilibus ac argumentis antea demonstrantur cognitaque et credita ad alterius rei de qua dubitatur fidem trahuntur, ut sunt speculationes, id est theoremata quae in geometria considerantur. Nam quae illic proponuntur. talia non sunt, ut his sponte animus discentis accedat, sed quoniam demonstrantur aliis argumentis, illa quoque scita et cognita, ad aliarum speculationum fidem ducuntur. Itaque quae probabilia per se non sunt, sed necessaria, his quidem auditoribus quibus nondum demonstrata sunt, ad aliud aliquid approbandum argumenta esse non possunt; his autem qui prioribus rationibus eorum quibus non acquiescebant, fidem ceperunt, possunt ea si quid ambigunt ad argumentum vocari. Sed quia quatuor facultatibus disserendi omne artificium continetur, dicendum est, quae quibus uti noverit argumentis, ut cui potissimum disciplinae locorum pare ubertas evidenter appareat. Quatuor igitur facultatibus, earumque velut opificibus disserendi omnis ratio subjecta est, id est dialectico, oratori, philosopho, sophistae. Quorum quidem dialecticus atque orator in communi argumentorum natura versatur. Uterque enim sive necessaria, sive minime, probabilia tamen argumenta sequitur. His igitur illae duae species argumenti famulantur, quae sunt probabile ac necessarium, probabile ac non necessarium. Philosophus vero ac demonstrator de sola tantum veritate pertractat, atque sint probabilia sive non sint, nihil refert, dummodo sint necessaria. Hic quoque his dua speciebus utitur argumenti, quae sunt probabile ac necessarium, necessarium ac non probabile. Patet igitur in quo philosophus ab oratore ac dialectico in propria consideratione dissideat, in eo scilicet quod illis probabilitatem, huic veritatem constat esse propositam. Quarta vero species argumenti, quam neque argumentum quidem recte dici supra docuimus, sophisticis solet esse attributa. Topicorum intentio est verisimilium argumentorum copiam demonstrare. Designatis enim locis ex quibus probabilia argumenta ducuntur, abundans et copiosa necesse est fiat materia disserendi. Sed quoniam (ut supra dictum est) probabilium argumentorum alia sunt necessaria, alia non necessaria, cum loci probabilium argumentorum ducuntur, evenit ut necessaria quoque doceantur. Quo fit ut oratoribus quidem ac dialecticis haec principaliter facultas paretur, secundo vero loco philosophis. Nam in quo probabilia quidem omnia conquiruntur, dialectici atque orator juvantur; in quibus vero probabilia ac necessaria docentur, philosophiae demonstrationi ministratur ubertas. Non modo igitur dialecticus atque orator, verum etiam demonstrator ac verae argumentationis effector habet quod ex positis locis possit assumere, cum intra argumentorum probabilium locos, necessariorum quoque principia traditio ista contineat. Illa vero argumenta quae necessaria quidem sunt, sed non probabilia, atque illud ultimum genus, scilicet nec probabile nec necessarium, a propositi operis consideratione sejunctum est, nisi quod interdum quidam sophistici loci exercendi gratia lectoris adhibentur. Quocirca topicorum pariter utilitas intentioque patefacta est His enim et dicendi facultas et investigatio veritatis augetur.
PL64.1181_2Yerlerin bilinmesi diyalektikçilere ve hatiplere yardım ettiği için, söze buluş yoluyla bolluk sağlar; filozoflara zorunlu yerlerin öğretisini verdiği için, bir bakıma hakikatin yolunu aydınlatır. Bu yüzden bu öğreti daha derin incelenip araştırılmalı, öğrenildikten sonra da kullanma ve alıştırmayla pekiştirilmelidir. Çünkü yerlerin incelenmesi büyük bir şey vaat eder: bulmanın yollarını. Bu yöntemden habersiz olanlar bunu tamamen yeteneğe bağlar; tabiatın gücünü ve kudretini sanata dönüştüren bu incelemeyle ne kadar şey kazanıldığını anlamazlar. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter. Şimdi kalanları açıklayalım.
II. Kitap
Önceki kitapta anlatılan her şey, belki yeterince eğitim görmemiş bazılarına bir bakıma gereksiz ve adeta sarkıntı gibi görünecektir. Çünkü kitapların "Topik Farklar Üzerine" başlığını okuyunca öğretinin basamaklarını atlayıp hemen eserin sonuna bakarlar. Bana ise önceden bilinmedikçe öğrencinin zihninin daha ilerisine ulaşamayacağı şeyler gerekli görünüyor. Birinci kitabın bütün tartışmasını şimdi
Nam quod dialecticos atque oratores locorum juvat agnitio, orationi per inventionem copiam praestat; quod vero necessariorum doctrinam locorum philosophis tradit, viam quodammodo veritatis illustrat Quo magis pervestiganda est rimandaque ulterius disciplina, eaque cum agnitione percepta sit, usu atque exercitatione firmanda. Magnum enim aliquid locorum consideratio pollicetur, scilicet inveniendi vias. Quod quidem hi qui sunt hujus rationis expertes soli prorsus deputant ingenio, neque intelligunt quantum hac consideratione quaeratur quae artem redigit vim et potestatem naturae. Sed de his hactenus. Nunc de reliquis explicemus. LIBER SECUNDUS. Omnia quidem quae superioris serie voluminis expedita sunt, minus quibusdam forsitan eruditis supervacanea quodammodo et quasi dependentia videbuntur. Nam cum de differentiis topicis librorum titulum legerint, omissis doctrinae gradibus statim finem operis attendunt. Mihi autem necessarium videtur quod, nisi sit prae cognitum, ad ulteriora discentis animus pervenire non possit, hi quoque
PL64.1183fazlalık sayanlar, her şeyi baştan sona okur ve eserin dokusunu zihin ve akılla aydınlatırlarsa, eserin bir kısmına zorunlu olarak konduğunu gördükleri şeye fazlalık demekten elbette vazgeçeceklerdir. Bu kadarı yeter.
Önce koyduğumuz şeyler, yani önerme, mesele, sonuç ve delil hakkında yeterince konuşulduğuna göre, şimdi delillendirmeyi ele alalım. Delillendirme, delilin sözle açılmasıdır. İki türü vardır: Biri kıyas, öteki istikra diye anılır.
Kıyas, bazı şeyler konup kabul edilince, kabul edilenlerin kendisi sayesinde, kabul edilenlerden başka bir şeyin zorunlu olarak ortaya çıktığı sözdür. Bu tarifin gerekçesini, Kategorik Kıyaslara Giriş için yazdığımız kitapların ikincisi eksiksiz içerir. Ama kolay anlaşılsın diye aynı şeyi kısaca bir örnekle açacağız. Şöyle bir kıyas olsun: "Her insan canlıdır, her canlı cevherdir; öyleyse her insan cevherdir." Bütün bunlar öyle bir sözdür ki, bazı şeyler konup kabul edilince, yani "Her insan canlıdır" ve "Her canlı cevherdir" önermeleri kabul edilince, kabul edilenlerin kendisi sayesinde başka bir şey, yani "Öyleyse her insan cevherdir" sonucu doğar. Kabul edilen önermelerden, zorunlu olarak izleyen sonuç çıkarılır. Önermeler "Her insan canlıdır" ve "Her canlı cevherdir"dir; bunlardan kabul edilenlerden başka bir şey doğar. Çünkü "Öyleyse her insan cevherdir" sonucu çıkar; bu da hem "Her insan canlıdır" önermesinden hem "Her canlı cevherdir" önermesinden tamamen farklıdır.
Kıyasların kimi yüklemlidir, bunlara kategorik denir; kimi şartlıdır, bunlara hipotetik deriz. Yüklemli kıyaslar bütünüyle yüklemli önermelerden örülür: Yukarıda örnek olarak verdiğim kıyas gibi. Hipotetik kıyasların önermeleri şartla bağlanır: "Gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır." İlk önerme şu şartı taşır: Ancak gündüzse aydınlıktır. Bu yüzden bu kıyasa hipotetik, yani şartlı denir.
İstikra, cüzîlerden küllîlere geçilen sözdür. Şöyle: Gemileri yönetmede dümenci kurayla değil sanatla seçiliyorsa, atları yönetmede sürücü kuranın sonucuna göre değil sanatının övgüsüne göre alınıyorsa, devleti yönetmede yöneticiyi kura değil yönetme bilgisi belirliyorsa ve daha birçok benzer durum toplanıyorsa, bunlardan şu çıkarılır: Herkes, ciddiyetle yönetilip idare edilmesini istediği her işte yöneticiyi kurayla değil sanata göre bulur. Sözün küllîye ulaşmak için cüzîleri tek tek nasıl gezdiğini görüyorsun. Gemi, araba ve devletin kurayla değil sanatla yönetildiğini toplayınca, ötekilerde de durum aynıymış gibi küllî olanı çıkarır: Her işe kurayla değil sanatla yönetici konmalıdır.
Çoğu kez birçok cüzînin toplanması başka bir cüzîyi gösterir. Biri şöyle derse: "Gemilerin, arabaların, tarlaların başına kurayla yönetici konmuyorsa, devletlerin başına da kurayla yönetici konmamalıdır." Bu delillendirme türü kıyas kadar sağlam olmasa da genellikle çok inandırıcıdır. Çünkü kıyas küllîlerden cüzîlere iner ve önermeler doğruysa sonucunda sağlam ve değişmez bir hakikat bulunur. İstikra ise inandırıcılık taşır, ama kimi zaman hakikatten yoksun kalır. Şu istikrada olduğu gibi: "Şarkı söylemeyi bilen şarkıcıdır, güreşmeyi bilen güreşçidir, inşaat yapmayı bilen inşaatçıdır." Bunlardan benzer biçimde birçoğu toplanınca "Öyleyse kötülüğü bilen kötüdür" çıkarılabilir, ama bu geçerli değildir. Çünkü iyi kişide kötülük bilgisi eksik olamaz; fazilet kendini sever ve zıtlarını küçümser, kusuru da bilmedikçe ondan kaçınamaz.
Bu iki ilkeye ve delillendirme cinsine bağlı iki delillendirme biçimi daha görülür: Biri kıyasın, öteki istikranın altına konur. Birinin kıyastan, ötekinin istikradan başladığını görmek kolaydır, ama ne biri kıyası ne öteki istikrayı tamamlar. Bunlar entimem ve örnektir.
nunc omnem primi voluminis disputationem superfluam putant, si cuncta perlegant contextionemque operis mente ac ratione collustrent, desinent profecto judicare superfluum, quod necessario viderint in parte operis collocatum. Atque haec hactenus. Sed quoniam de his quae antea posuimus, id est de propositione, quaestione, conclusione, argumento sufficienter dictum est, nunc de argumentatione tractemus. Argumentatio est per orationem argumenti explicatio. Hujus autem species duae sunt, una quae syllogismus, altera quae vocatur inductio. Syllogismus est oratio in qua quibusdam positis et concessis, aliud quiddam per ea ipsa quae concessa sunt, evenire necesse est, quam sint ipsa quae concessa sunt. Hujus diffinitionis rationem secundus quidem liber eorum quibus institutionem in Categoricos scripsimus Syllogismos plene continet. Sed propter intellectus facilitatem idem breviter aperiemus exemplo. Sit enim syllogismus hic: omnis homo animal est, omne animal substantia est, omnis igitur homo substantia est. Totum igitur hoc oratio est, in qua positis quibusdam et concessis, id est duabus propositionibus quae sunt, omnis homo animal est, et omne animal substantia est, per ea ipsa quae concessa sunt, efficitur aliud aliquod, id scilicet quod est conclusio, omnis igitur homo substantia est. Per propositiones enim quae concessa e sunt, sequentia necessario necessaria conclusionis infertur. Sunt autem propositiones hae: omnis homo animal est, et omne animal substantia est, atque ex his efficitur aliud quiddam quam sunt ipsa quae concessa sunt. Concluditur enim: igitur omnis homo substantia est, quod longe diversum est, et ab ea propositione quae dicit: omnis homo animal est, et ab ea quae proponit, omne animal esse. substantiam. Syllogismorum vero alii praedicativi sunt, qui categorici vocantur, alii conditionales, quos hypotheticos dicimus. Et praedicativi quidem sunt, qui ex omnibus praedicativis propositionibus connectuntur, ut is quem exempli gratia superius annotavi, omnibus enim praedicativis propositionibus texitur. Hypothetici vero sunt, quorum propositiones conditione nectuntur, ut hic: si dies est, lux est; est autem dies, lux igitur est; propositio enim prima conditionem tenet hanc, quoniam ita demum lux est, si dies est. Atque ideo syllogismus hic hypotheticus, id est, conditionalis vocatur. Inductio vero est oratio per quam fit a particularibus ad universalia progressio, hoc modo: Si in regendis navibus non sorte, sed arte, eligitur gubernator; si in regendis equis auriga non sortis eventu, sed artis commendatione assumitur; si in administranda republica non sors principem facit, sed peritia moderandi, similiaque in pluribus conquiruntur, quibus infertur, et in omni quoque re quam quisque regi atque administrari graviter volet, non sorte accommodat, sed arte rectorem. Vides igitur quomodo per singulas res currat oratio, ut ad universale perveniat. Nam cum non sorte regi, sed arte, navim, currum et rempublicam collegisset, quasi in caeteris quoque ita sese res habeat, quod universale erat concludit hoc modo, in omnibus quoque rebus, non sorte ductum, sed arte principem debere praeponi. Saepe autem multorum collecta particularitas aliud quiddam particulare demonstrat, ut si quis sic dicat: Si neque navibus, neque curribus, neque agris sorte praeponuntur rectores, ne rebus quidem publicis rectores sorte ducendi sunt. Quod argumentationis genus maxime solet esse probabile, etsi non aequam syllogismo habeat firmitatem. Syllogismus namque ab universalibus in particularia decurrit, estque in eo, si veris propositionibus conclusio, firma atque incommutabilis veritas. At inductio. quidem habet probabilitatem. terdum veritate deficit, ut in hac: Qui scit canere cantor est, et qui luctari luctator est, quique aedificare aedificator est. Quibus multis simili ratione collectis inferri potest, qui scit igitur malum malus est, quod non procedit. Mali quippe notitia deesse bono non potest, virtus enim sese diligit et aspernatur contraria, nec vitare vitium nisi cognitum queat. His igitur duobus velut principiis et generibus argumentandi, duo quidem alii deprehenduntur argumentationis modi, unus quidem syllogismo, alter vero inductioni suppositus; in quibus quidem promptum sit considerare quod ille quidem a syllogismo, ille vero ab intellectus ducat exordium, non tamen aut hic syllogismum., aut ille impleat inductionem. Hi autem sunt enthymema atque exemplum.
PL64.1183_2Entimem eksik kıyastır, yani bütün önermeler önceden konmadan aceleyle sonucun çıkarıldığı sözdür. Biri şöyle derse: "İnsan canlıdır, öyleyse cevherdir." Burada "Her canlı cevherdir" önermesini atlamıştır. Entimem küllîlerden cüzîleri kanıtlamaya yöneldiği için kıyasa benzer; ama kıyasa uygun bütün önermeleri kullanmadığı için kıyasın yönteminden ayrılır, bu yüzden eksik kıyas denmiştir.
Örnek de benzer bir yolla istikraya bağlanır ve ondan ayrılır. Örnek, öne sürülen bir cüzîyle başka bir cüzîyi göstermeye çalışan şeydir: "Konsül Tullius Catilina'yı öldürmelidir, çünkü Scipio Gracchus'u öldürmüştür." Scipio'nun Gracchus'u öldürmesiyle Cicero'nun Catilina'yı öldürmesi gerektiği doğrulanmıştır. İkisinin de küllî değil cüzî olduğunu, araya giren tekil kişiler gösterir. Parçadan parça doğrulandığı için, örnek dediğimiz şey istikraya benzer; ama bunu yapmak için birçok parça toplamadığından istikradan ayrılır.
Böylece delillendirmenin iki ana türü vardır: Biri kıyas, öteki istikra. Bunların altında, adeta onlardan akan entimem ve örnek bulunur. Bunların hepsi kıyastan gelir ve gücünü kıyastan alır. Entimem de istikra da örnek de en çok kıyastan inanç kazanır; Aristoteles'ten çevirdiğimiz Birinci Analitikler'de bu ispat edilmiştir.
Enthymema quippe est imperfectus syllogismus, id est oratio in qua non omnibus antea propositionibus constitutis infertur festinata conclusio, ut si quis ita dicat: homo animal est, substantia igitur est. Praetermisit enim alteram propositionem qua proponitur, omne animal est sub tanti a Ergo quoniam enthymema ab universalibus ad particularia probanda contendit, quasi simile syllogismo est; quod vero non omnibus quae conveniunt syllogismo utitur propositionibus, a syllogismi ratione discedit, atque ideo imperfectus vocatus est syllogismus. Exemplum quoque inductioni simili ratione copulatur et ab ea dissidet. Est enim exemplum quod per particulare propositum, particulare quoddam contendit ostendere hoc modo: Oportet a Tullio consule necari Catilinam, cum a Scipione Gracchus fuerit interemptus. Approbatum est enim Catilinam a Cicerone debere perimi, quod a Scipione Gracchus fuerit occisus. Quae utraque particularia esse ac non universalia singularium designat inter positio personarum. Quoniam igitur ex parte pars approbatur, quasi inductionis similitudinem tenet id quod exemplum vocamus. Quod vero non plures quibus id efficiat, colligit partes, ab inductione discedit. Ita igitur duae sunt argumentandi species principales, una quae dicitur syllogismus, altera quae vocatur inductio. Sub his autem velut ex his manantia enthymema atque exemplum. Quae quidem omnia ex syllogismo ducuntur, et ex syllogismo vires accipiunt; sive enim sit enthymema, sive inductio, sive exemplum, ex syllogismo vires quam maxime fidem capit, quod in Prioribus Resolutoriis, quae ab Aristotele
PL64.1185Bu yüzden, ana delillendirme türü olup ötekileri kapsayan kıyas hakkında konuşmak yeter.
Şimdi yerin ne olduğunu açmak kalıyor. Marcus Tullius'a göre yer, delilin oturduğu yerdir. Bu tarifin gücünün ne olduğunu kısaca açıklayayım. Delilin oturduğu yer, kısmen en yüksek önerme, kısmen de en yüksek önermenin farkı olarak anlaşılabilir. Kimi önermeler kendiliğinden bilinir, kendilerini ispatlayacak daha ileri bir şey de yoktur; bunlara en yüksek ve ilke önermeler denir. Kimi önermelere ise birinci ve en yüksek önermeler inanç kazandırır. O hâlde şüphe edilen her şeyin en önceki kanıtı, başkalarına inanç kazandıran, kendilerinden daha bilinen hiçbir şey bulunamayan önermelerdir. Çünkü delil şüpheli şeye inanç kazandırıyorsa, ve kanıtlanandan daha bilinen ve inandırıcı olması gerekiyorsa, bütün delillere inancı başka kanıta muhtaç olmayacak kadar kendiliğinden bilinen en yüksek önermelerin vermesi zorunludur.
Böyle bir önerme kimi zaman delilin içinde bulunur, kimi zaman dışarıda durup delilin gücünü sağlar ve tamamlar. En yüksek önermeyi içeren delile örnek şudur: Mesele, krallığın konsüllükten daha iyi olup olmadığı olsun. Şöyle deriz: "Krallık konsüllükten daha uzun sürelidir, ikisi de iyidir; daha uzun süren iyi, kısa süren iyiden daha iyidir; öyleyse krallık konsüllükten daha iyidir." Bu delillendirmeye en yüksek önerme, yani yer konmuştur: "Daha uzun süren iyiler, kısa sürenlerden daha değerlidir." Bu, dışarıdan kanıta ihtiyaç duymayacak kadar bilinir ve başkalarına kanıt olabilir. Bu yüzden bu önerme bütün kanıtı kapsar; delil ondan doğduğu için doğru olarak yer, yani delilin oturduğu yer denir.
En yüksek önermenin dışarıda durup delile güç vermesine şu örnek olsun. Kıskancın bilge olmadığını göstermek isteyelim. "Kıskanç, başkalarının iyilikleriyle acı çekendir; bilge başkalarının iyilikleriyle acı çekmez; öyleyse kıskanç bilge değildir." Bu delillendirmede en yüksek önerme içeride görünmüyor, ama delillendirmeye gücü o veriyor. Bu kıyasın inandırıcılığı şu önermeden gelir: Tarifleri farklı olanlar kendileri de farklıdır. Kıskancın tarifinde başkalarının iyilikleriyle erimek vardır; bu bilgeye yakışmadığı için bilge kıskançtan ayrılır.
Demek ki bir anlamda yer böyle bir önermedir. Yer bir cismin kemiyetini içinde tuttuğu gibi, bu en yüksek önermeler de sonrakilerin bütün gücünü ve sonucun gerekmesini içlerinde tutar. Böylece bir anlamda yer, yani delilin oturduğu yer, ötekilere inanç sağlayan en yüksek ve ilke önerme demektir. Başka bir anlamda ise en yüksek önermelerin farklarına yer denir; bunlar meselenin kurulduğu terimlerden çıkar ve şimdi bunlardan söz edeceğiz.
En yüksek denen pek çok önerme vardır ve bunlar birbirine benzemez; birbirinden hangi farklarla ayrılıyorlarsa, bütün o farklara yer deriz. Çünkü en yüksek önermeler delillerin yerleriyse, farkları da zorunlu olarak delillerin yerleridir. Her şeyin cevheri kendi farklarından oluşur; insanın cevheri, ayrımı olan akıllılıktan oluştuğu gibi. Önermelerin farkları olan yerler önermelerin kendisinden daha küllîdir; akıllılığın insandan daha küllî olması gibi. Bu yüzden farklarda bulunan yerler, farkı oldukları önermelerden daha az bulunur; çünkü daha küllî olan her şey her zaman daha azdır. Böylece, sayısı öğrencinin hafızasından çabucak kaçacak kadar çok olmadığından, kolayca bilgiye alınabilir.
Bu farkların neler olduğu en iyi bölmeyle ortaya çıkar. Yüklemli meselelerde bir terim konu, öteki yüklem denir.
transtulimus, demonstratum est. Quocirca satis est de syllogismo disserere, quasi principali et caeteras argumentationis species continent e. Restat nunc quid sit locus aperire. Locus namque est (ut M. Tullio placet) sedes argumenti. Cujus diffinitionis quae sit vis, paucis absolvam. Argumenti enim sedes partim propositio maxima intelligi potest, partim maximae propositionis differentia:. Nam cum sint aliae propositiones quae cum per se notae sint, tum nihil ulterius habeant quo demonstrentur, atque hae maximae et principales vocentur, sintque aliae quarum fidem primae ac maximae suppleant propositiones, necesse est ut omnium quae dubitantur, illae antiquissimam teneant probationem, quae ita aliis facere fidem possunt, ut ipsis nihil notius queat inveniri. Nam si argumentum est quod rei dubiae facit fidem, idque notius ac probabilius esse oportet quam illud est quod probatur, necesse est ut argumentis omnibus illa maxima fidem tribuant quae ita per se nota sunt, ut aliena probatione non egeant. Sed hujusmodi propositio aliquoties quidem intra ambitum argumenti continetur, aliquoties vero extra posita argumenti vires supplet ac perficit. Exemplum quidem est ejus argumenti, quod maximam propositionem tenet hujusmodi. Sit enim quaestio an melius sit regnum consulatu, ita igitur dicemus: Regnum diuturnius est quam consulatus, cum utrumque sit bonum; at vero quod diuturnius est bonum eo quod est parvi temporis melius est; regnum igitur melius est quam consulatus. Huic igitur argumentationi maxima propositio, id est locus insertus est, illa scilicet, diuturniora bona sunt melioris meriti quam ea quae parvi sunt temporis. Hoc enim ita notum est, ut extrinsecus probatione non egeat. et ipsum aliis possit esse probatio. Atque ideo haec propositio totam continet probationem, est cum inde nascitur argumentum, recte locus, id est argumenti sedes vocatur. Ut vero extra posita propositio maxima vires afferat argumento, tale sit exemplum. Sit propositum demonstrare quoniam invidus sapiens non est. Invidus est qui alienis affligitur bonis; sapiens autem bonis non affligitur alienis; invidus igitur sapiens non est. In hac igitur argumentatione propositio quidem maxima non videtur inclusa, sed argumentationi vires ipsa maxima subministrat. Est enim huic syllogismo fides ex ea propositione per quam cognoscimus, quorum diversa et diffinitio, ipsa quoque diversa esse. Est autem in diffinitione invidi, alienis bonis tabescere, quod quoniam non venit in sapientem, idcirco sapiens ab invido sejungitur. Est igitur uno quidem modo locus (ut dictum est) maxima et universalis, et principalis, et inde monstra bilis, atque per se nota propositio, quae in argumentationibus, vel inter ipsas propositiones, vel extrinsecus posita, vim tamen argumentis et propositionibus subministrat. Ideo et universales et maximae propositiones loci sunt dictae, quoniam ipsae sunt quae continent caeteras propositiones, et per eas fit consequens et rata conclusio. Ac sicut locus in se corporis continet quantitatem, ita hae propositiones quae sunt maximae, intra se omnem vim posteriorum atque ipsius conclusionis consequentiam tenent, et uno quidem modo locus, id est argumenti sedes dicitur maxima, principalis que propositio fidem caeteris subministrans. Alio vero modo loci vocantur maximarum differentiae propositionum, quae scilicet ab his ducuntur terminis qui in quaestione sunt constituti, de quibus deinceps disserendum est. Cum enim sint plurimae propositiones quae maximae vocantur; haeque sint inter se dissimiles, quibuscunque differentiis inter se discrepant. eas omnes locos vocamus. Nam si ipsae propositiones maximae argumentorum loci sunt, et differentias earum argumentorum locos esse necesse est. Nam uniuscujusque substantia ex propriis differentiis constat, ut hominis ex rationalitate, quae ejus est differentia et qui sunt differentiae propositionum, ipsis propositionibus universaliores existunt, velut universalior est rationalitas homine. Atque ideo pauciores esse deprehenduntur hi loci qui in differentiis positi sunt, quam propositiones ipsae quarum sunt differentiae. Omnia enim quae universaliora sunt, pauciora semper esse contingit. Et ideo facile sub scientiam cadere possunt, quorum tam multus numerus non est, ut cito a memoria discentis elabantur. Quae vero sunt hae differentiae melius divisione producuntur. In praedicativis autem quaestionibus unus quidem subjectus terminus dicitur, alius praedicatus.
PL64.1185_2Yüklemli meselelerde yalnız yüklemin konuya ait olup olmadığı araştırılır. Ait olduğu anlaşılırsa, cins gibi mi, araz gibi mi, hassa gibi mi, tarif gibi mi ait olduğu araştırılır. Ait olmadığı gösterilirse meseleden geriye bir şey kalmaz; çünkü ait olmayan şey ne araz ne tarif ne cins ne de hassa olarak ait olabilir. Ait olduğu anlaşılırsa, geriye dört tarzdan hangisinin bulunacağı meselesi kalır. Yalnızca ait olmak en çok araza düşer: Cins, tarif ya da hassa olarak ait değil de yine de aitse, zorunlu olarak araz olarak aittir.
Durum böyle olunca, en yüksek önermelerin farkına koyduğumuz yerler bölünmelidir. Her birini gezdikçe en yüksek önermelerin kendi farklarından nasıl ayrıldığı örnekle daha açık görünecektir. Çünkü meseleler, deliller, en yüksek ve ilke önermeler, yerler ve onların farkları için her birinde örnek vereceğiz.
Bütün yerler, yani en yüksek önermelerin farkları, ya meselede konan terimlerden, yani yüklemden ve konudan çekilir, ya dışarıdan alınır, ya da ikisinin arasında yer alan orta yerlerdir. Meselede hakkında şüphe edilen terimlerden çekilen yerlerin iki tarzı vardır: Biri terimlerin cevherinden, öteki cevherlerini izleyen şeylerden gelir.
Nil quippe in praedicativis quaestionibus aliud quaeritur nisi an sub, praedicatus inhaereat. Quod si inesse constiterit, quaeritur itane insit, ut genus, aut accidens, aut ut proprium, aut ut diffinitio. Nam si ostenditur non inesse, de quaestione nihil relinquitur. Nam quod non inest, omnino nec ut accidens, nec ut diffinitio. nec ut genus, nec ut proprium inesse potest. Quod si inesse constiterit, restat quaestio, quisnam modus sit de quatuor inveniri. Solum vero inesse ad accidens maxime pertinet, nam cum neque ut genus, neque ut diffinitio, neque ut proprium inest, sed inest tamen, ut accidens inesse necesse est. Quae cum ita sint, eorum locorum quos in maximarum propositionum differentia constituimus facienda divisio est. Per singula vero quaeque currentibus manifestius apparebit exemplo, quod maximae propositiones a suis differentiis distent. Etenim quaestiones, argumenta, propositiones maximas ac principales, locos, earumque differentias, per unumquodque dabimus exemplum. Omnes igitur loci, id est maximarum differentia propositionum, aut ab his ducantur necesse est terminis qui in quaestione sunt positi, praedicato scilicet atque subjecto, aut extrinsecus assumantur, aut horum medii qui inter utrosque versantur. Eorum vero locorum qui ab his ducuntur terminis de quibus in quaestione dubitatur, duplex est modus: unus quidem ab eorum substantia, alter vero ab his. quae substantiam eorum consequuntur.
PL64.1187Cevherden gelenler yalnız tarifte bulunur. Çünkü tarif cevheri gösterir ve cevherin tam ispatı tariftir. Söylediğimizi örneklerle açalım ki, meselelerin, delillendirmelerin ve yerlerin bütün mantığı berraklaşsın.
Haydi, ağaçların canlı olup olmadığı sorulsun ve şöyle bir kıyas yapılsın: "Canlı, ruhlu ve hisseden cevherdir; ağaç ruhlu ve hisseden cevher değildir; öyleyse ağaç canlı değildir." Bu, cins meselesidir; çünkü ağaçların canlılar cinsinin altına konup konamayacağı sorulur. Küllî önermede bulunan yer şudur: Cinsin tarifi kime uymuyorsa, o, tarifin ait olduğu şeyin türü değildir. Yerin üst farkı, ki buna da yer denir, "tariften" olandır. Görüyorsun ki meselenin bütün şüphesi, kıyasın delillendirmesinde gücünü birinci ve en yüksek önermeden, yani cinsin tarifi uymayan şeyin tür olmadığını söyleyen önermeden alan uygun önermelerle işlendi. Bu küllî önerme de meseleye konan terimlerden birinin, yani canlının cevherinden, tarifinden, "ruhlu ve hisseden cevher"den çekilmiştir.
Öteki meselelerde de yerlerin farkları böyle kısaca anılacak; her birinin kendine özgü yanını uyanık bir zihinle kavramak gerekir.
Cevherden çekilen yerin iki tarzı vardır: Deliller kısmen tariften, kısmen betimlemeden çekilir. Tarif betimlemeden şöyle ayrılır: Tarif cinsi ve ayrımları alır; betimleme ise tek bir özellik oluşturan bazı arazlarla ya da uygun cinsin dışında toplanmış cevherî ayrımlarla konunun anlaşılmasını sınırlar. Arazlardan yapılan bu tarifler cevheri hiçbir şekilde göstermiyor görünse de, cevheri gösteren gerçek tarifin yerine sık sık konduklarından, betimlemeden alınan kanıtlar da cevher yerinden alınmış sayılır.
Örneği şöyledir: Beyazlığın cevher olup olmadığı sorulsun; burada beyazlığın cevherin altına cinsin altına konur gibi konup konmadığı araştırılır. Şöyle deriz: "Cevher bütün arazlara dayanak olabilen şeydir; beyazlık hiçbir araza dayanak olmaz; öyleyse beyazlık cevher değildir." Yer, yani en yüksek önerme yukarıdakiyle aynıdır: Tarifi ya da betimlemesi, türü denen şeye uymayan şey, türü denen şeyin cinsi değildir. Cevherin betimlemesi beyazlığa uymaz; öyleyse beyazlık cevher değildir. Yerin üst farkı, az önce cevher kısmına koyduğumuz "betimlemeden" olandır.
Şeyin cevherinden değil, adın anlamından çekilen tarifler de vardır; bunlar araştırılan şeye uygulanır. Sözgelimi felsefeyle uğraşmak gerekip gerekmediği sorulursa delillendirme şöyle olur: "Felsefe bilgelik sevgisidir; bilgelikle uğraşmak gerektiğinden kimse şüphe etmez; öyleyse felsefeyle uğraşmak gerekir." Burada delili şeyin tarifi değil, adın açıklaması vermiştir. Tullius da Hortensius'ta felsefeyi savunurken bunu kullanmıştır. Yunanca onomatikos horos, Latince "adın açıklaması" denir.
Meseleye konan terimlerin cevherinden alınan deliller hakkındakileri, sanırım açık örneklerle gösterdik. Şimdi terimlerin cevherini izleyenlerden söz edelim. Bunların çeşitliliği çoktur, çünkü her cevhere bağlanan pek çok şey vardır. Bir şeyin cevherine eşlik edenlerden deliller genellikle bütünden, parçalardan ya da sebeplerden çekilir: fail, madde, tabiî suret ya da gaye sebeplerinden. Fail sebep, bir şeyin meydana gelmesi için hareket ettiren ve iş görendir. Madde, bir şeyin ondan ya da onda yapıldığı şeydir. Gaye, uğruna bir şey yapılandır. Cevheri izleyenlerden alınan yerler arasında etkilerden, bozulmalardan, kullanımlardan ve bunların hepsinin dışında ortak arazlardan olanlar da vardır.
Önce bütünden yapılan yere bakalım. Bütün iki türlü söylenir: ya cins olarak ya da birçok parçadan oluşan tam şey olarak. Cins olarak bütün olan, meselelere şöyle delil sağlar: Adaletin faydalı olup olmadığı meselesinde şöyle bir kıyas yapılır: "Her fazilet faydalıdır; adalet fazilettir; öyleyse adalet faydalıdır."
Hi vero qui a substantia sunt, in sola diffinitione consistunt. Diffinitio enim substantiam monstrat, et substantiae integra demonstratio diffinitio est. Sed id quod dicimus patefaciamus exemplis, ut omnis quaestionum, vel argumentationum, vel locorum ratio colliquescat. Age enim quaeratur an arbores animalia sint, fiatque hujusmodi syllogismus: animal est substantia animata sensibilis; arbor vero substantia animata sensibilis non est; arbor igitur animalia non est. Haec de genere quaestio est, utrum enim arbores sub animalium genere ponendae sint quaeritur. Locus qui in universali propositione consistit, hic est cui generis diffinitio non convenit; id ejus cujus ea diffinitio est, species non est. Loci superior differentia, qui locus nihilominus nuncupatur a diffinitione. Vides igitur ut tota dubitatio quaestionis syllogismi argumentatione tractata sit per convenientes et congruas propositiones, quae vim suam ex prima et maxima propositione custodiunt, ex ea scilicet quae negat esse speciem, cui non convenit generis diffinitio, atque ipsa universalis propositio a substantia tracta est unius eorum termini qui in quaestione locati sunt, ut animalis, id est, ab ejus diffinitione quae est substantia animata sensibilis. Ita igitur in caeteris quaestionibus strictim ac breviter locorum differentiis commemorat is, oportet uniuscujusque proprietatem vigilantis animi alacritate percipere. Hujus autem loci qui a substantia ducitur duplex est modus; partim namque a diffinitione, partim a descriptione argumenta ducuntur. Differt autem diffinitio a descriptione, quod diffinitio genus ac differentias sumit, descriptio subjecti intelligentiam claudit, quibusdam vel accidentibus efficientibus unam proprietatem, vel substantialibus differentiis praeter conveniens genus aggregatis. Sed hae diffinitiones quae ab accidentibus fiunt, tametsi videntur nullo modo substantiam demonstrare, tamen quoniam saepe verae diffinitionis vice ponuntur, quae substantiam demonstrant, illae etiam probationes quae a descriptione sumuntur, a substantiae loco videntur assumi; hujus vero tale sit exemplum. Quaeratur enim an albedo substantia sit, hic quaeritur an albedo substantiae velut generi supponatur. Dicimus igitur: substantia est quae omnibus accidentibus possit esse subjectum; albedo autem nullis accidentibus subjacet; albedo igitur substantia non est. Locus, id est, maxima propositio eadem quae superius. Cujus enim diffinitio vel descriptio ei quod dicitur species esse non convenit, id ejus quod species esse perhibetur genus non est. Descriptio vero substantiae albedini non convenit, albedo igitur substantia non est. Loci differentia superior a descriptione, quam dudum locavimus in ratione substantiae. Sunt etiam diffinitiones quae non a rei substantiae, sed a nominis significatione ducuntur, atque ita rei de qua quaeritur applicantur: ut si quaeratur utrum philosophiae studendum sit, erit argumentatio talis: Philosophia amor sapientiae est, huic studendum nemo dubitat studendum igitur est philosophiae; hic enim non diffinitio rei, sed nominis interpretatio argumentum dedit, quo Tullius etiam in Hortensio in ejusdem philosophiae usus est defensione, et vocatur graece quidem ὀνοματιϰὸς δ ρος, latine autem nominis interpretatio. Ac de his quidem argumentis quae ex substantiae terminorum in quaestione positorum assumuntur, claris (ut arbitror) patefecimus exemplis. Nunc de his dicendum est qui terminorum substantiam consequuntur. Horum multifaria est diversio, plura sunt enim quae substantiis singulis adhaerescunt. Ab his igitur quae cujuslibet substantiam comitantur argumentum duci solent, aut ex toto, aut ex partibus, aut ex causis vel efficientibus, vel materia, vel naturali forma, vel fine, et est efficiens quaedam causa quae movet atque operatur, ut aliquid explicetur. Materia vero ex qua fit aliquid, vel in qua fit. Finis propter quod fit. Sunt etiam inter eos locos qui ex his sumuntur quae substantiam consequuntur, aut ab effectibus, aut a corruptionibus, aut ab usibus, aut praeter hos omnes a communiter accidentibus. Quae cum ita sint, eum prius locum qui a toto fit inspiciamus. Totum duobus modis dici solet, aut ut genus, aut ut id quod integrum ex pluribus partibus constat. Et illud quidem quod ut genus totum est, hoc modo saepe quaestionibus argumenta suppeditat, ut si sit quaestio an justitia utilis sit, fit syllogismus: omnis virtus utilis est, justitia virtus est, justitia igitur utilis est. l:
PL64.1187_2Bu, araz meselesidir, yani adalete faydanın arız olup olmadığı. En yüksek önermede bulunan yer şudur: Cinse ait olan türe de aittir. Bunun üst yeri bütünden, yani cinsten olandır: Adaletin cinsi olan fazilet.
Yine insanî işlerin takdirle yönetilip yönetilmediği meselesi olsun. Şöyle deriz: "Evren takdirle yönetiliyorsa, insanlar da evrenin parçalarıysa, insanî işler de takdirle yönetilir." Araz meselesi. Yer: Bütüne uyan parçaya da uyar. En üst yer bütünden, yani parçalardan oluşan tam şeydendir; bu da insanlar için bütün olan evrendir.
Parçalardan da deliller iki türlü doğar: Ya cinsin parçalarından, yani türlerden, ya da tam olanın, yani yalnızca "parça" adını taşıyan parçalardan. Tür olan parçalar için şöyle bir mesele olsun: Fazilet, iyi düzenlenmiş zihnin melekesi midir? Bu, tarif meselesidir, yani "iyi düzenlenmiş zihnin melekesi" faziletin tarifi midir? Türlerden şöyle delillendirme yaparız: "Adalet, cesaret, itidal ve basiret iyi düzenlenmiş zihnin melekeleriyse, bu dördü de cins olarak faziletin altına giriyorsa, fazilet iyi düzenlenmiş zihnin melekesidir." En yüksek önerme: Her parçada bulunan şey bütünde de bulunmalıdır. Delil parçalardandır, yani cinsin tür denen parçalarından; çünkü adalet, cesaret, itidal ve basiret faziletin türleridir.
Tam olanın parçaları denen parçalardan da şöyle yapılır: Mesele tıbbın faydalı olup olmadığı olsun; bu araz şüphesine dayanır. Şöyle deriz: "Hastalıkları uzaklaştırmak, sağlığı
Hic est quaestio de accidenti, id est an accidat justitiae utilitas. Locus est is qui in maxima propositione consistit: quae generi adsunt speciei adsunt. Hujus superior locus est a toto, id est a genere, virtus scilicet., quae justitiae genus est. Rursus sit quaestio an humanae res Providentia regantur, dicemus: si mundus Providentia regitur, homines autem partes mundi sunt, humanae igitur res Providentia reguntur. Quaestio de accidenti locus: quod toti convenit, id congruit et parti. Supremus locus a toto, id est ab integro quod partibus constat: id vero mundus est, qui hominibus totum est. A partibus etiam duobus modis argumenta nascuntur, aut enim a generis partibus quae sunt species, aut ab integri, id est totius quae partes tantum proprio vocabulo nuncupantur, et de his quidem partibus quae species sunt hoc modo sit quaestio, an virtus mentis bene constitutae sit habitus. Quaestio est de diffinitione, id est an habitus mentis bene constitutae sit virtutis diffinitio. Faciemus itaque a speciebus argumentationem sic: Si justitia, fortitudo, moderatio atque prudentia habitus mentis bene constitutae sunt, haec autem quatuor virtuti veluti generi subjiciuntur. virtus ergo bene constitutae mentis est habitus, maxima propositio. Quod enim singulis partibus inest, id toti inesse necesse est. Argumentum vero a partibus, id est a generis partibus, quae species nuncupantur: justitia enim, fortitudo, modestia, et prudentia virtutis species sunt, Item ab his partibus quae integri partes esse dicuntur; sit quaestio an sit utilis medicina, haec in accidentis dubitatione constituta est, dicemus: si depelli morbos salutemque
PL64.1189korumak ve yaraları iyileştirmek faydalıysa, tıp faydalıdır; hastalıkları uzaklaştırmak, sağlığı korumak ve yaraları iyileştirmek faydalıdır; öyleyse tıp faydalıdır."
Çoğu zaman delillendirmenin sağlam olması için tek bir parça da yeter. Birinin özgür kılınıp kılınmadığından şüphe edilirse, onun nüfus kaydıyla, vasiyetle ya da değnekle azat edildiğini gösterince özgür kılındığı gösterilmiş olur; bunlar özgürlük vermenin parçalarıydı. Uzaktan görülen şeyin ev olup olmadığından şüphe edilirse, ev olmadığını şöyle söyleriz: "Çatısı, duvarları ya da temeli eksik." Burada da tek bir parçadan delil yapılmıştır.
Bütünü ve parçaları yalnız cevherlerde değil, tarzda, zamanda, kemiyette ve yerde de gözetmek mümkündür. "Her zaman" dediğimiz zamanda bütündür; "bazen" dediğimiz zamanda parçadır. Bir şeyi yalın olarak öne sürersek tarzda bütündür; bir ekle söylersek tarzda parça olur. "Hepsi" dersek kemiyette bütünü söyleriz; kemiyetten bir şey ayırırsak kemiyetin parçasını koyarız. Yerde de aynı biçimde, her yerde olan bütün, bir yerde olan parçadır.
Bunların hepsine şu örnekler verilir. Zamana göre bütünden parçaya: "Tanrı her zaman varsa, şimdi de vardır." Tarza göre parçadan bütüne: "Ruh belli bir tarzda hareket ediyorsa yalın olarak da hareket eder; öfkelenince hareket eder; öyleyse genel ve yalın olarak hareket eder." Kemiyette bütünden parçalara: "Apollon her konuda doğru kâhinse, Pyrrhus'un Romalıları yeneceği doğru olacaktır." Yerde: "Tanrı her yerdeyse burada da vardır."
Sırada sebeplerden denen yer var. Birçok sebep vardır: Kimi hareketin ilkesini sağlar ve iş görür, kimi dayanak olarak türlerin suretlerini kabul eder, kimi uğruna bir şey yapılan şeydir, kimi de bir şeyin suretidir.
Fail sebepten delil: Biri adaletin tabiî olduğunu göstermek isterse şöyle der: "İnsanların bir araya gelmesi tabiîdir; adaleti insanların bir araya gelmesi yapmıştır; öyleyse adalet tabiîdir." Araz meselesi. En yüksek önerme: Fail sebepleri tabiî olan şeyler de tabiîdir. Yer: Fail sebeplerden. Çünkü bir şeyin sebebi olan, sebebi olduğu şeyi meydana getirir.
Biri Mağribîlerin silahı olmadığını savunursa, demirleri olmadığı için silah kullanmadıklarını söyler. En yüksek önerme: Maddenin bulunmadığı yerde maddeden yapılan şey de bulunmaz. Yer: maddeden. Fail ve madde olan ikisine tek adla "sebepten" denir; çünkü yapan da yapanın işini kabul eden de meydana gelen şeyin sebepleridir.
Gayeden: Adaletin iyi olup olmadığı meselesi konsun, delillendirme şöyle olsun: "Mesut olmak iyiyse adalet de iyidir"; çünkü adaletin gayesi budur: Adalete göre yaşayan saadete ulaşır. En yüksek önerme: Gayesi iyi olan şeyin kendisi de iyidir. Yer: gayeden.
Bir şeyin suretinden de şöyle: "Daidalos uçmuş olamaz, çünkü tabiî suretinde kanatları yoktu." En yüksek önerme: Her şey ancak tabiî suretinin izin verdiği kadarını yapabilir. Yer: suretten.
Etkilerden, bozulmalardan ve kullanımlardan şöyledir: "Ev iyiyse evin yapımı da iyidir"; tersine, "Evin yapımı iyiyse ev de iyidir." "Evin yıkılması kötüyse ev iyidir"; "Ev iyiyse evin yıkılması kötüdür." "Ata binmek iyiyse at iyidir"; "At iyiyse ata binmek iyidir." İlk örnek oluşlardandır, buna etkilerden de denebilir; ikincisi bozulmalardan, üçüncüsü kullanımlardandır. Hepsinin en yüksek önermesi: Meydana gelişi iyi olan şeyin kendisi de iyidir, tersi de doğrudur; bozulması kötü olan şeyin kendisi iyidir, tersi de doğrudur; kullanımı iyi olan şeyin kendisi de iyidir, tersi de doğrudur.
Ortak arazlardan deliller, dayanağı bırakamayan ya da bırakmayan arazlar alındığında yapılır. Biri şöyle derse: "Bilge pişman olmaz; çünkü pişmanlık kötü işe eşlik eder." Bilgeye kötü iş yakışmadığı için pişmanlık da yakışmaz. Araz meselesi. En yüksek önerme: Bir şeyde bir şey bulunmuyorsa, onu izleyen şey de bulunamaz. Yer: ortak arazlardan.
servari mederique vulneribus utile est, utilis. medicina est; at depelli morbos, servari salutem, mederique vulneribus utile est, utilis igitur medicina est. Saepe autem et una quaelibet pars valet ut argumentationis firmitas constet, hoc modo, ut si de aliquo dubitetur an sit liber factus; si eum vel censu, vel testamento, vel vindicta manumissum esse monstremus, liber factus ostensus est, atque hae partes erant dandae libertatis. Ut rursus si dubitetur an sit domus, quod eminus prospicitur, dicemus quoniam non est: nam vel tectum, vel parietes, vel fundamenta ei desunt, ab una rursus parte factum est argumentum. Licet autem non solum in substantiis, verum etiam in modo, in temporibus, in quantitatibus, in loco, totum partesque respicere. Id enim quod dicimus, semper in tempore totum est. Id quod dicimus, aliquando in tempore pars est. Rursus si simpliciter aliquid proponamus, in modo totum est; si cum adjectione, aliqua pars fit modo. Item si omnia dicamus in quantitate, totum dicimus. Si aliquid a quantitate excerpsimus, quantitatis ponimus partem. Eodem modo et in loco quod ubique est, totum est, quod alicubi, pars. Horum autem omnium haec communiter debentur exempla, a toto ad partem secundum tempus: si Deus semper est, et nunc est, a parte ad totum secundum modum, si anima aliquo modo movetur, et simpliciter movetur, movetur autem cum irascitur, universaliter igitur et simpliciter movetur. Rursum a toto ad partes in quantitate: si verus est Apollo in omnibus vates, verum erit Pyrrhum Romanos superare. Rursus in loco: si Deus ubique est, et hic igitur est. Sequitur locus qui nuncupatur a causis. Sunt vero plures causae quae vel principium motus praestant atque efficiunt, vel specierum formas subjectae suscipiunt, vel propter eas aliquid fit, vel quae cujuslibet for:. Argumentum igitur ab efficiente causa, ut si quis justitiam naturalem velit ostendere, dicat: congregatio hominum naturalis est, justitia vero congregatio hominum fecit, justitia igitur naturalis est. Quaestio de accidente. maxima propositio: quorum efficientes causae sunt naturales, ipsa quoque sunt naturalia. Locus ab efficientibus causis: quod enim uniuscujusque causa est, id eam rem efficit cujus est causa. Rursus si quis Mauros arma non habere contendat. dicet idcirco eos armis minime uti, quod his ferrum desit. Maxima propositio, ubi materia deest, et quod ex materia efficitur, desit. Locus a materia: utrumque vero, id est ab efficientibus atque materia, uno nomine a causa nuncupatur. Aeque enim id quod efficit, atque id quod operantis actum suscipit, ejus rei quae efficitur causae sunt. Rursus a fine, sit propositum sic, an justitia bona sit, fiat argumentatio talis: si beatum esse bonum est, et justitia bona est, hic enim est justitiae finis, ut si quis secundum justitiam vivat, ad beatitudinem perducatur. Maxima propositio: cujus finis bonus est, ipsum quoque bonum est. Locus a fine. Ab eo quoque quod cujuslibet forma est, ita non potuisse volare Dedalum, quoniam nullas naturali forma pennas habuisset. Maxima propositio: tantum quaeque posse quantum forma naturalis sua permisit. Locus a forma: ab effectibus vero et corruptionibus et usibus hoc modo; nam si bona est domus, et constructio domus bona est, et econtrario, si bona est constructio domus, bona est domus. Rursus si destructio domus mala est, bona est domus, et si bona est domus, mala est destructio domus. Et si bonum equitare est, bonus est equus, et si bonus est equus, bonum est equitare. Est autem primum quidem exemplum a generationibus, quod idem ab effectibus vocari potest; secundum a corruptionibus; tertium ab usibus: omnium autem maxima propositio: cujus effectio bona est, ipsum quoque bonum est, et econverso; cujus corruptio mala est, ipsum quoque bonum est, et econverso; et cujus usus bonus est, ipsum quoque bonum est, et econverso. A communiter accidentibus argumenta fiunt quoties ea sumuntur accidentia, quae relinquere subjectum vel non possunt vel non solent, ut si quis hoc modo dicat: Sapientem non poenitebit, poenitentia enim malum factum comitatur. Quod quia in sapiente non convenit, ne poenitentia quidem. Quaestio de accidente, Maxima propositio: Cui non inest aliquid ei, nec illud quod ejus est consequens inesse potest; locus a communiter accidentibus.
PL64.1189_2Meseleye konan terimlerin kendisinden alınan yerler anlatıldığına göre, şimdi dışarıda oldukları hâlde meselelere delil sağlayan yerlerden söz edelim. Bunlar şeyin yargısından, benzerlerden, daha büyükten, daha küçükten, orantıdan, karşıtlardan ya da aktarmadan gelir.
Şeyin yargısını tutan yer şöyledir: Herkesin ya da çoğunluğun, bilgelerin ya da her sanatta derinlemesine eğitim görmüş kimselerin yargısına göre bir şeyin böyle olduğunu söylersek. Örneği şudur: "Gök döner, çünkü bilgeler ve en bilgin astronomlar böyle yargılamıştır." Araz meselesi. En yüksek önerme: Herkese, çoğunluğa ya da bilge insanlara görünen şeye karşı çıkılmamalıdır. Yer: şeyin yargısından.
Benzerlerden şöyledir: İnsanın hassasının iki ayaklı olmak olup olmadığından şüphe edilirse şöyle deriz: "Dört ayaklı olmak ata, iki ayaklı olmak insana ait olduğu gibi benzer biçimde aittir; dört ayaklı olmak atın hassası değildir; öyleyse iki ayaklı olmak da insanın hassası değildir." Hassa meselesi. En yüksek önerme: Benzer biçimde ait olan şey hassa değilse, araştırılan şey de hassa olamaz. Yer: benzerlerden. Bu yer ikiye ayrılır: Benzerlik ya keyfiyette ya kemiyette bulunur. Kemiyette denklik, yani eşitlik denir, keyfiyette benzerlik.
Daha çok olandan da şöyledir: Canlının tarifinin kendi kendine hareket edebilmek olup olmadığı sorulursa şöyle deriz: "Canlının tarifinin 'tabiatça yaşamak' olması, 'kendi kendine hareket edebilmek' olmasından daha çok gerekir. Oysa canlının tarifi 'tabiatça yaşamak' değildir; öyleyse daha az görünen 'kendi kendine hareket edebilmek' de canlının tarifi sayılmamalıdır."
Expeditis igitur locis his qui ab ipsis terminis in quaestione positis assumuntur, nunc de his dicendum est qui, licet extrinsecus positi, argumenta tamen quaestionibus subministrant. Hi vero sunt vel ex rei judicio, vel ex similibus, vel a majore, vel a minore, vel a proportione. vel ex oppositis, vel ex transumptione. Et ille quidem locus qui rei judicium tenet, est hujusmodi: utsi dicamus id esse quod vel omnium judicant vel plures, Et hi vel sapientes, vel secundum unamquamque artium penitus eruditi. Hujus exemplum est, coelum esse volubile, quod ita sapientes atque astrologi doctissimi judicaverunt. Quaestio de accidente. Maxima propositio: quod omnibus vel pluribus vel sapientibus hominibus videtur, ei contradici non oportere. Locus a rei judicio.. A similibus vero hoc modo: si dubitetur an hominis proprium sit bipedem esse, dicemus: similiter inest equo quadrupes ut homini bipes; non est autem equo quadrupes proprium; non est igitur homini bipes proprium. Quaestio de proprio. Maxima propositio: si quod similiter inest, non est proprium, nec id de quo quaeritur esse proprium potest. Locus a similibus. Hic vero in gemina dividitur, haec enim similitudo aut in qualitate consistit, aut in quantitate; sed in quantitate paritas, id est aequali quid nuncupatur, in qualitate similitudo. Rursus ab eo quod est magis: si quaeratur an sit animalis diffinitio, quod ex se moveri possit, dicemus sic: magis oportet animalis diffinitionem esse quod naturaliter vivat quam quod ex se moveri possit; non est autem haec diffinitio animalis quod nale: ea quidem igitur quae minus videtur esse, quod ex se moveri possit, animalis diffinitio putanda
PL64.1191Tarif meselesi. En yüksek önerme: Daha çok ait görünen şey ait değilse, daha az ait görünen de ait olmaz. Yer: daha çok olandan.
Daha azdan ise ters yönde yapılır: "'Yürüyen iki ayaklı canlı', 'akıllı ölümlü canlı'dan daha az insanın tarifi görünür; 'yürüyen iki ayaklı' diyen tarif insanın tarifi ise, 'akıllı ölümlü canlı' da insanın tarifi olacaktır." Tarif meselesi. En yüksek önerme: Daha az ait görünen ait ise, daha çok ait görünen de ait olacaktır. Daha çok ve daha azdan delil sağlayan yerlerin birçok çeşidi vardır; bunları Aristoteles'in Topikler'inin açıklamasında daha özenle izledik.
Orantıdan: Devletlerde görevlilerin kurayla seçilip seçilmeyeceği sorulursa, hayır deriz; çünkü gemilerde dümenci bile kurayla seçilmez. Burada bir orantı vardır: Dümencinin gemiye göre durumu neyse, görevlinin devlete göre durumu odur. Bu yer benzerlerden çekilen yerden farklıdır: Orada bir şey bir başkasıyla karşılaştırılır, orantıda ise şeylerin benzerliği değil, bir tür ilişki karşılaştırması vardır. Araz meselesi. En yüksek önerme: Bir şeyde olan, onun orantılısında da zorunlu olarak olur. Yer: orantıdan.
Karşıtlardan olan yer çok çeşitlidir. Şeyler birbirine dört türlü karşıttır: Ya zıtlar gibi birbirine karşı yerleşmiştir, ya yoksunluk ve meleke gibi, ya ilişki gibi, ya da olumlama ve olumsuzlama gibi. Bunların ayrımları On Kategori kitabında anıldı. Bunlardan deliller şöyle doğar:
Zıtlardan: Övülmenin faziletin hassası olup olmadığı sorulursa, hayır derim; çünkü yerilmek de kusurun hassası değildir. Hassa meselesi. En yüksek önerme: Zıtlar zıtlara uyar. Yer: karşıtlardan, yani zıttan.
Yine mesele, görmenin göz sahibi olanların hassası olup olmadığı olsun. Hayır derim; çünkü görenlerin kör olması da mümkündür. Melekenin bulunduğu şeylerde yoksunluk da bulunabilir; hassa ise dayanaktan ayrılamaz. Körlük gelince görme gittiğine göre, görmenin göz sahibi olanların hassası olmadığı kanıtlanır. Hassa meselesi. En yüksek önerme: Yoksunluğun bulunabildiği yerde meleke hassa değildir. Yer: meleke ve yoksunluğa göre karşıtlardan.
Yine dünyaya getiren olmanın babanın hassası olup olmadığı meselesi konsun. Doğru göründüğünü söylerim; çünkü dünyaya getirilmiş olmak da oğlun hassasıdır: Babanın oğula göre durumu neyse, dünyaya getirenin dünyaya getirilene göre durumu odur. Hassa meselesi. En yüksek önerme: Birbirine göre söylenen karşıtların hassaları da birbirine göre söylenir. Yer: ilişkili karşıtlardan.
Yine hareket etmenin canlının hassası olup olmadığı meselesi konsun. Hayır denir; çünkü hareket etmemek de cansızın hassası değildir. Hassa meselesi. En yüksek önerme: Karşıtların hassaları da karşıt olmalıdır. Yer: olumlama ve olumsuzlamaya göre karşıtlardan; çünkü hareket etmek ve hareket etmemek olumlama ve olumsuzlamaya göre birbirine karşıttır.
Aktarmadan olan yer şöyle olur: Şüphe, meselenin kurulduğu terimlerden daha bilinen başka bir şeye aktarılır ve onun kanıtından, meseleye konan şeyler doğrulanır. Sokrates adaletin bir insanda neler yapabildiğini araştırırken bütün incelemeyi devletin büyüklüğüne aktarmış, orada yaptığına bakarak tek tek insanlarda da etkili olduğunu doğrulamıştır. Bu yer belki bütünden gibi görünecektir. Ama öne sürülen terimlere bağlı olmadığından ve dışarıdaki bir şey yalnız daha bilinen göründüğü için alındığından, uygun bir adla aktarmadan denir.
Bu aktarma adda da yapılır; delillendirme kapalı bir kelimeden daha bilinene aktarılınca. Sözgelimi filozofun kıskanıp kıskanmadığı soruluyor ve "filozof" adının ne anlattığı bilinmiyorsa, daha bilinen kelimeye aktararak "Kıskanmaz, çünkü bilgedir" deriz. "Bilge" kelimesi "filozof"tan daha bilinendir.
Dışarıdan alınan yerler açıkça söylendi; şimdi orta yerler tartışılacak. Orta yerler biçim değişiminden, aynı kökten gelenlerden ya da bölmeden doğar.
Biçim değişimi, bir asıl adın zarfa dönüşmesidir: "adalet"ten "adilce"nin çıkması gibi. Demek ki "adilce" dediğimiz, "adalet"in biçim değişimidir. Aynı kökten gelenler ise
est. Quaestio de diffinitione. Maxima propositio: si id quod magis videtur inesse non inest, nec id quod minus videbitur inesse inerit? Locus ab eo quod magis est. A minoribus vero converso modo. Nam si est hominis diffinitio, animal gressibile bipes, cum id minus videatur esse diffinitio hominis, quam animal rationale mortale, sitque diffinitio hominis ea quae dicit alias gressibile bipes, erit diffinitio hominis animal rationale mortale. Quaestio diffinitione. Maxima propositio.-si id quod minus videtur inesse inest, id quod magis videbitur inesse, inerit. Multae autem sunt diversitates locorum ab eo quod est magis et minus argumenta ministrantium, quos in expositione Topicorum Aristotelis diligentius persecuti sumus. Item a proportione, ut si quaeratur an sorte sint eligendi in civitatibus magistratus, dicamus minime "Quia ne in navibus quidem gubernator sorte praeficitur, est enim proportio. Nam ut sese gubernator habet ad navim, ita magistratus ad civitatem. Hic autem locus distat ab eo qui a similibus ducitur. Ibi enim una res unicuilibet alii comparatur. In proportione vero non est similitudo rerum, sed quaedam habitudinis comparatio. Quaestio de accidente. Maxima propositio: quod in unaquaque re evenit, id in ejus proportionali evenire necesse est. Locus a proportione. Ex oppositis vero multiplex est locus. Quatuor enim sibimet opponuntur modis, aut enim ut contraria adverso sese loco constituta respiciunt, aut ut privatio et habitus, aut ut relatio, aut ut affirmatio et negatio. Quorum discretiones in eo libro qui de Decem Praedicamentis scriptus est, commemoratae sunt, ab his hoc modo argumenta nascuntur. A contrariis, si quaeratur an sit virtutis proportione laudari, dicam minime, quia nec vitii quidem vituperari. Quaestio de proprio. Maxima propositio: contraria contrariis conveniunt. Locus ab oppositis, id est ex contrario. Rursus in quaestione sit positum an proprium sit oculos habentium videre. Dicam non, eos namque qui vident, alios etiam caecos esse contingit. Nam in quibus est habitus, in eisdem etiam poterit esse privatio, et quod est proprium non potest a subjecto discedere. Et quoniam veniente caecitate visus abscedit, non esse proprium habentium oculos videre convincitur., Quaestio de proprio, Maxima propositio: ubi privatio abesse potest, habitus proprium non est. Locus ab oppositis secundum habitum et privationem. Rursus sit in quaestione propositum an patris sit proprium procreatorem esse. Dicam recte videri, quia filii est proportione procreatum esse: ut enim sese habet pater ad filium, ita procreator ad procreatum. Quaestio de proprio. Maxima propositio: oppositorum ad se relatorum propria, et ipsa ad se referuntur. Locus a relativis oppositis. Item sit in quaestione propositum an sit animalis proprium moveri. Negetur, quia nec inanimati quidem est proprium non moveri. Quaestio de proprio. Maxima propositio: oppositorum opposita propria esse oportere. Locus ab oppositis secundum affirmationem et negationem. Moveri enim et non moveri secundum affirmationem et negationem sibimet opponuntur. Ex transumptione hoc " modo fit, cum ex his terminis in quibus quaestio constituta est, ad aliud quiddam notius dubitatio transfertur, et ex ejus probatione ea quae in quaestione posita sunt confirmantur, ut Socrates cum quid posset in uno quoque justitia quaereret, omnem tractatum ad reipublicae transtulit magnitudinem, atque ex eo quod illic efficeret, in singulis etiam valere confirmavit. Qui locus a toto forsitan esse videbitur. Sed quoniam non inhaeret his de quibus proponitur terminis, sed extra posita res hoc tantum quia notior videtur, assumitur, idcirco ex transumptione locus hic convenienti vocabulo nuncupatus est,. Fit vero haec transumptio et in nomine quoties ab obscuro vocabulo ad notius argumentatio transfertur er modo, ut si quaeratur an philosophus invideat, sitque incognitum quid philosophi significet nomen. Dicemus ad vocabulum, transferentes notius non invidere, quia sapiens sit. Notius vero est sapientis vocabulum quam philosophi. Ac de his quidem locis qui extrinsecus assumuntur, liquide dictum est, nunc de mediis disputabitur. Medii autem loci sumuntur vel ex casu, vel ex conjugatis, vel ex divisione nascentes. Casus est alicujus nominis principalis inflexio in adverbium, ut a justitia inflectitur juste. Casus igitur est a justitia id quod dicimus juste. Conjugata vero dicuntur quae?
PL64.1191_2aynı şeyden farklı biçimlerde türeyenlerdir: "adalet"ten "adil olan" ve "adil kişi" gibi. Bunlar kendi aralarında ve adaletle birlikte aynı kökten sayılır ve hepsinden deliller hazırdır. "Adilce olan iyiyse adil olan da iyidir", "Adil kişi iyiyse adalet de iyidir." Bunlar kendi adlarının benzerliğine göre birbirini izler.
Bunlara orta yer denir; çünkü adalet araştırılırken biçim değişiminden ya da aynı kökten gelenlerden deliller çekilince, bunlar ne tam olarak cevherden ne de dışarıdaki şeylerden çekilmiş görünür; adaletin biçim değişimlerinden, yani hafif bir değişimle ondan türetilenlerden çekilmiştir. Bu yüzden bu yerler haklı olarak terimlerin kendisinden gelenlerle dışarıdaki yerlerin arasına konur.
Geriye bölmeden olan yer kalıyor; şöyle işlenir. Her bölme ya olumsuzlamayla ya parçalamayla yapılır. Olumsuzlamayla: "Her canlının ya ayakları vardır ya yoktur." Parçalamayla: "Her insan ya sağlıklıdır ya hastadır." Bütün bölme ya cinsin türlere, ya bütünün parçalara, ya kelimenin kendi anlamlarına, ya arazın dayanaklara, ya dayanağın arazlara, ya da arazın arazlara bölünmesidir. Bunların hepsinin gerekçelerini Bölme Üzerine kitabımda daha özenle açıkladım; hepsini bilmek için uygun örnekler oradan alınsın.
Bölme yoluyla delillendirmeler hem olumsuzlamayla yapılan ayırmayla hem de parçalamayla yapılan ayırmayla olur. Bu bölmeleri kullananlar ya doğrudan akıl yürütmeyle savunurlar, ya da karşı tarafı imkânsız ve uygunsuz bir şeye götürüp
ab eodem diverso modo deducta fluxerunt, ut a justitia justum, justus. Haec igitur inter se et cum ipsa justitia conjugata dicuntur, ex quibus omnibus in promptu sunt argumenta. Nam si id quod juste est bonum est, et quod justum est bonum est. et si qui justus est bonus est, et justitia bona est. Haec igi secundum proprii nominis similitudinem consequuntur. Medii vero loci appellantur, quoniam si de justitia quaeritur, et a casu vel a conjugatis argumenta ducuntur neque ab ipsa substantia proprie neque conjuncte, neque ab iis quae sunt extrinsecus posita videntur trahi, sed ex ipso. rum casihus. casihus, id est quadam ex ipsis levi mutatione deductis. Jure igitur hi loci medii inter eos qui ab ipsis et eos qui sunt extrinsecus collocantur. Restat locus a divisione qui tractatur hoc modo Omnis, divisio vel negatione fit, vel partitione. Negatione fit ut si quis ita pronuntiet: omne animal aut habet pedes aut non habet. Partitione vero velut si quis dividat: omnis homo aut est sanus, aut aeger. Fit autem universa divisio vel generis in species, vel totius in partes, vel vocis in proprias significationes, vel accidentis in subjecta, vel subjecti in accidentia, vel accidentis. in accidentia. Quorum omnium rationes in eo libro diligentius explicui quem de divisione composui. Atque idcirco inde ad horum omnium cognitionem congrua petantur exemplo. Fiunt autem argumentationes per divisionem, tum ea segregatione quae per negationem fit, tum ea quae per partitionem. Sed qui his divisionibus utuntur, aut directa ratiocinatione contendunt, aut in aliquod impossibile atque inconveniens ducunt, atque ita id quod
PL64.1193bıraktıklarını yeniden alırlar. Bunu Birinci Analitikler'e emek veren daha kolay anlar. Yine de şu örnekler şimdilik bir bilgi sağlar.
Mesele, zamanın bir başlangıcı olup olmadığı olsun. Bunu reddetmek isteyen, başlangıcın hiçbir şekilde olmadığını akıl yürütmeyle pekiştirir ve doğrudan akıl yürütmeyle şöyle gösterir: "Zamanın ya başlangıcı vardır ya yoktur. Evren ebedîdir (bunu şimdilik delil uğruna kabul etsin), evren de zamansız olamazdı; öyleyse zaman da ebedîdir. Ebedî olanın başlangıcı yoktur; öyleyse zamanın başlangıcı yoktur."
Aynı şey imkânsızlık yoluyla gösterilmek istenirse şöyle söylenir: "Zamanın ya başlangıcı vardır ya yoktur. Zamanın başlangıcı varsa her zaman var olmamıştır. Zamanın başlangıcı olsun; öyleyse zamanın var olmadığı bir zaman vardı. Ama 'vardı' demek zamanın anlamıdır; öyleyse zamanın var olmadığı bir zamanda zaman vardı. Bu olamaz. Öyleyse zamanın hiçbir başlangıcı yoktur." Zamanın bir başlangıçtan başladığı konunca, zamanın var olmadığı bir zamanda zamanın var olması gibi uygunsuz ve imkânsız bir şey çıkar. Böylece öteki kısma, başlangıcı olmadığı kısma dönülür.
Olumsuzlamadan olan bu bölmede, hangi deliller alınırsa alınsın, olumlama ve olumsuzlamayla bölünen şeylerin ikisi de olamaz. Biri kaldırılınca öteki kalır, biri konunca öteki kalkar. Bölmeden olan bu yer, terimlerin kendisinden çekilenlerle dışarıdan alınanların ortası sayılır. Çünkü zamanın bir başlangıcı olup olmadığı araştırılırken, başlangıcın olduğu alınır ve buradan, kendine özgü gerekmeyle, araştırılan şeyin kendisi hakkında imkânsızlık ve yalan kıyası yapılır. Bu sonuçlanınca önceki şeye dönülür; onun doğru olması zorunludur, çünkü karşıtı imkânsız ve uygunsuz bir şeye götürür. Kıyas araştırılan şeyin kendisinden yapıldığı için yer bir bakıma terimlerin kendisinden çekilmiş olur; orada kalmayıp karşıta döndüğü için de bir bakıma dışarıdan alınmış olur. Bu yüzden bölmeden olan bu yer ikisinin ortasına konur.
Parçalamadan alınanlar iki tarzdadır. Kimi zaman bölünenler aynı anda olabilir: Bir kelimeyi anlamlarına böldüğümüzde hepsi aynı anda olabilir. Sözgelimi amplector hem etkin hem edilgin anlam taşır, ikisini aynı anda anlatabilir. Kimi zaman olumsuzlama tarzında bölünenler aynı anda olamaz: "Ya sağlıklıdır ya hastadır."
Bölmenin birinci tarzında akıl yürütme ya araştırılan şeyin hepsinde bulunduğunu ya da bulunmadığını, ya da ötekilerde bulunduğu ya da bulunmadığı için bir şeyde bulunduğunu ya da bulunmadığını gösterir. Bunu açıklamak için fazla uğraşmayacağız; Birinci Analitikler ya da Aristoteles'in Topikler'i dikkatli okuyucunun zihnini donatmıştır. Sözgelimi canis'in cevher olup olmadığı sorulur, tartışmacı da şöyle bölerse: "Canis ya havlayan canlının ya deniz canavarının ya gökteki yıldızın adıdır"; ve tek tek havlayan köpeğin cevher olduğunu, deniz canavarının ve yıldızın da cevherin altına konabileceğini gösterirse, canis'in cevher olduğunu göstermiş olur. Burada delilleri meselede öne sürülenlerin kendisinden çekmiş görünür.
Şu kıyaslarda ise: "Ya sağlıklıdır ya hastadır; sağlıklıdır; öyleyse hasta değildir"; "Sağlıklı değildir; öyleyse hastadır"; ya da "Hastadır; öyleyse sağlıklı değildir"; ya da "Hasta değildir; öyleyse sağlıklıdır": Bu kıyaslar dıştakilerden, yani karşıtlardan alınmıştır. Bu yüzden bölmeden olan yerin bütünü ikisinin ortasında sayılır. Olumsuzlamada kurulmuşsa bir bakıma terimlerin kendisinden alınır, bir bakıma dıştakilerden gelir. Parçalamadan çekilen deliller de kimi zaman terimlerin kendisinden, kimi zaman dıştakilerden bolluk sağlar.
En titiz ve açık yazar olan, her şeyi kolay anlaşılır hâle getiren Yunan Themistios'un yerleri bölmesi işte böyledir. Durum böyle olunca, dışında hiçbir şey kalmadığı, her şeyin içine alındığı görülsün diye bu bölmeyi kısaca anmam gerekiyor.
Herhangi bir meselede şüphe edilen şey, deliller ya meselede kurulan şeylerden alınarak, ya dışarıdan çekilerek, ya da bunların sınırında bulunanlardan araştırılarak pekiştirilir. Bu sınıflamanın dışında hiçbir şey bulunamaz. Delil terimlerin kendisinden alınıyorsa, ya cevherlerinden ya da
reliquerant, rursus assumunt. Quae facilius quisque cognoscet, si prioribus analyticis operam dederit. Horum tamen talia in praesens praestabunt exempla notitiam. Sit in quaestione propositum an ulla sit origo temporis. Quod qui negare volet, id nimirum ratiocinatione firmabit nullo modo esse ortum, idque directa ratiocinatione monstrabit hoc modo: Tempus aut originem habet, aut non. Sed quoniam mundus aeternus est (id enim paulisper argumenti gratia conceda), mundus vero sine tempore esse non potuit, tempus quoque aeternum est. Sed quod aeternum est caret origine, tempus igitur originem non habet. At si per impossibilitatem idem desideretur ostendi, dicetur hoc modo: Tempus aut originem habet, aut non. Sed si tempus habet originem, non fuit semper. Tempus autem habet originem, fuit igitur quando non fuit tempus. Sed fuisse temporis est significatio, fuit igitur tempus quando non fuit tempus, quod fieri non potest. Non est igitur ullum principium temporis. Posito namque ut ab ullo principium coeperit, inconveniens quoddam atque impossibile contingit, fuisse tempus quando non fuerit tempus. Reditur itaque ad alteram partem, quod origine careat. Sed haec, quae ex negatione divisio est, cum per ea quaelibet argumenta sumuntur, fieri nequit ut utrumque sit, quod affirmatione et negatione dividitur, Itaque sublato uno alterum manet, posito altero reliquum tollitur, vocaturque hic a divisione locus medius inter eos qui ab ipso duci solent., atque eos qui extrinsecus assumuntur. Cum enim quaeratur an ulla sit origo temporis, sumitur quidem esse originem, et ex ea per propriam consequentiam de re ipsa quae quaeritur fit impossibilitatis et mendacii syllogismus. Quo concluso reditur ad prius quod verum esse necesse est. Siquidem id quod ei oppositum est ad impossibile aliquod inconveniensque producitur. Itaque quoniam ex ipsa re, de qua quaeritur, fieri syllogismus solet, quasi ab ipsis locus est deductus, quoniam vero non in eo permanet, sed ad oppositum redit, quasi extrinsecus sumitur. Idcirco hic a divisione locus inter utrumque medius collocatur. At vero qui ex partitione sumuntur duplici sunt modo: aliquoties enim quae dividuntur simul esse possunt, ut si vocem in significationes dividamus, omnes simul esse possunt, veluti cum dicimus amplector aut actionem significat, aut passionem, utrumque simul significare potest. Aliquoties veluti negationis modo tionis modo quae dividuntur simul esse non possunt, ut aut sanus est aut aeger. Fit autem ratiocinatio in priore quidem modo divisionis, tum quia omnibus adest quod quaeritur vel non adest, tum vero idcirco alicui adesse vel non adesse quod aliis adsit aut minime. Nec in his explicandis diutius laborabimus, si priores resolutorii vel Topica Aristotelis diligentis animum lectoris instruxerint. Nam si quaeratur utrum canis substantia sit, atque hanc divisionem faciat collocutor: Canis vel latrabilis: animalis, vel marinae belluae, vel coelestis sideris nomen est, demonstretque per singula et canem latrabilem substantiam esse, marinam quoque belluam et sidus substantiae posse supponi, monstravit canem esse substantiam. Atque hic quidem ex ipsis in quaestione propositis, videbitur argumenta traxisse. At in talibus syllogismis: aut sanus est, aut aeger; sed sanus est, non igitur est aeger; sed sanus non est, aeger igitur est. Vel ita, sed aeger est, sanus igitur non est; vel ita, aeger non est, sanus igitur est. ab his quae sunt extrinsecus sumptus est syllogismus, id est ab oppositis. Idcirco totus hic a divisione locus inter utrosque medius esse perhibetur, qui si in negatione sit constitutus, aliquo quidem modo ex ipsis sumitur, aliquo modo vero ab exterioribus venit. Si vero a partitione ducantur argumenta, nunc quidem ab ipsis, nunc vero ab exterioribus copiam praestant. Et Graeci quidem Themistii diligentissimi scriptoris ac lucidi, et omnia ad facilitatem intelligentiae revocantis talis locorum videtur esse partitio. Quae cum ita sint, breviter mihi locorum divisio commemoranda est, ut nihil praeter eam monstretur esse relictum, quod non intra eam probetur inclusum. De quo enim in qualibet quaestione dubitatur, id ita firmabitur argumentis, ut ea vel ex ipsis sumantur quae in quaestione sunt constituta, vel extrinsecus ducantur, vel quasi in confinio horum posita vestigentur. Ac praeter hanc quidem diffinitionem nihil extra inveniri potest. Sed si ab ipsis sumitur argumentum, aut ab ipsorum necesse est substantia sumatur, aut ab his quae eam?
PL64.1193_2onları izleyen şeylerden ya da ayrılmaz biçimde arız olan, onlara bağlı kalan ve cevherlerinden ayrılamayan veya genellikle ayrılmayan şeylerden alınır.
Cevherlerinden çekilenler ya betimlemede ya tariftedir, bunların yanında bir de adın açıklaması vardır. Cevheri içeren şey gibi izleyenler ise araştırılan şeylerin çevresinde ya cinsin, ya ayrımın, ya tam olanın, ya türlerin, ya parçaların yerini tutar. Yine ya sebepler, ya fail, ya madde, ya suret, ya gaye, ya etkiler, ya bozulmalar, ya kullanımlar, ya kemiyetler, ya zaman, ya da tarzlar gibidir. Asıl anlamıyla ayrılmaz ya da bağlı araz denen şey ise ortak arazlar arasında sayılır. Bunların dışında bir şeyde bulunabilecek başka bir şey bulunamaz.
Bunlar konduğuna göre, az önce dışarıdan alındığını söylediğimiz yerlere bakalım. Dışarıdan alınanlar, araştırılan şeylere bir bakıma karşıdan bakmayacak kadar ayrık ve kopuk değildir. Benzerler de karşıtlar da, yöntem ve sıra bakımından dışarıda konmuş görünseler de, şüphesiz benzer ya da karşıt oldukları şeylere göre söylenir. Bunlar benzerlik, karşıtlık, daha büyük, daha küçük ve şeyin yargısıdır. Benzerlik hem şeyin benzerliğini hem orantının ölçüsünü kapsar; çünkü hepsi benzerlik taşır. Karşıtlar ise zıtlardan, yoksunluklardan, ilişkilerden ve olumsuzlamalardan oluşur. Daha büyüğün daha küçükle karşılaştırılması, benzerlerin bir tür benzemezliğidir; çünkü kendiliğinden benzer şeylerin farkı daha büyük
consequuntur, aut ab iis quae inseparabiliter accidunt, vel his adhaerent, et ab eorum substantia separari sejungique vel non possunt, vel non solent. Quaecunque vero ab eorum substantia ducuntur., ea aut in descriptione, aut in diffinitione sunt, et praeter haec a nominis interpretatione. Quae vero ea velut substantiam continentia consequuntur, talia sunt, ut vel generis, vel differentiae, vel integri, vel specierum. vel partium loco circa ea quae inquiruntur assistant. Item vel causae, vel efficientes, vel materiae, vel formae, vel finis, vel effectus, vel corruptiones, vel usus, vel quantitates, vel tempus, vel modi. Quod vero proprie inseparabile vel adhaerens accidens nuncupatur, id in communiter accidentibus numerabitur. Et praeter haec quidem aliud quod cuique. inesse possit inveniri non potest. Quibus ita positis inspiciamus nunc eos locos quos dudum extrinsecus pronuntiabamus assumi. Ea enim quae extrinsecus assumuntur, non sunt ita separata atque disjuncta, ut non aliquo modo quasi e regione quadam ea quae quaeruntur aspiciant. Nam et similitudines et opposita ad ea sine dubio referuntur quibus similia vel opposita sunt, licet jure atque ordine videantur extrinsecus collocata. Sunt autem haec, similitudo, oppositio, majus, minus, rei judicium, In similitudine enim tum rei similitudo, tum proportionis ratio continetur. Omnia enim. similitudinem tenent. Opposita vero in contrariis, in privationibus, in relatio nibus tionibus, in negationibus constant. Comparatio vero majoris ad minus quaedam similium dissimilitudo est. Rerum enim per se similium discretio majus ac
PL64.1195ve daha küçüğü yapar. Bütün keyfiyet ve ölçü bakımından kopuk olan şey hiçbir şekilde karşılaştırılamaz. Şeyin yargısından olan deliller adeta tanıklık sağlar; bunlar sanat dışı yerlerdir, tamamen kopuktur, şeyden çok yargının ve kanaatin peşindedir. Aktarma yeri ise kimi zaman eşitlikte, kimi zaman daha büyüğün ya da daha küçüğün karşılaştırılmasında bulunur. Çünkü delillerin ve gerekçelerin aktarılması ya benzer olana ya da daha büyük ya da daha küçük olana yapılır. Yukarıda karma olduğunu söylediğimiz yerler ise biçim değişiminden, aynı kökten gelenlerden ya da bölmeden doğar. Bunların hepsinde gerekme ve çelişme korunur.
Tarif, cins, ayrım ya da sebeplerden çekilen deliller en çok ispatlayıcı kıyaslara güç ve düzen sağlar; kalanları ise gerçeğe benzeyen, diyalektik kıyaslara. Meselede şüphe edilen şeylerin cevherinde olan yerler daha çok yüklemli ve basit kıyaslara, kalanlar şartlı kıyaslara bakar.
Yerler anlatılıp hem tarifle hem örneklerin ışığıyla özenle açıklandığına göre, bu yerlerin en yüksek önermelerin farkı olduğunu kısaca söylemek gerekiyor; bu iş uzun tartışma istemez. Bütün en yüksek önermeler ya tarifi ya betimlemeyi ya adın açıklamasını ya bütünü ya parçaları ya cinsi ya türleri ya da en yüksek önermelerin birbirinden ayrıldığı ötekileri içerir. En yüksek olmaları bakımından ayrılmazlar; biri tariften, öteki cinsten, başkaları başka yerlerden geldiği için ayrılırlar; bu yerlere onların farkları denir.
Themistios'un bölmesi açıklandığına göre, şimdi Marcus Tullius'un bölmesine geçelim.
minus facit. Quod enim omni qualitate omnique ratione disjunctum est, id nullo modo poterit comparari. Ex rei vero judicio quae sunt argumenta quasi testimonium praebent et sunt inartificiales loci, atque omnino disjuncti, nec rem potius quam judicium opinionemque sectantes. Transsumptionis vero locus nunc quidem in aequalitate, nunc vero in majoris minorisve comparatione consistit. Aut enim ad id quod est simile, aut ad id quod est majus aut minus, fit argumentorum rationumque transsumptio. Hi vero loci quos mistos esse praediximus, aut ex casibus, aut ex conjugatis, aut ex divisione nascuntur. In quibus omnibus consequentia et repugnantia custoditur Sed ea quidem quae ex diffinitione, vel genere, vel differentia, vel causis argumenta ducuntur demonstrativis maxime syllogismis vires atque ordinem subministrant, reliqua verisimilibus ac dialecticis, Atque hi loci qui maxime in eorum substantia sunt de quibus in quaestione dubitatur, ad praedicativos ac simplices, reliqui vero ad hypotheticos et conditionales respiciunt syllogismos. Expeditis igitur locis et diligenter tam diffinitione quam exemplorum luce patefactis, dicendum videtur quomodo hi loci maximarum sint differentiae propositionum idque brevi, neque enim longa disputatione res eget. Omnes enim maximae propositiones vel diffinitionem continent, vel descriptionem., vel nominis interpretationem, vel totum, vel partes, vel genus, vel species, vel caetera quibus differunt inter se maximae propositiones. Nam in eo quod sunt maximae non differunt, sed in eo quod haec a diffinitione quidem, illa vero a genere, aliae veniunt ab aliis locis, et his jure differre, hique earum differentiae dicuntur. Sed quoniam divisio Themistii patefacta est, nunc ad M. Tullii divisionem transeamus. LIBER TERTIUS.
PL64.1195_2III. Kitap
Yerlerin farklarını çok ve türlü biçimde ele almamız, özenli zihinlere hiç şaşırtıcı gelmemeli; çünkü açıktır ki her şey çoğu kez birçok farkla çeşitli bölme şekillerine ayrılabilir. Tek tek şeyleri çoğu kez bir değil birkaç fark kuşattığından, farkların çeşitliliğine göre bölmelerin de farklı olması zorunludur. Nitekim sayıların farklarını bir kez bazılarının çift, bazılarının tek oluşundan, bir kez de bazılarının ilk ve bileşik olmayan, bazılarının ikincil ve bileşik oluşundan çıkarırız. Geometri ilmi de üçgenlerin birçok şekilde bölünebileceğini gösterir. Yine de hangi bölme biçiminde olursa olsun şuna dikkat etmek gerekir: dışarıda hiçbir şey bırakılmamalı, gereğinden fazla ve lüzumsuz hiçbir şey de eklenmemelidir. Öyleyse daha önce Themistios'a göre yerlerin farklarını verdikten sonra şimdi Marcus Tullius'a göre başka farklar ortaya koymamıza niçin şaşırılsın? Önce onun bölmesini kısaca sunup uygun örneklerle açıklayacağım; ardından yukarıda sıralanan bölmeden neyle ayrıldığını, neyle uyuştuğunu ve birinin ötekini nasıl içine aldığını anacağım.
Marcus Tullius, "özenli tartışma yöntemi" dediği bütün mantık yetisinin biri bulma, öteki yargılama olmak üzere iki kısmı olduğunu ortaya koymuş; yerleri delilin yuvaları, yani delillerin çıkarıldığı şeyler diye, delili de "şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçe" diye tarif etmiş, bütün yerleri ise şöyle bölmüştür: "Delillerin içinde saklı bulunduğu bu yerlerden bazıları üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlıdır, bazıları dışarıdan alınır." Demek ki yerlerin iki türünü yaptı: bazılarının meselelerin terimlerinin kendisine bağlı olduğunu, bazılarının dışarıdan alındığını söyledi. Araştırılan şeyin kendisine bağlı olanları şöyle böldü: "Şeyin kendisindeki yerler kimi bütünden, kimi onun parçalarından, kimi işaretten, kimi de araştırılan şeyle bir biçimde ilişkili olan şeylerden çekilir. Dışarıdan denenler ise uzakta olan ve şeyden büyük ölçüde ayrı bulunan şeylerdir."
Bundan sonra ilişkili şeylerden çekilen yeri uygun kısımlara şöyle böldü: "Bunların kimi aynı kökten gelenlerdir, kimi cinsten, kimi türden, kimi benzerlikten, kimi farktan, kimi zıttan, kimi eşlik edenlerden, kimi öncekilerden, kimi sonrakilerden, kimi bağdaşmayanlardan, kimi sebeplerden, kimi etkilerden, kimi de daha büyüklerin, daha küçüklerin ya da eşitlerin karşılaştırılmasından gelir." Bunların hepsinin tabiatına kısaca değinmek, örneklerini de vermek gerekir.
Üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olan yerlerin birincisinin bütünden olan yer olduğunu söyledi. Her şeyin bütünü tarifinde bulunur; çünkü her tarif, tarif ettiği şeye denktir. Her şey bir bütün olduğundan (bütün olmayan hiçbir şey tam olamaz), tarifin de bütün olması, yani tarif ettiği şeyin bütün cevherini içine alması zorunludur. Tarif, her bir şeyin ne olduğunu belirten sözdür. Bundan delil şöyle çekilir. Mesele, ağaçların da hayvan olup olmadığı olsun. Diyeceğim ki: "Hayvan canlı ve hisseden cevherdir; ağaç canlı ve hisseden cevher değildir." Sonucu çıkaracağım: "Demek ki ağaçlar hayvan değildir." Mesele cinse dairdir. En yüksek önerme: "Tarifin bulunmadığı yerde tarif edilen şey de bulunmaz." Yer: tariften.
Parçalar, bir araya gelmesiyle bütünün oluştuğu şeylerdir. Bütünü bölen şeylere de parça denir; bunlara ise genellikle tür ya da suret adı verilir. Bunlardan delil şöyle alınır. Birleşmesiyle bütünü oluşturan parçalardan şöyle: Ruhun cisimsel olup olmadığından şüphe edilirse, ruhu şu üç parçaya ayırırız: besleme, hissetme ve anlama yetilerini sağlar. Ama ne beslemek, ne hissetmek, ne de anlamak cisimsel bir şeydir. Ruhun hiçbir parçası cisimsel olmadığından, ruhun hiç cisimsel olmadığı gösterilmiş olur.
Quod locorum differentias multipliciter varieque tractamus, nihil mirum diligentibus ingeniis videri debet, cum manifestum sit, unamquamque rem multis saepe differentiis, atque in varias divisionis figuras posse partiri. Nam quia singulas res non una, sed plures saepe differentiae comprehendunt, necesse est, ut secundum differentiarum varietatem fiat diversitas etiam divisionum, ut et numeri nunc eas colligimus differentias, quod alii pares, alii impares, nunc vero quod alii primi atque incompositi, alii secundi atque compositi. Triangulorum etiam multis modis fieri partitionem geometricae disciplinae tenor ostendit. Id tamen in omnibus pervidendum est, ut nihil extra in qualibet divisionis forma relinquatur, nihil ultra superfluum ac praeterquam necesse est, aggregetur; quare quid mirum videri debet, si cum antea secundum Themistium locorum differentias dederimus, nunc diversas secundum M. Tullium depromamus.? Cujus proposita breviter partitione, atque exemplis convenientibus expedita. tum demum quo differat, vel quo congruat superius digestae divisioni, quo etiam altera claudat alteram commemorabo. Nam cum M. Tullius omnem logicam facultatem, quam rationem diligentem disserendi dixit, duas habere partes proposuerit, unam inveniendi, alteram judicandi; cumque locos diffinierit esse argumenti sedes a quibus scilicet argumenta promuntur, argumentum etiam rationem quae rei dubiae faciat fidem, divisionem locorum omnium hoc modo fecit. Ex his, inquit, locis, in quibus argumenta inclusa sunt, alii in ipso haerent de quo agitur, alii assumuntur extrinsecus. Duas igitur locorum species fecit, alios enim in ipsis quaestionum terminis haerere proposuit, alios extrinsecus assumi. Atque eos quidem qui in ipsis haererent de quibus quaeritur, tali divisione partitur. In ipso, inquit, tum ex toto, tum ex partibus ejus, tum ex nota, tum ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaeritur. Extrinsecus autem ea dicuntur quae absunt longeque disjuncta sunt. Post haec eum locum qui ab affectis ducitur, in convenientia membra partitus est, hoc modo: alia enim, inquit, sunt conjugata, alia ex genere, alia ex forma, alia ex similitudine, alia ex differentia, alia ex contrario, alia ex conjunctis, alia ex antecedentibus, alia ex consequenti, alia ex repugnantibus, alia ex causis, alia ex effectis, alia ex comparatione majorum aut minorum aut parium. Quorum quidem omnium et natura breviter attingenda est, et exempla ponenda. Eorum igitur locorum qui in ipso de quo agitur haerent, primum esse dixit a toto. Totum autem uniuscujusque rei in diffinitione constat. Omnis enim diffinitio rei quam diffinit adaequatur; quod si una quaeque res tota est (nihil enim integrum esse nisi totum potest), diffinitione quoque totum esse necesse est, id est, quae totam rei quam diffinit substantiam claudat. Diffinitio vero est oratio quae uniuscujusque rei quid esse designat. Ab hac ita ducitur argumentum ut sit quaestio, an arbores quoque sint animalia. Dicam: Animal est substantia animata sensibilis; arbor non est substantia animata sensibilis; concludam: non sunt igitur arbores animalia. Quaestio de genere. Maxima propositio: Unde diffinitio abest, inde illud quoque abesse quod diffinitur. Locus a diffinitione. Partes vero sunt, quarum conventu efficitur totum. Partes etiam vocantur quae dividunt totum, hae autem species vel formae nuncupari solent. A quibus hoc modo sumitur argumentum. Ab his quidem partibus, quarum conjunctione componitur totum hoc modo, ut si sit dubitatio an sit anima corporea, partiemur animam velut his tribus partibus, quod vel vegetabilem, vel sensibilem, vel intelligibilem praestet, at ipsum neque vegetare, neque sentire, neque intelligere corporale est. Cumque nulla sit pars animae corporalis, omnino anima corporalis non esse monstrata est. Quaestio de genere, id est, an anima cor-
PL64.1197Mesele cinse dairdir, yani ruh cismin altına, cinsinin altına konur gibi konur mu? Delil parçalardandır. En yüksek önerme: "Parçaların bulunmadığı şeyde bütün de bulunmaz." Yer: bütünü birleştiren parçalardan.
Aynı şekilde bütünü bölen parçalardan şöyle: Ruhun yer bakımından hareket edip etmediği araştırılıyor olsun. Diyeceğim ki: Yer bakımından hareketin üç türü vardır: büyüme, küçülme, yer değiştirme. Ruh ise ne büyür, ne küçülür, ne de bir yerden başka yere geçer; demek ki hareket etmez. Mesele araza dairdir. En yüksek önerme yukarıdakinin aynısıdır; yer: bütünü bölen parçalardan.
İşaretten delil, şüpheli şeye inanç adın açıklamasından arandığında olur. Şöyle: Felsefenin iyi bir şey olup olmadığından şüphe edilirse diyeceğiz ki: Felsefe bilgelik sevgisidir, bilgelik sevgisi ise iyidir; demek ki felsefe iyidir. Burada şeyi tarif etmedik, adı bir tarifle açıkladık. Mesele cinse dairdir. En yüksek önerme: "Şey, adın açıklamasıyla gösterilir." Yer: işaretlemeden.
Aynı kökten gelenler, aynı addan türeyenlerdir: adaletten "adil" ve "adilce" gibi. Bunlardan delil şöyle alınır: Gülmenin sevinmek olup olmadığı araştırılırsa diyeceğiz ki: Gülüş sevinçse gülmek de sevinmektir. Mesele araza dairdir. En yüksek önerme: "Aynı kökten gelenlerin tabiatı aynıdır." Yer: aynı kökten gelenlerden.
Cins, tür bakımından farklı birçok şeye "nedir" sorusunda yüklenendir. Bundan delil şöyle çekilir: Xenokrates'in görüşü uyarınca ruhun kendi kendini hareket ettiren bir sayı olup olmadığı araştırılırsa diyeceğiz ki: Ruh cevherdir, sayı ise cevher değildir; demek ki ruh sayı değildir. Mesele tarife dairdir; yer: cinsten. En yüksek önerme: "Cinsleri farklı olanların kendileri de farklıdır."
Tür, sayı bakımından farklı birçok şeye "nedir" sorusunda yüklenendir. Bundan delil şöyle yapılır: Rengin bir dayanakta olup olmadığı araştırılırsa, bunu beyazın ya da siyahın bir dayanakta bulunmasıyla doğrularız; yani türden cinse geçeriz. Mesele cinse dairdir; çünkü bir dayanakta olmak ya da olmamak, şeylerin ilk cinsleri olan arazı ya da cevheri anlamlandırır. En yüksek önerme: "Cinslerin özellikleri türlerde gözlenir." Yer: türden.
Benzerlik, farklı şeylerin aynı keyfiyette olmasıdır. Bundan delilin şöyle yapıldığı kabul edilir: Şehirlere yöneticilerin kurayla mı seçimle mi verilmesi gerektiği araştırılırsa, kura reddedilir; çünkü gemide bile dümenci kurayla belirlenmez, ehil olan kişi seçilir. Gemi şehre, dümenci yöneticiye benzer. Mesele araza dairdir; yer: benzerden. En yüksek önerme: "Benzer şeyler hakkında yargı aynıdır."
Aynı şekilde farktan: Kralla tiranın aynı olup olmadığı araştırılırsa, hayır deriz; çünkü kralda şefkat, adalet ve yumuşaklık vardır, tiranda ise bunların hepsinin tersi. Mesele tarife dairdir; yer: farktan. En yüksek önerme: "Farklı şeyler hakkında yargı aynı değildir."
Cicero'nun zıt dediği şeyler dört şekilde bölünür: ya aykırıdır, beyaz ve siyah gibi; ya yoksunluk bildirir, adalet ve adaletsizlik gibi; ya ilişkilidir, efendi ve köle gibi; ya da olumsuzlayıcıdır, yaşamak ve yaşamamak gibi. Bütün bunlardan delil şöyle çekilir. Aykırılardan: "Sağlık iyiyse hastalık kötüdür." Yoksunluk bildirenlerden: "Adaletsizlikten kaçıyorsak adaletin ardından gidelim." İlişkililerden: "Baba olmak isteyen bir evlat sahibi olsun." Olumsuzlayıcılardan: "Yapmadığımı savunduğum şeyi yaptığımı ileri sürerek beni suçlamıyorsun." Meseleler arazlara dairdir. En yüksek önerme: "Aykırılarda, yoksunluk bildirenlerde ve olumsuzlayıcılarda zıtlar birbirine uyamaz; ilişkililerde ise ilişkili olanlar birbirleri olmadan var olamaz." Yer: zıtlardan; bunlara karşıtlar denmesi daha doğru olurdu.
Eşlik edenler, şeye komşu bir yer tutanlardır. Zaman bakımından kimi önce gelir, aşktan önceki buluşma gibi; kimi bağlı olduğu şeye yapışıktır, yürüyüşteki ayak sesi gibi; kimi sonra gelir, korkunç bir suçun ardından gelen zihin titremesi gibi. Bunlar zorunlu değildir, ama sık olur. Çünkü buluşan herkes mutlaka âşık olmamıştır, buluşmayan da tek bir bakışla aşka düşmüş olabilir. Biri yürürken ayak sesi çıkmayabilir, yürümeyen biri de aynı yerde durup ayaklarını oynatırsa ayak sesi duyulabilir. Korkunç bir şey yapmamış biri titreyebilir, yapan da titremeyebilir. Bunlardan delil şöyle çekilir: Önceden buluşma olduğu için birinin birini sevdiğinden şüphelenmemiz, ayak sesi duyulduğu için birinin bir yere yürüdüğünü düşünmemiz, titrediğini gördüğümüz için birinin korkunç bir suç işlediğini düşünmemiz gibi. Bunlarda meseleler arazlara dairdir; yer: eşlik edenlerden. En yüksek önerme: "Eşlik edenler, eşlik edenlerden tartılır."
subjiciatur ut generi, argumentum a partibus., Maxima propositio: A quibus partes absunt, totum quoque abesse. Locus a partibus totum conjungentibus. Item ab his par quae totum dividunt hoc modo: sit in quaestione an anima secundum locum moveatur. Dicam motus secundum locum tres species sunt, crementum, diminutio, permutatio; anima vero neque crescit, neque minuitur, neque ab alio loco ad alium transit, non igitur movetur. Quaestio de accidente. Maxima propositio, eadem quae superius, locus a partibus totum dividentibus. A nota argumentum est, quoties ab interpretatione nominis rei dubiae fides quaeritur, hoc modo, ut si dubitetur bitet. an philosophia sit bonum. Dicemus, philosophia est amor sapientiae, at id bonum est, philosophia igitur bonum est. Hic igitur rem non diffinivimus, sed nomen diffinitione prodidimus. Quaestio de genere. Maxima propositio: Nominis interpretatione rem declarari. Locus a notatione. Conjugata sunt quae ab eodem nomine flectuntur, ut a justitia, justum, juste. Ab his ita capitur argumentum, ut si quaeratur an ridere gaudere sit. Dicemus, Si risus gaudium est, et ridere gaudere est. Quaestio de accidente. Maxima propositio: Conjugatorum eamdem esse naturam Locus a conjugatis. Genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid praedicatur. Ab hoc ita ducitur argumentum, ut si quaeratur utrum anima numerus sit seipsum movens, ut Xenocrati placuit. Dicemus, Anima substantia est, numerus vero substantia non est, igitur anima numerus non est. Quaestio de diffinitione, locus a genere. Maxima propositio: Quorum diversa sunt genera, ipsa quoque diversa. Forma est quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur. Ab hac fit argumentum hoc modo, ut si quaeratur an color in subjecto sit, id approbabimus eo, quoniam album vel nigrum in subjecto sunt, a specie scilicet ad genus deducentes. Quaestio de genere. Nam in subjecto esse vel non esse, accidens vel substantiam significat, quae? sunt prima rerum genera. Maxima propositio: In formis spectari generum proprietates. Locus a forma. Similitudo est eadem rerum differentium qualitas. Ab hac ita fieri argumentum judicatur, ut si quaeratur sorte an electione rectores civitatibus dandi sunt, negetur quoniam ne in navi quidem sorte, sed electione peritus rector eligitur. Similis est navis quidem civitati, gubernator autem magistratui. Quaestio de accidente, locus a simili. Maxima propositio: De similibus idem est judicium. Item a differentia, ut si quaeratur an idem sit rex quod tyrannus. Dicemus minime, nam in rege, pietas, justitia, mansuetudo; in tyranno cuncta diversa sunt. Quaestio de diffinitione, locus a differentia. Maxima propositio: Differentium rerum non idem esse judicium. Contraria vero quae Cicero appellat, quatuor modis dividuntur: aut enim adversa sunt, ut album, nigrum; aut privantia, ut justitia, injustitia; aut relativa, ut dominus, servus; aut negativa, ut vivere, non vivere, Ab his omnibus ita argumenta ducuntur. Ab adversis: si bona est sanitas, mala est aegritudo; a privantibus: si injustitiam fugimus, justitiam sequamur; a relativis: quisquis pater esse vult, habeat filium; a negantibus: non me accusas fecisse quod me non fecisse defendis. Quaestiones de accidentibus. Maxima propositio: In adversis, privantibus et negantibus contraria sibi convenire non posse, in relativis autem absque se relativa esse non posse. Locus a contrariis, quae melius opposita vocarentur. Adjuncta sunt quae finitimum tenent locum, ita ut temporibus quoque, tum antecedant, ut amorem congressio, tum rei cui adjuncta sunt haereant, ut ambulationi pedum strepitus: tum consequantur, ut atrox facinus mentis trepidatio. Neque haec necessaria sunt, sed frequenter eveniunt. Nam neque qui congressus est, modis omnibus amavit, et qui congressus non est, uno semel aspectu in amorem incidit; et ambulante aliquo potest non esse strepitus pedum, et non ambulante pedes strepere, si uno eodemque loco consistens pedes moveat; et trepidare quis, cum nihil atrox fecerit., et non trepidare qui fecerit: ab his ducetur argumentum, vel cum amare aliquem suscipiamur, quia fuerit ante congressus, vel ambulasse aliquem in locum, cum pedum strepitus fuerit auditus, vel atrox facinus commisisse, quem trepidare videamus, atque in his quaestiones de accidente, locus ab adjunctis. Maxima propositio: Ex adjunctis adjuncta perpendi.
PL64.1197_2Öncekiler, konulur konulmaz başka bir şeyin zorunlu olarak ardından geldiği şeylerdir; "İnsansa hayvandır" dediğimizde olduğu gibi. Bunlarda zaman hesabı ya da şeylerin zorunluluğu değişmez; önce gelen söylenir söylenmez sonra gelen ona eşlik eder. Bu yer bütünüyle şarta dayanır: önceki şartı konunca sonrakinin bulunması zorunludur. Şöyle: "Doğurduysa bir erkekle birleşmiştir"; burada doğurmuş olmak önceki, erkekle birleşmiş olmak sonrakidir. Çünkü burada neyin zamanca önce, neyin sonra olduğu araştırılmaz. Bunlar çoğu kez öyle değişir ki zamanca sonra olan şey önermede önceki gibi görünür: doğurmak birleşmekten sonradır. Yine de doğurduysa mutlaka bir erkekle birleşmiştir; bu önce konunca öteki zorunlu olarak anlaşılır. Bazen ikisi birlikte olur: "Güneş doğduysa gündüzdür." Bazen önce gelen zamanca da öncedir, sonra gelen de sonradır: "Kibirliyse nefret edilir"; çünkü insan kibirden dolayı nefret edilir hâle gelir.
Önceden delil şöyle alınır: "Doğurduysa erkekle birleşmiştir." Önceyi alırım: "Doğurdu." Sonrayı çıkarırım: "Demek ki erkekle birleşmiştir." Sonrakilerden şöyle: Sonrakini alırım: "Erkekle birleşmedi." Öncekini çıkarırım: "Demek ki doğurmadı." Mesele araza dairdir; yer: öncekilerden ve sonrakilerden. En yüksek önermeler: "Önceki konunca sonraki ona eşlik eder; sonraki kaldırılınca önceki de kalkar."
Bağdaşmayanlar, zıtlara bağlı olanlardır:
Antecedentia vero sunt, quibus positis statim necesse - est aliud consequatur, velut cum dicimus si homo est, animal est. Neque in his temporibus ratio, nec rerum necessitas varia est, sed statim ut dictum fuerit id quod antecedit, id comitatur quod subsequens est. Hic vero locus totus in conditione est constitutus. Posita enim conditione si sit antecedens dens, esse necesse est quod consequitur, hoc modo: Si peperit, cum viro concubuit, antecedens est peperisse, cum viro concubuisse consequens: nam neque illud quaeritur quid prius tempore sit, quid posterius; et saepe ista ita variantur, ut id quod posterius est tempore, antecedens esse videatur in propositione, ut peperisse posterius est quam concubuisse. Tamen si peperit, modis omnibus cum viro concubuit, et hoc praecedente et prius posito, necesse est illud intelligatur. Aliquoties vero simul sunt, ut: si sol ortus est dies est; aliquoties prius est quod praecedit, posterius quod consequitur, ut: si arrogans est, odiosus est; ex arrogantia enim quisque fit odiosus. Ex antecedenti igitur sumitur argumentum: si peperit, cum viro concubuit; sumo quod antecedit, at peperit; concludo quod sequitur, cum viro igitur concubuit. A consequentibus ita sumo quod sequitur, at non concubuit cum viro, concludo quod antecedit, non igi peperit. Quaestio est de accidente, locus ab antecedentibus et consequentibus. Maximae propositiones.- Posito antecedenti comitari quod subsequitur, perempto consequenti perimi quod antecedit. Repugnantia vero sunt contrariorum con-
PL64.1199uyanık olmak ile uyumak zıttır, horlamak ise uyuyanlara eşlik eder; demek ki horlamak ile uyanık olmak bağdaşmaz. Bunlardan delil şöyle yapılır: "Horlayan birine uyanık mı diyorsun?" Mesele araza dairdir; delil bağdaşmayanlardandır. En yüksek önerme: "Bağdaşmayanlar birbirine uyamaz."
Fail sebep, bir şeyden önce gelip onu meydana getiren sebeptir; her zaman zamanca değil, tabiatının özelliğiyle önce gelir; güneşin gündüzü meydana getirmesi gibi. Bundan delil şöyle alınır: "Güneşi gökte görürken gündüz olduğundan niçin şüphe edesin?" Mesele araza dairdir; çünkü gündüz olmak havaya arız olur, yani hava güneş yüzünden aydınlık olur. Delil fail sebeplerdendir. En yüksek önerme: "Sebebin bulunduğu yerde etki eksik olamaz."
Etki, sebebin meydana getirdiği şeydir. Bundan delil şöyle alınır: "Kaçırdığı kadını sevdiğinden şüphe mi ediyorsun?" Mesele araza dairdir; delil etkilerdendir. En yüksek önerme: "Etkinin bulunduğu yerde sebep eksik olamaz"; nitekim kaçırmasının sebebi olan aşk eksik değildi, kaçırma ise etkidir.
Daha büyüğün karşılaştırılması, daha küçük olan şey daha büyüğe karşılaştırıldığında olur. Bu yerden delil şöyle alınır: "Vatanına savaş açan biri sonunda yurttaşlarından bağışlanmayı hak ettiyse, ayaklanma çıkardığı için sürgüne gönderilen de niçin hak etmesin?" Mesele araza dairdir; delil daha büyüğün karşılaştırılmasındandır. En yüksek önerme: "Daha büyük şeyde geçerli olan, daha küçükte de geçerli olsun."
Daha küçüğün karşılaştırılması, büyük şey küçüğe karşılaştırıldığında olur; bundan delil şöyle alınır: "Devletin düzenini ölçülü biçimde sarsan Gaius Gracchus'u sıradan bir vatandaş olarak Scipio öldürdüyse, dünyayı kılıç ve ateşle yakıp yıkmak isteyen Catilina'nın peşine konsüller niçin düşmesin?" Mesele araza dairdir; delil daha küçüğün karşılaştırılmasındandır. En yüksek önerme: "Daha küçük şeyde geçerli olan, daha büyükte de geçerli olsun."
Eşitler, aynı kemiyette olanlardır; eşitlik daima kemiyetin benzerliğidir. Bundan delil şöyle yapılır: "Biri Demosthenes'i övmek istiyorsa, niçin Tullius'u yersin?" Mesele araza dairdir; delil eşitlerin karşılaştırılmasındandır. En yüksek önerme: "Eşitler hakkında yargı aynıdır."
Geriye dışarıdan alındığını söylediği yer kalıyor. Bu yer yargıya ve otoriteye dayanır, bütünüyle inandırıcıdır, zorunlu hiçbir şey içermez. İnandırıcı olan, herkese ya da çoğuna ya da bilgin ve bilgelere ve bunlar arasında da ünlü ve seçkin olanlara, ya da kendi sanatında ustalığa erişmiş kimselere, örneğin tıpta hekime, geometride geometriciye öyle görünendir. Bu yerden delil şöyledir: "Kartacalılarla savaşmak zordur; çünkü bunu sık sık denemiş olan Publius Cornelius Scipio Africanus söyledi." Bu yere dışarıda kurulmuş denir; çünkü yüklem ve konu terimlerinden değil, dışarıda konmuş bir yargıdan gelir. Ona sanat dışı, sanattan yoksun da denir; çünkü hatip burada delili kendi kurmaz, önceden olmuş ve konmuş tanıklıkları kullanır.
Marcus Tullius'un, yer dediğimiz en yüksek önermeleri birbirinden ayırdığı farklar açıklandığına göre, yukarıda sıralanan bölmeyi kısaca ele almam gerektiğini düşünüyorum ki benzer görünenler uygun gerekçeyle ayrılsın. Bütünden olan yer işaretten olana benzer görünür; ikisi de tarife dayanır, çünkü adın açıklaması adın bir tür tarifidir. Ama aralarındaki en büyük fark şudur: bütünden olan yer şeyi tarif eder, işaretten olan ise şeyi tarif etmez, adı açıklar. Şey ile ad ise farklıdır; ad anlamlandırır, şey anlamlandırılır.
Yine parçaların sayımından olan yer türden olana çok benzer görünür. Çünkü tür de parçadır, cinsi bölen de parçaları sayar; türden delil ancak cins bölünürse yapılabilir, tür ancak bölmeyle alınabilir. Ama burada da büyük fark vardır: parçaların sayımı, parçaların tamamını ayırmak ve hepsini delillendirmenin inandırıcılığı için almak zorundadır; bunlar ister parça ister tür olsun, öyle ki cins türlerle, bütün parçalarla doğrulansın. Türde ise cinse dair söyleneni göstermek için herhangi biri yeter.
Yine zıttan olan yer bağdaşmayanlardan olana çok benzer görünür, ama bir farkı vardır: zıtlar daha ilk bakışta birbirine karşı konur, bağdaşmayanların birbirine aykırılığı ise zıtların bağlantısıyla gösterilir. Uyumak ile uyanık olmak doğrudan zıttır.
ut vigilare, dormire, contraria sunt, stertere dormientibus adjunctum est. Stertere igitur ac vigilare repugnantia sunt, ab his ita fit argumentum: Tunc eum dicas vigilare, qui stertat? Quaestio de accidente, argumentum a repugnantibus. Maxima propositio: Repugnantia sibi convenire non posse. Causa est efficiens, quae quamlibet rem praecedens efficit, non semper tempore, sed proprietate naturae turae, ut sol diem. Ab hac ita sumitur argumentum: Cur esse dubites diem, cum solem in coelo esse conspicias? Quaestio de accidente: nam diem esse accidit aeri, id est esse propter solem lucidum; argumentum ab efficientibus causis. Maxima propositio: Ubi causa est, inde effectum abesse non posse. Effectum est quod efficit causa, Ab hoc ita sumitur argumentum: An tu dubites amasse, quam rapuit? Quaestio de accidente, argumentum ab effectis. Maxima propositio: Ubi effectus est, causam abesse non posse, veluti non abfuit amor qui fuit causa, cur rapuerit, quod est effectus. Comparatio vero majoris est, quoties id quod minus est majori comparatur. Ab hoc loco ita sumitur argumentum: Si is qui patriam bello persecutus est tandem veniam meruit a civibus, cur non is quoque mereatur qui ob seditionem motam actus est in exsilium? Quaestio de accidente, argumentum a comparatione majoris. Maxima propositio: Quod in re majore valet, valeat in minore. Minoris est comparatio, quoties major res confertur minori; atque ex ea capitur argumentum hoc modo: Si Gaium Gracchum mediocriter labefactantem statum reipublicae Scipio privatus interfecit, cur non Catilinam orbem terrae caede atque incendio vastare cupientem consules per sequantur? Quaestio de accidente, argumentum a comparatione minoris. Maxima propositio: Quod in re minore valet, valeat in majore. Paria sunt quae ejusdem quantitatis sunt, et semper paritas similitudo est quantitatis. Ab hac ita fit argumentum: Si Demosthenem quis laudare desiderat, cur vituperet Tullium? Quaestio de accidente, argumentum a comparatione parium. Maxima propositio: Parium idem esse judicium. Restat is locus quem extrinsecus dixit assumi, hic judicio nititur et auctoritate, et totus probabilis est, nihil continens necessarium. Probabile autem est quod videtur vel omnibus, vel pluribus, vel doctis et sapientibus, et inter hos claris atque praestantibus, vel his qui secundum unamquamque artem peritiam consecuti sunt, ut medico in medicina, geometrae in geometria. Ab hoc loco tale est argumentum, veluti si dicam: Difficile est cum Carthaginensibus thaginensi bellum gerere, quoniam id P. Scipio Cornelius Africanus dixit qui saepe fuerat expertus. Hic vero locus extrinsecus dicitur constitutus, quoniam non de his qui praedicati vel subjecti sunt termini sumitur, sed ab extrinsecus posito judicio venit; hic etiam inartificialis et artis expers vocatur, quoniam non sibihinc ipse conficit argumentum ipse conficit argumentum orator, sed peractis positisque utitur testimoniis. Expeditis igitur M. Tullii differentiis quibus ipse a se maximas propositiones, quas locos esse diximus,. paravit, per tractanda breviter mihi videtur superius digesta partitio, ut ea quae similia videntur ab se ratione congrua segregentur. Similis enim videtur. locus a toto ei qui est a nota, uterque enim in diffinitione est constitutus. Nam interpretatio nominis quaedam ipsius nominis diffinitio est. Sed illa eorum maxima est differentiae, quia locus a toto rem diffinit; a nota vero rem non diffinit, sed nomen interpretatur.. Diversa vero sunt res ac nomen. Hoc enim significat, illa significatur. Item locus a partium enumeratione consimilis videtur esse ei qui est a forma. Nam et forma pars est, et qui genus dividit enumerat partes, neque aliter fieri ex forma argumentum potest nisi dividatur a genere; sumi enim omnino forma non potest, nisi per divisionem. Sed hic quoque multa est differentia: nam partium enumeratio totas necesse est ut dividat partes, easque universas ad fidem argumentationis assumat, sive illae partes, sive illae sint species, ut genus quidem speciebus, totum vero partibus approbetur. In forma vero sufficit ad demonstrandum quod de genere dicitur. una quaelibet. Item locus a contrario et repugnantibus videtur esse consimilis, sed habet differentiam, quia contraria primis sibimet frontibus opponuntur. Repugnantia vero per conjunctionem contrariorum sibi probantur adversa, ut dormire ac vigilare statim sibi contraria sunt.
PL64.1199_2Horlamak ise uykuya bağlı olduğu için uyanıklıkla bağdaşmaz. Eşlik edenler ile önceki ve sonrakiler de birbirine komşu gibidir. Ama şu farkla ayrılırlar: eşlik edenlerde hiçbir zorunluluk yoktur, önceki ve sonrakilerde en yüksek zorunluluk vardır; eşlik edenlerde zaman çok önemlidir, çünkü eşlik eden şey ya önce gelir ya aynı zamanda bulunur ya da sonra gelir. Önceki ve sonrakilerde bunların hiçbiri yoktur: zaman hesaba katılmadan, önceki olur olmaz sonrakinin bulunması zorunludur; sonraki olmazsa önceki ortadan kalkmak zorundadır.
Marcus Tullius'un yerleri hakkında bu kadarı yeter. Şimdi Themistios'un bölmesine dönelim ki yukarıda sıralanan iki bölmenin nasıl uyuşabileceğini kısaca açıklayalım; önce bütün bölmenin farklarını genel olarak toplayalım. Yukarıdaki bölme, Themistios'un yerlerinden bazılarının araştırılan terimlerin kendisinde bulunduğunu, bazılarının dışarıdan alındığını, bazılarının bu ikisi arasında yer aldığını gösterdi; burada üçlü bir bölme anlaşılır. Marcus Tullius'un bölmesi ise yerleri ikiye ayırır: bazılarının üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olduğunu, bazılarının dışarıdan alındığını söyler. O, Themistios'un orta saydığı bütün yerleri üzerinde konuşulan terimlerde bulunan yerlere katıp eklemiştir. Bölmeler arasındaki genel fark budur; tek tek incelersek daha açık görünecektir.
Themistios önceki bölmesinde, meselede şüphe edilen terimlerde bulunan yerleri kimi cevhere, kimi cevheri izleyenlere koydu. Cevherde tarif, betimleme ve
Stertere vero repugnat vigilationi idcirco quia somno conjungitur, Adjuncta vero et antecedentia et consequentia quasi finitima sunt. Sed distant, quod in adjunctis nulla est necessitas; in antecedentibus vero et consequentibus maxima; in adjunctis vero tempora nimium valent. Nam quod adjunctum est, id vel praecedere rem solet, vel cum ea uno eodemque tempore esse, vel subsequi posterius. At in antecedentibus nihil horum est, sed non habita temporis ratione mox ut fuerit antecedens, consequens esse necesse est, et si consequens non fuerit, antecedens necesse est interire. Ac de M. Tullii locis sufficienter dictum est, nunc ad Themistii divisionem redeamus, ut quomodo sibi superius digestae partitiones consentire possint breviter explicemus, ac primum quidem totius partitionis communiter differentias colligamus. Superior divisio docuit alios Themistii esse locos qui in ipsis terminis de quibus quaeritur insunt, alios qui extrinsecus assumuntur, alios qui inter utrosque versantur, ut hic trina intelligatur divisio. At M. Tullii divisio locos bifariam ostendit: Alios enim in eo ipso de quo agitur haerere proponit, alios extrinsecus assumi. Hic igitur omnes eos locos, quos medios Themistius proposuit, his applicuit atque conjunxit qui sunt in ipsis de quibus agitur terminis constituti, et communiter quidem talis divisionum est differentia, quae clarius apparebit, si singula persequamur. Eos igitur loc08, qui positi sunt in terminis, de quibus in quaestione dubitatur, priore partitione Themistius, tum in substan posuit, tum in substantiae consequentia. In substantia sunt diffinitio, descriptio,
PL64.1201adın açıklaması vardır. Cevheri izleyenler ise cins, bütün, tür, parça, fail sebep, madde, suret, etki, bozulma, gaye, kullanım ve ortak arazlardır. Dışarıdan alınanları yargıya, benzerliğe, kemiyet karşılaştırmasına, karşıtlığa, orantıya ve aktarmaya ayırdı. İkisi arasına koyduklarını biçim değişimlerine, aynı kökten gelenlere ve bölmeye yerleştirdi.
Marcus Tullius ise araştırılan şeyin kendisindekileri kimi bütüne, kimi parçalarına, kimi işarete, kimi de araştırılan şeyle bir biçimde ilişkili olan şeylere koydu. İlişkili olanları çok kısımlı bir bölmeyle ayırdı, yalnız yargıyı dışarıya ayırdı; Themistios'un bölmesinde cevheri izleyenler arasına konan kısımların çoğunu, aynı şekilde orta yerleri de ilişkililer arasında saydı. Bu kadar çeşitli bir bölmede ikisinin aynı kısımla uyuşmaması zorunludur.
Çok biçimde bölünen her şeyde bu olabilir. Biri üçgen şekillerini şöyle bölsün: üçgenlerin kimi eşkenardır, kimi yalnız iki kenarı eşit, kimi de bütün kenarları eşit olmayan şekillerdir. Bir de şu bölme olsun: biri bunlardan bazılarını dik açılı (orthogonia), bazılarını üç dar açılı (oxygonia), bazılarını geniş açılı (amblygonia) diye ayırsın. Bu durumda iki bölme kısımlarına göre birbirine uymak zorundadır. Çünkü dik açılı olan daima ya iki eşit kenarla ya da üç eşit olmayan kenarla çevrilidir. Geniş açılı olan da ya iki eşit ya da üç eşit olmayan kenarla çevrilidir. Dar açılı ise ya üç eşit kenarla ya da iki eşit olmayan kenarla çevrilidir. Yine eşkenar olan daima dar açılıdır; iki eşit kenarla çevrili olan ise dik, geniş ya da dar açılı olabilir. Üç eşit olmayan kenarla çevrili olan da dik ya da geniş açılı olmak zorundadır.
Bu şekilde Marcus Tullius'un ve Themistios'un bütün bölmesini baştan birlikte ele alarak birbirini kapsadığını gösterelim; bütün bunlarda yukarıda açıklanan örnekler ve açıklamalar hafızada hazır olmalıdır. Themistios'un bütün bölmesini dizelim, ardından Tullius'un bölmesi gelsin ki söylenecekler göz önüne serilip daha açık olsun.
Themistios'un bölmesi. [Şema kaynakta yok.]
nominis interpretatio. Substantiae vero consequentia sunt genus totum, species, pars, causa efficiens, materia, forma, effectus, corruptio, finis, usus, communiter accidentia. Eos vero qui extrinsecus assumuntur, tum in judicio, tum in similitudine, tum in quantitatis comparatione, tum in oppositione, tum in proportione, tum in transumptione separavit. Quos vero inter utrosque posuit, hos in casibus et conjugatis et divisione constituit. Sed M. Tullius eos qui in ipso sunt de quo quaeritur, tum ex toto, tum ex partibus ejus, tum ex nota, tum ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaeritur posuit. Ipsa vero quae affecta sunt multifaria divisione partitus est, solum vero judicium extrinsecus segregavit, pluresque partes eorum quae in divisione Themistii posita sunt substantiae consequentia. Itemque locos medios inter affecta n umeravit. In tam vero varia divisione necesse est ut utraeque sibi non eadem parte conveniant. Id vero in cunctis multipliciter divisis fieri potest, velut si quis dividat triangulorum formas sic: triangulorum aliae sunt aequilaterae formae, aliae? duo tantum latera habentes aequalia, aliae vero totis inaequalibus lateribus junctae. Rursus sit ista divisio: ut alias dicat aliquis rectum habentes angulum, quae orthogoniae nuncupantur, alias dicat tribus acutis angulis contineri, quae sunt oxygoniae, alias in obtusum angulum tendi, quae sunt ambligoniae. Necesse est igitur ut utraeque sibi divisione partium ratione conveniant. Nam quod est orthogonium, id semper vel duobus lateribus aequalibus continetur, vel tribus inaequalibus. Sed quod est ambligonium, id vel duobus lateribus continetur aequalibus, vel tribus inaequalibus. Sed quod est oxygonium, id vel tribus lateribus aequalibus, vel duobus inaequalibus continetur. Rursus id quod est aequi laterum semper est oxygonium, id vero quod duobus aequalibus lateribus continetur etur, vel orthogonium, vel ambligonium, vel oxygonium esse potest. Quod vero tribus inaequalibus continetur lateribus, vel orthogonium, vel ambligonium esse necesse est. Secundum igitur hunc modum cunctam M. Tullii atque Themistii divisionem a principio pariter ordientes, invicem sibimet clausam esse monstremus, in quibus omnibus et exemplorum et intelligentiae superius expeditae praesens debet esse memoria. Disponamus igitur omnem Themistii divisionem, et post hanc subjiciatur Tulliana partitio, ut ea quae dicenda sunt apertius oculis subjecta clarescant. Themistii divisio.
PL64.1203Bunlar böyle çizildiğine göre, şimdi Marcus Tullius'un bölmesinin Themistios'un bölmesine nasıl uyduğunu açıklayalım. Cicero'nun bütünden dediği yeri Themistios cevherden saymıştır; çünkü ikisi de tarife dayanır, ister cevherî tarif ister betimleme olsun. Cicero'nun Topika'sındaki parçaların sayımından olan yer, Themistios'un bölmesinde orta yerler arasında bölmeden denen yerdir. Bir şeyin olduğunu ya da olmadığını göstermeye çalışırken inancı parçaların sayımından alıyorsak, bunu zorunlu olarak bölmeyle yaparız. Bölme ise ya türlere ya parçalara yapılmıştır. Themistios'un orta yerler arasına koyduğu bölmeden olan yeri Cicero cinsi ele alırken anar. Tullius cinsten söz ederken şöyle der: "Cinsten alınan bu delillendirme, bütünden parçalara geçildiğinde de rahatça işler; şöyle: Bir iş yapılıp başka bir iş gösteriliyorsa kötü niyetli hile vardır; bunun hangi yollarla olduğu sayılabilir, sonra suçladığın işi kötü niyetli hileyle yapılmış olarak bunlardan birinin içine yerleştirebilirsin. Bu tür delil genellikle en sağlam sayılır."
Tullius'un işaretlemeden olan yeri, Themistios'un adın açıklamasından olan yeridir. Aynı kökten gelenlerden olan yer ortaktır; Themistios onu orta yerler arasına koymuştur. Marcus Tullius'un cinsten dediğine Themistios bütünden demiştir. Cicero'nun türden dediği, Themistios'un parçadan, yani türden dediğidir. Benzerlikten olan yer ortaktır; ancak Marcus Tullius onun altında orantıyı da toplar. Marcus Tullius'un farktan olan yeri Themistios'un bölmesinde bütünden ya da parçadan olan yer sayılabilir: delilin alındığı ayrım kurucu ayrımsa bütünden, bölücü ayrımsa parçadan. Zıttan olan yer, Themistios'ta karşıtlardan denen ve dışarıda kurulan yerle aynıdır. Eşlik edenlerden olan yer, Themistios'un bölmesinde cevheri izleyenler arasında ortak arazlardan denen yerdir.
Önceki ve sonrakilerden olan yer pek çok yere dağılır. Tarif de betimleme de şeyin önüne geçebilir de ardından gelebilir de; adın açıklaması da öyle. Tür önce gelir, cins ardından gelir. Fail sebep önce gelir, etkiler ardından gelir; etki maddenin ardından gelir. Ortak arazlar da ayrılmazsa ardından gelmek zorundadır. Aynı kökten gelenler de birbirinin önüne geçer ya da ardından gelir. Demek ki bu yer birçok şeyle karışıktır ve öteki hepsinden şeyleriyle değil ele alınışıyla ayrılır. Onu ayrı bir yer yapan gerekmenin kendisidir; gerekme şartı tarifte, betimlemede, türde, sebepte ya da ötekilerde bulunabilir.
Bağdaşmayanlar karşıtlara katılır; meydana getirenler fail sebeplere ya da maddeye, etkiler ise Themistios'un gayeden dediği yere çok benzer; çünkü sebeplerin etkisi gayedir. Daha büyüğün ya da daha küçüğün karşılaştırılmasından olan yer, Themistios'ta dışarıdaki yerler arasında daha büyük ve daha küçükten denen yerin aynısıdır. Eşitlerin karşılaştırılmasından olan yer benzerden çekilenler arasında sayılmalıdır; çünkü kemiyette benzerliğin eşitlik olduğu söylenmişti. Geriye ikisine ortak olan ve dışarıda konan yer kalıyor; onu Cicero da Themistios gibi şeyin yargısından saymıştır. Marcus Tullius'un bölmesinin Themistios'un önceki bölmesini nasıl içine alabildiği aşağıdaki şemadan görülebilir: [Şema kaynakta yok.]
Marcus Tullius'un bütün yer bölmesi, yukarıdaki şemanın gösterdiği gibi Themistios'un bölmesine sığmış görünüyor. Şimdi Themistios'un bölmesi Marcus Tullius'un bölmesine indirilmelidir. Önceki şemanın da gösterdiği gibi bu bölmenin büyük kısmı Cicero'nunkine uyar. Themistios'un bölmesinden artakalan Tullius'un bölmesinin düzenine bağlanırsa, iki bölmenin birbirine nasıl indirildiği kısaca gösterilmiş olur. Çünkü Marcus Tullius'un ardışık bölmesine yukarıdaki şemada Themistios'un yerlerinden şunlar uymuştu: Cicero'nun bütünden dediği, Themistios'un cevherden dediği;
Quibus ita descriptis, nunc quemadmodum Marci, Tullii divisio Themistii partitioni conveniat explicemus. Locum igitur quem Cicero dixit a toto a substantia Themistius esse proposuit. Uterque enim in diffinitione consistit, sive illa substantialis sit, sive descriptio. A partium enumeratione locus ex Ciceronis Topicis positus idem est qui in Themistii divisione inter medios a divisione nominatus est. Quoties enim aliquid esse vel non esse monstrare contendimus, si fidem a partium enumeratione capiamus - mus, id ex divisione necessario faciendum est. Divisio vero aut formarum praecessit, aut partium, quanquam locus qui ex divisione a Themistio inter medios collocatus est,a Cicerone in generis tractatione ponitur. Ait enim Tullius cum de genere loqueretur hoc modo: Commode etiam tractatur haec argumentatio, quae ex genere sumitur, cum ex toto partes persequare, hoc modo: si dolus malus est, cum aliud agitur, aliud simulatur, enumerare licet quibus modis id fiat, deinde in eorum aliquem id quod arguas dolo malo factum, includere. Quod genus argumenti imprimis firmum videri solet. A notatione Tullii locus is est qui Themistii a nominis interpretatione. A conjugatis communis est locus, eum Themistius inter medios collocavit. A genere M. Tullius posuit, a toto Themistius. A forma Ciceronis, a parte, id est, specie Themistii. A similitudine communis quidem est, nisi quod M. Tullius sub ea proportionem comprehendit. A differentia M. Tullii, a toto in Themistii divisione vel a parte intelligi potest : a toto quidem, si sit constitutiva differentia de qua sumitur argumentum, a parte vero si sit divisibilis. A contrario idem locus est, qui apud Themistium ab oppositis dictus est, etex. constitutus. Ab adjunctis ille est qui in Themistii partitione a communiter accidentibus dicitur inter consequentia substantiae nominatus. Ab antecedentibus et consequentibus locus multifariam spargitur. Nam et diffinitio et descriptio et antecedere rem et consequi possunt. Itemque nominis interpretatio: item species antecedit, genus consequitur. Causa etiam efficiens antecedit et sequitur effectus; materiam vero sequitur effectus. Communiter accidentia quoque si inseparabilia sint, necesse est ut consequantur. Conjugata etiam sese vel antecedunt vel consequuntur. Itaque hic locus pluribus mistus est, et non tam rebus ab aliis omnibus quam tractatione diversus. Ipsa enim consequentiae locum alium facit, cum ipsa conditio consequentiae, vel in diffinitione, vel in descriptione, vel in forma, vel in causa, vel in caeteris posita sit. Repugnantia vero oppositis aggregantur, efficientia causis efficientibus vel materiae effecta illi consimilia loco quem Themistius posuit a fine; nam causarum effectus finis est. A comparatione majoris vel minoris idem locus est qui apud Themistium inter extrinsecos locos ponitur; a majore et minore. A comparatione parium inter eos qui a simili ducuntur esse putandus est. Dictum est enim in quantitate similitudinem esse pari tatem. Restat, locus utrisque communis, qui est extrinsecus collocatus, quem Cicero, sicut Themistius, a rei judicio esse proposuit. Et M. Tullii divisio quibus superiorem Themistii partitionem tali modo potuerit includere, quod licet in subjecta descriptione prospicere: Omnis quidem M. Tullii partitio locorum in Themistii divisione superioris descriptionis formula videtur conclusa. Nunc Themistii divisio ad M. Tullii divisionem reducenda est. Cujus quidem multa pars Ciceronis convenit, sicut prior etiam descriptio docet. Quod vero ex Themistii superest divisione, id si ad Tullianae partitionis ordinem referatur, facili compendio quemadmodum ad se invicem partitiones. reducantur ostenditur. Nam continuae M. Tullii divisioni ex Themistii locis in superiore descriptione convenerant hi: Ciceronis quidem a toto, Themistii a substantia. A partium
PL64.1205Cicero'nun parçaların sayımından dediği, Themistios'un bölmeden dediği; Cicero'nun işaretlemeden dediği, Themistios'un adın açıklamasından dediği; aynı kökten gelenlerden olan yer ikisine ortak; Cicero'nun cinsten, Themistios'un bütünden dediği; Cicero'nun türden, Themistios'un parçadan, yani türden dediği; benzerlikten olan ortak; Cicero'nun farktan, Themistios'un bütünden ya da parçadan dediği; Cicero'nun zıttan dediği, Themistios'ta karşıtlardan denen; Cicero'nun eşlik edenlerden dediğini Themistios ortak arazlardan diye koymuştur; önceki ve sonrakilerden olan yerler birçok yere karışmıştır; Cicero'nun bağdaşmayanlardan dediğine Themistios karşıtlardan der; Cicero'nun fail sebeplerden, Themistios'un sebeplerden dediği; Tullius'un etkilerden, Themistios'un gayeden dediği; Marcus Tullius'un daha büyüğün ve küçüğün karşılaştırılmasından, Themistios'un daha büyük ve küçükten dediği; Cicero'nun eşitlerin karşılaştırılmasından, Themistios'un benzerlerden dediği.
Marcus Tullius'un tam bölmesi böylece Themistios'un bölmesinin bazı kısımlarına uyduğuna göre, Themistios'un bölmesinin kısımlarının da Tullius'unkine uyumlu biçimde indirilmesi kaçınılmazdır. Bu yüzden Themistios'un bölmesinde yukarıdaki şemaya yazılmamış gibi görünen bir şey kaldıysa onu Marcus Tullius'un tam bölmesine uydurabiliriz; çünkü bölmeler karşılıklı olarak birbirine bağlıdır. Themistios'un yerlerinden şunlar kalıyor: kullanımlardan, etkilerden, bozulmalardan, orantıdan ve aktarmadan.
Kullanımlardan olan yer, bir şeyin kullanımı her zaman bir şey meydana getiriyorsa, Cicero'nun fail sebeplerden dediği yere uydurulmalıdır. Kullanımın kendisi meydana getiriliyorsa Cicero'nun etkilerden dediği yere katılmalıdır. Etkilerden olan yer, etki bir şey meydana getiriyorsa fail sebeplerdendir; etki tam ve bitmiş bir şeyi gösteriyorsa Tullius'un etkilerden dediği yerdir. Bozulmalardan olan yer fail sebeplerden denebilir. Her oluş bir şey meydana getirir, yani cevheri biçimlendirir; bozulma da bir şey meydana getirir, yani cevherî suretten soyar ve yoksun bırakır; ölümün bedenin çözülmesini meydana getirmesi gibi. Orantıdan olan yer Tullius'un benzerlerden dediği yerin aynısıdır; çünkü orantı, çok şeyin çok şeydeki benzerliğidir. Aktarma ise daha büyüklere yapılıyorsa daha büyüklerin karşılaştırılmasından, daha küçüklere yapılıyorsa daha küçüklerin, eşitlere yapılıyorsa eşitlerin karşılaştırılmasından olan yerdir. Bütün bunları indirmek için şu şema örneği yeter: [Şema kaynakta yok.]
Eserin amacının gerektirdiği ölçüde diyalektik yerleri açıkladık. Şimdi retorik yerlerin ne olduğunu ve diyalektik yerlerden neyle ayrılır göründüklerini söylemek gerekiyor; bunun tam tartışmasına dördüncü kitabın tamamını ayıralım.
enumeratione Ciceronis, a divisione Themistii.,. A notatione Ciceronis, a nominis interpretatione Themistii. A conjugatis utrorumque communis. A genere Ciceronis, a toto Themistii. A forma Ciceronis, a parte, id est specie Themistii. A similitudine communis A differentia Ciceronis, a toto vel a parte Themistii. A contrario Ciceronis idem apud Themistium ab oppositis. Ab adjunctis Ciceronis, eumdem a communiter accidentibus Themistius posuit. Ab antecedentibus et consequentibus, mixti cum pluribus. A repugnantibus Ciceronis, idem a Themistio ab oppositis dicitur. Ab efficientibus Ciceronis, a causis Themistii. Ab effectis Tullii, a fine Themistii. A comparatione majoris ac minoris M. Tullii, idem sunt a majore ac minore Themistii. A comparatione parium Ciceronis, a similibus Themistii. Cum igitur M. Tullii plena divisio aliquibus membris Themistianae divisionis aptetur, fieri non potest ut non membra Themistianae divisionis statim ad Tullianae convenientia reducantur. Quocirca si quid reliquum est in Themistii divisione quod superiori formulae non videatur ascriptum, plenae M. Tullii divisioni poterimus aptare. Invicem enim divisiones alterna reciprocatione conjunctae sunt. Restant autem ex Themistii locis hi, ab usibus, ab effectibus, et corruptionibus, et proportione, et.. transumptione. Quorum quidem ab usibus, si usus alicujus rei semper effector est, ei loco Ciceronis aptandus est qui ab efficientibus nuncupatur. Quod si ipse usus efficitur, ei loco Ciceronis adhibendus est qui ab effectis vocatur. Ab effectibus vero, siquidem efficit aliquid effectus, ab efficientibus causis est; si vero ipse effectus plenum aliquid confectumque demonstrat, is locus est quem ab effectis Tullius dixit. A corruptionibus vero ab efficientibus dici potest. Nam cum omnis generatio efficiat aliquid, id est substantiam formet, corruptio rursus ipsa quoque efficit quiddam, id est substantiali forma spoliat ac privat, velut mors facit corporis dissolutionem. A proportione vero idem est, quem Tullius a similibus dixit, nam multorum in multis similitudo proportio est. Transumptio vero siquidem ad majora sit, locus a majorum comparatione est; sin vero ad minora, locus est a minorum comparatione; quod si ad paria locus est a parium comparatione. Atque in his omnibus reducendis, tale satis est descriptionis exemplum. Ac de dialecticis quidem locis, quantum propositi operis ratio postulat explicuimus. Nunc vero de rhetoricis dicendum videtur quid sint, vel quid a dialecticis discrepare videantur, ad cujus plenam disputationem integrum quarti voluminis spatium reservemus. LIBER QUARTUS.
PL64.1205_2IV. Kitap
Eserin başlığını özenle inceleyen biri, Topik Farklar Üzerine yazdığımıza göre bizden yalnız diyalektik ya da retorik yerlerin kendi aralarındaki farklarını vermemizi değil, bundan çok diyalektik yerleri retorik olanlardan ayırmamızı beklemelidir. Tartışmaya yetilerin tabiatından başlarsak bunu daha etkili biçimde yapabileceğimizi düşünüyoruz. Diyalektiğin ve retoriğin benzerliği ve farkı gösterilince, bu yetilere hizmet eden yerlerin ortak yanlarını ve ayrılıklarını da yetilerin biçimlerinden çıkarmamız zorunlu olur.
Diyalektik yeti yalnız tezi ele alır. Tez, kendisini çevreleyen durumları olmayan meseledir. Retorik ise hipotezleri, yani birçok durumla sarılmış meseleleri inceler ve tartışır. Durumlar (circumstantiae) şunlardır: kim, ne, nerede, ne zaman, niçin, nasıl, hangi yardımlarla. Yine diyalektik, bir kişi ya da bir fiil gibi bir durumu tartışmaya alırsa bunu asıl amaç olarak yapmaz, onun bütün gücünü tartıştığı teze aktarır. Retorik ise tezi alırsa hipoteze çeker. İkisi de kendi malzemesini işler, ama kendi malzemesinde daha rahat bir yetiye dayanmak için ötekinin malzemesini de alır. Yine diyalektik soru ve cevapla sınırlıdır; retorik ise önüne konan şeyi kesintisiz sözle geçer. Diyalektik tam kıyaslar kullanır; retorik entimemlerin kısalığıyla yetinir. Şu da bir fark yaratır: retorikçinin, hasmından başka, iki taraf arasında karar verecek bir yargıcı vardır; diyalektikçi için kararı veren hasmın kendisidir. Çünkü cevap, sorunun inceliğiyle hasımdan bir tür hüküm gibi koparılır.
Durum böyle olunca aralarındaki bütün fark ya malzemede ya kullanımda ya gayededir. Malzemede, çünkü tez ve hipotez ikisine konu olan malzemedir; kullanımda, çünkü biri soruyla, öteki kesintisiz sözle tartışır, ya da biri tam kıyaslardan, öteki entimemlerden hoşlanır; gayede, çünkü biri yargıcı ikna etmeye, öteki istediğini hasımdan koparmaya çalışır. Bunlar böylece önceden bilindikten sonra, biraz ileride hem meseleler içinde yer alan retorik soruları hem de onların cinsine özgü yerleri sayacağız.
Si quis operis titulum diligens examinator inspiciat,, cum de Topicis differentiis conscribamus, non id a nobis tantum exspectare debebit, ut locorum inter se dialecticorum, vel etiam rhetoricorum differentias demus, verum id multo magis ut dialecticos locos a rhetoricis segregemus, quod nos efficacius aggredi posse arbitramur, si ab ipsa facultatum natura, disputandi sumamus exordium. Ostensa enim dialecticae: ac rhetoricae similitudine ac dissimilitudine. dine, ab ipsarum facultatum necesse est formis etiam locorum qui eisdem facultatibus deserviunt communitates discrepantiasque ducamus. Dialectica facultas igitur thesim tantum considerat. Thesis vero est sine circumstantiis quaestio. Rhetorica vero de hypothesibus, id est de quaestionibus circumstantiarum multitudine inclusis, tractat et disserit. Circumstantiae vero sunt: ⟦quis,⟧ quid, ubi, quando, cur, quomodo, quibus adminiculis. Rursus dialectica quidem si quando circumstantias, veluti personam factumve aliquod ad disputationem sumit, non principaliter, sed omnem ejus vim ad thesim, de qua disserit transfert. Rhetorica vero si thesim assumpserit, ad hypothesim trahit, et utraque suam quidem materiam tractat, sed alterius assumit, ut proniore in sua materia facultate nitatur. Rursus dialectica interrogatione ac responsione constricta est. Rhetorica vero rem propositam perpetua oratione decurrit. Item dialectica perfectis utitur syllogismis. Rhetorica enthymematum - brevitate contenta est. Illud etiam differentiam facit, quod rhetor habet alium praeter adversarium judicem, qui inter utrosque disceptet. Dialectico vero ille fert sententiam, qui adversarius est. Ab adversario enim responsio veluti quaedam sententia subtilitate interrogationis elicitur. Quae cum ita sint, omnis earum differentia vel in materia., vel in usu, vel in fine est constituta in materia, quia thesis atque hypothesis materia quidem utrisque subjecta est; in usibus, quod haec interrogatione, illa perpetua. oratione disceptat, vel quod haec integris syllogismis, illa vero enthymema tibus gaudet; in fine vero, quod haec persuadere judici, illa quod vult ab adversario extorquere conatur. Quibus ita praecognitis paulo posterius et quaestiones rhetoricae quae in constitutionibus positae sunt, et proprii gene-
PL64.1207Şimdi bir süre bütün yetiyi çok kısaca ele almam gerekiyor görünüyor; bu büyük ve güç bir iştir. Retorik sanatının parçalarının birbirine ne kadar yakın bir akrabalıkla bağlı olduğu kolay kavranamaz; bulması kolay olmak şöyle dursun, duyulunca bile zor fark edilir. Eski öğretmenlerden bu konuda elimize hiçbir şey geçmedi; onlar tek tek şeyleri öğretir, ortak olanla uğraşmazlar. Öğretinin boş kalan bu kısmına gücümüz yettiğince girelim. Sanatın cinsi, türleri, malzemesi, parçaları, aleti ve aletin parçaları, ayrıca icra edenin işi ve vazifesi ile gayesi üzerine, bundan sonra da meseleler ve yerler üzerine konuşacağız. Bu yüzden genel olarak incelenmesi gereken şeyden tartışmaya başlayalım.
Retoriğin cinsi yetidir. Türleri üçtür: adlî, gösteri, danışma. Cinsin söylediğimiz şey olduğu açıktır. Andığımız şeylerin tür olması ise, retorik yetisinin bütününün bunlarda bulunmasındandır: adlî dava cinsinde bütünüyle vardır, gösteride ve danışmada da öyle. Ama bunlar dava cinsleridir. Çünkü bütün davalar, ister türe ait ister tekil olsun, bu üç cinsten birinin altına girer: adlînin altına türe ait olanlar girer, vatana ihanet ya da zimmet davası gibi. Danışmanın altına görüşme gerektiren bütün davalar girer: türe ait olarak ele alırsan savaş ya da barış meselesi, tekil olarak Pyrrhos'la savaş ya da barış meselesi. Aynı şekilde gösteride de övgüye ya da yergiye konu olan her şey, türe ait olarak "yiğit adamın övgüsü", tekil olarak "Scipio'nun övgüsü" gibi, gösterinin altına konur.
Bu yetinin malzemesi söze konu edilen her şeydir; ama çoğunlukla sivil meseledir. Retorikten gelen türler bir bakıma birer suret gibi bu meseleyi malzeme olarak alır ve üçlü bir şekle sokar; bu ileride açıklanacak. Böylece türler bakımından henüz biçimsiz olan sivil mesele, gayeyi alınca retoriğin türlerinden her birine bağlı hâle gelir. Henüz biçimsiz sivil mesele adlî türden adil gayesini alınca adlî cinsin içinde kurulur; danışmadan faydalı ya da ahlâken güzel olanı alınca danışma dava cinsinde kurulur; gösteriden iyiyi alınca gösteriye ait sivil mesele olur. Türler malzemeye retorikten gelir; çünkü hiçbir yeti kendi malzemesinde kısımlarını kullanmadan iş göremez. Bütün kısımları yoksa retoriğin kendisi de yoktur.
Retoriğin türlerinden söz ettik; bunlar dava cinsleri olduğu için şöyle sıralanır: sivil meselede kurulan bütün işlerden adil gayesini alanların cinsi adlîdir; sivil meselede kurulup ahlâken güzel ya da faydalı gayesini alanların cinsi danışmadır; sivil meselede olup yalnız ahlâken güzel ya da iyi gayesini alanların cinsi gösteridir. Bunlar hakkında bu kadar yeter.
Şimdi retoriğin kısımlarına bakmalı. Retoriğin kısımları beştir: bulma, düzenleme, üslup, hafıza, sunuş. Kısım denmesinin sebebi şudur: hatipte bunlardan biri eksikse yeti kusurlu olur; bu yüzden bütün hatiplik yetisini oluşturan şeylere o yetinin kısımları demek haktır. Bu kısımlar retorik yetisine ait olduğundan ve bütün retorik yetisini oluşturduğundan, retoriğin tam bulunduğu yerde onun kendi türlerinde kısımları da bulunmak zorundadır. Demek ki retoriğin bütün kısımları onun türlerinde bulunacaktır. Bu yüzden söz konusu türlerce biçimlendirilen sivil işlerin ele alınmasında da kullanılırlar. Öyleyse adlî işte de danışmada da gösteride de bulma, düzenleme, üslup, hafıza ve sunuş eşit şekilde yer alır.
Hemen her yeti yapabildiğini yapmak için bir alet kullandığına göre, retorik yetisinin de bir aleti olacaktır. Bu, sözdür; söz kısmen sivil cinste yer alır, kısmen almaz. Burada bir meseleyi içeren ya da meseleyi çözme gayesine uygun olan sözden konuşuyoruz. Sivil cinste yer alan söz kesintisiz akar; sivil davalarda olmayan ise soru ve cevapla yürür. Birincisine retorik, ikincisine diyalektik denir. Bunlar şöyle ayrılır: önce, birincisi sivil hipotezi, ikincisi tezi inceler;
enumerabimus locos. Nunc paulisper mihi videtur de tota admodum breviter facultate tractandum magnum opus atque difficile. Quanta enim sibimet ars rhetorica cognatione jungatur, non facile considerari potest, vixque est etiam ut auditu animadverti queat, nedum sit facile repertu. De cujus quidem rei traditione nihil ab antiquis praeceptoribus accepimus. De unoquoque enim praecipiunt, nihil de communi laborantes. Quam partem doctrinae vacuam, ut possumus, aggrediamur. Dicemus itaque de genere artis, et speciebus, et materia, et partibus, et instrumento, instrumentique partibus, opere etiam officioque actoris et fine, post haec de quaestionibus ac de locis. Quocirca quod in communi speculandum est, hinc disserendi sumamus exordium. Rhetoricae igitur genus est facultas. Species vero tres, judiciale, demonstrativum, deliberativum, et genus quidem id esse quod diximus patet. Species autem idcirco sunt quas superius commemoravimus, quoniam in his est tota facultas rhetoricae. In judiciali genere causarum integra est; item in demonstrativo, vel deliberativo. Sed haec genera sunt causarum. Omnes enim causae, vel speciales vel individuae, sub horum trium generum uno cadunt, ut sub judiciali quidem speciales ut majestatis vel repetundarum. Sub deliberativo vero quaecunque causae consultationem habent: ut si specialiter accipias de bello vel de pace, si vero individue de bello Pyrrhi vel pace. Eodem modo etiam in demonstrativis, quaecunque veniunt in laudem aut in vituperationem, specialiter quidem, ut laus viri fortis, individue vero, ut laus Scipionis, sub demonstrativum ponuntur. Materia vero hujus facultatis est, omnis quidem res proposita ad dictionem. Fere autem est civilis quaestio. In hanc species a rhetorica venientes quasi quaedam formae capiunt sibi materiam, et triplici in forma tam tenent figuram, quod posterius liquebit, ut civilis quaestio, quae adhuc informis secundum species erat, fiat accepto fine unicuique specierum rhetoricae subjecta. Ut informis adhuc civilis quaestio cum acceperit ex judiciali finem jusli, fiat ipsa civilis quaestio in judiciali genere constituta. Cum vero ex deliberativo sumpserit utile vel honestum, tunc fiet ipsa civilis quaestio in deliberativo causarum genere constituta. Si vero ex demonstratione sumpserit bonum, tum fit demonstrativa civilis quaestio. Veniunt autem ut in materiam species ex rhetorica, idcirco quod aliter in materia. sua quaelibet facultas non potest operari, quam si suas adhibeat partes. Absentibus enim cunctis partibus suis rhetorica quoque ipsa est absens. Sed quoniam de speciebus dictum est rhetoricae, quoniam sunt genera causarum, ita sunt, ut omnium negotiorum quae in civili quaestione constituta sunt, accepto fine justi, judiciale sit genus; omnium vero quae constituta sunt in civili quaestione, honestum vel utilem finem ceperunt, deliberativum sit genus; omnium quoque quae in civili quaestione posita finem honesti tantum bonive sumpserunt, sit demonstrativum genus. Sed de his hactenus. Nunc de partibus rhetoricae providendum est. Partes enim rhetoricae sunt quinque, inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Partes autem vocantur idcirco, quia si aliquid harum defuerit oratori, imperfecta facultas est; atque ideo quae universam formant oratoriam facultatem, ea partes facultatis ejus dicere jus est. Sed hae partes quoniam rhetoricae facultatis sunt, totamque rhetoricam facultatem componunt, necesse est ut ubi fuerit rhetorica integra, ipsae quoque partes consequantur in propriis speciebus; omnes igitur rhetoricae partes inerunt rhetoricae speciebus. Quocirca et his civilibus negotiis tractandis adhibentur, quae a praedictis speciebus rhetoricae informatur; aeque igitur in judiciali negotio et in deliberativo et demonstrativo, inventio, dispositio, elocutio, memoria -, pronuntiatioque conveniunt. Quoniam vero omnis fere facultas instrumento utitur ad faciendum quod potest, erit etiam rhetoricae facultatis aliquod instrumentum; hoc vero est oratio, quae partim in civili genere versatur, partim minime. De ea autem oratione nunc loquimur quae aliquam habet quaestionem, vel quae ad finem expediendae quaestionis accommodatur; ea vero oratio quae in civili genere versatur, continue decurrit; ea vero quae non est in' civilibus causis, interrogatione et responsione explicatur catur. Sed prior rhetorica, secunda dialectica nuncupatur, quae hoc superiore differt: primum quod illa civilem hypothesim, haec thesim considerat;
PL64.1207_2sonra, biri kesintisiz, öteki bölük bölük sözle yürür; ayrıca retorik sözün hasımdan başka bir yargıcı vardır, diyalektik ise yargıç olarak hasmını kullanır. Retorik sözün altı kısmı vardır: giriş, anlatı, bölümleme, doğrulama, çürütme, sonuç. Bunlar retorik yetisinin aletinin kısımlarıdır ve retorik bütün türlerinde bulunduğu için onlarda da bulunacaktır; bulunmakla kalmayacak, gerçekleştirdikleri şeyleri de yürütecektir. Bu yüzden adlî dava cinsinde giriş, anlatı ve ötekilerin sırası gereklidir; gösteride de danışmada da gereklidir.
Retorik yetisinin işi öğretmek ve etkilemektir; bu da neredeyse aynı altı aletle, yani sözün kısımlarıyla yürütülür. Retoriğin kısımları bir yetinin kısımları olduğundan kendileri de yetidir. Bu yüzden kendileri de sözün kısımlarını âlet olarak kullanır ve onlarla iş görmek için onlarda bulunur. Çünkü girişte retoriğin beş kısmı hazır olmazsa, yani hatip bulmaz, düzenlemez, üslupla söylemez, hatırlamaz, sunmazsa, hiçbir şey yapamaz. Aletin geri kalan kısımları için de aynı şey geçerlidir: retoriğin bütün kısımları onlarda yoksa boşunadır.
Bu yetiyi icra eden hatiptir; onun vazifesi ikna etmeye uygun konuşmaktır. Gaye ise kimi kendisinde, kimi başkasındadır. Kendisindeki gaye iyi konuşmuş olmak, yani ikna etmeye uygun konuşmuş olmaktır; başkasındaki ise ikna etmiş olmaktır. Bir şey hatibin ikna etmesine engel olursa, vazife yapılmış olsa bile o gayeye ulaşılmış olmaz;
dehinc quod illa continua, haec intercisa oratione per agitur, et quod rhetorica oratio habet praeter adversarium judicem, dialectica vero eodem judice quo adversario utitur. Haec igitur rhetorica oratio habet partes sex: prooemium, quod exordium est, narrationem, partitionem, confirmationem, reprehensionem, per orationem, quae sunt partes instrumenti rhetoricae facultatis; et quoniam rhetorica in omnibus suis speciebus inest, ei dem inerunt. Nec potius inerunt quam eisdem ea quae peragunt administrabunt. Itaque et in judiciali genere causarum necessarius est ordo prooemii, narrationis atque caeterorum, et in demonstrativo deliberativoque necessaria sunt. Opus autem rhetoricae facultatis est docere movereque -, quod nihilominus isdem fere sex instrumentis, id est orationis partibus administratur. Partes autem rhetoricae, quoniam, partes sunt facultatis, ipsae quoque sunt facultates. Quocirca ipsae quoque orationis partibus quasi instrumentis utentur in partibus, atque ut his operentur, eisdem inerit. Nam in exordiis nisi quinque sint praesto rhetoricae partes, ut inveniat, disponat, e loquatur, meminerit, pro nuncupatur; nihil agit orator. Eodem quoque modo et reliquae fere partes instrumenti nisi habeant omnes rhetoricae partes, frustra sunt. Hujus autem facultatis effector orator est, cujus est officium dicere apposite ad persuasionem. Finis autem tum in ipso, tum in altero. In ipso quidem bene dixisse, id est dixisse apposite ad persuasionem; in altero vero persuasisse. Neque enim si qua impediunt oratorem quo minus persuadeat, officio facto, finis non est consecutus,
PL64.1209ama vazifeye bitişik ve akraba olan gayeye vazife yapılınca ulaşılır; dışarıda olana ise çoğu kez ulaşılamaz. Yine de bu, kendi gayesiyle yetinen retoriği şerefinden yoksun bırakmaz. Bunlar öyle karışmıştır ki retorik türlerde, türler davalardadır.
Davaların kısımlarına meseleler denir; bunlara başka adlarla constitutio ya da quaestio da denebilir. Bunlar şeylerin tabiatının bölünüşüne göre sıralanır. Baştan meselelerin farklarını düzenleyelim. Retorik meselelerin hepsi durumlarla sarılı olduğundan, ya yazılı bir metin üzerindeki tartışmada geçer ya yazının dışında şeyin kendisinden çekişmenin başlangıcını alır.
Yazıdakiler beş şekilde olabilir. Birincisi, biri yazarın kelimelerini, öteki maksadını savunduğunda olur: buna "yazı ve maksat" denir. İkincisi, kanunlar bir zıtlıkla birbirine aykırı düştüğünde ve taraflar onları karşılıklı savunarak tartışma çıkardığında olur: buna "zıt kanunlar meselesi" denir. Üçüncüsü, tartışılan yazı ikircikli bir anlam taşıdığında olur: buna kendi adıyla "ikircik" denir. Dördüncüsü, yazılı olandan yazılı olmayan başka bir şey anlaşıldığında olur: bu, akıl yürütmeyle ve kıyasın bir tür gerektirmesiyle araştırıldığı için "akıl yürütme" ya da "kıyas" diye adlandırılır. Beşincisi, yazılı bir sözün gücü ve tabiatı ancak tarifle açığa çıkacaksa olur: buna "tarif" ya da "başlık" denir. Bunların birbirinden farkını göstermek bizim eserimizin değil, retorikçinin işidir; çünkü bunları yeni başlayanların öğrenmesi için değil, bilenlerin incelemesi için koyuyoruz; bununla birlikte Topika şerhlerinde farklarını yeri gelmişken tartıştık.
Yazının dışında, şeylerin kendisindeki çekişmede yer alan meselelerin farkları, şeylerin tabiatının farklılığına göre ayrılır. Her retorik meselede şüphe edilen şunlardır: var mıdır, nedir, nasıldır; bunlardan başka, yargılama hukuka ya da âdete göre yapılabilir mi? Fiil ya da ileri sürülen şey hasım tarafından reddedilirse, olup olmadığı mesele olur ve buna tahmin meselesi denir. Fiilin yapıldığı sabitse ama yapılan şeyin ne olduğu bilinmiyorsa, gücü tarifle gösterilmesi gerektiği için buna tarif meselesi denir. Hem yapıldığı sabitse hem şeyin tarifinde uyuşulmuşsa, ama nasıl olduğu araştırılıyorsa, hangi cinsin altına konması gerektiği tereddütlü olduğu için buna cins meselesi denir. Bu meselede keyfiyet, kemiyet ve karşılaştırma söz konusu olur.
Mesele cinse dair olduğundan, bu meselenin cinsin biçimine göre birçok kısma dağılması zorunludur. Her cins meselesi, yani yapılanın cinsi, keyfiyeti ve kemiyeti araştırıldığında, iki kısma ayrılır: önerilen şeyin keyfiyeti ya geçmiş için ya şimdi ya da gelecek için araştırılır. Geçmiş için araştırılıyorsa hukukî mesele denir; şimdiki ya da gelecek zamana dairse işe dair mesele denir.
Araştırması geçmişe bakan hukukî mesele iki kısma ayrılır: savunmanın gücü ya fiilin kendisinde bulunur, buna "mutlak keyfiyet" denir; ya dışarıdan alınır, buna "ek mesele" denir. Bu da dört kısma ayrılır: suç ya kabul edilir ya başkasına atılır ya karşı tarafa çevrilir ya da, sonuncusu olarak, karşılaştırılır. Suç, fiil için hiçbir savunma getirilmeyip af dilendiğinde kabul edilmiş olur. Bu iki şekilde olur: af dilersin ya da mazeret gösterirsin. Hiçbir gerekçe getirmediğinde af dilemiş olursun; fiilin kusuru, karşı konamayan ve önüne geçilemeyen şeylere yüklendiğinde, ama bunlar kişi olmadığında mazeret göstermiş olursun; çünkü kişi olursa başka meseleye girer. Bu şeyler bilgisizlik, kaza ve zorunluluktur.
Suç, itham edilenden başkasına aktarıldığında atılmış olur. Suçun atılması iki şekilde olur: ya sebep atılır ya fiil. Sebep, bir şeyin başkasının gücüyle yapıldığı ileri sürüldüğünde atılır. Fiil, başkasının yapabileceği ya da yapması gerektiği gösterildiğinde atılır. Bunlar en çok, yapmamız gerekeni yapmadığımız için bize dava açıldığında geçerlidir. Suç, fiilin bir kişiye karşı haklı olarak işlendiği, çünkü ona karşı işlendiği kişinin çoğu kez haksızlık ettiği ve ileri sürüleni çekmeyi hak ettiği savunulduğunda karşı tarafa çevrilir. Karşılaştırma ise hasmın işlendiğini ileri sürdüğü fiilin daha iyi ya da daha faydalı bir şey için yapıldığının savunulmasıdır.
sed is quidem qui officio fuit contiguus et cognatus, consequitur, facto officio; is vero qui extra continetur, saepe non consequitur, neque tamen rhetoricam suo fine contentam honore vacuavit: haec quidem ita sunt mista, ut rhetorica insit speciebus, species vero insint causis. Causarum vero partes status esse dicuntur cun, quos etiam aliis nominibus, tum constitutiones, tum quaestiones nominare licet; qui quidem dicuntur ita ut rerum quoque natura divisa est. Sed a principio, quaestionum differentias ordinamur: quoniam rhetoricae quaestiones circumstantiis involutae sunt omnes, aut in scripti alicujus controversia versantur, aut praeter scriptum ex re ipsa sumunt contentionis exordium. Et illae quidem quae? in scripto sunt, quinque modis fieri possunt. Uno quidem, cum hic scriptoris verba defendat, ille sententiam: atque hoc appellatur scriptum et volunt. Alio modo, si inter se leges quadam contrarietate dissentiant, quas cum ex adversa parte defendunt, faciunt controversiam: atque hic vocatur status legis contrariae. Tertio, cum scriptum, de quo contenditur, sententiam claudit ambiguam: haec suo nomine ambiguitas nuncupatur. Quarto vero, cum ex eo quod est scriptum, aliud non scriptum intelligitur: quod quia per ratiocinationem et quamdam syllogismi consequentiam investigatur, ratiocinatio vel syllogismus dicitur. Quinto, cum sermo est scriptus, cujus non facile vis et natura clarescat, nisi diffinitione detecta sit: hic vocatur finis vel inscriptio. Quos omnes a se differre non est nostri operis, verum rhetorici demonstrare; haec enim speculanda doctis non rudibus discenda proponimus, quamvis de eorum differentia in Topicorum commentis per transitum disseruimus Earum autem constitutionum quae praeter scriptum in ipsarum rerum contentione sunt positae, ita differentiae segregantur, ut rerum quoque ipsarum natura diversa est. In omni enim rhetorica quaestione dubitatur an sit, quid sit, quale sit, et praeter haec, an jure vel more possit exerceri judicium. Sed si factum vel res quae intenditur, ab adversario negetur, quaestio est utrum sit, ea conjecturalis constitutio nominatur. Quod si factum quidem esse constiterit, quid vero sit id quod factum est ignoretur, quoniam vis ejus diffinitione monstranda est,' diffinitiva dicitur constitutio. At si et esse constiterit, et de rei diffinitione conveniat, sed quale sit inquiratur, tunc quia cui ge qualitas ] neri - ] subjici debeat ambigitur, generalis nuncupatur. In hac vero quaestione et qualitatis et quantitatis et comparationis ratio versatur. Sed quoniam de genere quaestio est. secundum generis formam in plura necesse est hanc constitutionem membra distribui. Omnis enim quaestio generalis, id est cum de genere et qualitate et quantitate quaeritur facti, in duas distribuitur partes. Nam aut in praeteritum quaeritur de qualitate propositi, aut in praesens, aut in futurum. Si in praeteritum, juridicialis constitutio nuncupatur. Si praesentis vel futuri temporis teneat quaestionem, negotialis dicitur. Juridicialis vero cujus inquisitio praeteritum respicit, duabus partibus segregatur: aut enim in ipso facto vis defensionis inest, et absoluta qualitas nuncupatur, aut extrinsecus assumitur, et assumptiva dicitur constitutio. Sed haec in partes quatuor derivatur: aut enim conceditur crimen, aut removetur, aut refertur, aut, quod est ultimum, comparatur. Conceditur crimen, cum nulla introducitur facti defensio, sed venia postulatur. Id fieri duobus modis potest, si depreceris, aut purges. Deprecaris, cum nihil excusationis attuleris; purgas, cum facti culpa his ascribitur quibus obsisti obviarique non possit, neque tamen personae sint, id enim in aliam constitutionem cadet. Sunt vero haec imprudentia, casus, atque necessitas. Removetur vero crimen, cum ab eo qui incessitur transfertur in alium. Sed remotio criminis duobus fieri modis potest, si aut causa removeatur, aut factum. Causa removetur, cum aliena potestate aliquid factum esse contenditur, Factum vero cum alius, aut potuisse, aut debuisse facere demonstratur. Atque haec in his maxime valent, si ejus nominis in nos intendatur actio, quod non fecerimus id quod oportuit fieri. Refertur crimen cum juste in aliquem facimus commissum esse contenditur, quoniam is in quem commissum sit injurius saepe fuerit, atque id quod intenditur meruit pati. Comparatio est, cum propter meliorem utilioremve, factum quod adversarius arguit commissum esse, defenditur. Horum vero omnium
PL64.1209_2Bütün bunların kendine özgü farkları ve dolayısıyla çok ince bölmeleri vardır; retorikçilerin bunları öğretmek ve açıklamak için yazdığı kitaplar bunları daha özenle içerir. Bizim bunları Marcus Tullius'tan almamız yeter; çünkü eserin bütün gayreti başka bir yere koşuyor.
Hepsi hakkında şuna bakılmalıdır. Marcus Tullius, Hermagoras'a karşı çıktığı yerde davanın kısımlarının meseleler olduğunu gösterir: "Cinsin kısımları davanın kısımları sayılamıyorsa, kısmın kısımları davanın kısımları olarak çok daha az doğru sayılacaktır. Her mesele ise davanın bir kısmıdır"; böylece davanın kısımlarının meseleler olduğunu belirtir. Bu yüzden konuda büyük bir soru doğar: nasıl oluyor da davanın kısımları sayılıyorlar? Türler gibi kısımsa, tek davada nasıl birkaç mesele olabilir? Çünkü türler birbirine karışmaz. Oysa davaya birçok mesele girer; demek ki meseleler davanın türleri gibi kısımları değildir. Bir de hiçbir tür başka bir türe cevherinde yardım etmez; mesele ise başka meseleyi inandırıcılık için güçlendirir. Bir bütünün kısımları gibi de olamazlar; çünkü tek kısımdan oluşan hiçbir bileşik bütün ve tam olamaz. Oysa davayı kurmaya tek mesele yeter.
O hâlde ne demeli? Akla yol açıktır. Mesele, tartışmaya giren ve onun kurduğu davanın kısmı değildir; özellikle de davaya sonradan eklenen mesele, bir mesele sağlamlaştıktan sonra, asıl değil arazîdir; tek bir işte meseleler kadar tartışma doğar, tartışmalar kadar da dava. Bunları tek iş içerse de davalar birbirine karışmadan
sunt propriae differentiae, atque ideo minutissimae divisiones quas rhetorum in his docendis explicandisque conscripti libri diligentius continent. Sed nos haec a M. Tullio sumpsisse sufficiat. Ad aliud enim tota operis festinat intentio. De quibus omnibus hoc inspiciendum est modo. M. enim Tullius causarum partes constitutiones esse demonstrat eo loco quo contra Hermagoram nititur, dicens, quod si generis causae partes non possunt recte putari, multo minus rectae [F. recte partis causae partes putabuntur ; pars autem causae constitutio omnis est, partes causae constitutiones esse designans. Quare de re multa quaestio est, quomodo enim partes esse putabantur causae. Si enim ita partes, ut species quomodo fieri potest ut in una causa plures constitutiones sint Nam species sibi invicem impermistae sunt. At veniunt in causam plurimae constitutiones, non sunt igitur partes causarum velut species status. Illud quoque quod nulla species aliam sibi speciem ad substantiam juvat, constitutio vero constitutionem confirmat ad fidem. Nec vero fieri potest ut ita sint causarum quasi totius partes, nullum enim compositum ex una parte totum atque integrum esse potest. Ac in causa constitutio una idonea est constituere causam. Quid igitur est dicendum, patet via rationi. Neque enim causae ejus pars dicitur esse constitutio, quae in controversiam venit et quam status constituit, cum praesertim qui additur ad causam status, una jam constitutione firmata, non sit principalis, sed accidens, atque in uno negotio tot eveniant controversiae quot sunt constitutiones, sed quot controversiae tot causae. Et licet eas unum contineat negotium, causae tamen impermistae
PL64.1211çeşitlenir. Bir adam bir genelevden çıkan genci görür, az sonra kendi karısının aynı yerden çıktığını görür ve genci zinayla suçlar. Burada tek iş, yani üzerinde dönülen şey vardır; davalar ise ikidir: biri, genç yaptığını reddederse tahmin davası; öteki, genelevdeki birleşmenin zina sayılamayacağını söylerse tarif davası. Ama reddeden için tahmin meselesi o tartışmanın kısmı değildir, tarif eden için de tarif öyle; çünkü mesele bütün davayı kapsar. Burada dava derken genel anlamda değil, belli bir meseleyle kurulmuş tartışmayı kastediyorum.
Meseleler ise genel davanın kısımlarıdır; şöyle: Bütün dava tahmin olsaydı ve başka mesele bulunmasaydı, tahmin meselesi davanın kısmı olmaz, dava şüphesiz tahminin ta kendisi olurdu. Ama bütün davalar kısmen tahminle, kısmen tarifle, kısmen keyfiyetle, kısmen aktarmayla tutulduğundan, mesele kavrayıp biçimlendirdiği davanın değil, böldüğü genel davanın kısmıdır; her mesele onun bir uzvunu kesip kendine mal eder. Demek ki meseleler, kendilerinin biçimlendirdiği davanın değil, genel davanın türler gibi kısımlarıdır.
Öyleyse retoriğin cinsi yetidir. Türleri üçtür: adlî, gösteri, danışma. Malzemesi dava denen sivil meseledir; bu malzemenin kısımları meselelerdir. Retoriğin kısımları bulma, düzenleme, üslup, hafıza ve sunuştur. Aleti sözdür; aletin kısımları giriş, anlatı, bölümleme, doğrulama, çürütme ve sonuçtur. İşi öğretmek ve etkilemektir; icra edeni hatiptir; vazifesi iyi konuşmak, gayesi hem iyi konuşmuş olmak hem ikna etmektir. Bütün retorik türlerdedir; türler ise bütün malzemeyi biçimlendirir, öyle ki her biri sırayla onu bütünüyle kendine mal eder. Bu şuradan anlaşılır: her tür malzemenin bütün kısımlarını içerir. Adlîde dört mesele bulursun, danışma ve gösteride de aynı dördünü bulabilirsin. Buradan şu gösterilir: sivil mesele olan genel davanın bütün kısımlarını tek tek türler içeriyorsa ve bütün kısımlar davanın kendisiyse, dava, yani sivil mesele türlerce sırayla bütünüyle sahiplenilir; tıpkı sesin aynı anda birçok kişinin kulağına parçalarıyla, yani harfleriyle tam olarak ulaşması gibi. Çünkü bütün dava aynı anda kısımlarıyla farklı türlere geçer.
Türler malzemeye, yani sivil meseleye gelip onu kısımlarıyla ele geçirince, retorik yetisini de beraberinde getirir. Bu yüzden retoriğin kısımları da tek tek meselelerde bulunacaktır. Yeti gelince aletini, yani sözü getirir; söz de kendi kısımlarını getirir; böylece meseleler ele alınırken giriş, anlatı ve ötekiler bulunacaktır. Alet sivil meseleye gelince işini de beraberinde getirir; demek ki her meselede öğretecek ve ikna edecektir. Ama bunlar kendiliğinden gelemez; bunları hareket ettirecek bir sanatkâr ve mimar gerekir. Bu da hatiptir; davaya yönelince vazifesini yapacak, yani her dava cinsinde ve her meselede iyi konuşacak, gayeyi de gerçekleştirecek, yani her meselede hem iyi konuşmuş hem ikna etmiş olacaktır. Bunları şimdilik genel olarak ele aldık; uygun olursa her birini sonra ayrı ayrı tartışırız. Bu kadar yeter.
Şimdi bulma ele alınmalıdır. Daha önce diyalektik yerleri verdik, şimdi retorik yerleri veriyoruz; bunlar zorunlu olarak kişiye ve işe ait özelliklerden gelir. Kişi, yargıya çağrılan, bir sözü ya da fiili kınanan kimsedir. İş, kişinin yargıya çağrılmasına yol açan fiil ya da sözdür. Demek ki bütün yer bölmesi bu ikisindedir; çünkü suçlama fırsatı veren şeyler, bütünüyle mazur gösterilemez olana varmadıkça, savunmaya da bolluk sağlar; bütün suçlama ve savunma aynı yerlerden oluşur. Kişi yargıya çağrılıp hiçbir fiili ya da sözü kınanmıyorsa dava olamaz. Kişi yoksa da hiçbir fiil ya da söz yargıya getirilemez. Bütün yargılama işi bu ikisinde, kişide ve işte döner. Ama dediğimiz gibi kişi yargıya çağrılandır, iş de kişinin sanık sayılmasına yol açan fiil ya da sözdür. Öyleyse kişi ve iş delil sağlayamaz; çünkü mesele onların kendisidir. Şüphe edilen şeyler şüpheye inanç kazandıramaz.
variantur: ut qui juvenem de lupanari exeuntem vidit, paulo post de eodem loco uxorem suam vidit egressam, accusat juvenem adulterii: hic unum negotium, hoc quod vertitur est, causae autem duae: una conjecturalis, si neget se fecisse; altera diffinitiva, si in lupanari concubitum dicat non posse adulterium putari. Sed neque neganti pars est ejusdem controversiae conjecturalis status, neque diffinienti diffinitio; totam enim continet causam. Causam autem voco non generaliter, sed controversiam aliqua constitutione formatam. Sunt autem constitutionis partes causae generalis hoc modo: si enim omnis causa conjecturalis esset, nec alius status inveniretur, non esset status conjecturalis causae pars, sed ipsa causa esset sine dubio conjectura; sed quoniam partim conjectura, partim sine, partim qualitate, partim translatione causae omnes tenentur, pars est constitutio causae non ejus quam tenendo informat, sed ejus quam dividit generalis, cujus scilicet quasi membrum aliquod abscindens, suum facit unaquaeque constitutio. Sunt igitur partes ut species constitutiones causae generalis, non ejus quam unaquaeque tenens informaverit. Quare genus est rhetoricae facultas. Rhetoricae vero species tres, judiciale, demonstrativum, deliberativum. Materia autem, civilis quaestio, quae dicitur causa; partes hujus materiae, constitutiones. Rhetoricae partes, inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Instrumentum, oratio; instrumenti partes, exordium, narratio, partitio, confirmatio, reprehensio, peroratio. Opus est docere et movere; actor est orator; officium bene dicere; finis tum bene dixisse, tum persuadere: est vero tota rhetorica in speciebus. species vero ita totam materiam informant, ut tamen vicissim totam sibi vindicent, quod ex hoc intelligi potest, quoniam omnes materiae partes singulae species tenent. Nam in judiciali quatuor constitutiones invenies. et in deliberativo demonstrativoque easdem quatuor invenire queas. Unde ostenditur, si omnes partes causae generalis, quae est civilis quaestio, singulae species habent, omnes vero partes causa ipsa est, causam, id est civilem quaestionem a speciebus vicissim vindicari totam eo modo, quo vox uno tempore ad plurimorum aures pervenit cum suis integra partibus, id est elementis, nam eodem tempore tota causa ad diversas species cum suis partibus transit. Sed cum species in materiam venerint, id est in civilem quaestionem, et eam cum suis obtinuerint partibus, inferunt secum etiam ipsam rhetoricae facultatem. Quare etiam rhetoricae partes in singulis constitutionibus inerunt. Sed illata materia infert secum instrumentum suum, infert igitur secum orationem, et haec proprias partes, eritque in constitutionibus tractandis. exordium, narratio, et caetera. Sed cum instrumentum venerit in civilem quaestionem, operam quoque suam simul infert; docebit igitur ac persuadebit in omni constitutione. Sed haec per se venire non poterunt, nisi sit qui haec moveat velut artifex atque architectus. Hic autem est orator, qui cum ad causam accesserit, faciet officium suum; bene igitur dicet in omni genere causarum, et in omni constitutione, faciet etiam finem, tum ut bene dixerit in omni constitutione, tum ut persuaserit. De singulis igitur nunc quidem in commune tractavimus. De uno quoque vero separatim post, si erit commodum, disseremus. Atque haec hactenus. Nunc de inventione tractandum est. Etenim prius quidem dialecticos demonstrativum, nunc rhetoricos promimus locos, quos ex attributis personae ac negotio venire necesse est. Persona est, quae in judicium vocatur, cujus dictum aliquod factumve reprehenditur. Negotium factum dictumve personae, propter quod in judicium vocatur. Itaque in his duobus omnis locorum partitio constituta est: quae enim habent reprehensionis occasionem, eadem nisi omnino ad inexcusabilem partem vergunt, defensionis copiam subministrant: ex eisdem enim locis omnis accusatio defensioque consistit. Si igitur persona in judicium vocatur, neque factum dictumve ullum reprehenditur, causa esse non poterit. Nec vero factum dictumve aliquod in judicium proferri potest, si persona non exstet; itaque in his duobus omnis judiciorum ratio versatur, in persona scilicet atque negotio. Sed (ut dictum est) persona est quae in judicium vocatur, negotium factum dictumve personae, propter quod reus statuitur; persona igitur et negotium suggerere argumenta non possunt. De ipsis enim quaestio est. De quibus autem dubitatur, ea dubitationi facere fidem nequeunt.
PL64.1211_2Delil, demiştik, şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçedir; işe inanç kazandıran ise kişilere ve işlere ait özelliklerdir. Kişi bazen işe inanç kazandırırsa, örneğin Catilina'nın kusurlarının çirkinliğiyle damgalanmış bir kişi olduğu için devlete karşı kötü düşünceler beslediğine inanılırsa, bunu kişi olduğu ve yargıya çağrıldığı için değil, kişiye ait özelliklerden bir keyfiyet edindiği için yapar.
Şeylerin düzeni daha açık olsun diye durumlar hakkında konuşmam gerekiyor sanırım. Durumlar, bir araya gelerek meselenin cevherini oluşturan şeylerdir. Yapan, yaptığı şey, yapma sebebi, yer ve zaman, ayrıca tarz ve imkânlar olmazsa dava ayakta kalmaz. Cicero bu durumları ikiye ayırır: "kim" durumunu kişiye ait özelliklere, ötekileri işe ait özelliklere koyar. Durumların ilki olan "kim"i, kişiye ait saydığı için on bir kısma ayırır: ad, Verres gibi; tabiat, barbar gibi; yaşayış, soyluların dostu gibi; talih, zengin gibi; uğraş, geometrici gibi; başa gelen olay, sürgün gibi; yatkınlık, âşık gibi; meleke, bilge gibi; karar, fiiller ve sözler; bunlar şimdi yargıya getirilen fiilin ve sözün dışındaki şeylerdir. Geri kalan durumları, yani ne, niçin, nasıl, nerede, ne zaman, hangi yardımlarla durumlarını işe ait özelliklere koyar; "ne" ve "niçin"e işin kendisine bitişik olanlar der; "niçin"i sebebe koyar. Çünkü
Argumentum vero erat ratio rei dubiae faciens fidem; faciunt autem negotio fidem, ea quae sunt personis ac negotiis attributa. Ac si quando persona negotio faciat fidem, veluti si credatur contra rempublicam sensisse Catilinam, quoniam persona est vitiorum turpitudine denotata, tunc non in eo quod persona est et in judicium vocatur fidem negotio facit, sed in eo quod ex attributis " personae quamdam suscipit qualitatem. Sed ut rerum ordo clarius colliquescat, de circumstantiis arbitror esse dicendum. Circumstantiae sunt quae convenientes substantiam quaestionis efficiunt. Nisi enim sit qui fecerit, et quid fecerit, causaque cur fecerit, locus, tempusque quo fecerit, modus etiam facultatesque si des, causa non stabit. Has igitur circumstantias in gemina Cicero partitur, ut eam, quae est quis, circumstantiam in attributis personae ponat. Reliquas vero circumstantias in attributis negotio constituat. Et primam quidem ex circumstantiis eam quae est quis, quoniam personae at tribuit, secat in undecim partes: nomen ut Verres, naturam ut barbarus, victum ut amicus nobilium, fortunam ut dives, studium ut geometer, casum ut exsul, affectionem utamans, habitum ut sapiens, consilium, facta, et orationes, ea quae extra illud factum dictumque sunt quod nunc in judicium de vocatur. Reliquas vero circumstantias, quae sunt quid, cur, quomodo, ubi, quando, quibus auxiliis, in attributis negotio ponit; quid et cur, dicens continentia cum ipso negotio.; cur in causa constituens: ea enim causa
PL64.1213her fiilin sebebi, o fiilin uğruna yapıldığı şeydir. "Ne"yi ise dört kısma ayırır: fiilin özeti, örneğin ana baba katli, ki büyütme yeri en çok bundan alınır; fiilden önce, örneğin heyecanla kılıcı kaptı; fiil olurken, şiddetle vurdu; fiilden sonra, gizli bir yere gömdü. Bunların hepsi fiil olmakla birlikte, araştırılan yapılmış işe ait olduklarından, kişiye ait özellikler arasında sayılan fiiller değildir. Onlar üzerinde konuşulan işin dışında olup kişiyi biçimlendirir ve üzerine yönelinen işe inanç kazandırır; işin kendisine bitişik olan bu fiiller ise araştırılan işin kendisine aittir.
Cicero son dört durumu işin yürütülüşüne koyar; bu, işlere ait özelliklerin ikinci kısmıdır. "Ne zaman" durumunu zamana (geceleyin yaptı) ve fırsata (herkes uyurken) böler; "nerede" durumuna yer der, yatak odasında yaptı gibi; "nasıl"a tarz der, gizlice yaptı gibi; "hangi yardımlarla" durumuna imkân der, büyük bir orduyla gibi.
Bu yerlerin ayrımı durumların tabiatından açıksa da, birbirinden farklarını daha geniş göstererek daha iyi niyetli davranmış oluruz. Marcus Tullius durumlardan bazılarını işin kendisine bitişik, bazılarını işin yürütülüşünde saymıştır. İşin kendisine bitişikler arasında "olurken" dediği yeri saymıştır; söylenişin anlamına bakılırsa bu "olurken" yeri işin yürütülüşündeki yerle aynı görünür. Ama öyle değildir. Çünkü "olurken", suç işlenirken o anda yapılan şeydir, "vurdu" gibi. İşin yürütülüşünde ise yapılan fiilden önceki, fiil olurken ve sonraki şeyleri içerenler vardır; çünkü hepsinde zaman, yer, fırsat, tarz ve imkân araştırılır. Yine "olurken" yapılan, işin yürütüldüğü fiildir; işin yürütülüşünde olanlar ise fiil değil, fiile yapışık şeylerdir. Hiç kimse zamanın, fırsatın, yerin, tarzın, imkânın fiil olduğunu kabul etmez; ama dediğimiz gibi bunlar her fiile eşit şekilde yapışıktır ve onu hiçbir şekilde terk etmez, çünkü bir tür ilişkiyle yapılan işin kendisine bağlıdır.
Yine işin yürütülüşünde olanlar, işin kendisine bitişik olanlar olmadan var olabilir. Çünkü herhangi bir fiilin yeri, zamanı, fırsatı, tarzı ve imkânı, o yerde, zamanda, fırsatta, tarzda ve imkânla olabilecek şeyi kimse yapmasa da anlaşılabilir. Demek ki işin yürütülüşündekiler bitişikler olmadan var olabilir, bitişikler ise onlar olmadan olamaz. Çünkü fiil yer, zaman, fırsat, tarz ve imkân olmadan var olamaz.
Kişiye ve işe ait bu özellikler, diyalektik yerlerde araştırılan şeylerin kendisine bağlı olanlar gibidir. Geri kalanlar, yani işe eşlik edenler ya da yapılan işin ardından gelenler ise diyalektik yerlerde Themistios'a göre kısmen şeyin cevherini izleyen, kısmen dışarıda olan, kısmen ortada yer alan yerler gibidir; Cicero'ya göre ise ilişkililer arasında sayılmış ya da dışarıda konmuştur. Çünkü işe eşlik ederler, meseleye de eşit şekilde inanç kazandırırlar, araştırılan şeyle bir biçimde ilişkilidirler ve üzerinde konuşulan işe bakarlar.
Yedi durum, kişiye ya da işe ait özelliklerde sayılmıştır. Bunlar karşılaştırılmaya ve adeta ilişkiye girmeye başlayınca, kendini içerene ya da içerdiğine bağlanırsa tür ya da cins olur. Kendisinden en uzak olana bağlanırsa zıt olur; kendi gayesine ve çıkışına bağlanırsa netice olur. Aynı şekilde daha büyük, daha küçük ve eşit şeylere karşılaştırılırlar. Böyle yerler genel olarak bir şeye göre olan şeyler arasında düşünülür; çünkü daha büyük ve daha küçük, benzer, eşit ya da ayrık olma, kişiye ve işe ait özellikler arasında sayılan durumlara arız olur; böylece durumlar başkalarıyla karşılaştırılınca yargıya getirilen söz ya da fiil için delil doğar. Bunlar yukarıdakilerden şununla ayrılır: yukarıdaki yerler ya fiilleri içeriyordu ya da fiillere ayrılmayacak gibi yapışıktı; yer, zaman ve yapılan işi bırakmayan ötekiler gibi. İşe eşlik eden bunlar ise işin kendisine yapışmaz, durumlara arız olur ve ancak karşılaştırmaya girince delil sağlar.
est uniuscujusque facti, propter quam factum est. Quid vero secat in quatuor partes: in summam facti, ut parentis occisio, ex hac maxime locus sumitur amplificationis; ante factum, ut concitus gladium rapuit; dum fit, vehementer percussit; post factum, in abdito sepelivit. Quae cum omnia sint facta, tamen quoniam ad gestum negotium de quo quaeritur pertinent, non sunt ea facta quae in attributis personae numerata sunt; illa enim extra negotium, de quo agitur posita, personam informantia, fidem ei negotio praestant de quo versatur intentio; haec vero facta quae continentia sunt cum ipso negotio, ad ipsum negotium de quo quaeritur pertinent. Postremas vero quatuor circumstantias Cicero ponit in gestione negotii, quae est secunda pars attributorum negotiis; et eam quidem circumstantiam, quae est quando, dividit in tempus, ut nocte fecit, et in occasionem, ut cunctis dormientibus; eam vero circumstantiam, quae est ubi, locum dicit, ut in cubiculo fecit, quomodo vero ex circumstantiis modum, ut clam fecit. Quibus auxiliis circumstantiam, facultatem appellat, ut cum multo exercitu. Quorum quidem locorum, etsi ex circumstantiarum. natura discretio clara est, nos tamen benevolentius faciemus, si uberius eorum a se differentias ostendamus. Nam cum ex circumstantiis, alias. M. Tullius posuerit esse continentia cum ipso negotio, alias in gestione negotii. Atque in continentibus cum ipso negotio illum annumeravit locum quem appellavit dum fit, ex ipsa prolationis significatione idem videtur esse locus hic, dum fit, ei qui est in gestione negotii. Sed non est ita, quia dum fit illud est quod eo tempore admissum est dum facinus perpetratur, ut percussit. In gestione ve! o! negotii ea sunt quae ante factum, et dum fit, et post factum quod gestum est, continent. In omnibus enim tempus, locus, occasio, modus, facultas inquiritur. Rursus dum fit factum est quo administratum est negotium; quae igitur sunt in gestione negotii, non sunt facta, sed facto adhaerentia. Nullus enim tempus, occasionem, locum, modum, facultatem facta esse consenserit, sed (ut dictum est) aeque cuilibet facto adhaerentia sunt, atque id nullo modo derelinquant, quia quadam relatione subjecta sunt ipsi quod gestum est, negotio. Item ea quae sunt in gestione negotii sine his quae sunt continentia cum ipso negotio esse possunt. Potest enim et locus, et tempus, et occasio, et modus, et facultas facti cujuslibet intelligi, etiamsi nemo faciat, quod illo in loco, vel tempore, vel occasione, vel modo, vel facultate fieri posset. Itaque ea, quae sunt in gestione negotii sine his quae continentia cum ipso negotio esse possunt, illa vero sine his esse non possunt. Factum enim praeter locum, tempus, occasionem, modum,. facultatemque esse non poterit, atque haec quae in attributis personae ac negotio constant, veluti in dialecticis locis: ea quae in ipsis haerent de quibus quaeritur. Reliqua vero, quae vel sunt adjuncta negotio vel gestum negotium consequuntur, talia sunt, qualia in dialecticis locis ea quae secundum Themistium partim rei substantiam consequuntur, partim sunt extrinsecus, partim versantur in mediis; secundum Ciceronem vero inter affecta numerata sunt, vel extrinsecus posita. Sunt enim adjuncta negotio, ipsi etiam aeque fidem faciunt quaestioni, affecta quodammodo ad id de quo quaeritur, et respicientia negotium de quo agitur Nam circumstantiae septem in attributis personae vel negotio numeratae sunt. Hae cum coeperint comparari, et quasi in relationem venire, siquidem ad se continens referatur, vel ad id quod continetur, fit aut species, aut genus. At si ad id referatur quod ab eo longissime distet, contrarium ac si ad finem suum atque exitum referatur, eventus est. Eodem quoque modo ad majora, minora et paria comparantur. Atque omnino tales loci in his quae? sunt ad aliquid considerantur, nam majus et minus, aut simile, aut aeque magnum, aut disperatum accidit circumstantiis quae in attributis negotio atque personae numeratae sunt: ut dum ipsae circumstantiae? aliis comparantur, fiat ex his argumentum dicti factive quod in judicium trahitur. Distant autem a superioribus, quod superiores loci, vel facta continebant, vel factis ita adhaerebant, ut separari non possint, ut locus, tempus, et caetera quae gestum negotium non relinquunt; haec vero quae sunt adjuncta negotio non adhaerent ipsi negotio, sed accidunt circumstantiis, et tunc demum argumentum praestant, cum ad comparationem veniunt.
PL64.1213_2Deliller zıtlıktan değil zıttan, benzerlikten değil benzerden alınır; öyle ki delilin ilişkiden değil, işe eşlik edenlerden alındığı ve işe eşlik edenlerin üzerinde konuşulan işle ilişkili şeyler olduğu görülsün. İşlere ait özelliklerin dördüncü kısmı olan sonuç (consecutio) ise ne şeylerin cevherini bırakmayan şeylerde bulunur ne de karşılaştırmadan çıkarılır; yapılan işin önüne geçer ya da ardından gelir. Bu yer bütünüyle dışarıdadır. Önce yapılan şeye hangi adın uygun düştüğü araştırılır; burada şeyle değil kelimeyle uğraşılır. Sonra o fiilin teşvikçileri, bulucuları, onaylayıcıları ve taklitçileri kimlerdir; bütün bu delil dışarıda konmuş bir yargıdan ve bir tür tanıklıktan yardıma koşar. Sonra o şeye dair kanun, âdet, anlaşma, yargı kararı, hüküm ve sanat nedir; sonra onun tabiatının halk arasında sık mı görüldüğü, yoksa alışılmadık ve nadir mi olduğu; insanların bunu kendi otoriteleriyle onaylayıp savunmaya alışık olup olmadığı ve benzer şekilde bir fiilin hemen ya da bir süre sonra ardından gelmeye alışık olan ötekiler araştırılır. Bunlar dışarıda konduğundan
Sumuntur vero argumenta non ex contrarietate, sed ex contrario, et non ex similitudine, sed ex simili, ut appareat non ex relatione sumi argumentum, sed ex adjunctis negotio., et ea esse adjuncta negotio. quae sunt ad ipsum de quo agitur negotium affecta. Consecutio vero, quae pars quarta est eorum quae negotiis attributa sunt, neque in ipsis inest rebus quae rerum substantiam non relinquit ", neque ex comparatione repetitur, sed rem gestam vel antecedit, vel etiam consequitur. Atque hic totus locus extrinsecus est: primum enim in eo quae id quod factum est, quo nomine appellari conveniat, in quo non de re, sed de vocabulo laboratur; qui deinde sint auctores ejus facti, et inventionis comprobatores, atque aemuli: id totum ex judicio, et quodammodo testimonio extrinsecus posito ad subsidium confluit argumentum; deinde et quae ejus rei sit lex, consuetudo, pactio, judicium, sententia, artificium. Deinde quaeritur si natura ejus venire vulgo soleat, an insolenter et raro; utrum homines id sua auctoritate comprobare ac defendere in his consueverint, et caetera quae? factum aliquid similiter confestim aut intervallo solent consequi, quae necesse est extrinsecus
PL64.1215zorunlu olarak şeylerin tabiatından çok kanaate yönelir. Öyleyse işe ait özellikleri şu dörde bölmek mümkündür: kısmen işin kendisine bitişik olanlar, ki fiil oldukları yukarıda söylendi; kısmen işin yürütülüşünde olanlar, ki fiil olmayıp fiillere yapışık olduklarını demin gösterdik; kısmen işe eşlik edenler, ki bunlar söylendiği gibi ilişkiye konur; kısmen de yapılan işin ardından gelenler; bunların inandırıcılığı dışarıdan alınır.
Retorik yerler hakkında yeterince konuştuk. Şimdi bunların diyalektik yerlerle benzerliğinin ve farkının ne olduğu açıklanmalıdır; bunu yeterince ve uygun şekilde gösterince eserin amacı tamamlanmış olacaktır.
Önce, Themistios'un görüşüne göre diyalektik yerlerden bazıları araştırılan şeylerin kendisine bağlıdır, bazıları dışarıdan alınır, bazıları ikisinin arasında orta yer tutar; retorik yerlerde de bazıları karşılıklı çekişilen kişilerde ve işte bulunur, bazıları dışarıdadır, yapılan işin ardından gelenler gibi; bazıları ise ortadadır. İşe en yakın olanlar, durumlardan geri kalan, işin yürütülüşünde düşünülen yerlerdir. İşe eşlik edenlerde yer alanlar da orta yerler arasındadır, çünkü üzerinde konuşulan işe bir ilişkiyle bakarlar. Ya da biri kişilere ait olanları, işin kendisine bitişik olanları ya da işin yürütülüşünde düşünülenleri diyalektikte meselede şüphe edilen şeylerin kendisinden çekilen yerlere benzetebilir, işin ardından gelenleri dışarıya koyabilir, eşlik edenleri ikisinin arasına yerleştirebilir.
Cicero'nun bölmesine şöyle benzer: işin kendisine bitişik olanlar ya da yürütülüşünde düşünülenler araştırılan şeylere bağlıdır; eşlik edenler ilişkililer arasına konur; yapılan işin ardından gelenler dışarıda yer alır. Ya da biri işin kendisine bitişik olanların ona bağlı olduğunu, işin yürütülüşündekilerin ya da işe eşlik edenlerin ilişkili olduğunu, yapılan işin ardından gelenlerin dışarıda olduğunu düşünebilir.
Ortak yanlar artık açıktır: neredeyse aynı yerler iki yetide de bulunur; cins, parça, benzerlik, zıt, daha büyük ve daha küçük gibi. Ortak yanlar hakkında bu kadarı yeter. Farklar şunlardır: Diyalektik yerler tezlere de uygundur; retorik yerler yalnız hipotezlere, yani durumlarla biçimlenmiş meselelere alınır. Yetiler nasıl küllîlik ve cüzîlikle birbirinden ayrılıyorsa, yerleri de kapsam ve daralmayla ayrılır. Diyalektik yerlerin kapsamı daha geniştir; tekil davalar yaratan durumların dışında oldukları için yalnız tezlere değil, hipotezlerdeki delillere de yararlıdır ve durumlardan oluşan yerleri içine alır, kuşatır. Bu yüzden retorikçi daima diyalektik yerlere muhtaçtır, diyalektikçi ise kendi yerleriyle yetinebilir. Retorikçi davaları durumlardan ele aldığından delilleri de aynı durumlardan alır; bunların küllî ve basit olan diyalektik yerlerle doğrulanması zorunludur. Diyalektikçi ise önce geldiğinden sonrakine muhtaç olmaz; meğer ki bir kişi meselesi karşısına çıksın. Tezini ispatlamak için önüne durumlarla sarılı bir dava çıkarsa ancak o zaman retorik yerleri kullanır.
Bu yüzden diyalektik yerlerde, öyle olursa, deliller cinsten, yani cinsin tabiatından alınır. Retorik yerlerde ise cinsten, yani orada üzerinde konuşulan işte cins olan şeyden alınır; cinsin tabiatından değil, cins olan şeyin kendisinden. Ama akıl yürütmenin ilerlemesi, cinsin tabiatının önceden bilinmesine bağlıdır. Örneğin birinin sarhoş olup olmadığından şüphe edilirse, çürütmek istediğimizde, ondan önce hiç sefahat bulunmadığı için sarhoş olmadığını söyleriz. Çünkü sefahat sarhoşluğun bir tür cinsi olduğundan, sefahat olmayınca sarhoşluk da olmamıştır. Ama bu başka bir şeye bağlıdır. Sefahat olmadığı için sarhoşluğun olamayacağı cinsin tabiatından gösterilir; bunu diyalektik akıl yürütme sağlar: Cinsin bulunmadığı yerde türün de bulunmaması zorunludur, çünkü tür cinsi bırakmaz. Benzerler ve zıtlar için de aynı şey geçerlidir. Retorik ve diyalektik yerler arasındaki en büyük farklılık bunlardadır: diyalektik delilleri keyfiyetlerin kendisinden, retorik ise keyfiyeti alan şeylerden araştırır.
posita ad opinionem magis tendere quam ad ipsam j rerum naturam. Itaque in his quatuor licet negotiis attributa dividere, ut sint partim continentia cum ipso negotio, quae facta esse superius dictum est; partim in gestione negotii, quae non esse facta, sed factis adhaerentia dudum monstravimus; partim adjuncta negotio. Haec (ut dictum est) partim in relatione ponuntur, partim gestum negotium consequuntur, horum fides extrinsecus sumitur. Ac de rhetoricis quidem locis satis dictum est: nunc illud est explicandum, quae sit his similitudo cum dialecticis, quaeve diversitas, quod cum idonee convenienterque monstravero, propositi operis explebitur intentio. Primo adeo ut in dialecticis locis (sicut Themistio placet) alii sunt qui in ipsis haerent de quibus quaeritur, alii assumuntur extrinsecus, alii vero medii inter utrosque locati sunt: sic in rhetoricis quoque locis, alii in personis atque negotio consistunt, de quibus ex adversa parte certatur, alii vero extrinsecus, ut hi qui gestum negotium consequuntur, alii vero medii. Quorum proximi quidem negotio sunt hi qui ex circumstantiis reliqui in gestione negotii considerantur. Illi vero qui in adjunctis negotio collocantur, ipsi quoque inter medios locos positi sunt, quoniam negotium de quo agitur quadam affectione respiciunt; vel si quis ea quidem quae personis attributa sunt, vel quae continentia sunt cum ipso negotio, vel quae in gestione negotii considerantur, his similia locis dicat qui ab ipsis in dialectica trahuntur de quibus in quaestione dubitatur, consequentia vero negotium ponat extrinsecus, adjuncta vero inter utrumque constituat. Ciceronis vero divisioni hoc modo fit similis. Nam ea quae continentia sunt cum ipso negotio, vel ea quae in gestione negotii considerantur, in ipsis haerent de quibus quaeritur; ea vero quae adjuncta sunt, inter affecta ponuntur; sed ea quae gestum negotium consequuntur, extrinsecus collocata sunt. Vel si quis ea quidem quae continentia sunt cum ipso negotio in ipsis haerere arbitretur, affecta vero esse ea quae sunt in gestione negotii vel adjuncta negotio, extrinsecus autem ea quae gestum negotium consequuntur. Jam illae perspicuae sunt communitates, quod quidem ipsi pene in utrisque facultatibus versantur loci, ut genus, ut pars, ut similitudo, ut contrarium, ut majus ac minus. De communitatibus satis dictum est. Differentiae illae sunt quod dialectici thesibus etiam apti sunt; rhetorici tantum ad hypotheses, id est, ad quaestiones informatas circumstantiis assumuntur; nam sicut ipsae facultates a semetipsis universalitate et particularitate distinctae sunt, ita etiam eorum loci ambitu ex contractione discreti sunt. Nam dialecticorum major est ambitus, et quoniam praeter circumstantias sunt, quae singulares faciunt causas, non modo ad theses utiles sunt, verum etiam ad argumenta quae in hypothesibus posita sunt, eorumque locos qui ex circumstantiis constant claudunt atque ambiunt. Itaque fit ut semper egeat rhetor dialecticis locis, dialecticus suis possit esse contentus. Rhetor enim quoniam causas ex circumstantiis tractat, ex eisdem circumstantiis argumenta persumet, quae necesse est ab universalibus et simplicibus confirmari, qui sunt dialectici. Dialecticus vero qui prior est, posteriore non eget, nisi aliquando inciderit quaestio personae, ut cum sit incidens dialectico ad probandam suam thesim causa circumstantiis inclusa, tum demum rhetoricis utatur locis. Itaque in dialecticis locis, si ita contingat, a genere argumenta sumuntur, id est ipsa generis natura. Sed in rhetoricis ab eo genere, quod illic genus est de quo agitur, nec a natura generis, sed a re generis, scilicet ipsa quae genus est. Sed ut progrediatur ratio, ex ea pendet, quod natura generis ante praecognita est ut si dubitetur an fuerit aliquis ebrius, dicitur, si refellere velimus, non fuisse, quoniam nullam eo luxuries antecesserit. Idcirco nimirum, quia cum luxuries ebrietatis quasi quoddam genus sit, cum luxuries nulla fuerit, nec ebrietas quidem fuit. Sed hoc pendet ex altero. Cum enim luxuries non fuit, ebrietas esse non potuit. Ex natura generis demonstratur, quod dialectica ratio subministrat. Unde enim genus abest, inde etiam species abesse necesse est, quoniam genus species non relinquit; et de similibus quidem, et de contrariis eodem modo, in quibus maxima est dissimilitudo inter rhetoricos ac dialecticos locos. Dialectica enim ex ipsis qualitatibus, rhetorica ex qualitate suscipientibus rebus argumenta vestigat.
PL64.1215_2Diyalektikçi cinsten, yani cinsin tabiatından; retorikçi cins olan şeyden; diyalektikçi benzerlikten, retorikçi benzerden, yani benzerlik almış şeyden; aynı şekilde biri zıtlıktan, öteki zıtlardan alır.
Yukarıda önümüze koyduğumuz her şey açıklandığına göre, şunu eklemem gerektiğini düşünüyorum: Marcus Tullius, hukuk bilgini Gaius Trebatius için yayımladığı Topika'da bunlar üzerine nasıl tartışılabileceğini değil, retorik yetisinin delillerinin nasıl çekileceğini anlatmıştır. Bunu aynı Cicero'nun Topika'sı için yazdığımız şerhlerde daha özenle açıkladık. Bu diyalektik yöntemlerin nasıl tartışıldığı ise tarafımızdan çevrilen Aristoteles'in Topika'sına yazdığımız şerhlerde açıklanmıştır.
Ut dialecticus ex genere, id est ex ipsa generis natura, rhetor ex ea re quae genus est; dialecticus ex similitudine, rhetor ex simili, id est ex ea re quae similitudinem cepit. Eodem modo ille ex contrarietate, hic contraria. Omnibus igitur quae superius proposuimus expeditis, illud arbitror apponendum quod M. Tullius Topica quae ad C. Trebatium peritum juris edidit, non eo modo quo de ipsis disputari possit disseruit, sed quemadmodum rhetoricae facultatis argumenta ducerentur, quod in his commentariis diligentius expedivimus qui a nobis in ejusdem Ciceronis Topica conscripti sunt. Quo autem modo de his dialecticis rationibus disputetur, in his commentariis quos in Aristotelis Topica a nobis translata conscripsimus expeditum est.