Kavram
Dispositio
- Yunanca
- οἰκονομία (oikonomia); τάξις (taxis)
- Latince
- dispositio; ordo; divisio; partitio
- Almanca
- Disposition, Anordnung
- Fransızca
- disposition
- İngilizce
- arrangement, disposition
- Türkçe
- düzenleme
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "yerleştirmek, sıralamak". Retorikte konuşmanın beş kısmının (buluş, düzenleme, anlatım, hafıza, sunuş) ikincisi (3.3.1). Quintilianus onu inşaat ve beden benzetmeleriyle anlatır: taşları ve keresteyi yığmak bina kurmaya yetmez; parçaları yerinden oynatılmış beden bir ucube olur; "tabiatın kendisi bir düzen sayesinde ayakta durur" (7.pr.1–3). Düzenlemeyi bulmanın yolu soruları sıralamaktır: kabul edilenden tartışmalı olana, en son türden ilk genel soruya ya da tersine (7.1.5–28); suçlamaları toplamak davacıya, ayırmak savunucuya yarar (7.1.31).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | taxis: konuşmanın kısımlarının sırası | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | dispositio: bulunan şeylerin düzenli dağıtımı; hatibin beş görevinden ikincisi | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | dispositio: faydaya göre değişen yerleştirme; bölme, bölümleme ve düzenden ayrımı; soruların sıralanması | Quintilianus, Institutio oratoria VII |
Dönüşüm: Konuşmanın kısımlarını sabit bir sıraya koymaktan, her davada "tabiatı izleyerek" soruları bulmaya ve sıralamaya; düzenleme buluşla iç içe geçer (7.1.34).
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | οἰκονομία; τάξις | taxis "sıra, dizilim" (Aristoteles, Rhet. III 13–19); oikonomia "ev idaresi" kelimesinden mecazla malzemenin yerli yerine konması. |
| Latince | dispositio; ordo; divisio; partitio | dis-ponere "ayrı ayrı yerleştirmek". Quintilianus dört kavramı ayırır (7.1.1): divisio "bölme" (birden çok şeyin tek tek şeylere), partitio "bölümleme" (tek bir şeyin parçalarına), ordo "düzen" (sonrakini öncekine bağlayan doğru yerleştirme), dispositio "düzenleme" (şeylerin ve parçaların yerlerine yararlı dağıtımı). |
| Almanca / Fransızca | Disposition, Anordnung / disposition | |
| İngilizce | arrangement, disposition |
Türkçe karşılığı
düzenleme. tertip: aynı anlamda eski ve yerinde bir kelime, ama bugün "tertiplemek" kötü çağrışım taşıyor. kurgu: sanat eserinde yerleşik ama retorik kısım için fazla yaratıcı bir ton veriyor. dizilim: yalnız sırayı anlatır. düzenleme hem sırayı hem faydaya göre seçimi kapsadığı için seçildi.
"Düzenleme" mekanik bir sıraya koyma gibi duyulabilir; Quintilianus'ta ise dispositio çoğu zaman "faydaya göre değişir" (7.1.2) ve her davada savunucunun tedbirine (consilium) ve muhakemesine (iudicium) bağlıdır: "bunca yüzyılda tamamen bir başkasına benzeyen tek bir dava bile bulunmamıştır" (7.pr.4).
Atıf ve kaynak notu
Beş görev şeması (inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio) Helenistik retorikten Cicero ve Rhetorica ad Herennium aracılığıyla yerleşmiştir; Quintilianus bunu kabul eder ama VII. kitabın tamamını kendi mahkeme tecrübesinden çıkardığı yönteme ayırır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düzenleme, düzenlemeye
Metinlerde işaretlendiği yerler
3 yer · 3 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.