İçeriğe geç

Kavram

Dispositio

Yunanca
οἰκονομία (oikonomia); τάξις (taxis)
Latince
dispositio; ordo; divisio; partitio
Almanca
Disposition, Anordnung
Fransızca
disposition
İngilizce
arrangement, disposition
Türkçe
düzenleme

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "yerleştirmek, sıralamak". Retorikte konuşmanın beş kısmının (buluş, düzenleme, anlatım, hafıza, sunuş) ikincisi (3.3.1). Quintilianus onu inşaat ve beden benzetmeleriyle anlatır: taşları ve keresteyi yığmak bina kurmaya yetmez; parçaları yerinden oynatılmış beden bir ucube olur; "tabiatın kendisi bir düzen sayesinde ayakta durur" (7.pr.1–3). Düzenlemeyi bulmanın yolu soruları sıralamaktır: kabul edilenden tartışmalı olana, en son türden ilk genel soruya ya da tersine (7.1.5–28); suçlamaları toplamak davacıya, ayırmak savunucuya yarar (7.1.31).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles taxis: konuşmanın kısımlarının sırası —
MÖ 1. yy Cicero dispositio: bulunan şeylerin düzenli dağıtımı; hatibin beş görevinden ikincisi Cicero, De inventione
MS 90'lar Quintilianus dispositio: faydaya göre değişen yerleştirme; bölme, bölümleme ve düzenden ayrımı; soruların sıralanması Quintilianus, Institutio oratoria VII

Dönüşüm: Konuşmanın kısımlarını sabit bir sıraya koymaktan, her davada "tabiatı izleyerek" soruları bulmaya ve sıralamaya; düzenleme buluşla iç içe geçer (7.1.34).

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca οἰκονομία; τάξις taxis "sıra, dizilim" (Aristoteles, Rhet. III 13–19); oikonomia "ev idaresi" kelimesinden mecazla malzemenin yerli yerine konması.
Latince dispositio; ordo; divisio; partitio dis-ponere "ayrı ayrı yerleştirmek". Quintilianus dört kavramı ayırır (7.1.1): divisio "bölme" (birden çok şeyin tek tek şeylere), partitio "bölümleme" (tek bir şeyin parçalarına), ordo "düzen" (sonrakini öncekine bağlayan doğru yerleştirme), dispositio "düzenleme" (şeylerin ve parçaların yerlerine yararlı dağıtımı).
Almanca / Fransızca Disposition, Anordnung / disposition
İngilizce arrangement, disposition

Türkçe karşılığı

düzenleme. tertip: aynı anlamda eski ve yerinde bir kelime, ama bugün "tertiplemek" kötü çağrışım taşıyor. kurgu: sanat eserinde yerleşik ama retorik kısım için fazla yaratıcı bir ton veriyor. dizilim: yalnız sırayı anlatır. düzenleme hem sırayı hem faydaya göre seçimi kapsadığı için seçildi.

"Düzenleme" mekanik bir sıraya koyma gibi duyulabilir; Quintilianus'ta ise dispositio çoğu zaman "faydaya göre değişir" (7.1.2) ve her davada savunucunun tedbirine (consilium) ve muhakemesine (iudicium) bağlıdır: "bunca yüzyılda tamamen bir başkasına benzeyen tek bir dava bile bulunmamıştır" (7.pr.4).

Atıf ve kaynak notu

Beş görev şeması (inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio) Helenistik retorikten Cicero ve Rhetorica ad Herennium aracılığıyla yerleşmiştir; Quintilianus bunu kabul eder ama VII. kitabın tamamını kendi mahkeme tecrübesinden çıkardığı yönteme ayırır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düzenleme, düzenlemeye

Metinlerde işaretlendiği yerler

3 yer · 3 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.