Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
II. Kitap
2.1.11. Bölüm
Her gün daha da kökleşen bir alışkanlık yerleşti: öğrenciler belagat hocalarına, Latin hocalarına her zaman, ama arada bir Yunan hocalarına da, aklın gerektirdiğinden daha geç teslim ediliyor. Bunun iki sebebi var: bizim retorik hocalarımız kendi paylarına düşeni bıraktılar, gramer hocaları da başkalarının payını işgal ettiler.
tenuit consuetudo, quae cotidie magis invalescit, ut praeceptoribus eloquentiae, Latinis quidem semper sed etiam Graecis interim, discipuli serius quam ratio postulat, traderentur. eius rei duplex causa est, quod et rhetores utique nostri suas partes omiserunt et grammatici alienas occupaverunt.
2.1.2Çünkü retorik hocaları yalnız deklamasyon yapmayı, deklamasyonun bilgisini ve becerisini öğretmeyi vazifeleri sayıyorlar, bunu da yalnız siyasî müzakere ve mahkeme konularında yapıyorlar (öbürlerini kendi meslekleri için fazla küçük diye küçümsüyorlar). Gramer hocaları ise bırakılmış olanı devralmakla yetinmiyorlar (bu yüzden onlara teşekkür de borçluyuz), konuşma yükünün belki en ağır olduğu kişileştirme konuşmalarına (prosopopoeia) ve öğüt alıştırmalarına (suasoria) kadar dalıyorlar.
nam et illi declamare modo et scientiam declamandi ac facultatem tradere officii sui ducunt, idque intra deliberativas iudicialesque materias (nam cetera ut professione sua minora despiciunt), et hi non satis credunt excepisse, quae relicta erant, (quo nomine gratia quoque iis habenda est), sed ad prosopopoeias usque ac suasorias, in quibus onus dicendi vel maximum est, irrumpunt.
2.1.3Böylece bir sanatın ilk işleri öbür sanatın son işleri oldu; artık daha yüksek öğretimlere yaraşan yaş küçük okulda geride kalıyor ve retoriği gramer hocalarının yanında çalışıyor. Bu yüzden, en gülünç olanı da bu, çocuk deklamasyon yapmayı bilmeden deklamasyon hocasına gönderilmemesi gerekiyormuş gibi görünüyor. Biz her mesleğe kendi ölçüsünü verelim.
hinc ergo accidit, ut, quae alterius artis prima erant opera, facta sint alterius novissima, et aetas altioribus iam disciplinis debita in schola minore subsidat ac rhetoricen apud grammaticos exerceat. ita , quod est maxime ridiculum, non ante ad declamandi magistrum mittendus videtur puer quam declamare sciat. nos suum cuique professioni modum demus.
2.1.4Gramer de (Latinceye aktaranlar ona litteratura adını verdiler) sınırlarını bilsin; hele adının o yoksulluğundan, ilk gramer hocalarının içinde kaldığı o dar alandan bu kadar ilerlemişken. Kaynağında ince bir dere olan gramer, tarihçilerin ve eleştirmenlerin güçlerini de alarak artık oldukça dolu bir yatakta akıyor; çünkü zaten az zengin olmayan doğru konuşma bilgisinin yanında, hemen hemen bütün en büyük sanatların ilmini de kucaklamıştır.
et grammatice (quam in Latinum transferentes litteraturam vocaverunt) fines suos norit, praesertim tantum ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi constitere, provecta; nam tenuis a fonte assumptis historicorum criticorumque viribus pleno iam satis alveo fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit;
2.1.5Adını konuşma gücünden almış olan retorik de vazifelerinden kaçmasın, kendine ait emeğin başkalarınca işgal edilmesine sevinmesin; çünkü işten çekildikçe
et rhetorice, cui nomen vis eloquendi dedit, officia sua non detrectet nec occupari gaudeat pertinentem ad se laborem, quae, dum opere cedit,
2.1.6neredeyse mülkünden de kovulmuş durumdadır. Grameri öğreten birinin bilgide bu işleri de öğretmeye yetecek kadar ilerleyebileceğini inkâr etmeyeceğim; ama bunu yaptığında kendi vazifesini değil, retorik hocasının vazifesini yerine getirmiş olacaktır.
iam paene possessione depulsa est. neque infitiabor, aliquem ex his, qui grammaticen profiteantur, eo usque scientiae progredi posse, ut ad haec quoque tradenda sufficiat; sed cum id aget, rhetoris officio fungetur non suo.
2.1.7Bizim sorduğumuz da şu: çocuk retoriğin öğrettiklerini kavramaya ne zaman olgunlaşmış görünür? Burada kişinin kaç yaşında olduğuna değil, çalışmalarda şimdiye kadar ne kadar yol aldığına bakmak gerekir.
nos porro quaerimus, quando iis, quae rhetorice praecipit, percipiendis puer maturus esse videatur. in quo quidem non id est aestimandum, cuius quisque sit aetatis, sed quantum in studiis iam effecerit.
2.1.8Uzatmayayım: çocuğun ne zaman retorik hocasına teslim edileceği sorusunu en iyi "yapabildiği zaman" diye cevaplayabiliriz sanırım. Ama bu da bir önceki soruya bağlıdır. Çünkü gramerin görevi öğüt alıştırmalarına kadar uzatılırsa, retorik hocasına daha geç ihtiyaç duyulur. Ama retorik hocası kendi işinin ilk vazifelerini reddetmezse,
et ne diutius disseram, quando sit rhetori tradendus, sic optime finiri credo; cum poterit. sed hoc ipsum ex superiore pendet quaestione. nam si grammatices munus usque ad suasorias prorogatur, tardius rhetore opus est. at si rhetor prima officia operis sui non recusat,
2.1.9anlatılardan, övme ve yerme üzerine küçük ödevlerden itibaren hemen onun ilgisine ihtiyaç vardır. Eskilerin belagati artırmak için şöyle bir alıştırma türü yaptıklarını bilmiyor muyuz: gerçek ve kurmaca davaların içerdiği somut olaylara ve kişilere bağlanmadan tezler, ortak yerler ve benzerleri üzerine konuşurlardı. Buradan açıkça görülüyor ki retorik eğitimi, ilk sahip olduğu ve uzun süre tek sahip olduğu bu bölümü ne kadar ayıp bir şekilde terk ediyor.
a narrationibus statim et laudandi vituperandique opusculis cura eius desideratur. an ignoramus antiquis hoc fuisse ad augendam eloquentiam genus exercitationis, ut theses dicerent et communes locos et cetera citra complexum rerum personarumque, quibus verae fictaeque controversiae continentur? ex quo palam est, quam turpiter deserat eam partem rhetorices institutio, quam et primam habuit et diu solam.
2.1.10Yukarıda saydıklarımdan hangisi, retorik hocalarına özgü öbür işlere, hele mahkeme davası türüne girmez?
quid autem est ex iis, de quibus supra dixi, quod non cum in alia, quae sunt propria rhetorum, tum certe in illud iudiciale causae genus incidat?
2.1.11Forumda anlatı yapmak gerekmez mi? Belki de en çok o bölümde iş vardır. O çekişmelere övme ve yerme sık sık karışmaz mı? Ortak yerler, ister kusurlara yöneltilmiş olsun, Cicero'nun yazdıklarını okuduğumuz türden, ister soruları genel olarak işlesin, Quintus Hortensius'un da yayımladığı türden, mesela "küçük delillere inanmalı mı?",
an non in foro narrandum est? qua in parte nescio an sit vel plurimum. non laus ac vituperatio certaminibus illis frequenter inseritur? non communes loci, sive qui sunt in vitia derecti, quales legimus a Cicerone compositos, seu quibus quaestiones generaliter tractantur, quales sunt editi a Quinto quoque Hortensio: ut, sitne parvis argumentis credendum,
2.1.12ister tanıklar lehine ve aleyhine olsun, davaların tam göbeğinde yer almaz mı? Bunlar bir bakıma, iş gerektirdiğinde kullanılmak üzere hep hazır tutulması gereken silahlardır. Bunların konuşmayla ilgili olmadığını düşünen, bir heykelin parçaları dökülürken heykele başlanmış olduğuna da inanmaz. Kimse de bu acelemi (bazılarının sanacağı gibi), retorik hocasına teslim edilen çocuğun gramer hocalarından hemen koparılması gerektiğini düşünüyormuşum gibi çarpıtmasın.
et pro testibus et in testes, in mediis litium medullis versantur? arma sunt haec quodammodo praeparanda semper, ut iis, cum res poscet, utare. quae qui pertinere ad orationem non putabit, is ne statuam quidem inchoari credet, cum eius membra fundentur. neque hanc (ut aliqui putabunt) festinationem meam sic quisquam calumnietur, tanquam eum, qui sit rhetori traditus, abducendum protinus a grammaticis putem.
2.1.13Gramer hocalarına o zaman da kendi saatleri verilecek; çocuğun iki hocayla aşırı yükleneceğinden korkmaya da gerek yok. Çünkü tek bir hocanın elinde karışık duran emek artmayacak, bölünecek; her hoca da kendi işinde daha faydalı olacak. Yunanlar bunu hâlâ koruyor, Latinler ise bıraktı; bunun mazur görülebilir bir yanı da var gibi, çünkü bu emeği üstlenen başkaları çıktı.
dabuntur et illis tum quoque tempora sua, neque erit verendum, ne binis praeceptoribus oneretur puer. non enim crescet sed dividetur, qui sub uno miscebatur, labor, et erit sui quisque operis magister utilior; quod adhuc obtinent Graeci, a Latinis omissum est, et fieri videtur excusate, quia sunt qui labori isti successerint.
2.2.12. Bölüm
Öyleyse çocuk çalışmalarında, retorik hocalarının ilk dersleri dediğimiz şeyleri zihniyle kavrayabilecek güce ulaşınca, bu sanatın hocalarına teslim edilecektir.
ergo cum ad eas in studiis vires pervenerit puer, ut, quae prima esse praecepta rhetorum diximus, mente consequi possit, tradendus eius artis magistris erit;
2.2.2Bu hocaların her şeyden önce ahlâkına bakmak gerekecek. Bu konuyu özellikle bu bölümde ele almaya girişmemin sebebi, öbür öğretmenlerde de aynı şeyin büyük bir özenle incelenmesi gerektiğini düşünmemem değil; bunu önceki kitapta açıkça söyledim. Sebep, öğrencilerin yaşının bu konuyu burada daha zorunlu kılmasıdır.
quorum in prinis inspici mores oportebit. quod ego non idcirco potissimum in hac parte tractare sum aggressus, quia non in ceteris quoque doctoribus idem hoc examinandum quam diligentissime putem, sicut testatus sum libro priore; sed quod magis necessariam eius rei mentionem facit aetas ipsa discentium.
2.2.3Çünkü çocuklar bu hocalara genellikle neredeyse yetişkin olarak geçerler ve onların yanında delikanlı olduktan sonra da kalırlar. Bu yüzden o zaman daha büyük bir özen gösterilmelidir: öğretmenin temizliği daha körpe yaşları zarardan korumalı, ağırbaşlılığı da daha azgın yaşları başıboşluktan caydırmalıdır.
nam et adulti fere pueri ad hos praeceptores transferuntur et apud eos iuvenes etiam facti perseverant; ideoque maior adhibenda tum cura est, ut et teneriores annos ab iniuria sanctitas docentis custodiat et ferociores a licentia gravitas deterreat.
2.2.4Hoca kendisi her türlü kötülükten uzak durmakla da yetinmemeli; sert bir terbiyeyle yanına gelenlerin ahlâkını da sıkı tutmalıdır.
neque vero sat est summam praestare abstinentiam, nisi disciplinae severitate convenientium quoque ad se mores astrinxerit.
2.2.5Öyleyse her şeyden önce öğrencilerine karşı bir babanın duygularını taşısın ve çocuklarını kendisine emanet edenlerin yerine geçtiğini düşünsün. Kendisi kusurlu olmasın, kusura da göz yummasın. Sertliği asık suratlı, nezaketi gevşek olmasın; yoksa birinden nefret, öbüründen küçümseme doğar. Ahlâken güzel olan ve iyi olan üzerine bol bol konuşsun; çünkü ne kadar sık öğüt verirse o kadar seyrek cezalandıracaktır. Hiç öfkeli olmasın, ama düzeltilmesi gerekeni de görmezden gelmesin; öğretirken sade olsun, emeğe dayanıklı olsun,
sumat igitur ante omnia parentis erga discipulos suos animum, ac succedere se in eorum locum, a quibus sibi liberi tradantur, existimet. ipse nec habeat vitia nec ferat. non austeritas eius tristis, non dissoluta sit comitas, ne inde odium hinc contemptus oriatur. plurimus ei de honesto ac bono sermo sit; nam quo saepius monuerit, hoc rarius castigabit. minime iracundus, nec tamen eorum, quae emendanda erunt, dissimulator, simplex in docendo, patiens laboris,
2.2.6aşırı değil düzenli çalışsın. Soranlara seve seve cevap versin, sormayanlara da kendiliğinden sorular yöneltsin. Öğrencilerinin konuşmalarını överken ne cimri ne savurgan olsun; çünkü birincisi emekten bıkkınlık,
assiduus potius quam immodicus. interrogantibus libenter respondeat, non interrogantes percontetur ultro. in laudandis discipulorum dictionibus nec malignus nec effusus, quia res altera taedium laboris,
2.2.7ikincisi rehavet doğurur. Düzeltilmesi gerekeni düzeltirken acı sözlü, hele aşağılayıcı olmasın; çünkü bazılarının, nefret ediyormuş gibi azarlaması pek çok kişiyi çalışma kararından kaçırır.
altera securitatem parit. in emendando, quae corrigenda erunt, non acerbus minimeque contumeliosus; nam id quidem multos a proposito studendi fugat, quod quidam sic obiurgant quasi oderint.
2.2.8Kendisi de her gün bir şey, hatta pek çok şey söylesin ki dinleyenler onu yanlarında götürsünler. Okuma taklit için yeterince örnek sağlasa da, denildiği gibi o canlı ses daha dolgun besler; özellikle de öğrencilerin, doğru yetiştirilmişlerse, hem sevdikleri hem saydıkları hocanın sesi. Gönül verdiğimiz kişileri ne kadar daha istekle taklit ettiğimizi anlatmak zordur.
ipse aliquid immo multa cotidie dicat, quae secum auditores referant. licet enim satis exemplorum ad imitandum ex lectione suppeditet, tamen viva illa, ut dicitur, vox alit plenius praecipueque eius praeceptoris, quem discipuli, si modo recte sunt instituti, et amant et verentur. vix autem dici potent, quanto libentius imitemur eos, quibus favemus.
2.2.9Pek çok okulda olduğu gibi, çocuklara överken ayağa fırlayıp coşma serbestliği hiç tanınmamalı; hatta gençlerin bile dinlerken verdikleri onay ölçülü olmalıdır. Böylece öğrenci hocanın yargısına bağlı kalır
minime vero permittenda pueris, ut fit apud plerosque, adsurgendi exultandique in laudando licentia; quin etiam iuvenum modicum esse, cum audient, testimonium debet. ita fiet, ut ex iudicio praeceptoris discipulus pendeat,
2.2.10ve hocanın beğendiğini doğru söylediğine inanır. Ama bugün "nezaket" diye anılan o çok kusurlu şey, ne olursa olsun birbirini övmek, hem yakışıksız, tiyatroya özgü ve ciddi bir terbiyeyle yönetilen okullara yabancıdır, hem de çalışmaların en zararlı düşmanıdır. Çünkü ne döktürseler övgü hazır olunca, özen ve emek gereksiz görünür.
atque id se dixisse recte, quod ab eo probabitur, credat. illa vero vitiosissima, quae iam humanitas vocatur, invicem qualiacunque laudandi, cum est indecora et theatralis et severe institutis scholis aliena, tum studiorum perniciosissima hostis. supervacua enim videntur cura ac labor, parata, quidquid effuderint,
2.2.11Öyleyse konuşan öğrenci kadar dinleyenler de hocanın yüzüne bakmalıdır; çünkü böylece beğenilecek olanla beğenilmeyecek olanı ayırt eder;
laude. vultum igitur praeceptoris intueri tam, qui audiunt, debent, quam ipse qui dicit; ita enim probanda atque improbanda discernet,
2.2.12yazmakla beceri kazanır, dinlemekle yargı. Ama şimdi her cümle sonunda öne eğilmiş ve hazırda bekleyerek yalnız ayağa fırlamakla kalmıyorlar, yerlerinden koşup yakışıksız bir coşkuyla bağrışıyorlar. Bu karşılıklıdır ve deklamasyonun talihi de buna bağlıdır. Buradan şişkinlik ve kendileri hakkında boş bir kanaat doğar; öyle ki arkadaşlarının o gürültüsüyle şişenler, hocaları onları az överse, hocaları hakkında kötü düşünürler.
si stilo facultas continget, auditione indicium. at nunc proni atque succincti ad omnem clausulam non exsurgunt modo uerum etiam excurrunt et cum indecora exultatione conclamant. id mutuum est et ibi declamationis fortuna. hinc tumor et vana de se persuasio usque adeo, ut illo condiscipulorum tumultu inflati, si parum a praeceptore laudentur, ipsi de illo male sentiant.
2.2.13Ama hocalar da kendilerinin dikkatle ve ölçülü bir şekilde dinlenmesini istesinler; çünkü hoca öğrencilerin yargısına göre değil, öğrenci hocanın yargısına göre konuşmalıdır. Hatta mümkünse hoca kimin neyi ve nasıl övdüğüne de dikkat etmeli; iyi söylediklerinin beğenilmesine de kendi adına olduğu kadar doğru yargılayanlar adına sevinmelidir.
sed se quoque praeceptores intente ac modeste audiri velint; non enim iudicio discipulorum dicere debet magister sed discipulus magistri. quin , si fieri potest, intendendus animus in hoc quoque, ut perspiciat, quae quisque et quomodo laudet, et placere, quae bene dicet, non suo magis quam eorum nomine delectetur, qui recte iudicabunt.
2.2.14Çocukların delikanlılarla karışık oturmasını doğru bulmuyorum. Çünkü çalışmaların ve ahlâkın başına geçmesi gereken türden bir adam gençliği de ölçülü tutabilse bile, zayıf olanları daha güçlü olanlardan ayırmak gerekir; yalnız ahlâksızlık suçundan değil, şüphesinden de uzak durmak gerekir.
pueros adolescentibus permixtos sedere, non placet mihi. nam etiamsi vir talis, qualem esse oportet studiis moribusque praepositum, modestam habere potest etiam iuventutem, tamen vel infirmitas a robustioribus separanda est, et carendum non solum crimine turpitudinis verum etiam suspicione.
2.2.15Bunları kısaca belirtmeyi uygun buldum; çünkü hocanın kendisinin ve okulun en ağır kusurlardan uzak durması gerektiğini öğütlemeye bile gerek görmüyorum. Oğluna hoca seçerken apaçık rezaletlerden kaçınmayan biri varsa, gençliğin faydası için düzenlemeye çalıştığımız öbür her şeyin de, bu nokta ihmal edildiği için kendisi açısından boşuna olduğunu şimdiden bilsin.
haec notanda breviter existimavi; nam ut absit ab ultimis vitiis ipse ac schola, ne praecipiendum quidem credo. ac si quis est, qui flagitia manifesta in eligendo filii praeceptore non vitet, iam hinc sciat cetera quoque, quae ad utilitatem iuventutis componere conamur, esse sibi hac parte omissa supervacua.
2.3.13. Bölüm
Şu kişilerin kanaatini de sessizce geçmemeliyim: bunlar çocukları retorik hocası için yeterli bulduklarında bile, onları hemen en seçkin hocaya teslim etmemek gerektiğine inanır, bir süre daha küçük hocaların yanında tutarlar; sanki sanatların öğretilmesine vasat bir hoca daha uygunmuş gibi, hem anlaşılmak ve taklit edilmek bakımından daha kolay, hem de ilk temel bilgilerin sıkıntısını üstlenmekte daha az kibirli olduğu için.
ne illorum quidem persuasio silentio transeunda est, qui, etiam cum idoneos rhetori pueros putaverunt, non tamen continuo tradendos eminentissimo credunt, sed apud minores aliquamdiu detinent, tanquam instituendis artibus magis sit apta mediocritas praeceptoris, cum ad intellectum atque ad imitationem facilior tum ad suscipiendas elementorum molestias minus superba.
2.3.2Bu konuda uzun uğraşmam gerektiğini sanmıyorum: en iyilerle yoğrulmanın ne kadar daha iyi olduğunu, bir kez yerleşmiş kusurları silmenin ne büyük güçlük getirdiğini göstermeye. Çünkü sonradan gelen hocaları iki kat yük ezer; üstelik öğretilmiş olanı unutturmak öğretmekten daha ağır, ondan da önce gelen bir iştir.
qua in re mihi non arbitror diu laborandum, ut ostendam, quanto sit melius optimis imbui, quanta in eluendis quae semel insederint vitiis difficultas consequatur, cum geminatum onus succedentes premat et quidem edocendi gravius ac prius quam docendi.
2.3.3Bu yüzden flüt sanatında ünlü Timotheos'un, başka birinin yetiştirdiği öğrencilerden, hiçbir şey bilmeden gelseler isteyeceğinin iki katı ücret istediğini anlatırlar. Ama bu konuda iki türlü yanılgı vardır. Biri, o küçük hocaların şimdilik yeterli olduğunu düşünmeleri ve doğrusu pek de kolay memnun olarak bununla yetinmeleridir.
propter quod Timotheum clarum in arte tibiarum ferunt duplices ab iis, quos alius instituisset, solitum exigere mercedes, quam si rudes traderentur. error tamen est in re duplex: unus, quod interim sufficere illos minores existimant, et bono sane stomacho contenti sunt;
2.3.4Bu rahatlık kendi başına kınanmaya değer, ama böyle hocalar daha kötü değil de yalnız daha az öğretseler yine de bir şekilde katlanılabilirdi. Öbür yanılgı daha da yaygındır: daha geniş bir konuşma becerisine ulaşmış olanların küçük işlere inmeyeceğini düşünürler; bunun da bazen daha aşağı olanlara bu özeni göstermeye tenezzül etmedikleri için,
quae quanquam est ipsa reprehensione digna securitas, tamen esset utcunque tolerabilis, si eiusmodi praeceptores minus docerent non peius; alter ille etiam frequentior, quod eos, qui ampliorem dicendi facultatem sint consecuti, non putant ad minora descendere, idque interim fieri, quia fastidiant praestare hanc inferioribus curam,
2.3.5bazen de buna hiç güçleri yetmediği için olduğunu sanırlar. Bense istemeyeni hoca saymam; en iyi hocanın da isterse buna en çok gücü yettiğini öne sürerim. Birincisi, belagatte öbürlerinden üstün olanın, belagate götüren şeyleri de büyük bir özenle öğrenmiş olması inanılır bir şeydir.
interim quia omnino non possint. ego porro eum qui nolit in numero praecipientium non habeo, posse autem maxime, si velit, optimum quemque contendo; primum, quod eum, qui eloquentia ceteris praestet, illa quoque, per quae ad eloquentiam pervenitur, diligentissime percepisse credibile est;
2.3.6İkincisi, öğretmede en çok işe yarayan şey yöntemdir; yöntem de en bilgili olanda en eksiksizdir. Son olarak, kimse büyük işlerde küçükleri yapamayacak kadar öne çıkmaz. Yoksa Pheidias Zeus'u çok iyi yaptı da, o eseri süslemek için eklenen parçaları başka biri daha iyi işlerdi; ya da hatip konuşmayı bilmez, en üstün hekim de daha hafif hastalıkları iyileştiremez, öyle mi?
deinde, quia plurimum in praecipiendo valet ratio, quae doctissimo cuique plenissima est; postremo, quia nemo sic in maioribus eminet, ut eum minora deficiant. nisi forte Iovem quidem Phidias optime fecit, illa autem, quae in ornamentum operis eius accedunt, alius melius elaborasset, aut orator loqui nesciet aut leviores morbos curare non poterit praestantissimus medicus.
2.3.7Peki o hâlde? Çocukların zayıflığının anlayışıyla kavrayamayacağı kadar büyük bir belagat yok mudur? Kabul ediyorum; ama bu usta konuşan hoca aynı zamanda basiretli olmalı, öğretmeyi bilmeli ve kendini öğrencinin ölçüsüne indirmelidir; tıpkı en hızlı yürüyenin bile, bir küçük çocukla yola çıkarsa, elini uzatıp adımını kısaltması ve yol arkadaşının yetişebileceğinden öteye gitmemesi gibi.
quid ergo? non est quaedam eloquentia maior quam ut eam intellectu consequi puerilis infirmitas possit? ego vero confiteor: sed hunc disertum praeceptorem prudentem quoque et non ignarum docendi esse oportebit summittentem se ad mensuram discentis; ut velocissimus quoque, si forte iter cum parvulo faciat, det manum et gradum suum minuat nec procedat ultra quam comes possit.
2.3.8Hem ya çoğu zaman en bilgili kişinin söyledikleri anlaşılması daha kolay ve çok daha açık şeyler oluyorsa? Çünkü belagatin ilk fazileti açıklıktır; insanın yeteneği ne kadar azsa kendini o kadar yükseltip genişletmeye çalışır; boyu kısalar parmak uçlarında yükselir, zayıflar daha çok tehdit savurur.
quid? si plerumque accidit ut faciliora sint ad intelligendum et lucidiora multo, quae a doctissimo quoque dicuntur? nam et prima est eloquentiae virtus perspicuitas, et quo quis ingenio minus valet, hoc se magis attollere et dilatare conatur, ut statura breves in digitos eriguntur et plura infirmi minantur.
2.3.9Şişkin, bozuk, tınlayan ya da herhangi bir başka yapmacıklık türüyle kusur işleyenlerin güç değil zayıflık kusurundan muzdarip olduklarından eminim; tıpkı bedenlerin güçten değil hastalıktan şişmesi gibi, doğru yolda yorulanların çoğu zaman yan yollara sapması gibi. Demek ki kişi ne kadar kötüyse o kadar karanlık olacaktır.
nam tumidos et corruptos et tinnulos et quocunque alio cacozeliae genere peccantes certum habeo non virium sed infirmitatis vitio laborare, ut corpora non robore sed valetudine inflantur et recto itinere lassi plerumque devertunt. erit ergo etiam obscurior, quo quisque deterior.
2.3.10Önceki kitapta, okulda eğitimin evdekinden daha üstün olduğunu söylerken, ilk çalışmaların ve körpe ilerlemelerin, daha kolay olduğu için, arkadaşları taklit ederek daha istekle yükseldiğini yazdığımı unutmuş değilim. Bazıları bunu, şimdi savunduğum
non excidit mihi, scripsisse me in libro priore, cum potiorem in scholis eruditionem esse quam domi dicerem, libentius se prima studia tenerosque profectus ad imitationem condiscipulorum, quae facilior esset, erigere; quod a quibusdam sic accipi potest, tanquam haec, quam nunc tueor,
2.3.11görüşün öncekiyle çeliştiği şeklinde anlayabilir. Bundan çok uzağım. Çünkü çocuğun en iyi hocaya teslim edilmesinin belki en büyük sebebi şudur: onun yanında öğrenciler de daha iyi yetiştikleri için ya taklit edilmesi faydasız olmayan şeyler söylerler ya da bir yanlış yaparlarsa hemen düzeltilirler.
sententia priori diversa sit. id a me procul aberit; namque ea causa vel maxima est, cur optimo cuique praeceptori sit tradendus puer, quod apud eum discipuli quoque melius instituti aut dicent, quod inutile non sit imitari, aut si quid erraverint, statim corrigentur;
2.3.12Oysa o bilgisiz hoca belki kusurlu şeyleri de beğenir ve kendi yargısıyla dinleyenleri onları beğenmeye zorlar. Öyleyse hoca hem belagatte hem ahlâkta en üstün olsun ve Homeros'un Phoiniks'i gibi hem konuşmayı hem yapmayı öğretsin.
at indoctus ille etiam probabit fortasse vitiosa et placere audientibus iudicio suo coget. sit ergo tam eloquentia quam moribus praestantissimus, qui ad Phoenicis Homerici exemplum dicere ac facere doceat.
2.4.14. Bölüm
Buradan itibaren, retorik hocalarının öğretimde ilk payının ne olduğunu düşündüğümü anlatmaya başlayacağım; halkın tek başına "retorik sanatı" dediği şeyi biraz erteliyorum. Bana en uygun giriş, çocuğun gramer hocalarının yanında benzerini öğrenmiş olduğu bir şeyden başlamak gibi görünüyor.
hinc iam, quas primas in docendo partes rhetorum putem, tradere incipiam, dilata parumper illa quae sola vulgo vocatur arte rhetorica. ac mihi opportunus maxime videtur ingressus ab eo, cuius aliquid simile apud grammaticos puer didicerit.
2.4.2Davalarda kullandığımız anlatı dışında üç anlatı türü öğrenmişizdir: tragedyalarda ve şiirlerde yer alan, yalnız gerçekten değil gerçeğin görüntüsünden de uzak olan masal (fabula); komedilerin uydurduğu, yalan ama gerçeğe benzeyen kurgu (argumentum); ve yaşanmış bir olayın anlatıldığı tarih (historia). Şiire ait olanları gramer hocalarına verdik.
et quia narrationum, excepta qua in causis utimur, tres accepimus species, fabulam, quae versatur in tragoediis atque carminibus, non a veritate modo sed etiam a forma veritatis remota; argumentum, quod falsum sed vero simile comoediae fingunt; historiam, in qua est gestae rei expositio; grammaticis autem poeticas dedimus:
2.4.3Retorik hocasının yanında başlangıç tarihî anlatı olsun; gerçeğe ne kadar yakınsa o kadar sağlamdır. Bize göre en iyi anlatma yolunun ne olduğunu, mahkeme konuşmasından söz ederken göstereceğiz. Şimdilik şunu hatırlatmak yeter: anlatı ne büsbütün kuru ve cansız olsun (çıplak ve süssüz olayları bildirmek yetecek gibi görünseydi, çalışmalara bu kadar emek harcamaya ne gerek vardı?) ne de kıvrım kıvrım olup, çoğunun şiirdeki serbestliği taklit ederek kapıldığı zorlama betimlemelerle şımarsın.
apud rhetorem initium sit historica, tanto robustior quanto verior. sed narrandi quidem quae nobis optima ratio videatur, tum demonstrabimus, cum de iudiciali parte dicemus. interim admonere illud satis est, ut sit ea neque arida prorsus atque ieiuna, (nam quid opus erat tantum studiis laboris impendere, si res nudas atque inornatas indicare satis videretur?) neque rursus sinuosa et arcessitis descriptionibus, in quas plerique imitatione poeticae licentiae ducuntur, lasciviat.
2.4.4İkisi de kusurdur, ama yoksulluktan gelen bolluktan gelenden daha kötüdür. Çünkü çocuklardan kusursuz bir konuşma ne istenebilir ne de beklenebilir; fakat neşeli bir yaratılış, soylu çabalar, hatta zaman zaman ölçüyü aşacak kadar fazlasını tasarlayan bir coşku daha iyidir.
vitium utrumque, peius tamen illud, quod ex inopia quam quod ex copia venit. nam in pueris oratio perfecta nec exigi nec sperari potest; melior autem indoles laeta generosique conatus et vel plura iusto concipiens interim spiritus.
2.4.5Öğrencinin bu yaşlarında bir şeyin fazla olması beni hiçbir zaman rahatsız etmez. Hatta öğretmenlerin de, henüz körpe olan zihinleri dadılar gibi daha yumuşak beslemeye, daha tatlı bir terbiyenin sütüyle adeta doymalarına izin vermeye özen göstermelerini isterim.
nec unquam me in his discentis annis offendat, si quid superfuerit. quin ipsis quoque doctoribus hoc esse curae velim, ut teneras adhuc mentes more nutricum mollius alant et satiari velut quodam iucundioris disciplinae lacte patiantur.
2.4.6O zaman beden bir süre daha dolgun olur; olgun yaş da onu sonra sıkılaştırır. Güç umudu buradan doğar. Çünkü bütün uzuvları hemen belirgin olan bir bebek, ileride zayıflık ve cılızlık habercisidir. Bu yaş daha çok şeye cüret etsin, buluş yapsın ve bulduklarına sevinsin; bunlar şimdilik yeterince sade ve ağırbaşlı olmasa da. Bolluğun çaresi kolaydır;
erit illud plenius interim corpus, quod mox adulta aetas astringat. hinc spes roboris. maciem namque et infirmitatem in posterum minari solet protinus omnibus membris expressus infans. audeat haec aetas plura et inveniat et inventis gaudeat, sint licet illa non satis sicca interim ac severa. facile remedium est ubertati;
2.4.7kısırlık hiçbir emekle yenilmez. Bana göre çocuklarda en az umut veren tabiat, muhakemenin yeteneği önceden ele geçirdiği tabiattır. İsterim ki malzeme önce bol olsun, gerekenden de fazla taşsın. Yıllar ondan çok şey kaynatıp eksiltir, akıl çok şeyi eğeler, bir kısmı da adeta kullanmanın kendisiyle aşınır; yeter ki kesilip oyulabilecek bir şey olsun. Olacaktır da, yeter ki baştan levhayı oyma derin bir işlemeyle delecek kadar ince dövmeyelim.
sterilia nullo labore vincuntur. ilia mihi in pueris natura minimum spei dederit, in qua ingenium iudicio praesumitur. materiam esse primum volo vel abundantiorem atque ultra quam oporteat fusam. multum inde decoquent anni, multum ratio limabit, aliquid velut usu ipso deteretur, sit modo unde excidi possit et quod exsculpi; erit autem, si non ab initio tenuem nimium laminam duxerimus et quam caelatura altior rumpat.
2.4.8Bu yaşlar hakkında böyle düşünmeme, Cicero'da şu sözü okumuş olan daha az şaşacaktır: "Delikanlıda verimliliğin taşmasını isterim." Bu yüzden her şeyden önce, özellikle çocuklar için, kuru bir hocadan kaçınmak gerekir; tıpkı henüz körpe fidanlar için kupkuru ve hiç nemi olmayan topraktan kaçınıldığı gibi.
quod me de his aetatibus sentire minus mirabitur, qui apud Ciceronem legerit: volo enim se efferat in adolescente fecunditas. quapropter in primis evitandus et in pueris praecipue magister aridus, non minus quam teneris adhuc plantis siccum et sine humore ullo solum.
2.4.9Böyle hocaların öğrencileri hemen basık olur, adeta yere bakarlar, gündelik konuşmanın üstüne çıkmaya hiç cesaret edemezler. Onlarda sağlığın yerini cılızlık, muhakemenin yerini zayıflık tutar; kusursuz olmayı yeterli sanırken, faziletlerden yoksun olmak kusuruna düşerler. Bu yüzden olgunluğun kendisi bile acele etmesin, şıra teknede hemen buruklaşmasın; böylece yıllara dayanır ve eskidikçe iyileşir.
inde fiunt humiles statim et velut terram spectantes, qui nihil supra cotidianum sermonem attollere audeant. macies illis pro sanitate et iudicii loco infirmitas est, et dum satis putant vitio carere, in id ipsum incidunt vitium, quod virtutibus carent. quare mihi ne maturitas quidem ipsa festinet, nec musta in lacu statim austera sint; sic et annos ferent et vetustate proficient.
2.4.10Şunu da hatırlatmaya değer: çocukların yetenekleri bazen düzeltmenin aşırı sertliğiyle çöker. Çünkü umutsuzluğa düşerler, acı duyarlar, sonunda nefret ederler ve en zararlısı, her şeyden korktukları için hiçbir şeye girişmezler.
ne illud quidem quod admoneamus indignum est, ingenia puerorum nimia interim emendationis severitate deficere; nam et desperant et dolent et novissime oderunt et, quod maxime nocet, dum omnia timent, nihil conantur.
2.4.11Bunu köylüler de bilir: körpe yapraklara bıçak vurulmaması gerektiğini düşünürler, çünkü bunlar demirden ürker ve henüz yara izine dayanamaz görünürler.
quod etiam rusticis notum est, qui frondibus teneris non putant adhibendam esse falcem, quia reformidare ferrum videntur et nondum cicatricem pati posse.
2.4.12Öyleyse hoca o zaman özellikle tatlı olmalıdır ki zaten tabiatça acı olan ilaçlar yumuşak bir elle hafiflesin: bazı şeyleri övmeli, bazılarına katlanmalı, bazılarını da sebebini söyleyerek değiştirmeli, araya kendinden bir şey katarak aydınlatmalıdır. Bazen hocanın bütün konuları kendisinin yazdırması da faydalı olacaktır; çocuk bunları hem taklit eder hem de bir süre kendininmiş gibi sever.
iucundus ergo tum maxime debet esse praeceptor, ut remedia, quae alioqui natura sunt aspera, molli manu leniantur; laudare aliqua, ferre quaedam, mutare etiam, reddita cur id fiat ratione, illuminare interponendo aliquid sui. nonnunquam hoc quoque erit utile, ipsum totas dictare materias, quas et imitetur puer et interim tanquam suas amet.
2.4.13Ama çocuğun yazısı düzeltme kabul etmeyecek kadar özensizse, şunun faydalı olduğunu denedim: aynı konuyu ben yeniden işledikten sonra ona baştan yazdırırdım; çünkü hâlâ daha iyisini yapabileceğini söylerdim, zira çalışmaları hiçbir şey umut kadar sevindirmez.
at si tam negligens ei stilus fuerit, ut emendationem non recipiat; expertus sum prodesse, quotiens eandem materiam rursus a me tractatam scribere de integro iuberem; posse enim adhuc eum melius, quatenus nullo magis studia quam spe gaudent.
2.4.14Her yaş başka türlü düzeltilmelidir; iş de gücün ölçüsüne göre istenmeli ve düzeltilmelidir. Ben, biraz fazla serbest ya da coşkulu bir şeye cüret eden çocuklara, bunu şimdilik övdüğümü, ama aynı şeye izin vermeyeceğim zamanın geleceğini söylerdim; böylece hem yeteneklerine sevinirler hem de muhakemeleri yanılmazdı.
aliter autem alia aetas emendanda est, et pro modo virium et exigendum et corrigendum opus. solebam ego dicere pueris aliquid ausis licentius aut laetius, laudare illud me adhuc, venturum tempus, quo idem non permitterem; ita et ingenio gaudebant et iudicio non fallebantur.
2.4.15Ama ayrıldığım yere döneyim: anlatıların mümkün olan en büyük özenle yazılarak kurulmasını isterim. Çünkü ilk başta, konuşma yeni kurulurken, çocukların konuşma becerisi için duyduklarını anlatmaları faydalıdır; bu yüzden anlatıyı tersinden anlatmaya, ortasından iki yöne doğru gitmeye zorlanmaları da gayet yerindedir; ama bunu hocanın dizinin dibinde yapmalı, hem başka bir şey yapamadıkları sürece hem de olayları ve kelimeleri birbirine bağlamaya başladıkları sırada, hafızalarını hemen güçlendirmek için. Fakat doğru ve düzgün konuşmanın biçimini artık kazandıklarında, doğaçlama gevezelik, düşünmeyi beklememek ve ayağa kalkmak için ancak bir anlık duraklama, gerçekten panayır gösterişinden başka bir şey değildir.
sed ut eo revertar, unde sum digressus: narrationes stilo componi quanta maxima possit adhibita diligentia volo. nam ut primo, cum sermo instituitur, dicere quae audierint utile est pueris ad loquendi facultatem, ideoque et retro agere expositionem et a media in utramque partem discurrere sane merito cogantur, sed ad gremium praeceptoris, et dum aliud non possunt et dum res ac verba connectere incipiunt, ut protinus memoriam firment: ita cum iam formam rectae atque emendatae orationis accipient, extemporalis garrulitas nec exspectata cogitatio et vix surgendi mora circulatoriae vere iactationis est.
2.4.16Bundan bilgisiz ana babaların boş sevinci doğar; çocukların kendilerinde ise işi küçümseme, yüzsüzlük, çok kötü konuşma alışkanlığı, kusurların idmanı ve büyük ilerlemeleri de sık sık mahveden o kendini beğenmiş kanaat yerleşir.
hinc parentium imperitorum inane gaudium, ipsis vero contemptus operis et inverecunda frons et consuetudo pessime dicendi et malorum exercitatio et, quae magnos quoque profectus frequenter perdidit, arrogans de se persuasio innascitur.
2.4.17Akıcılık kazanmanın da kendi vakti gelecek; biz bu konuyu özensizce geçmeyeceğiz. Şimdilik çocuk bütün özeniyle ve o yaşın kaldırabildiği en büyük emekle beğenilir bir şey yazarsa yeter; buna alışsın, bunu kendine ikinci tabiat yapsın. Aradığımız yere, ya da ona en yakın yere, ancak hızlı konuşmadan önce doğru konuşmayı öğrenen varabilir.
erit suum parandae facilitati tempus, nec a nobis negligenter locus iste transibitur. interim satis est, si puer omni cura et summo, quantum illa aetas capit, labore aliquid probabile scripserit; in hoc assuescat, huius sibi rei naturam faciat. ille demum in id, quod quaerimus, aut ei proximum poterit evadere, qui ante discet recte dicere quam cito.
2.4.18Anlatılara, onları çürütme ve doğrulama ödevi de faydalı bir şekilde eklenir; buna anaskeuē ve kataskeuē denir. Bu yalnız masallarda ve şiirle aktarılmış şeylerde değil, yıllıkların belgelerinde de yapılabilir. Mesela Valerius savaşırken başının üstüne bir kuzgunun kondurduğu, Galyalı düşmanın ağzını ve gözlerini gagası ve kanatlarıyla dövdüğü inanılır mıdır diye sorulursa, iki yönde de konuşmak için muazzam bir malzeme çıkar;
narrationibus non inutiliter subiungitur opus destruendi confirmandique eas, quod ἀνασκευή et κατασκευή vocatur. id porro non tantum in fabulosis et carmine traditis fieri potest, verum etiam in ipsis annalium monumentis; ut, si quaeratur, an sit credibile super caput Valeri pugnantis sedisse corvum, qui os oculosque hostis Galli rostro atque alis everberaret, sit in utramque partem ingens ad dicendum materia;
2.4.19ya da Scipio'nun ondan doğduğu söylenen yılan, Romulus'un dişi kurdu, Numa'nın Egeria'sı hakkında. Yunan tarihlerinde ise çoğu zaman şiirdekine benzer bir serbestlik vardır. Sık sık olayın geçtiği söylenen zaman ve yer hakkında, bazen de kişi hakkında soru sorulur; Livius çok sık şüpheye düşer, tarihçiler de birbirleriyle anlaşamazlar.
aut de serpente, quo Scipio traditur genitus, et lupa Romuli et Egeria Numae. nam Graecis historiis plerumque poeticae similis licentia est. Saepe etiam quaeri solet de tempore, de loco quo gesta res dicitur, nonnunquam de persona quoque; sicut Livius frequentissime dubitat, et alii ab aliis historici dissentiunt.
2.4.20Çocuk buradan yavaş yavaş daha büyük işlere yönelmeye başlayacak: ünlü adamları övmeye, kötüleri yermeye. Bu tek yönlü bir faydası olan iş değildir. Çünkü hem yetenek çok yönlü ve çeşitli bir malzemeyle çalışır, hem ruh doğru ile eğrinin seyriyle biçimlenir, hem de buradan pek çok şey öğrenilir; ayrıca çocuk, her dava türünde en güçlü şey olan örneklerle, iş gerektirdiğinde kullanmak üzere şimdiden donanır.
inde paulatim ad maiora tendere incipiet, laudare claros viros et vituperare improbos, quod non simplicis utilitatis opus est. namque et ingenium exercetur multiplici variaque materia, et animus contemplatione recti pravique formatur, et multa inde cognitio rerum venit exemplisque, quae sunt in omni genere causarum potentissima, iam tum instruit, cum res poscet, usurum.
2.4.21Bunun ardından, iki kişiden hangisinin daha iyi, hangisinin daha kötü olduğuna dair karşılaştırma alıştırması gelir. Bu da benzer bir yolda ilerlese de hem malzemeyi ikiye katlar hem de faziletlerin ve kusurların yalnız tabiatını değil, derecesini de ele alır. Ama övgünün ve yerginin düzeni hakkında, bu retoriğin üçüncü bölümü olduğu için, yeri gelince kurallar vereceğiz.
hinc illa quoque exercitatio subit comparationis, uter melior uterve deterior; quae quanquam versatur in ratione simili, tamen et duplicat materiam et virtutum vitiorumque non tantum naturam, sed etiam modum tractat. verum de ordine laudis contraque, quoniam tertia haec rhetorices pars est, praecipiemus suo tempore.
2.4.22Ortak yerler (kişilere bağlanmadan doğrudan kusurların kendisine karşı konuşulan türden olanları, mesela zina edene, kumarbaza, küstaha karşı, kastediyorum) mahkemelerin tam ortasından alınmıştır; bir sanık eklersen suçlamaya dönüşürler. Ama bunlar da genellikle o genel işlenişten bazı özel türlere indirilir; mesela zina eden kör, kumarbaz yoksul, küstah yaşlı olarak varsayılır. Bazen savunma da kabul ederler.
communes loci (de iis loquor, quibus citra personas in ipsa vitia moris est perorare, ut in adulterum, aleatorem, petulantem) ex mediis sunt iudiciis et, si reum adiicias, accusationes; quanquam hi quoque ab illo generali tractatu ad quasdam deduci species solent, ut si ponatur adulter caecus, aleator pauper, petulans senex. habent autem nonnunquam etiam defensionem.
2.4.23Çünkü sefahatin ve aşkın lehine de konuşuruz; pezevengi de, asalağı da bazen, insanı değil suçu savunacak şekilde savunuruz.
nam et pro luxuria et pro amore dicimus, et leno interim parasitusque defenditur sic, ut non homini patrocinemur, sed crimini.
2.4.24Şeylerin karşılaştırılmasından alınan tezler ise, mesela köy hayatı mı şehir hayatı mı daha iyidir, hukukçu mu asker mi daha çok övgüye değer, konuşma alıştırması için şaşılacak kadar göz alıcı ve verimlidir; hem öğüt verme vazifesine hem de mahkemelerdeki tartışmaya çok yardım ederler. Bunlardan ikinci konu, Cicero tarafından Murena davasında çok zengin bir şekilde işlenmiştir.
theses autem, quae sumuntur ex rerum comparatione, ut rusticane vita an urbana potior, iurisperiti an militaris viri laus maior, mire sunt ad exercitationem dicendi speciosae atque uberes, quae vel ad suadendi officium vel etiam ad iudiciorum disceptationem iuvant plurimum. nam posterior ex praedictis locus in causa Murenae copiosissime a Cicerone tractatur.
2.4.25Neredeyse tamamen siyasî müzakere türüne ait olan tezler de vardır: evlenmeli mi, memuriyetlere aday olmalı mı? Bunlara da yalnızca kişiler eklenirse öğüt alıştırması (suasoria) olurlar.
sunt et illae paene totae ad deliberativum pertinentes genus, ducendane uxor, petendine sint magistratus. namque et hae personis modo adiectis suasoriae erunt.
2.4.26Hocalarım bizi tahmine dayanan davalara, hem faydalı hem de bizim için hoş bir alıştırma türüyle hazırlarlardı: Lakedaimon'da Venüs'ün neden silahlı olduğunu, Cupido'ya neden çocuk, kanatlı, ok ve meşaleyle silahlanmış olarak inanıldığını ve benzerlerini araştırıp açıklamamızı isterlerdi. Bunlarda niyeti araştırırdık; dava alıştırmalarında (controversia) sık sık sorulan bir sorudur bu. Bu bir tür khreia sayılabilir.
solebant praeceptores mei neque inutili et nobis etiam iucundo genere exercitationis praeparare nos coniecturalibus causis, cum quaerere atque exsequi iuberent, cur armata apud Lacedaemonios Venus, et quid ita crederetur Cupido puer atque volucer et sagittis ac face armatus, et similia, in quibus scrutabamur voluntatem, cuius in controversiis frequens quaestio est, quod genus chriae videri potest.
2.4.27Tanıklar hakkında, yani onlara her zaman inanmalı mı, ve deliller hakkında, yani küçük delillere de güvenmeli mi gibi konuların forum davalarıyla ilgili olduğu o kadar açıktır ki, kamu vazifelerinde hiç de önemsiz olmayan bazı kişiler bunları yazıya geçirmiş, büyük bir özenle ezberlemiş ve hazırda tutmuşlardır; böylece fırsat çıktıkça doğaçlama konuşmaları bunlarla, adeta kakma süslerle süslenirdi.
nam locos quidem, quales sunt de testibus, semperne his credendum, et de argumentis, an habenda etiam parvis fides, adeo manifestum est ad forenses actiones pertinere, ut quidam neque ignobiles in officiis civilibus scriptos eos memoriaeque diligentissime mandatos in promptu habuerint, ut quotiens esset occasio, extemporales eorum dictiones his velut emblematis exornarentur.
2.4.28Bununla bana göre (çünkü bu konudaki yargımı ertelemeye dayanamıyorum) kendi hakkında son derece büyük bir zayıflığı itiraf etmiş oluyorlardı. Çünkü bunlar, görünüşü hep çeşitli ve yeni olan davalarda kendilerine özgü ne bulabilirler? Karşı tarafın öne sürdüklerine nasıl cevap verecekler, karşılıklı atışmalarda nasıl hızla karşılık verecekler, tanığı nasıl sorguya çekecekler? Ortak olan ve pek çok davada işlenen konularda bile, en bayağı düşünceleri o kadar önceden hazırlanmış kelimeler olmadan sürdüremiyorlar.
quo quidem (neque enim eius rei iudicium differre sustineo) summam videbantur mihi infirmitatem de se confiteri. nam quid ii possint in causis, quarum varia et nova semper est facies, proprium invenire? quomodo propositis ex parte adversa respondere, altercationibus velociter occurrere, testem rogare? qui etiam in iis, quae sunt communia et in plurimis causis tractantur, vulgatissimos sensus verbis nisi tanto ante praeparatis prosequi nequeant.
2.4.29Aynı şeyleri birçok davada söylediklerinde, ya soğumuş ve bekletilmiş yemek gibi tiksinti uyandırmaları ya da bu zavallı eşyanın dinleyenlerin hafızasında o kadar sık yakalanmasıyla utanç duymaları kaçınılmazdır; tıpkı gösterişe düşkün yoksulların evindeki eşyanın birçok farklı hizmette aşınması gibi.
necesse vero iis, cum eadem iudiciis pluribus dicunt, aut fastidium moveant velut frigidi et repositi cibi, aut pudorem deprehensa totiens audientium memoria infelix supellex, quae sicut apud pauperes ambitiosos pluribus et diversis officiis conteratur:
2.4.30Üstelik, kendi davasına özgü soruyla bir bağ kurulmadıkça davaya uyabilecek kadar ortak bir yer de hemen hiç yoktur; yoksa yerleştirilmiş değil iliştirilmiş görünür,
cum eo quidem quod vix ullus est tam communis locus, qui possit cohaerere cum causa nisi aliquo propriae quaestionis vinculo copulatus; appareat alioqui non tam insertum quam adplicitum,
2.4.31ya öbürlerine benzemediği için ya da çoğu zaman pek yersiz bir şekilde, gerektiği için değil hazır olduğu için alındığı için. Bazıları da vecizeler uğruna son derece laf kalabalığı olan ortak yerleri getirirler; oysa vecize ortak yerlerden doğmalıdır.
vel quod dissimilis est ceteris vel quod plerumque adsumi etiam parum apte solet, non quia desideratur sed quia paratus est: ut quidam sententiarum gratia verbosissimos locos arcessunt, cum ex locis debeat nasci sententia.
2.4.32Bunlar ancak davadan doğarlarsa göz alıcı ve faydalıdırlar. Yoksa ne kadar güzel olursa olsun bir anlatım, zafere yönelmiyorsa her durumda gereksizdir, bazen de zararlıdır. Ama bu kadar konudan sapmak yeter.
ita sunt autem speciosa haec et utilia, si oriuntur ex causa; ceterum quamlibet pulchra elocutio, nisi ad victoriam tendit, utique supervacua, sed interim etiam contraria est. verum hactenus evagari satis fuerit.
2.4.33Kanunların övülmesi ve yerilmesi ise artık daha büyük, neredeyse en yüksek işlere yetecek güçler ister. Bu alıştırmanın öğüt alıştırmalarına mı yoksa dava alıştırmalarına mı daha uygun olduğu, devletlerin âdetine ve hukukuna göre değişir. Çünkü Yunanlarda kanunu teklif eden yargıç önüne çağrılırdı; Romalılarda ise halk toplantısında kanunu desteklemek ya da ona karşı çıkmak âdetti. İki durumda da bu konuda söylenen şeyler az ve hemen hemen bellidir. Çünkü üç tür hukuk vardır: dinî, kamusal ve özel hukuk.
legum laus ac vituperatio iam maiores ac prope summis operibus suffecturas vires desiderant; quae quidem suasoriis an controversiis magis accommodata sit exercitatio, consuetudine et iure civitatium differt. apud Graecos enim lator earum ad iudicem vocabatur, Romanis pro contione suadere ac dissuadere moris fuit. utroque autem modo pauca de his et fere certa dicuntur. nam et genera sunt tria, sacri, publici, privati iuris.
2.4.34Bu bölümleme, kişi onu derece derece artırırsa, daha çok övgüye yöneliktir: kanun olduğu için, kamusal olduğu için, tanrılara saygı için düzenlendiği için. Genellikle tartışılan konular ise bütün kanunlarda ortaktır.
quae divisio ad laudem magis spectat, si quis eam per gradus augeat, quod lex, quod publica, quod ad religionem deum comparata sit. ea quidem, de quibus quaeri solet, communia omnibus.
2.4.35Ya kanunu teklif edenin hakkından şüphe edilebilir; mesela usulüne uygun seçilmemiş bir tribunus olmakla suçlanan Publius Clodius'unki gibi. Ya da teklifin kendisinden; bu da çeşitlidir: belki üç pazar günü boyunca ilan edilmemiştir, ya uygun olmayan bir günde, ya veto ya da alametler hiçe sayılarak ya da kanuna uygunluğa engel olan başka bir şeye rağmen kabul edildiği ya da edilmekte olduğu söylenir, ya da yürürlükteki kanunlardan birine aykırıdır.
aut enim de iure dubitari potest eius, qui rogat, ut de P. Clodi, qui non rite creatus tribunus arguebatur; aut de ipsius rogationis, quod est varium, sive non trino forte nundino promulgata sive non idoneo die, sive contra intercessionem vel auspicia aliudve quid, quod legitimis obstet, dicitur lata esse vel ferri, sive alicui manentium legum repugnare.
2.4.36Ama bunlar o ilk alıştırmalarla ilgili değildir; çünkü o alıştırmalar kişilere, zamanlara ve davalara bağlanmadan yapılır. Geri kalanı, bu türden gerçek ve kurmaca çekişmelerde hemen hemen aynı şekilde ele alınır.
sed haec ad illas primas exercitationes non pertinent; nam sunt hae citra complexum personarum, temporum, causarum. reliqua eadem fere vero fictoque huiusmodi certamine tractantur.
2.4.37Çünkü kusur ya kelimelerde ya da işin kendisindedir. Kelimelerde, yeterince anlam taşıyıp taşımadıkları, içlerinde bir belirsizlik olup olmadığı sorulur; işin kendisinde ise kanunun kendisiyle tutarlı olup olmadığı, geçmişe uygulanıp uygulanmaması gerektiği, tek tek kişiler için çıkarılıp çıkarılmaması gerektiği. En yaygın soru ise kanunun ahlâken güzel mi, faydalı mı olduğudur.
nam vitium aut in verbis aut in rebus est. in verbis quaeritur, an satis significent, an sit in iis aliquid ambiguum; in rebus, an lex sibi ipsa consentiat, an in praeteritum ferri debeat, an in singulos homines. maxime vero commune est quaerere, an sit honesta, an utilis.
2.4.38Çoğu kişinin daha fazla bölüm yaptığını bilmiyor değilim; ama biz adil olanı, saygılı olanı, dine uygun olanı ve bunlara benzer öbür şeyleri ahlâken güzel olanın içinde topluyoruz. Ama adil olanın türleri genellikle basitçe incelenmez. Çünkü ya işin kendisi sorulur, mesela ceza ya da ödüle layık mıdır diye, ya da ödülün veya cezanın ölçüsü; bu ölçü hem fazla hem de az olduğu için kınanabilir.
nec ignore, plures fieri a plerisque partes; sed nos iustum, pium, religiosum, ceteraque his similia honesto complectimur. iusti tamen species non simpliciter excuti solent. aut enim de re ipsa quaeritur, ut dignane poena vel praemio sit, aut de modo praemii poenaeve, qui tam maior quam minor culpari potest.
2.4.39Fayda da bazen tabiatına, bazen zamanına göre ayırt edilir. Bazı kanunların uygulanıp uygulanamayacağı da genellikle tartışılır. Kanunların bazen bütünüyle, bazen de kısmen kınandığını da bilmek gerekir; iki durumun örnekleri de bize ünlü söylevlerde verilir.
utilitas quoque interim natura discernitur, interim tempore. quaedam an obtineri possint, ambigi solet. ne illud quidem ignorare oportet, leges aliquando totas, aliquando ex parte reprehendi solere, cum exemplum rei utriusque nobis claris orationibus praebeatur.
2.4.40Sürekli olarak değil, memuriyetler ya da komutanlık yetkileri için teklif edilen kanunların da bulunduğunu biliyorum; Cicero'nun hakkında söylevi bulunan Manilius kanunu bunlardandır. Ama bunlar hakkında burada hiçbir kural verilemez; çünkü bunlar ortak bir keyfiyetle değil, söz konusu işlerin kendine özgü yanlarıyla belirlenir.
nec me fallit, eas quoque leges esse, quae non in perpetuum rogentur, sed de honoribus aut imperiis, qualis Manilia fuit, de qua Ciceronis oratio est. sed de his nihil hoc loco praecipi potest; constant enim propria rerum, de quibus agitur, non communi qualitate.
2.4.41Eskiler konuşma becerisini aşağı yukarı bunlarla çalıştırdılar; ama tartışma yöntemini diyalektikçilerden aldılar. Çünkü forumu ve meclisleri taklit eden kurmaca konuların Yunanlarda Phaleronlu Demetrios zamanlarında konuşulmaya başlandığı genellikle kabul edilir.
his fere veteres facultatem dicendi exercuerunt assumpta tamen a dialecticis argumentandi ratione. nam fictas ad imitationem fori consiliorumque materias apud Graecos dicere circa Demetrium Phalerea institutum fere constat.
2.4.42Bu alıştırma türünü onun mu bulduğunu, başka bir kitapta da itiraf ettiğim gibi, pek bilemedim; ama bunu en kesin şekilde öne sürenler bile yeterince güvenilir bir kaynağa dayanmıyorlar. Latin konuşma hocalarının ise Lucius Crassus'un son zamanlarında ortaya çıktığını Cicero bildiriyor; bunların en ünlüsü Plotius'tu.
an ab ipso id genus exercitationis sit inventum, ut alio quoque libro sum confessus, parum comperi; sed ne ii quidem, qui hoc fortissime adfirmant, ullo satis idoneo auctore nituntur. Latinos vero dicendi praeceptores extremis L. Crassi temporibus coepisse Cicero auctor est; quorum insignis maxime Plotius fuit.
2.5.15. Bölüm
Deklamasyonun yöntemi hakkında ise biraz sonra. Şimdilik, retoriğin ilk temel bilgilerini ele aldığımız için, şunu da hatırlatmayı atlamamak gerekir sanırım: gramer hocalarından şairleri açıklamaları istendiği gibi, retorik hocası da kendisine emanet edilen öğrencileri tarih okumasıyla, daha da çok söylev okumasıyla eğitirse, öğrencilerin ilerlemesine ne kadar katkıda bulunacaktır. Ben bunu, yaşları bunu gerektiren ve ana babaları faydalı olduğuna inanan az sayıda öğrencide uyguladım.
sed de ratione declamandi post paulum. interim , quia prima rhetorices rudimenta tractamus, non omittendum videtur id quoque, ut moneam, quantum sit collaturus ad profectum discentium rhetor, si, quemadmodum a grammaticis exigitur poetarum enarratio, ita ipse quoque historiae atque etiam magis orationum lectione susceptos a se discipulos instruxerit; quod nos in paucis, quorum id aetas exigebat et parentes utile esse crediderant, servavimus.
2.5.2Ama en iyisinin bu olduğunu daha o zaman sezmeme rağmen iki şey engel oldu: hem uzun süredir başka türlü öğretme alışkanlığı bir kanun hâline gelmişti, hem de benim örneğimi izleyenler genellikle artık güçlenmiş, bu emeği istemeyen gençlerdi.
ceterum sentientibus iam tum optima duae res impedimento fuerunt, quod et longa consuetudo aliter docendi fecerat legem, et robusti fere iuvenes nec hunc laborem desiderantes exemplum nostrum sequebantur.
2.5.3Yine de yeni bir şey, hatta geç bulmuş olsam bile, onu gelecek için öğütlemekten utanmazdım. Şimdi ise bunun Yunanlarda yapıldığını, ama daha çok yardımcılar aracılığıyla yapıldığını biliyorum; çünkü hocalar okuyan her öğrenciye hep kendileri yol göstermek isteseler zaman yetmeyecek gibi görünüyor.
nec tamen, etiamsi quid novi vel sero invenissem, praecipere in posterum puderet. nunc vero scio id fieri apud Graecos sed magis per adiutores, quia non videntur tempora suffectura, si legentibus singulis praeire semper ipsi velint.
2.5.4Doğrusu, çocukların yazılanları gözleriyle kolayca ve ayrı ayrı izleyebilmeleri için yapılan önden okuma, hatta pek kullanılmayan bir kelime çıkarsa her kelimenin anlamını öğreten açıklama bile, retorik hocasının vazifesinin çok altında sayılmalıdır.
et hercule praelectio, quae in hoc adhibetur, ut facile atque distincte pueri scripta oculis sequantur, etiam illa, quae vim cuiusque verbi, si quod minus usitatum incidat, docet, multum infra rhetoris officium existimanda est.
2.5.5Ama güzellikleri, ara sıra öyle denk gelirse kusurları göstermek, kendini belagat hocası olarak sunan birinin mesleğine ve vaadine en çok özgü olan şeydir. Bu iddiam daha da güçlüdür, çünkü hocalardan, öğrencileri dizlerinin dibine çağırıp her birinin istediği kitabın okumasına hizmet etmek gibi bir emek de istemiyorum.
at demonstrare virtutes vel, si quando ita incidat, vitia, id professionis eius atque promissi, quo se magistrum eloquentiae pollicetur, maxime proprium est, eo quidem validius, quod non utique hunc laborem docentium postulo, ut ad gremium revocatis cuius quisque eorum velit libri lectione deserviant.
2.5.6Bana hem daha kolay hem de çok daha faydalı görünen şudur: sessizlik sağladıktan sonra okuyucu olarak birini seçmek (bunun sırayla verilmesi en iyisidir), böylece öğrenciler hemen sunuşa da alışırlar; sonra, okunacak söylevin hangi dava için yazıldığını açıklamak
nam mihi cum facilius tum etiam multo videtur magis utile, facto silentio unum aliquem (quod ipsum imperari per vices optimum est) constituere lectorem, ut protinus pronuntiationi quoque assuescant; tum exposita causa, in quam scripta legetur oratio,
2.5.7(çünkü böylece söylenecekler daha açık anlaşılabilir), hiçbir şeyi boş geçmemek, buluşta ve anlatımda dikkat çekilmesi gereken her şeyi belirtmek: girişte yargıcın gönlünü kazanma yolu nedir, anlatının açıklığı, kısalığı, inandırıcılığı nasıldır, bazen ne tasarı, ne gizli bir kurnazlık vardır (çünkü burada tek sanat,
(nam sic clarius quae dicentur intelligi poterunt) nihil otiosum pati, quodque in inventione quodque in elocutione adnotandum erit, quae in prooemio conciliandi iudicis ratio, quae narrandi lux, brevitas, fides, quod aliquando consilium et quam occulta calliditas (namque ea sola in hoc ars est,
2.5.8ancak bir ustanın anlayabileceği sanattır); sonra bölümlemede ne kadar basiret, kanıtlamada ne kadar incelik ve yoğunluk vardır, hangi güçle coşturur, hangi tatlılıkla gönül okşar, sövgülerde ne kadar sertlik, şakalarda ne kadar incelik vardır, nihayet duygulara nasıl hükmeder, göğüslere nasıl dalar ve yargıçların ruhunu söylediklerine nasıl benzetir.
quae intelligi nisi ab artifice non possit); quanta deinceps in dividendo prudentia, quam subtilis et crebra argumentatio, quibus viribus inspiret, qua iucunditate permulceat, quanta in maledictis asperitas, in iocis urbanitas, ut denique dominetur in adfectibus atque in pectora irrumpat animumque iudicum similem iis, quae dicit, efficiat.
2.5.9Sonra anlatım yönünden: hangi kelime yerinde, süslü, yücedir; büyütme nerede övülmeli, ona zıt kusur hangisidir; hangi mecaz göz alıcıdır, hangisi söz figürüdür; hangi dizim pürüzsüz ve dengeli ama yine de erkekçedir.
tum in ratione eloquendi, quod verbum proprium, ornatum, sublime; ubi amplificatio laudanda, quae virtus ei contraria, quid speciose translatum, quae figura verborum, quae levis et quadrata sed virilis tamen compositio.
2.5.10Bazen bozuk ve kusurlu söylevlerin, ki pek çok kişi yargılarının çarpıklığı yüzünden onlara hayrandır, açıkça okunması ve bunlarda ne kadar çok şeyin yersiz, karanlık, şişkin, basık, bayağı, şımarık, kadınsı olduğunun gösterilmesi de faydasız değildir. Bunlar pek çok kişi tarafından yalnız övülmekle kalmaz; daha kötüsü, tam da çarpık oldukları için övülürler.
ne id quidem inutile, etiam corruptas aliquando et vitiosas orationes, quas tamen plerique iudiciorum pravitate mirantur, legi palam ostendique in his, quam multa impropria, obscura, tumida, humilia, sordida, lasciva, effeminata sint; quae non laudantur modo a plerisque, sed, quod est peius, propter hoc ipsum, quod sunt prava, laudantur.
2.5.11Çünkü doğru ve tabiata uygun söylenmiş bir söz, hiçbir yetenek taşımıyor gibi görünür; nasıl olursa olsun eğilip bükülmüş şeylere ise daha seçkinmiş gibi hayran oluruz. Tıpkı bazı kişilerin gözünde çarpık ve şu ya da bu şekilde ucube bedenlerin, olağan duruşun iyiliğinden hiçbir şey kaybetmemiş bedenlerden daha değerli olması gibi.
nam sermo rectus et secundum naturam enuntiatus nihil habere ex ingenio videtur; illa vero, quae utcunque deflexa sunt, tanquam exquisitiora miramur; non aliter quam distortis et quocunque modo prodigiosis corporibus apud quosdam maius est pretium quam iis, quae nihil ex communi habitu boni perdiderunt.
2.5.12Hatta görünüşe kapılanlar, kılları yolunmuş, pürüzsüzleştirilmiş, saçlarını kızgın şişle kıvırmış, kendi renginde olmayan bir parlaklıkla parlayanlarda, bozulmamış tabiatın verebileceğinden daha fazla güzellik olduğunu sanırlar; öyle ki bedenin güzelliği ahlâkın kötülüğünden geliyor gibi görünür.
atque etiam qui specie capiuntur, vulsis levatisque et inustas comas acu comentibus et non suo colore nitidis plus esse formae putant, quam possit tribuere incorrupta natura, ut pulchritudo corporis venire videatur ex malis morum.
2.5.13Hoca bunları yalnız kendisi öğretmekle kalmamalı, sık sık soru sormalı ve öğrencilerin muhakemesini sınamalıdır. Böylece dinleyenlerde rehavet olmaz, söylenenler kulaklarından akıp gitmez; aynı zamanda da bundan amaçlanan şeye, kendilerinin bulmasına ve anlamasına götürülürler. Çünkü onlara öğretirken başka neyi amaçlıyoruz ki, hep öğretilmeye muhtaç kalmamalarından başka?
neque solum haec ipse debebit docere praeceptor sed frequenter interrogare et iudicium discipulorum experiri. sic audientibus securitas aberit nec quae dicentur superfluent aures, simulque ad id perducentur, quod ex hoc quaeritur, ut inveniant ipsi et intelligant. nam quid aliud agimus docendo eos, quam ne semper docendi sint?
2.5.14Bu tür bir özenin öğrencilere, bütün yazarların bütün kural kitaplarından daha çok katkı sağlayacağını söylemeye cüret ederim; şüphesiz o kitaplar da çok yardım eder. Ama daha geniş bir kavrayışla, hemen her gün doğan durumların bütün türlerini tek tek kim dolaşabilir?
hoc diligentiae genus ausim dicere plus collaturum discentibus quam omnes omnium artes, quae iuvant sine dubio multum; sed latiore quadam comprehensione per omnes quidem species rerum cotidie paene nascentium ire qui possunt?
2.5.15Tıpkı askerlik işinde olduğu gibi: bazı ortak kurallar aktarılmış olsa da, her komutanın hangi durumda, hangi zamanda, hangi yerde hangi yolu bilgece ya da tersine kullandığını bilmek daha faydalı olacaktır. Çünkü hemen her alanda kurallar deneyimlerden daha az değerlidir.
sicut de re militari, quanquam sunt tradita quaedam praecepta communia, magis tamen proderit scire, qua ducum quisque ratione, in quali re, tempore, loco sit sapienter usus aut contra. nam in omnibus fere minus valent praecepta quam experimenta.
2.5.16Hoca dinleyicilerine örnek olsun diye deklamasyon yapacak da, Cicero ya da Demosthenes'in okunması daha fazla katkı sağlamayacak mı? Öğrenci deklamasyonda bir yanlış yaparsa herkesin önünde düzeltilecek de, bir söylevi düzeltmek daha etkili, hatta daha hoş olmayacak mı? Çünkü herkes kendi kusurlarından çok başkalarının kusurlarının kınanmasını tercih eder.
an vero declamabit quidem praeceptor, ut sit exemplo suis auditoribus; non plus contulerint lecti Cicero aut Demosthenes? corrigetur palam, si quid in declamando discipulus erraverit; non potentius erit emendare orationem, quin immo etiam iucundius? aliena enim vitia reprehendi quisque mavult quam sua.
2.5.17Söyleyecek daha çok şeyim vardı; ama bu faydayı kimse gözden kaçırmaz. Keşke bunu yapmaya duyulan isteksizlik, bunun beğenilmeyeceğinden ne kadar uzaksa o kadar az olsa.
nec deerant plura, quae dicerem; sed neminem haec utilitas fugit, atque utinam tam non pigeat facere istud quam non displicebit.
2.5.18Bu kabul ettirilebilirse, yeni başlayanların kimleri okuması gerektiği sorusu o kadar zor kalmayacaktır. Bazıları daha küçük yazarları onayladılar, çünkü anlaşılmaları daha kolay görünüyordu; bazıları da daha çiçekli üslubu, ilk yaşların yeteneklerini beslemeye daha uygun diye.
quod si potuerit obtineri, non ita difficilis supererit quaestio, qui legendi sint incipientibus. nam quidam illos minores, quia facilior intellectus videbatur, probaverunt; alii floridius genus, ut ad alenda primarum aetatum ingenia magis accommodatum.
2.5.19Ben ise hem hemen başta hem de her zaman en iyilerin okunmasını, ama bunların arasında da en duru ve en anlaşılır olanların seçilmesini isterim; mesela çocuklar Sallustius'tan çok Livius'u okusun, Sallustius tarihin daha büyük yazarı olsa da;
ego optimos quidem et statim et semper sed tamen eorum candidissimum quemque et maxime expositum velim, ut Livium a pueris magis quam Sallustium, etsi hic historiae maior est auctor,
2.5.20çünkü onu anlamak için artık ilerlemiş olmak gerekir. Cicero bana kalırsa yeni başlayanlar için de hem hoştur hem de yeterince açıktır; yalnız faydalı olmakla kalmaz, sevilebilir de. Sonra da (Livius'un öğütlediği gibi) kim Cicero'ya en çok benziyorsa o okunmalıdır.
ad quem tamen intelligendum iam profectu opus sit. Cicero , ut mihi quidem videtur, et iucundus incipientibus quoque et apertus est satis, nec prodesse tantum sed etiam amari potest, tum (quemadmodum Livius praecipit) ut quisque erit Ciceroni simillimus.
2.5.21Çocuklar için en çok sakınılması gereken iki tür olduğunu düşünüyorum. Birincisi, eskiliğe aşırı hayran biri onları Gracchuslar'ın, Cato'nun ve benzerlerinin okumasıyla katılaştırmak istemesin; çünkü kaba ve kuru olurlar. Onların gücünü henüz anlayışlarıyla kavrayamazlar; o zaman şüphesiz en iyi olan ama bizim çağımıza yabancı olan anlatımla yetinirler ve en kötüsü,
duo autem genera maxime cavenda pueris puto: unum, ne quis eos antiquitatis nimius admirator in Gracchorum Catonisque et aliorum similium lectione durescere velit; fient enim horridi atque ieiuni; nam neque vim eorum adhuc intellectu consequentur et elocutione, quae tum sine dubio erat optima, sed nostris temporibus aliena est, contenti, quod est pessimum,
2.5.22kendilerini büyük adamlara benzer sanırlar. İkincisi, bunun tersi: bu yeni şımarıklığın küçük çiçeklerine kapılıp çarpık bir hazla baştan çıkmasınlar, o çok tatlı ve çocuk yeteneklerine yakın olduğu ölçüde daha hoş gelen üsluba tutulmasınlar.
similes sibi magnis viris videbuntur Alterum, quod huic diversum est, ne recentis huius lasciviae flosculis capti voluptate prava deleniantur, ut praedulce illud genus et puerilibus ingeniis hoc gratius, quo propius est, adament.
2.5.23Muhakemeleri sağlamlaşıp tehlikenin dışına çıktıktan sonra ise hem eskileri okumalarını öğütlerim (onlardan sağlam ve erkekçe bir yetenek gücü alınır, ham bir çağın pası da silinirse, bizim bu inceliğimiz daha parlak ışıldar) hem de yenileri;
firmis autem iudiciis iamque extra periculum positis suaserim et antiquos legere, ex quibus si assumatur solida ac virilis ingenii vis, deterso rudis saeculi squalore, tum noster hic cultus clarius enitescet, et novos,
2.5.24onlarda da pek çok güzellik vardır. Çünkü tabiat bizi yavaşlığa mahkûm etmedi; konuşma üslubunu değiştirdik ve kendimize gerekenden fazla müsamaha gösterdik. Böylece eskiler bizi yetenekle değil, tercihle geçtiler.
quibus et ipsis multa virtus adest. neque enim nos tarditatis natura damnavit, sed dicendi mutavimus genus et ultra nobis quam oportebat indulsimus; ita non tam ingenio illi nos superarunt quam proposito.
2.5.25Öyleyse pek çok şey seçmek mümkün olacaktır; ama bunların karıştığı şeylerle kirlenmemelerine dikkat etmek gerekecektir. Bütünüyle taklit edilmesi gereken bazı yazarların yakın zamanda yaşamış olduğunu ve şimdi de bulunduğunu
multa ergo licebit eligere; sed curandum erit, ne iis, quibus permixta sunt, inquinentur. quosdam vero etiam, quos totos imitari oporteat, et fuisse nuper et nunc esse,
2.5.26neden seve seve kabul etmekle kalmayıp savunmayayım? Ama bunların kimler olduğunu söylemek herkesin işi değildir. Eskiler konusunda yanılmak bile daha az tehlikelidir; bu yüzden yenilerin okunmasını erteledim ki taklit muhakemenin önüne geçmesin.
quidni libenter non modo concesserim, verum etiam contenderim? sed hi qui sint, non cuiuscunque est pronuntiare. tutius circa priores vel erratur, ideoque hanc novorum distuli lectionem, ne imitatio iudicium antecederet.
2.6.16. Bölüm
Hocaların tutumu şu konuda da farklıydı: bazıları öğrencilerine konuşmaları için verdikleri konuları bölümlemeyle yönlendirmekle yetinmez, daha geniş bir şekilde konuşarak işlerlerdi; bu konuları yalnız kanıtlarla değil, duygularla da doldururlardı.
fuit etiam in hoc diversum praecipientium propositum, quod eorum quidam materias, quas discipulis ad dicendum dabant, non contenti divisione dirigere latius dicendo prosequebantur, nec solum probationibus implebant sed etiam adfectibus.
2.6.2Bazıları da yalnız ana hatları çizdikten sonra, deklamasyonların ardından herkesin neyi atladığını ele alırlardı; bazı yerleri ise kendileri konuşmak için ayağa kalktıklarından daha az olmayan bir özenle işlerlerdi. İkisi de faydalıdır; bu yüzden birini öbüründen ayırmıyorum. Ama yalnız birini yapmak gerekirse, doğru yolu baştan göstermek, yanılmışları yanlıştan geri çağırmaktan daha faydalı olacaktır.
alii , cum primas modo lineas duxissent, post declamationes, quid omisisset quisque, tractabant; quosdam vero locos non minore cura, quam cum ad dicendum ipsi surgerent, excolebant. utile utrumque, et ideo neutrum ab altero separo; sed si facere tantum alterum necesse sit, plus proderit demonstrasse rectam protinus viam quam revocare ab errore iam lapsos:
2.6.3Birincisi, düzeltmeyi yalnız kulaklarıyla alırlar, bölümlemeyi ise düşüncelerine ve yazılarına da taşırlar. İkincisi, kural veren hocayı kınayan hocadan daha istekle dinlerler. Biraz daha canlı olanlar ise, hele bugünkü ahlâk içinde, uyarıya öfkelenir ve sessizce direnirler. Ama yine de kusurlar açıkça eleştirilmekten geri kalmamalıdır.
primum quia emendationem auribus modo accipiunt, divisionem vero ad cogitationem etiam et stilum perferunt; deinde quod libentius praecipientem audiunt quam reprehendentem. si qui vero paulo sunt vivaciores, in his praesertim moribus, etiam irascuntur admonitioni et taciti repugnant. neque ideo tamen minus vitia aperte coarguenda sunt.
2.6.4Çünkü hocanın düzeltmediği şeyleri doğru sanacak öbür öğrencileri de hesaba katmak gerekir. İki yöntem de birbirine karıştırılmalı ve işlerin kendisinin gerektireceği şekilde uygulanmalıdır.
habenda enim ratio ceterorum, qui recta esse, quae praeceptor non emendaverit, credent. utraque autem ratio miscenda est et ita tractanda, ut ipsae res postulabunt.
2.6.5Yeni başlayanlara, her birinin gücüne göre adeta önceden biçimlendirilmiş bir konu verilmelidir; ama örneğe göre kendilerini yeterince biçimlendirmiş göründüklerinde, artık kendi güçleriyle desteksiz ilerleyebilecekleri kısa bazı izler gösterilmelidir.
namque incipientibus danda erit velut praeformata materia secundum cuiusque vires; at cum satis composuisse sese ad exemplum videbuntur, brevia quaedam demonstranda vestigia, quae persecuti iam suis viribus sine adminiculo progredi possint.
2.6.6Bazen onları kendi başlarına bırakmak gerekecektir; yoksa hep başkasının emeğini izleme kötü alışkanlığıyla kendi başlarına hiçbir şeye girişmeyi ve aramayı bilemezler. Söylenmesi gerekeni yeterince basiretle görürlerse, hocanın işi neredeyse tamamlanmış olur; ama hâlâ bir yanlış yaparlarsa, yeniden rehberin yanına getirilmelidirler.
nonnunquam credi sibi ipsos oportebit, ne mala consuetudine semper alienum laborem sequendi nihil per se conari et quaerere sciant. quodsi satis prudenter dicenda viderint, iam prope consummata fuerit praecipientis opera; at si quid erraverint adhuc, erunt ad ducem reducendi.
2.6.7Buna benzer bir şey yapan kuşlar görürüz: körpe ve zayıf yavrularına gagalarıyla taşıdıkları yiyecekleri paylaştırırlar; yavrular büyümüş göründüğünde ise yuvadan biraz çıkmayı ve o yerin çevresinde uçmayı önlerinden giderek öğretirler, sonra güçlerini denedikleri yavruları özgür göğe ve kendi güvenlerine bırakırlar.
cui rei simile quiddam facientes aves cernimus, quae teneris infirmisque fetibus cibos ore suo collatos partiuntur; at cum visi sunt adulti, paulum egredi nidis et circumvolare sedem illam praecedentes ipsae docent, tum expertas vires libero caelo suaeque ipsorum fiduciae permittunt.
2.7.17. Bölüm
Şimdi ele aldığımız yaşlarda yerleşik alışkanlığın şu yanını tamamen değiştirmek gerektiğini düşünüyorum: öğrenciler yazdıkları her şeyi ezberleyip, âdet olduğu gibi belli bir günde okumasınlar. Bunu en çok babalar ister; çocuklarının ancak olabildiğince sık deklamasyon yaparlarsa çalıştıklarına inanırlar; oysa ilerleme her şeyden önce özene dayanır.
illud ex consuetudine mutandum prorsus existimo in iis, de quibus nunc disserimus, aetatibus, ne omnia quae scripserint ediscant et certa, ut moris est, die dicant; quod quidem maxime patres exigunt atque ita demum studere liberos suos, si quam frequentissime declamaverint, credunt, cum profectus praecipue diligentia constet.
2.7.2Çocukların yazmasını ve bu işle çok uğraşmasını kesinlikle istediğim gibi, söylevlerden, tarihlerden ya da bu özene değer başka bir türden kitaplardan seçilmiş parçaları ezberlemelerini çok daha fazla öğütlerim.
nam ut scribere pueros plurimumque esse in hoc opere plane velim, sic ediscere electos ex orationibus vel historiis aliove quo genere dignorum ea cura voluminum locos, multo magis suadeam.
2.7.3Çünkü hafıza başkasının yazdığını kavrarken kendi yazdığını kavradığından daha sıkı çalışır; bu emeğin daha zor türüyle uğraşmış olanlar, kendi yazdıklarını, zaten kendilerine tanıdık olduğu için, zihinlerine zahmetsizce yerleştirirler; en iyilerine alışırlar ve taklit edecekleri şeyi her zaman içlerinde taşırlar; zihinlerine derinden yerleşmiş o konuşma biçimini artık farkında olmadan yansıtırlar.
nam et exercebitur acrius memoria aliena complectendo quam sua; et qui erunt in difficiliore huius laboris genere versati, sine molestia quae ipsi composuerint iam familiaria animo suo adfigent, et adsuescent optimis semperque habebunt intra se, quod imitentur; et iam non sentientes formam orationis illam, quam mente penitus acceperint, expriment.
2.7.4Ayrıca en iyi kelimelerin, dizimin ve figürlerin bolluğuna sahip olurlar; bunlar artık aranmaz, kendiliğinden ve adeta bir hazineden çıkarcasına kendilerini sunarlar. Buna bir de, herhangi birinin iyi söylediklerini aktarmanın sohbette verdiği hoşluk ve davalardaki faydası eklenir. Çünkü o anki dava uğruna hazırlanmamış sözler daha çok itibar taşır ve çoğu zaman bizim sözlerimiz olsaydı kazandıracaklarından daha büyük bir övgü kazandırırlar.
abundabunt autem copia verborum optimorum et compositione et figuris iam non quaesitis sed sponte et ex reposito velut thesauro se offerentibus. accedit his et iucunda in sermone bene a quoque dictorum relatio et in causis utilis. nam et plus auctoritatis adferunt ea, quae non praesentis gratia litis sunt comparata, et laudem saepe maiorem quam si nostra sint conciliant.
2.7.5Yine de bazen kendi yazdıklarını okumalarına izin vermek gerekir; böylece emeklerinin meyvesini, en çok aranan şeyden, birçok kişinin övgüsünden de toplarlar. Ama bunu da, daha düzgün bir şeyi eğeleyip cilaladıkları zaman yapmak gerekecektir; böylece adeta çalışmalarının ödülüyle ödüllendirilirler ve okumayı hak ettiklerine sevinirler.
aliquando tamen permittendum quae ipsi scripserint dicere, ut laboris sui fructum etiam ex illa quae maxime petitur laude plurium capiant. verum id quoque tum fieri oportebit, cum aliquid commodius elimaverint, ut eo velut praemio studii sui donentur ac se meruisse ut dicerent gaudeant.
2.8.18. Bölüm
Eğitmeyi üstlendiği öğrencilerde yeteneklerin farklarını özenle belirlemek ve her birinin tabiatının en çok neye yöneldiğini bilmek, haklı olarak, hocanın bir fazileti sayılır. Çünkü bu konuda inanılmaz bir çeşitlilik vardır; ruhların biçimleri neredeyse bedenlerinkinden az değildir.
virtus praeceptoris haberi solet nec immerito diligenter in iis, quos erudiendos susceperit, notare discrimina ingeniorum et, quo quemque natura maxime ferat, scire. nam est in hoc incredibilis quaedam varietas nec pauciores animorum paene quam corporum formae.
2.8.2Bu, hatiplerin kendilerinden de anlaşılabilir: konuşma üslubunda birbirlerinden o kadar ayrılırlar ki hiçbiri bir başkasına benzemez; oysa pek çoğu kendini beğendikleri hatiplerin taklidine göre biçimlendirmiştir.
quod intelligi etiam ex ipsis oratoribus potest, qui tantum inter se distant genere dicendi, ut nemo sit alteri similis, quamvis plurimi se ad eorum quos probabant imitationem composuerint.
2.8.3Sonra pek çok kişiye, her öğrenciyi, tabiatının kendine özgü iyiliklerini öğretimle besleyecek ve yetenekleri en çok yöneldikleri yöne doğru destekleyecek şekilde yetiştirmek faydalı göründü. Nasıl ki güreşte usta biri çocuklarla dolu bir spor okuluna gelince, onların bedenini ve ruhunu her yönden sınayarak her birinin hangi yarışmaya hazırlanması gerektiğini ayırt eder,
utile deinde plerisque visum est ita quemque instituere, ut propria naturae bona doctrina foverent et in id potissimum ingenia, quo tenderent, adiuvarentur; ut si quis palaestrae peritus, cum in aliquod plenum pueris gymnasium venerit, expertus eorum omni modo corpus animumque discernat, cui quisque certamini praeparandus sit,
2.8.4belagat hocası da kimin yeteneğinin en çok sıkı ve cilalı bir üsluptan, kiminkinin keskin, ağırbaşlı, tatlı, sert, parlak ya da nükteli bir üsluptan hoşlandığını keskin bir gözle gördükten sonra, kendini her birine uyduracak; böylece herkes üstün olduğu alanda ilerleyecektir.
ita praeceptorem eloquentiae, cum sagaciter fuerit intuitus, cuius ingenium presso limatoque genere dicendi, cuius acri, gravi, dulci, aspero, nitido, urbano maxime gaudeat, ita se commodaturum singulis, ut in eo, quo quisque eminet, provehatur;
2.8.5Çünkü tabiat özenle desteklenince daha çok güçlenir; başka yönlere çekilen ise hem daha az yatkın olduğu şeylerde yeterince başarılı olamaz hem de yaratılıştan yatkın göründüğü şeyleri bırakarak onları zayıflatır.
quod et adiuta cura natura magis evalescat, et qui in diversa ducatur neque in iis, quibus minus aptus est, satis possit efficere et ea, in quae natus videtur, deserendo faciat infirmiora.
2.8.6Bu görüş bana kısmen doğru görünüyor (çünkü aklın peşinden gidene, yerleşik kanaatlere karşı bile olsa, görüş özgürlüğü vardır). Çünkü yeteneklerin kendine özgü yanlarını görmek kesinlikle zorunludur.
quod mihi (libera enim vel contra receptas persuasiones rationem sequenti sententia est) in parte verum videtur. nam proprietates ingeniorum dispicere prorsus necessarium est.
2.8.7Bunlar arasında da çalışmaları belli bir seçimle yönlendirmeye kimse karşı çıkmaz. Çünkü biri tarihe daha yatkın olur, biri şiire uygun yaratılmıştır, biri hukuk çalışmasına yarar, bazılarını da belki tarlaya göndermek gerekir. Belagat hocası bunları, o güreş hocasının birini koşucu, birini yumrukçu, birini güreşçi ya da kutsal oyunların başka bir dalında yarışan biri yapması gibi ayırt edecektir.
in his quoque certum studiorum facere delectum nemo dissuaserit. namque erit alius historiae magis idoneus, alius compositus ad carmen, alius utilis studio iuris, ut nonnulli rus fortasse mittendi. sic discernet haec dicendi magister, quomodo palaestricus ille cursorem faciet aut pugilem aut luctatorem aliudve quid ex iis, quae sunt sacrorum certaminum.
2.8.8Ama foruma hazırlanacak olan, tek bir bölüme değil, o işin bütün bölümlerine emek vermelidir; öğrencinin gözüne bazıları daha zor görünse bile. Çünkü tabiat yetseydi öğretim büsbütün gereksiz olurdu.
verum ei, qui foro destinabitur, non in unam partem aliquam sed in omnia, quae sunt eius operis, etiam si qua difficiliora discenti videbuntur, elaborandum est. nam et omnino supervacua erat doctrina, si natura sufficeret.
2.8.9Yoksa çoğu öğrenci gibi bozuk ve şişkin bir yeteneğe sahip biri karşımıza çıkarsa, onun bu yönde gitmesine izin mi vereceğiz? Kuru ve cansız olanı beslemeyecek, adeta giydirmeyecek miyiz? Bazı şeyleri eksiltmek zorunluysa, eklemeye neden izin verilmesin?
an si quis ingenio corruptus ac tumidus, ut plerique sunt, incident, in hoc eum ire patiemur? aridum atque ieiunum non alemus et quasi vestiemus? nam si quaedam detrahere necessarium est, cur non sit adiicere concessum?
2.8.10Ben tabiata karşı savaşmıyorum. Doğuştan gelen bir iyilik varsa onu bırakmamak, onu artırmak ve eksik kalanı eklemek gerektiğini düşünüyorum.
neque ego contra naturam pugno. non enim deserendum id bonum, si quod ingenitum est, existimo, sed augendum addendumque quod cessat.
2.8.11Yoksa yazdığı kitapların iyi konuştuğuna, öğrencilerinin de iyi öğrettiğine eşit derecede tanıklık ettiği o çok ünlü hoca İsokrates, Ephoros ve Theopompos hakkında birine dizgin, öbürüne mahmuz gerektiğini söyleyecek kadar açık bir yargıda bulunurken, birindeki ağırlığın ya da neredeyse bayır aşağı koşan öbüründeki coşkunluğun öğretimle desteklenmesi gerektiğini mi düşünmüştü? Hayır, birinin tabiatının öbürününkiyle karıştırılması gerektiğine inanıyordu.
an vero clarissimus ille praeceptor Isocrates, quem non magis libri bene dixisse quam discipuli bene docuisse testantur, cum de Ephoro atque Theopompo sic iudicaret, ut alteri frenis alteri calcaribus opus esse diceret, aut in illo lentiore tarditatem aut in illo paene praecipiti concitationem adiuvandam docendo existimavit, cum alterum alterius natura miscendum arbitraretur?
2.8.12Zayıf yeteneklere ise elbette, yalnız tabiatın çağırdığı yöne götürülecekleri şekilde uymak gerekir; çünkü böylece yapabildikleri tek şeyi daha iyi yaparlar. Ama daha zengin bir malzeme elimize geçerse, haklı olarak bir hatip yetiştirme umuduyla işe giriştiğimiz bir malzeme, hiçbir konuşma fazileti ihmal edilmemelidir.
imbecillis tamen ingeniis sane sic obsequendum sit, ut tantum in id, quo vocat natura, ducantur; ita enim, quod solum possunt, melius efficient. si vero liberalior materia contigerit et in qua merito ad spem oratoris simus aggressi, nulla dicendi virtus omittenda est.
2.8.13Çünkü öğrenci zorunlu olarak bir yöne daha yatkın olsa da öbürlerine direnmeyecektir; özenle de onları üstün olduğu alanlarla eşit hâle getirecektir. Tıpkı (aynı örnekten ayrılmayalım) beden eğitiminde usta o adamın, bir pankratiast yetiştirmeyi üstlenirse, ona yalnız yumrukla ya da tekmeyle vurmayı ya da yalnız güreş tutuşlarını ve bunların da belli birkaçını değil, o yarışmaya ait her şeyi öğretmesi gibi. Bunlardan bazılarını yapamayacak olan da çıkacaktır; o da en çok yapabildiği şeye yüklenecektir.
nam licet sit aliquam in partem pronior, ut necesse est, ceteris tamen non repugnabit, atque ea cura paria faciet iis, in quibus eminebat; sicut ille (ne ab eodem exemplo recedamus) exercendi corpora peritus, non, si docendum pancratiasten susceperit, pugno ferire vel calce tantum aut nexus modo atque in iis certos aliquos docebit, sed omnia quae sunt eius certaminis. erit qui ex his aliqua non possit: in id maxime quod poterit incumbet.
2.8.14Çünkü şu iki şeyden tamamen kaçınmak gerekir: biri yapılamayacak şeye girişmek, öbürü birini en iyi yaptığı şeyden daha az yatkın olduğu başka bir şeye kaydırmak. Ama eğitilecek kişi, delikanlıyken yaşlı olarak gördüğümüz Nikostratos gibi biri olursa, hoca onda öğretimin bütün bölümlerini aynı şekilde kullanacak ve onu, bu adam olduğu gibi, güreşte de yumrukta da yenilmez kılacaktır; Nikostratos bu iki yarışmada aynı günlerde taç giyerdi.
nam sunt haec duo vitanda prorsus: unum ne temptes quod effici non possit, alterum ne ab eo, quod quis optime facit, in aliud, ad quod minus est idoneus, transferas. at si fuerit qui docebitur ille, quem adolescentes senem vidimus, Nicostratus, omnibus in eo docendi partibus similiter utetur, efficietque illum, qualis hic fuit, luctando pugnandoque, quorum utroque certamine iisdem diebus coronabatur, invictum.
2.8.15Peki geleceğin hatibinin hocası buna ne kadar daha çok dikkat etmelidir? Çünkü yalnız sıkı ya da ince ya da sert konuşmak yetmez; tıpkı bir ses eğitmeninin yalnız tiz ya da orta ya da pes seslerde, hatta bunların bazı kısımlarında üstün olmasının yetmemesi gibi. Çünkü lir gibi söz de ancak en alttan en üste kadar bütün telleri gerilmiş olarak uyum içinde çalınıyorsa kusursuzdur.
et quanto id magis oratoris futuri magistro providendum erit? non enim satis est dicere presse tantum aut subtiliter aut aspere, non magis quam phonasco acutis tantum aut mediis aut gravibus sonis aut horum etiam particulis excellere. nam sicut cithara ita oratio perfecta non est, nisi ab imo ad summum omnibus intenta nervis consentiat.
2.9.19. Bölüm
Öğretenlerin vazifesi hakkında epey konuştuktan sonra öğrencilere şimdilik yalnız şunu öğütlüyorum: hocalarını çalışmaların kendisinden daha az sevmesinler; onların bedenlerinin değil ama zihinlerinin ana babası olduğuna inansınlar.
plura de officio docentium locutus discipulos id unum interim moneo, ut praeceptores suos non minus quam ipsa studia ament, et parentes esse non quidem corporum sed mentium credant.
2.9.2Bu saygı çalışmaya çok katkı sağlar. Çünkü böylece hocalarını seve seve dinler, sözlerine inanır, onlara benzemeyi arzularlar; nihayet okul toplantılarına neşeyle ve istekle gelirler, düzeltildiklerinde öfkelenmez, övüldüklerinde sevinirler, çalışkanlıklarıyla da çok sevilmeyi hak ederler.
multum haec pietas conferet studio; nam ita et libenter audient et dictis credent et esse similes concupiscent, in ipsos denique coetus scholarum laeti alacresque convenient, emendati non irascentur, laudati gaudebunt, ut sint carissimi, studio merebuntur.
2.9.3Çünkü hocaların vazifesi öğretmek olduğu gibi, öğrencilerinki de kendilerini öğrenmeye yatkın kılmaktır; yoksa biri öbürü olmadan yetmez. Bir insanın doğuşu iki ebeveynin katkısıyla olur; tohumları da, önceden yumuşatılmış bir saban izi onları sıcak tutmazsa boşuna saçarsın. Tıpkı bunun gibi, belagat de ancak aktaranla alanın uyumu birleşirse gelişip serpilebilir.
nam ut illorum officium est docere, sic horum praebere se dociles; alioqui neutrum sine altero sufficit. et sicut hominis ortus ex utroque gignentium confertur, et frustra sparseris semina, nisi illa praemollitus foverit sulcus: ita eloquentia coalescere nequit nisi sociata tradentis accipientisque concordia.
2.10.110. Bölüm
Kendileri küçük olmayan, ama daha büyüklerinin adeta uzuvları ve parçaları olan bu ilk işlerde iyi yetiştirilmiş ve iyi çalıştırılmış öğrenci için, öğüt alıştırmalarına ve mahkeme konularına girişme vakti artık yaklaşacaktır. Bu yola girmeden önce, deklamasyonun yöntemi hakkında birkaç şey söylemem gerekiyor; bu yöntem bütün alıştırmaların en sonra bulunanı olduğu gibi, açık ara en faydalısıdır da.
in his primis operibus, quae non ipsa parva sunt sed maiorum quasi membra atque partes, bene instituto atque exercitato iam fere tempus appetet aggrediendi suasorias iudicialesque materias; quarum antequam viam ingredior, pauca mihi de ipsa ratione declamandi dicenda sunt, quae quidem ut ex omnibus novissime inventa ita multo est utilissima.
2.10.2Çünkü sözünü ettiğimiz bütün o alıştırmaları hemen hemen kendi içinde barındırır ve gerçeğe en yakın görüntüyü verir; bu yüzden o kadar rağbet görmüştür ki pek çok kişiye belagati biçimlendirmek için tek başına yeter gibi görünmüştür. Çünkü kesintisiz bir konuşmanın, bu konuşma idmanıyla ortak olmayan hiçbir fazileti bulunamaz.
nam et cuncta illa, de quibus diximus, in se fere continet, et veritati proximam imaginem reddit, ideoque ita est celebrata, ut plerisque videretur ad formandam eloquentiam vel sola sufficere. neque enim virtus ulla perpetuae duntaxat orationis reperiri potest, quae non sit cum hac dicendi meditatione communis.
2.10.3Ama hocaların kusuru yüzünden bu iş o kadar geriledi ki, deklamasyon yapanların başıboşluğu ve bilgisizliği belagati bozan başlıca sebepler arasına girdi. Yine de tabiatça iyi olan şeyi iyi kullanmak mümkündür.
eo quidem res ista culpa docentium reccidit, ut inter praecipuas quae corrumperent eloquentiam causas licentia atque inscitia declamantium fuerit. sed eo, quod natura bonum est, bene uti licet.
2.10.4Öyleyse uydurulacak konuların kendisi de gerçeğe olabildiğince benzesin, deklamasyon da elinden geldiğince, idmanı için bulunduğu dava konuşmalarını taklit etsin.
sint ergo et ipsae materiae, quae fingentur, quam simillimae veritatis, et declamatio, in quantum maxime potest, imitetur eas actiones, in quarum exercitationem reperta est.
2.10.5Çünkü büyücüleri, salgın hastalığı, kehanet cevaplarını, tragedyalardakilerden daha zalim üvey anneleri ve daha da masalımsı başka şeyleri bahisli davalar ve hâkim yasakları arasında boşuna ararız. Peki ne yapalım? Gençlerin, inanılırlığın ötesindeki ve gerçekten söylemek gerekirse şiire ait bu temaları işlemesine hiç mi izin vermeyelim, ki rahatça açılsınlar, konuya sevinsinler ve adeta etlenip dolgunlaşsınlar?
nam magos et pestilentiam et responsa et saeviores tragicis novercas aliaque magis adhuc fabulosa frustra inter sponsiones et interdicta quaeremus. quid ergo? nunquam haec supra fidem et poetica, ut vere dixerim, themata iuvenibus tractare permittamus, ut exspatientur et gaudeant materia et quasi in corpus eant?
2.10.6En iyisi bu olurdu; ama hiç değilse konular büyük ve şişkin olsun, aptalca ve daha keskin gözle bakana gülünç olmasın. Böylece, artık taviz vermek gerekiyorsa, deklamasyon yapan bazen doyasıya kendini doldursun; yeter ki şunu bilsin: dört ayaklı hayvanlar yeşil otla şiştiklerinde kan alınarak tedavi edilir ve böylece güçlerini koruyacak yiyeceklere dönerler; o da sağlıklı ve güçlü olmak istiyorsa kendi yağlarını eritmeli, edindiği her bozuk sıvıyı dışarı atmalıdır. Yoksa o boş şişkinlik her gerçek işin ilk girişiminde yakalanır.
erit optimum; sed certe sint grandia et tumida, non stulta etiam et acrioribus oculis intuenti ridicula: ut, si iam cedendum est, impleat se declamator aliquando, dum sciat, ut quadrupedes, cum viridi pabulo distentae sunt, sanguinis detractione curantur et sic ad cibos viribus conservandis idoneos redeunt, ita sibi quoque tenuandas adipes, et quidquid humoris corrupti contraxerit, emittendum, si esse sanus ac robustus volet. alioqui tumor ille inanis primo cuiusque veri operis conatu deprehendetur.
2.10.7Deklamasyon işinin bütünüyle forum davalarından her bakımdan farklı olduğunu düşünenler, bu idmanın hangi amaçla bulunduğunu bile görmüyorlar demektir.
totum autem declamandi opus qui diversum omni modo a forensibus causis existimant, ii profecto ne rationem quidem, qua ista exercitatio inventa sit, pervident.
2.10.8Çünkü deklamasyon foruma hazırlamıyorsa, sahnedeki gösterişe ya da çılgınca bağırıp çağırmaya çok benzer. Olmayan bir yargıcın gönlünü hazırlamak, herkesin yalan olduğunu bildiği bir şeyi anlatmak, kimsenin karar vermeyeceği bir davaya kanıt getirmek ne işe yarar? Bunlar yalnızca boş işlerdir; ama duygulanmak, öfkeyle ya da yasla dinleyeni sarsmak, bir tür savaş taklitleriyle gerçek çarpışmaya ve meydan muharebesine alışmıyorsak, ne biçim bir eğlencedir?
nam si foro non praeparat, aut scenicae ostentationi aut furiosae vociferationi simillimum est. quid enim attinet iudicem praeparare, qui nullus est; narrare, quod omnes sciant falsum; probationes adhibere causae, de qua nemo sit pronuntiaturus? et haec quidem otiosa tantum; adfici vero et ira vel luctu permovere, cuius est ludibrii, nisi quibusdam pugnae simulacris ad verum discrimen aciemque iustam consuescimus?
2.10.9Öyleyse forumdaki konuşma türüyle bu deklamasyon türü arasında hiçbir fark olmayacak mı? İlerlemek için konuşuyorsak, hiçbir fark olmayacak. Keşke alışkanlığa şunlar da eklenebilse: kişi adları kullanalım, daha karmaşık ve bazen daha uzun süren dava alıştırmaları uydurulsun, gündelik kullanımdaki kelimelerden daha az korkalım, şaka katmak âdet olsun. Okulda başka yönlerden ne kadar idmanlı olursak olalım, bunlar bizi forumda acemi olarak bulur.
nihil ergo inter forense genus dicendi atque hoc declamatorium intererit? si profectus gratia dicimus, nihil. utinamque adiici ad consuetudinem posset, ut nominibus uteremur, et perplexae magis et longioris aliquando actus controversiae fingerentur, et verba in usu cotidiano posita minus timeremus, et iocos inserere moris esset; quae nos, quamlibet per alia in scholis exercitati simus, tirones in foro inveniunt.
2.10.10Ama deklamasyon gösteriş için hazırlanıyorsa, elbette dinleyenlerin hazzına doğru biraz eğilmeliyiz.
si vero in ostentationem comparetur declamatio, sane paulum aliquid inclinare ad voluptatem audientium debemus.
2.10.11Çünkü şüphesiz belli bir gerçeklik içinde dönen ama halkın eğlencesine uydurulmuş konuşmalarda, okuduğumuz panegyrikoslar ve bütün bu gösteriş türü konuşmalar gibi, daha çok süs kullanmaya izin verilir; mahkemelerde çoğu zaman gizli kalması gereken bütün sanatı yalnız itiraf etmeye değil, bunun için çağrılmış insanlara sergilemeye bile izin verilir.
nam et in iis actionibus, quae in aliqua sine dubio veritate versantur, sed sunt ad popularem aptatae delectationem, quales legimus panegyricos, totumque hoc demonstrativum genus, permittitur adhibere plus cultus omnemque artem, quae latere plerumque in iudiciis debet, non confiteri modo sed ostentare etiam hominibus in hoc advocatis.
2.10.12Bu yüzden deklamasyon, mahkemelerin ve meclislerin görüntüsü olduğu için gerçeğe benzemelidir; ama içinde gösteriş konuşmasına (epideiktikon) ait bir şey de taşıdığı için kendine biraz parlaklık katmalıdır.
quare declamatio, quoniam est iudiciorum consiliorumque imago, similis esse debet veritati; quoniam autem aliquid in se habet ἐπιδεικτικόν nonnihil sibi nitoris assumere.
2.10.13Komedi oyuncuları da bunu yapar: ne bizim halk arasında konuştuğumuz gibi konuşurlar, çünkü bu sanatsız olurdu, ne de tabiattan uzaklaşırlar, çünkü bu kusurla taklit yok olurdu; gündelik konuşmanın biçimini sahneye özgü bir zarafetle süslerler.
quod faciunt actores comici, qui neque ita prorsus, ut nos vulgo loquimur, pronuntiant, quod esset sine arte, neque procul tamen a natura recedunt, quo vitio periret imitatio; sed morem communis huius sermonis decore quodam scenico exornant.
2.10.14Böyle olsa bile, uydurduğumuz konulardan bazı sakıncalar doğacaktır; özellikle bu konularda pek çok şey belirsiz bırakılır ve biz bunları istediğimiz gibi varsayarız: yaşlar, servetler, çocuklar, ana babalar, şehirlerin güçleri, hukukları, âdetleri ve buna benzer başka şeyler.
sic quoque aliqua nos incommoda ex iis, quas finxerimus, materiis consequentur, in eo praecipue, quod multa in iis relinquuntur incerta, quae sumimus ut videtur, aetates, facultates, liberi, parentes, urbium ipsarum vires, iura, mores, alia his similia;
2.10.15Hatta bazen konunun varsayımlarındaki kusurlardan bile delil çıkarırız. Ama bunların her birini yerinde ele alacağız. Çünkü tasarladığımız eserin bütün amacı bir hatip yetiştirmeye yönelik olsa da, çalışkan öğrenciler bir eksiklik aramasın diye, özellikle okullarla ilgili bir şey olursa onu da geçerken atlamayacağız.
quin aliquando etiam argumentum ex ipsis positionum vitiis ducimus. sed haec suo quaeque loco. quamvis enim omne propositum operis a nobis destinati eo spectet, ut orator instituatur, tamen, ne quid studiosi requirant, etiam si quid erit, quod ad scholas proprie pertineat, in transitu non omittemus.
2.11.111. Bölüm
Öyleyse buradan itibaren, öncekileri atlayanların genellikle başladığı yerden, sanatın o bölümünden başlamamız gerekiyor. Gerçi daha kapının eşiğinde bazılarının karşıma dikileceğini görüyorum: belagatin bu tür kurallara hiç ihtiyacı olmadığını düşünürler; kendi tabiatlarıyla, sıradan yöntemle ve okul alıştırmalarıyla yetinip, büyük ün sahibi hocaların örneğine dayanarak bizim özenimize gülerler bile. Sanırım bu hocalardan biri, skhēma ["figür"] ve noēma ["düşünce"] nedir diye sorulunca, bilmediğini, ama işe yarıyorsa kendi deklamasyonunda bulunduğunu söylemişti.
iam hinc ergo nobis inchoanda est ea pars artis, ex qua capere initium solent, qui priora omiserunt; quanquam video quosdam in ipso statim limine obstaturos mihi, qui nihil egere huiusmodi praeceptis eloquentiam putent, sed natura sua et vulgari modo et scholarum exercitatione contenti rideant etiam diligentiam nostram exemplo magni quoque nominis professorum, quorum aliquis, ut opinor, interrogatus, quid esset σχῆμα et νόημα, nescire se quidem sed, si ad rem pertineret, esse in sua declamatione respondit.
2.11.2Bir başkası da, Theodorosçu mu yoksa Apollodorosçu mu olduğunu soran birine "Ben küçük kalkanlıyım" demişti. Kendi bilgisizliğini itiraf etmekten doğrusu bundan daha nükteli bir şekilde sıyrılamazdı. Bu adamlar, yeteneklerinin sayesinde üstün sayıldıkları ve anılmaya değer pek çok şeyi de haykırdıkları için, ihmalkârlıklarına benzeyen pek çok, tabiatlarına benzeyen pek az kişiye sahiptirler.
alius percontanti, Theodoreus an Apollodoreus esset? ego , inquit, parmularius sum. nec sane potuit urbanius ex confessione inscitiae suae elabi. porro hi, quia et beneficio ingenii praestantes sunt habiti et multa etiam memoria digna exclamaverunt, plurimos habent similes negligentiae suae, paucissimos naturae.
2.11.3Bu yüzden coşkuyla konuştuklarıyla ve güçlerini kullandıklarıyla övünürler; çünkü kurmaca şeylerde kanıtlamaya ya da düzenlemeye gerek olmadığını, salonu dolduran şeyin, yani en iyileri tehlikeden alınan büyük vecizelerin yeterli olduğunu söylerler.
igitur impetu dicere se et viribus uti gloriantur; neque enim opus esse probatione aut dispositione in rebus fictis, sed, cuius rei gratia plenum sit auditorium, sententiis grandibus, quarum optima quaeque a periculo petatur.
2.11.4Hatta düşünürken de hiçbir yönteme başvurmadan ya tavana bakarak kendiliğinden gelecek büyük bir şeyi çoğu zaman günlerce beklerler ya da belirsiz bir mırıltıyla, adeta savaş borusuyla kışkırtılmış gibi, bedenlerinin en coşkun hareketini kelimeleri söylemeye değil, aramaya uydururlar.
quin etiam in cogitando, nulla ratione adhibita aut tectum intuentes magnum aliquid, quod ultro se offerat, pluribus saepe diebus expectant, aut murmure incerto velut classico instincti concitatissimum corporis motum non enuntiandis sed quaerendis verbis accommodant.
2.11.5Bazıları da bir düşünce bulmadan önce kendilerine belli girişler tayin ederler, bunların ardına parlak bir şey eklenecektir; bunları uzun süre kendi kendilerine yüksek sesle prova ettikten sonra, bağlantı kurma imkânından umudu kesince bırakırlar ve sırayla başka, oradan da yine başka, ama aynı derecede bayağı ve bilinen girişlere saparlar.
nonnulli certa sibi initia, priusquam sensum invenerint, destinant, quibus aliquid diserti subiungendum sit, eaque diu secum ipsi clareque meditati desperata conectendi facultate deserunt et ad alia deinceps atque inde alia non minus communia ac nota devertunt.
2.11.6Aralarında en çok akla sahip görünenler bile emeklerini davalara değil ortak yerlere yöneltirler; bunlarda da bütünü gözetmezler, kopuk bazı parçaları, ellerine nasıl geldiyse öyle fırlatırlar.
qui plurimum videntur habere rationis, non in causas tamen laborem suum sed in locos intendunt, atque in iis non corpori prospiciunt sed abrupta quaedam, ut forte ad manum venere, iaculantur.
2.11.7Bundan, dağınık ve çeşitli yerlerden toplanmış bir konuşma ortaya çıkar; birbirini tutmaz ve başkalarının deklamasyonlarında övülmüş şeyleri yığdıkları çocuk defterlerine benzer. Yine de büyük vecizeler ve iyi şeyler, öyle övünmeyi severler, patlatırlar. Ama bunu barbarlar da köleler de yapar; bu yetiyorsa, konuşmanın hiçbir yöntemi yok demektir.
unde fit, ut dissoluta et ex diversis congesta oratio cohaerere non possit similisque sit commentariis puerorum, in quos ea, quae aliis declamantibus laudata sunt, regerunt. magnas tamen sententias et res bonas, ita enim gloriari solent, elidunt; nam et barbari et servi; et si hoc sat est, nulla est ratio dicendi.
2.12.112. Bölüm
Şunu da inkâr etmeyeceğim: bilgisizlerin daha güçlü konuştuğu kanaati genellikle bunun ardından gelir. Bunun ilk sebebi kötü yargılayanların kusurudur: sanatsız olan şeylerin daha büyük güç taşıdığına inanırlar; kırmayı açmaktan, koparmayı çözmekten, sürüklemeyi yönlendirmekten daha güçlü bir iş sayarlar.
ne hoc quidem negaverim, sequi plerumque hanc opinionem, ut fortius dicere videantur indocti; primum vitio male iudicantium, qui maiorem habere vim credunt ea, quae non habent artem, ut effringere quam aperire, rumpere quam solvere, trahere quam ducere putant robustius.
2.12.2Çünkü silah kullanmayı bilmeden kavgaya dalan gladyatör de, bir kez yakaladığına bütün bedeninin ağırlığıyla yüklenen güreşçi de bunlar tarafından daha güçlü diye anılır. Oysa bu güreşçi çoğu zaman kendi gücüyle yere serilir, o gladyatörün şiddetli hamlesini de rakibin esnek bir bilek hareketi karşılar.
nam et gladiator, qui armorum inscius in rixam ruit, et luctator, qui totius corporis nisu in id, quod semel invasit, incumbit, fortior ab his vocatur; cum interim et hic frequenter suis viribus ipse prosternitur, et illum vehementis impetus excipit adversarii mollis articulus.
2.12.3Ama bu konuda bilgisizleri tabiatı gereği de aldatan şeyler vardır. Çünkü bölümleme davalarda çok işe yarasa da gücün görüntüsünü azaltır; ham olanlar cilalılardan daha büyük, dağınık olanlar düzenlilerden daha çok sanılır.
sed sunt in hac parte, quae imperitos etiam naturaliter fallant; nam et divisio, cum plurimum valeat in causis, speciem virium minuit, et rudia politis maiora et sparsa compositis numerosiora creduntur.
2.12.4Ayrıca faziletlerle kusurlar arasında bir komşuluk vardır; bu yüzden sövgücü özgür sözlü, gözü kara cesur, savurgan da bereketli konuşan sayılır. Bilgisiz kişi daha açıkça ve daha sık söver; hem üstlendiği müvekkilini, hem de çoğu zaman kendini tehlikeye atarak.
est praeterea quaedam virtutum vitiorumque vicinia, qua maledicus pro libero, temerarius pro forti, effusus pro copioso accipitur. maledicit autem ineruditus apertius et saepius vel cum periculo suscepti litigatoris, frequenter etiam suo.
2.12.5Bu da bir itibar sağlar; çünkü insanlar kendilerinin söylemek istemeyecekleri şeyleri büyük bir zevkle dinlerler. Bilgisiz kişi, anlatımın kendisindeki o öbür tehlikeden de daha az kaçınır ve gözü kara bir şekilde çabalar; bu yüzden hep aşırı olanı arayan bazen büyük bir şey bulur. Ama bu hem seyrek olur hem de öbür kusurları telafi etmez.
adfert et ista res opinionem, quia libentissime homines audiunt ea, quae dicere ipsi noluissent. illud quoque alterum quod est in elocutione ipsa periculum minus vitat conaturque perdite, unde evenit nonnunquam, ut aliquid grande inveniat qui semper quaerit quod nimium est; verum id et raro provenit, et cetera vitia non pensat.
2.12.6Bilgisizlerin bazen daha bereketli görünmesinin bir sebebi de her şeyi söylemeleridir; bilgililerde ise hem seçim hem ölçü vardır. Buna bir de şu eklenir: bilgisizler, amaçladıkları şeyi öğretme özeninden uzaklaşırlar. Böylece bozulmuş yargıların gözünde soruların ve delillerin o soğukluğundan kaçarlar; dinleyenlerin kulaklarını, çarpık hazlarla da olsa okşayacak şeyden başka bir şey aramazlar.
propter hoc quoque interdum videntur indocti copiam habere maiorem, quod dicunt omnia; doctis est et electio et modus. his accedit, quod a cura docendi quod intenderunt recedunt. itaque illud quaestionum et argumentorum apud corrupta iudicia frigus evitant nihilque aliud, quam quod vel pravis voluptatibus aures assistentium permulceat, quaerunt.
2.12.7Tek aradıkları vecizeler de, çevrelerindeki her şey bayağı ve düşük olduğu zaman daha çok göze çarpar; tıpkı ışıkların, Cicero'nun dediği gibi, gölgeler arasında değil, düpedüz karanlıkta daha parlak olması gibi. Öyleyse istedikleri kadar "yetenekli" diye anılsınlar; yeter ki usta bir konuşmacının böyle övülmesinin hakaret olduğu bilinsin.
sententiae quoque ipsae, quas solas petunt, magis eminent, cum omnia circa illas sordida et abiecta sunt; ut lumina non inter umbras, quemadmodum Cicero dicit, sed plane in tenebris clariora sunt. itaque ingeniosi vocentur, ut libet, dum tamen constet contumeliose sic laudari disertum.
2.12.8Yine de öğretimin bir şeyler eksilttiğini itiraf etmek gerekir; tıpkı eğenin pürüzlü şeylerden, bileği taşının körelmiş şeylerden, yıllanmanın şaraptan bir şeyler eksiltmesi gibi. Ama öğretimin eksilttiği kusurlardır; edebiyatın cilaladığı şey, yalnızca daha iyi olduğu ölçüde daha azdır.
nihilominus confitendum est etiam detrahere doctrinam aliquid, ut limam rudibus et cotes hebetibus et vino vetustatem, sed vitia detrahit, atque eo solo minus est, quod litterae perpolierunt, quo melius.
2.12.9Ama bu kişiler güçlü konuşma ününü sunuşla da ararlar. Çünkü her yerde bağırırlar ve her şeyi, kendi deyişleriyle "kaldırılmış elle" böğürerek söylerler; bir o yana bir bu yana koşar, soluk soluğa kalır, jestleri savurur, başlarını sallayarak kudururlar.
verum hi pronuntiatione quoque famam dicendi fortius quaerunt. nam et clamant ubique et omnia levata, ut ipsi vocant, manu emugiunt, multo discursu, anhelitu, iactatione gestus, motu capitis furentes.
2.12.10Ellerini çarpmak, yere ayak vurmak, kalçasını, göğsünü, alnını dövmek, siyahlar giymiş kalabalığın üstünde şaşılacak bir etki yapar. Oysa eğitimli hatip, konuşmada pek çok şeyi alçaltmayı, çeşitlendirmeyi, düzenlemeyi bildiği gibi, sunuşta da söyleyeceği her şeyin tonuna uygun hareketi vermeyi bilir; sürekli dikkat edilmesi gereken bir şey varsa, o da ölçülü olmayı ve ölçülü görünmeyi tercih etmektir.
iam collidere manus, terrae pedem incutere, femur, pectus, frontem caedere, mire ad pullatum circulum facit; cum ille eruditus, ut in oratione multa summittere, variare, disponere, ita etiam in pronuntiando suum cuique eorum, quae dicet, colori accommodare actum sciat, et, si quid sit perpetua observatione dignum, modestus et esse et videri malit.
2.12.11Ama onlar buna güç derler; oysa bu güç değil, zorbalıktır. Bu arada yalnız bazı dava vekilleri değil, daha ayıbı, hocalar bile bulunur: bunlar kısa bir konuşma idmanı edindikten sonra yöntemi bir yana bırakıp, coşkuları onları nereye götürürse her yerde gürültü koparırlar; edebiyata daha çok saygı gösterenlere de, akıllarına gelen en aşağılayıcı kelime hangisiyse onunla, beceriksiz, kuru, ürkek, zayıf derler.
at illi hanc vim appellant, quae est potius violentia; cum interim non actores modo aliquos invenias sed, quod est turpius, praeceptores etiam, qui brevem dicendi exercitationem consecuti omissa ratione ut tulit impetus, passim tumultuentur eosque, qui plus honoris litteris tribuerunt, ineptos et ieiunos et trepidos et infirmos, ut quodque verbum contumeliosissimum occurrit, appellent.
2.12.12Ama emeksiz, yöntemsiz, terbiyesiz usta konuşmacı olanları kutlayalım. Biz ise, hem öğretme görevinden hem forumda konuşmaktan çoktan çekildiğimiz için (çünkü hâlâ aranırken bırakmanın en onurlu son olduğunu düşünüyorduk), iyi düşünceli gençlere faydalı olacağına inandığımız, bize de kesinlikle zevk veren bu tür şeyleri araştırıp yazarak inzivamızı avutalım.
verum illis quidem gratulemur sine labor, sine ratione, sine disciplina disertis; nos, quando et praecipiendi munus iam pridem deprecati sumus et in foro quoque dicendi, quia honestissimum finem putabamus desinere dum desideraremur, inquirendo scribendoque talia consolemur otium nostrum, quae futura usui bonae mentis iuvenibus arbitramur, nobis certe sunt voluptati.
2.13.113. Bölüm
Ama kimse benden, sanat kitabı yazarlarının çoğunun aktardığı türden kurallar beklemesin; yani konuşmaya çalışanlara, değişmez bir zorunlulukla bağlanmış kanunlar gibi şunları sunmamı: mutlaka bir giriş olmalı, şöyle olmalı; onun ardından anlatı gelmeli; sonra anlatmanın şu kanunu; bunun ardından iddianın ortaya konması ya da bazılarının uygun bulduğu gibi bir konu dışına çıkış; sonra soruların belli bir sırası ve öbür şeyler. Bazıları bunlara, başka türlü yapmak günahmış gibi, emir almış gibi uyarlar.
nemo autem a me exigat id praeceptorum genus, quod est a plerisque scriptoribus artium traditum, ut quasi quasdam leges inmutabili necessitate constrictas studiosis dicendi feram: utique prooemium et id quale, proxima huic narratio, quae lex deinde narrandi, propositio post hanc vel, ut quibusdam placuit, excursio, tum certus ordo quaestionum ceteraque, quae, velut si aliter facere fas non sit, quidam tanquam iussi sequuntur.
2.13.2Çünkü retorik tek ve kısa bir talimatla sınırlansaydı, büsbütün kolay ve küçük bir iş olurdu. Ama çoğu şey davalara, zamanlara, fırsata, zorunluluğa göre değişir. Bu yüzden hatipte başlıca şey sağduyulu karardır; çünkü bu karar çeşitli şekillerde, durumların gerektirdiğine göre döner.
erat enim rhetorice res prorsus facilis ac parva, si uno et brevi praescripto contineretur; sed mutantur pleraque causis, temporibus, occasione, necessitate. atque ideo res in oratore praecipua consilium est, quia varie et ad rerum momenta convertitur.
2.13.3Bir komutana şöyle bir kural verdiğini düşün: her savaş düzeni kurduğunda cepheyi dümdüz yaysın, kanatları iki yana doğru ilerletsin, süvarileri kanatların önüne yerleştirsin. Bu, imkân bulduğu her zaman belki en doğru yol olacaktır; ama bir dağ çıkarsa, bir nehir yolu keserse, tepeler, ormanlar ya da başka bir engebe engel olursa, yerin tabiatı onu değiştirecektir;
quid si enim praecipias imperatori, quotiens aciem instruat, derigat frontem, cornua utrinque promoveat, equites pro cornibus locet? erit haec quidem rectissima fortasse ratio, quotiens licebit; sed mutabitur natura loci, si mons occurret, si flumen obstabit, collibus, silvis, asperitate alia prohibebitur;
2.13.4düşmanın türü de onu değiştirecek, o anki çarpışmanın şartları da. Bazen düz bir savaş hattıyla, bazen kama düzeninde, bazen yardımcı birliklerle, bazen lejyonla savaşılacak; bazen de sahte bir kaçışla sırt çevirmek işe yarayacaktır.
mutabit hostium genus, mutabit praesentis condicio discriminis; nunc acie directa nunc cuneis, Nunc auxiliis nunc legione pugnabitur, nonnunquam terga etiam dedisse simulata fuga proderit.
2.13.5Aynı şekilde, girişin gerekli mi gereksiz mi, kısa mı daha uzun mu olacağını; bütün konuşmanın yargıca mı yöneltileceğini, yoksa bazen bir figürle ondan başka yöne mi çevrileceğini; anlatının sıkı mı daha geniş mi, kesintisiz mi bölünmüş mü, düz sırayla mı sırası değiştirilerek mi yapılacağını davalar öğretecektir. Soruların sırası için de aynısı geçerlidir; çünkü aynı dava alıştırmasında çoğu zaman bir taraf için bir sorunun, öbür taraf için başka bir sorunun önce sorulması işe yarar.
ita prooemium necessarium an supervacuum, breve an longius, ad iudicem omni sermone derecto an aliquando averso per aliquam figuram dicendum sit, constricta an latius fusa narratio, continua an divisa, recta an ordine permutato, causae docebunt. itemque de quaestionum ordine, cum in eadem controversia aliud alii parti prius quaeri frequenter expediat.
2.13.6Çünkü bu kurallar ne kanun teklifleriyle ne de halk kararlarıyla kutsal kılınmıştır; bunları, her ne iseler, fayda icat etmiştir.
neque enim rogationibus plebisve scitis sancta sunt ista praecepta, sed hoc quidquid est utilitas excogitavit.
2.13.7Bunların çoğu zaman faydalı olduğunu inkâr etmeyeceğim, yoksa yazmazdım da. Ama aynı fayda bize başka bir şey öğütlerse, hocaların otoritesini bırakıp ona uyacağız.
non negabo autem sic utile esse plerumque, alioqui nec scriberem; verum, si eadem illa nobis aliud suadebit utilitas, hanc relictis magistrorum auctoritatibus sequemur.
2.13.8Ben özellikle şunu öğütleyeceğim ve tekrar tekrar hatırlatacağım: hatip her konuşmada iki şeye baksın, neyin yakıştığına ve neyin işe yaradığına. Bu yerleşik ve aktarılmış düzenden bazı şeyleri değiştirmek çoğu zaman işe yarar, bazen de yakışır; tıpkı heykellerde ve resimlerde kılıkların, yüz ifadelerinin, duruşların çeşitlendiğini gördüğümüz gibi. Çünkü dimdik bir bedenin zarafeti çok azdır:
equidem id maxime praecipiam ac repetens iterumque iterumque monebo: res duas in omni actu spectet orator, quid deceat et quid expediat. expedit autem saepe mutare ex illo constituto traditoque ordine aliqua et interim decet, ut in statuis atque picturis videmus variari habitus, vultus, status. nam recti quidem corporis vel minima gratia est;
2.13.9yüz karşıya bakar, kollar sarkar, ayaklar bitişiktir, eser tepeden tırnağa kaskatıdır. O eğilme ve deyim yerindeyse hareket, esere bir eylem ve bir duygu katar. Bu yüzden eller tek bir biçimde yapılmaz, yüzde de bin türlü ifade vardır.
nempe enim adversa sit facies et demissa brachia et iuncti pedes et a summis ad ima rigens opus. flexus ille et, ut sic dixerim, motus dat actum quendam et adfectum. ideo nec ad unum modum formatae manus et in vultu mille species.
2.13.10Bazı heykellerde koşu ve atılış vardır, bazıları oturur ya da bir yere yaslanır; bunlar çıplaktır, şunlar örtülü, bazıları ikisinin karışımı. Myron'un o disk atıcısı kadar eğilip bükülmüş ve özenle işlenmiş ne vardır? Ama biri bu eseri yeterince dik değil diye beğenmezse, o sanatın anlayışından uzak kalmaz mı? Oysa bu sanatta en çok övülen şey tam da o yenilik ve güçlüktür.
cursum habent quaedam et impetum, sedent alia vel incumbunt; nuda haec, illa velata sunt, quaedam mixta ex utroque. quid tam distortum et elaboratum quam est ille discobolos Myronis? si quis tamen, ut parum rectum, improbet opus, nonne ab intellectu artis abfuerit, in qua vel praecipue laudabilis est ipsa illa novitas ac difficultas?
2.13.11Figürler de, ister düşüncede ister kelimelerde olsun, bu zarafeti ve hazzı getirir; çünkü düz olandan bir şeyleri değiştirirler ve sıradan alışkanlıktan uzaklaşmış olmayı bir meziyet olarak taşırlar.
quam quidem gratiam et delectationem adferunt figurae, quaeque in sensibus quaeque in verbis sunt; mutant enim aliquid a recto atque hanc prae se virtutem ferunt, quod a consuetudine vulgari recesserunt.
2.13.12Resimde bütün yüz güzel bir görünüm verir; ama Apelles Antigonos'un portresini yalnız bir yandan gösterdi ki kaybedilmiş gözün çirkinliği gizli kalsın. Peki ya konuşmada? Bazı şeyler, ya gösterilmemesi gerektiği için ya da hakkıyla ifade edilemeyeceği için örtülmemeli mi?
habet in pictura speciem tota facies; Apelles tamen imaginem Antigoni latere tantum altero ostendit, ut amissi oculi deformitas lateret. quid? non in oratione operienda sunt quaedam, sive ostendi non debent sive exprimi pro dignitate non possunt?
2.13.13Kythnoslu Timanthes, sanırım, Teoslu Kolotes'i yendiği tabloda bunu yaptı. İphigeneia'nın kurban edilişinde Kalkhas'ı üzgün, Odysseus'u daha üzgün resmetmiş, Menelaos'a da sanatın verebileceği en derin kederi vermişti; duyguları tüketince, babanın yüzünü layıkıyla nasıl ifade edebileceğini bulamadı, başını örttü ve onu herkesin kendi gönlüyle takdir etmesine bıraktı.
ut fecit Timanthes, opinor, Cythnius in ea tabula, qua Coloten Teium vicit. nam cum in Iphigeniae immolatione pinxisset tristem Calchantem, tristiorem Vlixem, addidisset Menelao, quem summum poterat ars efficere, maerorem, consumptis adfectibus, non reperiens, quo digne modo patris vultum posset exprimere, velavit eius caput et suo cuique animo dedit aestimandum.
2.13.14Sallustius'un şu sözü de buna benzemez mi: "Kartaca hakkında az söylemektense susmayı daha uygun buluyorum"? Bu yüzden benim hep âdetim, katholika dedikleri, yani (elimizden geldiğince söyleyelim) küllî ya da her zaman geçerli kurallara kendimi olabildiğince az bağlamak olmuştur. Çünkü bu türden, bir yanından sarsılıp altı oyulamayacak bir kurala pek seyrek rastlanır.
nonne huic simile est illud Sallustianum, nam de Carthagine tacere satius puto quam parum dicere? propter quae mihi semper moris fuit, quam minime alligare me ad praecepta, quae καθολικά vocitant, id est (ut dicamus quomodo possumus) universalia vel perpetualia. raro enim reperitur hoc genus, ut non labefactari parte aliqua et subrui possit.
2.13.15Ama bunların her birini yerinde daha geniş ele alacağız. Şimdilik gençlerin, elden ele dolaşan o çoğu kısa sanat kitapçıklarından birini ezberlemekle kendilerini yeterince donanmış saymalarını ve teknik yazarların hükümleriyle adeta güvende olduklarını düşünmelerini istemiyorum. Konuşma sanatı çok emekle, aralıksız çalışmayla, çeşitli idmanla, sayısız deneyimle, en derin basiretle ve en uyanık kararla kurulur.
sed de his plenius suo quidque loco tractabimus. interim nolo se iuvenes satis instructos, si quem ex his, qui breves plerumque circumferuntur, artis libellum edidicerint, et velut decretis technicorum tutos putent. multo labore, assiduo studio, varia exercitatione, plurimis experimentis, altissima prudentia, praesentissimo consilio constat ars dicendi.
2.13.16Ama bu kitapçıklarla da desteklenir; yeter ki tek bir tekerlek izini değil, doğru yolu göstersinler. O izden sapmayı günah sayan, ip üstünde yürüyenlerin yavaşlığına katlanmak zorunda kalır. Bu yüzden askerlerin emeğiyle döşenmiş yolu da kestirmeye kapılarak sık sık bırakırız; selden yıkılan köprüler düz yolu keserse dolaşmaya mecbur oluruz; kapı yangınla tutulmuşsa
sed adiuvatur his quoque, si tamen rectam viam, non unam orbitam monstrent; a qua declinare qui crediderit nefas, patiatur necesse est illam per funes ingredientium tarditatem. itaque et stratum militari labore iter saepe deserimus compendio ducti; et, si rectum limitem rupti torrentibus pontes inciderint, circumire cogemur, et, si ianua tenebitur incendio,
2.13.17duvardan çıkarız. Bu iş geniş, çok yönlü ve neredeyse her gün yeni bir iştir; hakkında hiçbir zaman her şey söylenmiş olmayacaktır. Yine de nelerin aktarıldığını, bunlardan hangisinin en iyi olduğunu ve bazı şeylerin değiştirilmesi, eklenmesi, çıkarılması daha iyi görünürse bunu söylemeye çalışacağım.
per parietem exibimus. late fusum opus est et multiplex et prope cotidie novum, et de quo nunquam dicta erunt omnia. quae sint tamen tradita, quid ex his optimum, et si qua mutari, adiici, detrahi melius videbitur, dicere experiar.
2.14.114. Bölüm
Rhetorice'yi Latinceye aktaranlar ona bazen oratoria, bazen oratrix adını verdiler. Ben onları hak ettikleri övgüden yoksun bırakmak istemem, çünkü Roma dilinin zenginliğini artırmaya çalıştılar. Ama Yunancadan türetirken her şey bize uymaz; tıpkı Yunanlıların da bizim şeylerimizi kendi kelimeleriyle adlandırmak istediklerinde her şeyin onlara uymaması gibi.
rhetoricen in Latinum transferentes tum oratoriam, tum oratricem nominaverunt. quos equidem non fraudaverim debita laude, quod copiam Romani sermonis augere temptarint. sed non omnia nos ducentes ex Graeco sequuntur sicut ne illos quidem, quotiens utique suis verbis signare nostra voluerunt.
2.14.2Bu aktarma, Plautus'un o essentia ve queentia'sı kadar kaba olmakla kalmaz, yerinde de değildir. Çünkü oratoria, elocutoria ["anlatmaya ait"] gibi, oratrix de elocutrix ["anlatan kadın"] gibi söylenir; oysa sözünü ettiğimiz rhetorice, eloquentia gibidir ve Yunancada da şüphesiz iki anlam taşır.
et haec interpretatio non minus dura est quam illa Plauti essentia atque queentia, sed ne propria quidem; nam oratoria sic effertur ut elocutoria, oratrix ut elocutrix; illa autem de qua loquimur rhetorice talis est qualis eloquentia, nec dubie apud Graecos quoque duplicem intellectum habet.
2.14.3Bir anlamda sıfattır: navis piratica ["korsan gemisi"] gibi ars rhetorica ["retorik sanat"]; öbür anlamda bir şeyin adıdır, philosophia ya da amicitia gibi. Biz şimdi işin kendisini adlandırmak istiyoruz; nasıl ki grammatice'nin karşılığı litteratura'dır, oratrix gibi litteratrix ya da oratoria gibi litteratoria değil; ama rhetorice'de böyle bir şey olmuyor.
namque uno modo fit appositum ars rhetorica ut navis piratica, altero nomen rei, qualis est philosophia, amicitia. nos ipsam nunc volumus significare substantiam ut grammatice litteratura est, non litteratrix quemadmodum oratrix, nec litteratoria quemadmodum oratoria; verum id in rhetorice non fit.
2.14.4Öyleyse kavga etmeyelim; hele zaten pek çok Yunanca kelimeyi kullanmak zorundayken. Çünkü kesinlikle "filozof", "müzisyen", "geometrici" diyeceğim; bu adları Latinceye yakışıksız bir dönüştürmeyle zorlamayacağım. Nihayet, Marcus Tullius bile bu konuda ilk yazdığı kitapların başlıklarında Yunanca adı kullandığına göre, en büyük hatibe kendi sanatının adı hakkında düşünmeden güvenmiş görüneceğimizden korkmaya hiç gerek yok.
ne pugnemus igitur, cum praesertim plurimis alioqui Graecis sit utendum. nam certe et philosophos et musicos et geometras dicam, nec vim adferam nominibus his indecora in Latinum sermonem mutatione. denique cum M. Tullius etiam in ipsis librorum, quos hac de re primum scripserat, titulis Graeco nomine utatur, profecto non est verendum, ne temere videamur oratori maximo de nomine artis suae credidisse.
2.14.5Öyleyse retorik (artık laf kalabalığından korkmadan bu adı kullanacağız) sanırım en iyi şöyle bölünür: sanattan, sanatkârdan ve eserden söz ederiz. Sanat, terbiyeyle kavranması gereken şeydir; o da iyi konuşma ilmidir. Sanatkâr bu sanatı kavramış olandır, yani hatip; onun işinin özü iyi konuşmaktır. Eser, sanatkârın meydana getirdiğidir, yani iyi bir konuşma. Bütün bunlar da yeniden türlere ayrılır; ama sonrakiler yerinde gelecek, şimdi ilk bölüm hakkında ele alınması gerekenlere başlayacağım.
igitur rhetorice (iam enim sine metu cavillationis utemur hac appellatione) sic, ut opinor, optime dividetur, ut de arte, de artifice, de opere dicamus. ars erit, quae disciplina percipi debet; ea est bene dicendi scientia. artifex est, qui percepit hanc artem, id est, orator, cuius est summa bene dicere; opus, quod efficitur ab artifice, id est, bona oratio. haec omnia rursus diducuntur in species; sed illa sequentia suo loco, nunc quae de prima parte tractanda sunt, ordiar.
2.15.115. Bölüm
Her şeyden önce: retorik nedir? Çeşitli şekillerde tarif edilir, ama mesele iki yönlüdür; çünkü anlaşmazlık ya işin kendisinin keyfiyeti hakkındadır ya da kelimelerle nasıl kavranacağı hakkında. Bu konudaki kanaatlerin ilk ve başlıca farkı şudur: bazıları kötü insanların da hatip diye anılabileceğini düşünür; bazıları ise, ki biz de onların görüşüne katılıyoruz, bu adın ve sözünü ettiğimiz sanatın yalnızca iyilere verilmesini ister. Konuşma becerisini hayatın daha büyük ve daha çok arzulanacak övgüsünden ayıranlardan ise
ante omnia, quid sit rhetorice. quae finitur quidem varie, sed quaestionem habet duplicem, aut enim de qualitate ipsius rei aut de comprehensione verborum dissensio est. prima atque praecipua opinionum circa hoc differentia, quod alii malos quoque viros posse oratores dici putant; alii, quorum nos sententiae accedimus, nomen hoc artemque, de qua loquimur, bonis demum tribui volunt. eorum autem,
2.15.2kimi retoriğe yalnızca bir güç, kimi bir ilim ama fazilet değil, kimi bir pratik, kimi bir sanat ama ilimden ve faziletten ayrı bir sanat, kimi de sanatın bir tür çarpıklığı, yani kakotekhnia ["kötü sanat"] adını verdi.
qui dicendi facultatem a maiore ac magis expetenda vitae laude secernunt, quidam rhetoricen vim tantum, quidam scientiam sed non virtutem, quidam usum, quidam artem quidem sed a scientia et virtute diiunctam, quidam etiam pravitatem quandam artis, id est κακοτεχνίαν nominaverunt.
2.15.3Bunlar genellikle konuşmanın görevini ya ikna etmekte ya da ikna etmeye uygun şekilde konuşmakta görmüşlerdir. Çünkü bunu iyi insan olmayan biri de yapabilir. Öyleyse en yaygın tarif, retoriğin ikna etme gücü olduğudur. Benim "güç" (vis) dediğime çoğu kişi "yetki" (potestas), bazıları da "beceri" (facultas) der; bu bir belirsizlik doğurmasın diye söyleyeyim, "güç" ile dynamis'i kastediyorum.
hi fere aut in persuadendo aut in dicendo apte ad persuadendum positum orandi munus sunt arbitrati. id enim fieri potest ab eo quoque, qui vir bonus non sit. est igitur frequentissimus finis, rhetoricen esse vim persuadendi. quod ego vim appello, plerique potestatem, nonnulli facultatem vocant; quae res ne quid adferat ambiguitatis, vim dico δύναμιν.
2.15.4Bu kanaat kaynağını İsokrates'ten alır (tabii elden ele dolaşan Sanat gerçekten onunsa). İsokrates hatibin vazifelerini kötülemek isteyenlerden çok uzak olsa da, sanatı düşünmeden tarif etti ve retoriğin "ikna etmenin yapıcısı", yani peithous dēmiourgos olduğunu söyledi. Ennius'un Marcus Cethegus'a "ikna tanrıçasının iliği" derken kullandığı türetmeyi kullanmaya kendime izin vermem.
haec opinio originem ab Isocrate (si tamen re vera Ars, quae circumfertur, eius est) duxit. qui , cum longe sit a voluntate infamantium oratoris officia, finem artis temere comprehendit, dicens esse rhetoricen persuadendi opificem, id est πειθοῦς δημιουργόν; neque enim mihi permiserim eadem uti declinatione, qua Ennius M. Cethegum suadae medullam vocat.
2.15.5Platon'da da, onun adını taşıyan kitapta Gorgias hemen hemen aynı şeyi söyler; ama Platon bunun kendi kanaati değil, Gorgias'ın kanaati olarak anlaşılmasını ister. Cicero birçok yerde hatibin vazifesinin ikna etmeye uygun şekilde konuşmak olduğunu yazmıştır.
apud Platonem quoque Gorgias in libro, qui nomine eius inscriptus est, idem fere dicit; sed hanc Plato illius opinionem vult accipi non suam. Cicero pluribus locis scripsit, officium oratoris esse dicere apposite ad persuadendum.
2.15.6Kendisinin şüphesiz onaylamadığı retorik kitaplarında da ikna etmeyi tarif olarak koyar. Ama para da ikna eder, nüfuz da, konuşanın otoritesi ve itibarı da; nihayet sessiz bir görünüş bile ikna eder: ya birinin hizmetlerinin hatırlanması ya acınacak bir yüz ya da bedenin güzelliği hükmü dikte eder.
in rhetoricis etiam, quos sine dubio ipse non probat, finem facit persuadere. verum et pecunia persuadet et gratia et auctoritas dicentis et dignitas, postremo aspectus etiam ipse sine voce, quo vel recordatio meritorum cuiusque vel facies aliqua miserabilis vel formae pulchritudo sententiam dictat.
2.15.7Antonius, Manius Aquilius'u savunurken onun giysisini yırtıp vatan uğruna göğsüyle karşıladığı yara izlerini gösterdiğinde, konuşmasına güvenmedi, Roma halkının gözlerine zor kullandı; halkın tam da bu görüntüyle sanığı beraat ettirecek kadar sarsıldığına inanılmıştır.
nam et Manium Aquilium defendens Antonius, cum scissa veste cicatrices, quas is pro patria pectore adverso suscepisset, ostendit, non orationis habuit fiduciam sed oculis populi Romani vim attulit, quem illo ipso aspectu maxime motum in hoc, ut absolveret reum, creditum est.
2.15.8Servius Galba'nın da yalnızca acındırarak kurtulduğu, başkalarının yazılarında ve özellikle Cato'nun söylevinde tanıklık edilmiştir; halk toplantısına yalnız kendi küçük çocuklarını çıkarmakla kalmamış, Gallus Sulpicius'un oğlunu da kendi elleriyle taşıyıp dolaştırmıştı.
Servium quidem Galbam miseratione sola, qua non suos modo liberos parvulos in contione produxerat, sed Galli etiam Sulpicii filium suis ipse manibus circumtulerat, elapsum esse, cum aliorum monumentis tum Catonis oratione testatum est.
2.15.9Phryne'nin de, hayranlık uyandırsa da Hypereides'in savunmasıyla değil, zaten son derece güzel olan bedenini, tuniğini açıp çıplak bırakınca görünmesiyle tehlikeden kurtulduğunu düşünürler. Bütün bunlar ikna ediyorsa, sözünü ettiğimiz tarif uygun değildir.
et Phrynen non Hyperidis actione, quanquam admirabili, sed conspectu corporis, quod illa speciosissimum alioqui diducta nudaverat tunica, putant periculo liberatam. quae si omnia persuadent, non est hic, de quo locuti sumus, idoneus finis.
2.15.10Bu yüzden, retorik hakkında aynı şeyi düşünüp onun konuşarak ikna etme gücü olduğunu söyleyenler kendilerini daha titiz saydılar. Gorgias yukarıda sözünü ettiğimiz aynı kitapta, Sokrates tarafından adeta zorlanarak bu tarifi yapar. Theodektes de bundan ayrılmaz; ister onun adını taşıyan retorik kitabı kendisinin olsun, ister inanıldığı gibi Aristoteles'in; o kitapta retoriğin gayesinin insanları konuşarak konuşanın istediği şeye götürmek olduğu yazılıdır.
ideoque diligentiores sibi sunt visi, qui, cum de rhetorice idem sentirent, existimaverunt eam vim dicendo persuadendi. quem finem Gorgias in eodem, de quo supra diximus, libro, velut coactus a Socrate facit; a quo non dissentit Theodectes, sive ipsius id opus est, quod de rhetorice nomine eius inscribitur, sive, ut creditum est, Aristotelis, in quo est, finem esse rhetorices ducere homines dicendo in id, quod actor velit.
2.15.11Ama bu da yeterince sınırlanmış değildir; çünkü başkaları da, mesela fahişeler, dalkavuklar, baştan çıkarıcılar, konuşarak ikna ederler ya da istedikleri yere götürürler. Buna karşılık hatip de her zaman ikna etmez; öyle ki bu tarif bazen hatibe özgü olmaz, bazen de hatipten çok uzak olanlarla ortak olur.
sed ne hoc quidem satis est comprehensum; persuadent enim dicendo vel ducunt in id quod volunt alii quoque, ut meretrices, adulatores, corruptores. at contra non persuadet semper orator; ut interim non sit proprius hic finis eius, interim sit communis cum iis, qui ab oratore procul absunt.
2.15.12Apollodoros da bu tariften pek uzak değildir: mahkeme konuşmasının ilk ve her şeyden önce gelen işinin yargıcı ikna etmek ve onun hükmünü istenen yöne götürmek olduğunu söyler. Çünkü o da hatibi talihe bağlar; öyle ki ikna edemezse adını koruyamaz.
atqui non multum ab hoc fine abest Apollodorus, dicens iudicialis orationis primum et super omnia esse persuadere iudici et sententiam eius ducere in id, quod velit; nam et ipse oratorem fortunae subiicit, ut, si non persuaserit, nomen suum retinere non possit.
2.15.13Bazıları sonuçtan uzaklaştılar; mesela Aristoteles şöyle der: "Retorik, konuşmada ikna edici olan her şeyi bulma gücüdür." Bu tarifte hem yukarıda söylediğimiz kusur vardır hem de üstelik buluştan başka bir şeyi kapsamaz; oysa anlatım olmadan buluş konuşma olmaz.
quidam recesserunt ab eventu, sicut Aristoteles dicit: rhetorice est vis inveniendi omnia in oratione persuasibilia. qui finis et illud vitium, de quo supra diximus, habet et insuper quod nihil nisi inventionem complectitur, quae sine elocutione non est oratio.
2.15.14Retoriğin gayesinin ikna edici şekilde konuşmak olduğunu söyleyen Hermagoras'a ve aynı görüşü yalnızca başka kelimelerle açıklayıp gayenin ikna etmek için gereken her şeyi söylemek olduğunu gösteren öbürlerine, ikna etmenin yalnız hatibe ait olmadığını kanıtladığımızda yeterince cevap verilmiştir.
Hermagorae , qui finem eius esse ait persuasibiliter dicere, et aliis, qui eandem sententiam non iisdem tantum verbis explicant ac finem esse demonstrant dicere quae oporteat omnia ad persuadendum, satis responsum est, cum persuadere non tantum oratoris esse convicimus.
2.15.15Bunlara çeşitli şekillerde başka şeyler eklenmiştir. Bazıları retoriğin bütün konularla, bazıları ise yalnız siyasî konularla ilgili olduğunu düşündü; bunlardan hangisinin daha doğru olduğunu, bu soruya özgü yerde söyleyeceğim.
addita sunt his alia varie. quidam enim circa res omnes, quidam circa civiles modo versari rhetoricen putaverunt; quorum verius utrum sit, in eo loco, qui huius quaestionis proprius est, dicam.
2.15.16Aristoteles, retoriğin "her konuda neyin ikna edici olabileceğini görme gücü" olduğunu söylediğinde her şeyi hatibe tabi kılmış görünüyor. Patrokles de "her konuda" sözünü eklemese de hiçbir şeyi dışarıda bırakmayarak aynı şeyi gösterir; çünkü ona "konuşmada ikna edici olanı bulma gücü" der. Bu tarifler de yalnız buluşu kapsar. Bu kusurdan kaçan Theodoros ise retoriği "her konuşmada inanılır olanı bulma ve süsle anlatma gücü" sayar.
omnia subiecisse oratori videtur Aristoteles, cum dixit vim esse videndi, quid in quaque re possit esse persuasibile. et Patrocles, qui non quidem adiicit in quaque re, sed nihil excipiendo idem ostendit; vim enim vocat inveniendi, quod sit in oratione persuasibile; qui fines et ipsi solam complectuntur inventionem. quod vitium fugiens Theodorus vim putat inveniendi et eloquendi cum ornatu credibilia in omni oratione.
2.15.17Ama inanılır olanı da, ikna edici olan gibi, hatip olmayan biri de bulabileceği için, "her konuşmada" sözünü ekleyerek öncekilerden daha da fazla, suç işlemeye ikna edenlere de en güzel şeyin adını bağışlamış olur.
sed cum eodem modo credibilia quo persuasibilia etiam non orator inveniat, adiiciendo in omni oratione magis quam superiores concedit scelera quoque suadentibus pulcherrimae rei nomen.
2.15.18Platon'da Gorgias, mahkemelerde ve öbür toplantılarda bir ikna ustası olduğunu, adil ve adaletsiz şeyleri de ele aldığını söyler; Sokrates de ona öğretme değil ikna etme becerisi tanır.
Gorgias apud Platonem suadendi se artificem in iudiciis et aliis coetibus esse ait, de iustis quoque et iniustis tractare; cui Socrates persuadendi, non docendi concedit facultatem.
2.15.19Her şeyi hatibe tabi kılmayanlar ise, zorunlu olarak, daha titiz ve daha uzun ayrımlar getirdiler. Bunlardan biri Peripatetik Kritolaos'un öğrencisi Ariston'dur; onun tarifi şudur: "siyasî sorularda halkı ikna edecek şekilde konuşarak görme ve eyleme ilmi." Ariston ilmi,
qui vero non omnia subiiciebant oratori, sollicitius ac verbosius, ut necesse erat, adhibuerunt discrimina; quorum fuit Ariston, Critolai Peripatetici discipulus, cuius hic finis est, scientia videndi et agendi in quaestionibus civilibus per orationem popularis persuasionis. hic scientiam,
2.15.20Peripatetik olduğu için, Stoacılar gibi fazilet yerine koymaz; "halkı ikna etme" sözünü de katarak konuşma sanatına karşı aşağılayıcı da olur, çünkü bu sanatın bilgilileri hiç ikna edemeyeceğini düşünür. Hatibin yalnızca siyasî sorularla uğraştığına hükmedenlerin hepsi hakkında şu söylenmiş olsun: bunlar hatibin vazifelerinin pek çoğunu, hele retoriğin üçüncü bölümü olan övgü türünün tamamını dışarıda bırakır.
quia Peripateticus est, non, ut Stoici, virtutis loco ponit; popularem autem comprehendendo persuasionem etiam contumeliosus est adversus artem orandi, quam nihil putat doctis persuasuram. illud de omnibus, qui circa civiles demum quaestiones oratorem iudicant versari, dictum sit, excludi ab his plurima oratoris officia, illam certe laudativam totam, quae est rhetorices pars tertia.
2.15.21Gadaralı Theodoros daha dikkatlidir; böylece retoriğin sanat olduğunu ama fazilet olmadığını düşünenlere geliyoruz. O şöyle der (bunları Yunancadan çevirenlerin kendi kelimelerini kullanayım): "siyasî konuda, her birinde ikna edici olarak alınabilecek olanın ölçüsüne göre, yakışan bir süsle bulan, değerlendiren ve ifade eden sanat."
cautius Theodorus Gadareus, ut iam ad eos veniamus, qui artem quidem esse eam sed non virtutem putaverunt. ita enim dicit (ut ipsis eorum verbis utar, qui haec ex Graeco transtulerunt), ars inventrix et iudicatrix et enuntiatrix decenti ornatu secundum mensionem eius, quod in quoque potest sumi persuasibile, in materia civili.
2.15.22Cornelius Celsus da aynı şekilde retoriğin gayesinin "şüpheli bir siyasî konuda ikna edici şekilde konuşmak" olduğunu söyler. Başkalarının aktardığı tarifler de bunlara benzer; mesela şu: "kendisine tabi olan siyasî konular hakkında belli bir ikna gücüyle, belli bir beden duruşuyla ve söyleyeceklerinin sunuşuyla görme ve anlatma gücü."
itemque Cornelius Celsus, qui finem rhetorices ait dicere persuasibiliter in dubia civili materia. quibus sunt non dissimiles, qui ab aliis traduntur; qualis est ille, vis videndi et eloquendi de rebus civilibus subiectis sibi cum quadam persuasione et quodam corporis habitu et eorum, quae dicet, pronuntiatione.
2.15.23Bin başka tarif daha vardır, ama ya aynıdırlar ya da aynı parçalardan kurulmuşlardır; bunlara da retoriğin konusundan söz etmek gerektiğinde cevap vereceğiz. Bazıları retoriği ne güç ne ilim ne de sanat saydılar: Kritolaos ona konuşma pratiği (çünkü tribē bunu ifade eder), Athenaios da aldatma sanatı dedi.
mille alia, sed aut eadem aut ex eisdem composita; quibus item, cum de materia rhetorices dicendum erit, respondebimus. quidam eam neque vim neque scientiam neque artem putaverunt, sed Critolaus usum dicendi (nam hoc τριβή significat), Athenaeus fallendi artem.
2.15.24Çoğu kişi ise, Platon'un Gorgias'ından öncekilerin bilgisizce derledikleri birkaç parçayı okumakla yetinip ne bu eserin tamamını ne de öbür kitaplarını açtıkları için en büyük yanılgıya düştüler; Platon'un retoriği bir sanat değil, bir tür hoşa gitme ve haz verme becerisi saydığı kanaatinde olduğuna inanırlar;
plerique autem, dum pauca ex Gorgia Platonis a prioribus imperite excerpta legere contenti neque hoc totum neque alia eius volumina evolvunt, in maximum errorem inciderunt, creduntque eum in hac esse opinione, ut rhetoricen non artem sed peritiam quandam gratiae ac voluptatis existimet;
2.15.25başka bir yerde de onu siyasetin bir parçasının hayali ve dalkavukluğun dördüncü bölümü saydığına. Çünkü Platon siyasetin iki bölümünü bedene verir, hekimliği ve "beden eğitimi" diye çevrilen sanatı; ikisini de ruha, yasamayı ve adaleti. Hekimliğin dalkavukluğuna aşçıların sanatı, beden eğitiminin dalkavukluğuna rengi boyayla, gerçek gücü boş bir besiyle taklit eden köle tüccarlarının sanatı, yasamanınkine safsatacılık, adaletinkine de retorik der.
et alio loco civilitatis particulae simulacrum et quartam partem adulationis, quod duas partes civilitatis corpori adsignet, medicinam et quam interpretantur exercitatricem, duas animo, legalem atque iustitiam; adulationem autem medicinae vocet cocorum artificium, exercitatricis mangonum, qui colorem fuco et verum robur inani sagina mentiantur, legalis cavillatricem, iustitiae rhetoricen.
2.15.26Bunların hepsi bu kitapta yazılıdır ve Platon'un kendi düşündüğünü onun ağzından anlatıyor göründüğü Sokrates tarafından söylenmiştir. Ama Platon'un diyaloglarının bir kısmı karşı görüşü savunanları çürütmek için yazılmıştır, bunlara elenktikoi ["çürütücü"] derler; bir kısmı da öğretmek içindir, bunlara dogmatikoi ["öğretici"] denir.
quae omnia sunt quidem scripta in hoc libro dictaque a Socrate, cuius persona videtur Plato significare quid sentiat; sed alii sunt eius sermones ad coarguendos, qui contra disputant, compositi, quos ἐλεγκτικούς vocant, alii ad praecipiendum, qui δογματικοί appellantur.
2.15.27Sokrates, ya da Platon, o zaman uygulanan retoriği böyle sayar; çünkü şu kelimelerle söyler: "sizin siyaset yaptığınız bu tarzda". Gerçek ve ahlâken güzel olan retoriği ise başka türlü anlar. Bu yüzden Gorgias'a karşı o tartışma şöyle biter: "Öyleyse retorikçinin adil olması, adil olanın da adil işler yapmayı istemesi zorunlu değil mi?"
Socrates autem seu Plato eam quidem, quae tum exercebatur, rhetoricen talem putat, nam et dicit his verbis τοῦτον τὸν τρόπον, ὃν ὑμεῖς πολιτεύεσθε, veram autem et honestam intelligit. itaque disputatio ilia contra Gorgian ita clauditur, οὐκοῦν ἀνάγκη τὸν ῥητορικὸν δίκαιον εἶναι, τὸν δὲ δίκαιον βούλεσθαι δίκαια πράττειν;
2.15.28Gorgias buna susar; ama gençlik ateşiyle daha düşüncesiz olan Polos sözü devralır; hayal ve dalkavukluk hakkındaki o sözler ona karşı söylenir. Sonra daha da coşkun olan Kallikles gelir; ama o da şu sonuca götürülür: "Doğru dürüst retorikçi olacak kişinin adil bir adam ve adil olanı bilen biri olması gerekir." Böylece Platon'a retoriğin kötü görünmediği, gerçek retoriğin ancak adil ve iyi olana nasip olduğu ortaya çıkar.
ad quod ille quidem conticescit, sed sermonem suscipit Polus iuvenili calore inconsideratior, contra quem illa de simulacro et adulatione dicuntur. tum Callicles adhuc concitatior, qui tamen ad hanc perducitur clausulam, τὸν μέλλοντα ὀρθῶς ῥητορικὸν ἔσεσθαι, δίκαιον ἄνδρα δεῖ εἶναι καὶ ἐπιστήμονα τῶν δικαίων; ut appareat, Platoni non rhetoricen videri malum, sed eam veram nisi iusto ac bono non contingere.
2.15.29Phaidros'ta da bu sanatın adalet ilmi olmadan tamamlanamayacağını daha da açık gösterir; biz de bu kanaate katılıyoruz. Yoksa Sokrates'in savunmasını ve vatan uğruna düşenlerin övgüsünü yazar mıydı?
adhuc autem in Phaedro manifestius facit, hanc artem consummari citra iustitiae quoque scientiam non posse; cui opinioni nos quoque accedimus. an aliter defensionem Socratis et eorum, qui pro patria ceciderant, laudem scripsisset?
2.15.30Bunlar kesinlikle hatibin işleridir. Ama o, konuşma becerisini kötüye kullanan insan türüne karşı saldırdı. Nitekim Sokrates de, sanıkken Lysias'ın onun için yazdığı konuşmayı kendisine yakışmaz bulmuştu; o zamanlar dava sahiplerine kendi ağızlarından söyleyecekleri konuşmaları yazmak çok yaygın bir âdetti ve böylece başkası adına dava görmeye izin vermeyen hukuk dolanılıyordu.
quae certe sunt oratoris opera. sed in illud hominum genus, quod facilitate dicendi male utebatur, invectus est. nam et Socrates inhonestam sibi credidit orationem, quam ei Lysias reo composuerat; et tum maxime scribere litigatoribus, quae illi pro se ipsi dicerent, erat moris, atque ita iuri, quo non licebat pro altero agere, fraus adhibebatur.
2.15.31Platon'a o sanatın hocaları da pek uygun görünmüyordu, çünkü retoriği adaletten ayırıyor ve inanılır olanı doğru olana tercih ediyorlardı; bunu da Phaidros'ta söyler.
doctores quoque eius artis parum idonei Platoni videbantur, qui rhetoricen a iustitia separarent et veris credibilia praeferrent; nam id quoque dicit in Phaedro.
2.15.32Cornelius Celsus da o öncekilere katılmış görünebilir; onun sözleri şunlardır: "Hatip yalnızca gerçeğe benzeyeni arar." Biraz sonra da: "Çünkü dava sahibinin ödülü iyi bir vicdan değil, zaferdir." Bunlar doğru olsaydı, bu kadar yıkıcı araçları en zararlı ahlâka vermek ve kötülüğü kurallarla desteklemek en kötü insanların işi olurdu. Ama kanaatlerinin gerekçesi onları ilgilendirir.
consensisse autem illis superioribus videri potest etiam Cornelius Celsus, cuius haec verba sunt: orator simile tantum veri petit. deinde paulo post: non enim bona conscientia sed victoria litigantis est praemium. quae si vera essent, pessimorum hominum foret, haec tam perniciosa nocentissimis moribus dare instrumenta et nequitiam praeceptis adiuvare. sed illi rationem opinionis suae viderint.
2.15.33Biz ise kusursuz hatibi biçimlendirmeye giriştik ve onun her şeyden önce iyi bir insan olmasını istiyoruz; öyleyse bu iş hakkında daha doğru düşünenlere dönelim. Bazıları retoriği siyasetle aynı şey saydılar; Cicero ona siyaset ilminin bir parçası der (siyaset ilmi de bilgelikle aynı şeydir); bazıları da onu felsefeyle aynı saydı;
nos autem ingressi formare perfectum oratorem, quem in primis esse virum bonum volumus, ad eos qui de hoc opere melius sentiunt, revertamur. rhetoricen autem quidam eandem civilitatem esse iudicaverunt; Cicero scientiae civilis partem vocat (civilis autem scientia idem quod sapientia est); quidam eandem philosophiam,
2.15.34İsokrates bunlardandır. Retoriğin bu özüne en uygun tarif, onun iyi konuşma ilmi olduğudur. Çünkü bu tarif hem konuşmanın bütün faziletlerini bir kerede kapsar hem de hemen hatibin ahlâkını, çünkü iyi olmayan iyi konuşamaz.
quorum est Isocrates. huic eius substantiae maxime conveniet finitio, rhetoricen esse bene dicendi scientiam. nam et orationis omnes virtutes semel complectitur et protinus etiam mores oratoris, cum bene dicere non possit nisi bonus.
2.15.35Khrysippos'un Kleanthes'ten aldığı "doğru konuşma ilmi" tarifi de aynı değerdedir. Khrysippos'un daha başka tarifleri de vardır, ama bunlar daha çok başka sorularla ilgilidir. "Gerekeni ikna etmek" şeklinde kurulmuş tarif de aynı şeyi düşünür; yalnız sanatı sonuca bağlar.
idem valet Chrysippi finis ille ductus a Cleanthe scientia recte dicendi. sunt plures eiusdem, sed ad alias quaestiones magis pertinent. idem sentit et finis hoc modo comprehensus, persuadere quod oporteat, nisi quod artem ad exitum alligat.
2.15.36Areios'un "konuşmanın faziletine uygun konuşmak" tarifi de iyidir. Retoriği siyasî vazifelerin ilmi sayanlar da, ilmi fazilet sayıyorlarsa, kötüleri retorikten dışarıda bırakırlar; ama onu siyasî soruların dar sınırlarına hapsederler. Tanınmamış olmayan bir hoca ve yazar olan Albucius, onun iyi konuşma ilmi olduğunu kabul eder; ama "siyasî sorular hakkında" ve "inanılır şekilde" kayıtlarını ekleyerek hata eder; ikisine de zaten cevap verildi.
at bene Areus dicere secundum virtutem orationis. excludunt a rhetorice malos et illi, qui scientiam civilium officiorum eam putaverunt, si scientiam virtutem iudicant; sed anguste intra civiles quaestiones coercent. Albucius , non obscurus professor atque auctor, scientiam bene dicendi esse consentit, sed exceptionibus peccat adiiciendo circa civiles quaestiones et credibiliter; quarum utrique iam responsum est.
2.15.37Doğru düşünmeyi ve doğru konuşmayı retoriğe ait sayanların niyeti de övgüye değer. En ünlü ve en çok tartışılan tarifler aşağı yukarı bunlardır. Çünkü hepsini izlemek ne gerekir ne de elimden gelir; zira sanat kitabı yazarları arasında, sanırım çarpık bir heves ortaya çıkmıştır: önceki birinin kullandığı kelimelerle hiçbir şeyi tarif etmemek. Bu hırs benden çok uzak olacaktır.
probabilis et illi voluntatis, qui recte sentire et dicere rhetorices putaverunt. hi sunt fere fines maxime illustres et de quibus praecipue disputatur. nam omnes quidem persequi neque attinet neque possum, cum pravum quoddam, ut arbitror, studium circa scriptores artium extiterit, nihil eisdem verbis, quae prior aliquis occupasset, finiendi, quae ambitio procul aberit a me.
2.15.38Çünkü mutlaka bulduğum şeyleri değil, beğendiğim şeyleri söyleyeceğim; mesela retoriğin iyi konuşma ilmi olduğunu. Çünkü en iyisi bulunduktan sonra başkasını arayan daha kötüsünü istiyor demektir. Bunlar kabul edilince, retoriğin gayesinin, yani bütün sanatın yöneldiği, telos denen en yüksek ve son şeyin ne olduğu da aynı anda açıkça ortaya çıkar. Çünkü retorik iyi konuşma ilmiyse, onun gayesi ve en yüksek noktası iyi konuşmaktır.
dicam enim non utique quae invenero sed quae placebunt, sicut hoc, rhetoricen esse bene dicendi scientiam; cum reperto quod est optimum, qui quaerit aliud, peius velit. his approbatis, simul manifestum est illud quoque, quem finem vel quid summum et ultimum habeat rhetorice, quod τέλος dicitur, ad quod omnis ars tendit; nam si est ipsa bene dicendi scientia, finis eius et summum est bene dicere.
2.16.116. Bölüm
Ardından şu soru gelir: retorik faydalı mıdır? Çünkü bazıları ona şiddetle saldırmayı âdet edinmiştir ve en çirkini de, konuşmayı suçlamak için konuşmanın güçlerini kullanırlar:
sequitur quaestio, an utilis rhetorice. nam quidam vehementer in eam invehi solent, et, quod sit indignissimum, in accusationem orationis utuntur orandi viribus:
2.16.2suçluları cezadan kurtaran belagattir; onun hilesiyle bazen iyiler mahkûm edilir, meclis kararları kötüye yönlendirilir; yalnız ayaklanmalar ve halk kargaşaları değil, kefareti olmayan savaşlar bile çıkarılır; nihayet en çok, yalanlar lehine gerçeğe karşı güç kazandığında kullanılır, derler.
eloquentiam esse, quae poenis eripiat scelestos, cuius fraude damnentur interim boni, consilia ducantur in peius, nec seditiones modo turbaeque populares sed bella etiam inexpiabilia excitentur; cuius denique tum maximus sit usus, cum pro falsis contra veritatem valet.
2.16.3Nitekim komedi şairleri de Sokrates'i, daha kötü davayı nasıl daha iyi hâle getireceğini öğretmekle suçlarlar; Platon da Teisias'ın ve Gorgias'ın benzer şeyler vaat ettiğini söyler.
nam et Socrati obiiciunt comici docere eum, quomodo peiorem causam meliorem faciat, et contra Tisian et Gorgian similia dicit polliceri Plato.
2.16.4Bunlara Yunanlardan ve Romalılardan örnekler eklerler; zararlı belagati yalnız tek tek kişilere karşı değil devletlere karşı da kullanarak devletlerin düzenini sarsan ya da yıkanları sayarlar; bu yüzden belagatin Lakedaimon devletinden kovulduğunu, konuşmacının duyguları harekete geçirmesinin yasak olduğu Atina'da da konuşma gücünün adeta budandığını söylerler.
et his adiiciunt exempla Graecorum Romanorumque et enumerant, qui perniciosa non singulis tantum sed rebus etiam publicis usi eloquentia turbaverint civitatium status vel everterint, eoque et Lacedaemoniorum civitate expulsam et Athenis quoque, ubi actor movere adfectus vetabatur, velut recisam orandi potestatem.
2.16.5Bu mantıkla ne komutanlar faydalı olur, ne memurlar, ne hekimlik, ne de nihayet bilgeliğin kendisi. Çünkü komutan Flaminius da, Gracchuslar, Saturninuslar, Glaucialar gibi memurlar da vardı; hekimler arasında zehirler, filozof adını kötüye kullananlar arasında da bazen en ağır rezaletler yakalanmıştır.
quo quidem modo nec duces erunt utiles nec magistratus nec medicina nec denique ipsa sapientia. nam et dux Flaminius et Gracchi, Saturnini, Glauciae magistratus, et in medicis venena et in his, qui philosophorum nomine male utuntur, gravissima nonnunquam flagitia deprehensa sunt.
2.16.6Yiyecekleri hor görelim; çoğu zaman hastalıklara sebep olmuşlardır. Hiçbir zaman çatı altına girmeyelim; bazen içinde oturanların üstüne çökerler. Askere kılıç dövülmesin; aynı demiri haydut da kullanabilir. Ateşin ve suyun, ki onlar olmadan hiçbir hayat olmaz, ve (yeryüzündeki şeylerde oyalanmayayım) yıldızların başlıcaları olan güneşin ve ayın da bazen zarar verdiğini kim bilmez?
cibos aspernemur; attulerunt saepe valetudinis causas. nunquam tecta subeamus; super habitantes aliquando procumbunt. non fabricetur militi gladius; potest uti eodem ferro latro. quis nescit, ignes, aquas, sine quibus nulla sit vita, et (ne terrenis immorer) solem lunamque, praecipua siderum, aliquando et nocere?
2.16.7Öyleyse o kör Appius'un Pyrrhos'la yapılacak çirkin barışı konuşma gücüyle bozduğu inkâr mı edilecek? Ya da Marcus Tullius'un ilahî belagati hem toprak kanunlarına karşı halkın hoşuna gitmedi mi, hem Catilina'nın cüretini kırmadı mı, hem de savaşta galip gelen komutanlara verilen en büyük onur olan şükran törenlerini togasıyla kazanmadı mı?
num igitur negabitur deformem Pyrrhi pacem caecus ille Appius dicendi viribus diremisse? aut non divina M. Tulli eloquentia et contra leges agrarias popularis fuit et Catilinae fregit audaciam et supplicationes, qui maximus honor victoribus bello ducibus datur, in toga meruit?
2.16.8Konuşma, askerlerin dehşete düşmüş ruhlarını sık sık korkudan geri çağırmaz mı, bu kadar savaş tehlikesine girenleri şanın hayattan daha değerli olduğuna ikna etmez mi? Lakedaimonlılar ve Atinalılar da beni, hatiplerin her zaman en yüksek itibara sahip olduğu Roma halkından daha fazla etkileyemezler.
nonne perterritos militum animos frequenter a metu revocat oratio et tot pugnandi pericula ineuntibus laudem vita potiorem esse persuadet? neque vero me Lacedaemonii atque Athenienses magis moverint quam populus Romanus, apud quem summa semper oratoribus dignitas fuit.
2.16.9Ben de şehirlerin kurucularının, o başıboş kalabalığın bir araya gelip halk olmasını, onları bilgili bir sesle etkilemeden sağlayabileceklerini sanmıyorum; kanunları bulanların da en büyük konuşma gücü olmadan insanların kendilerini hukukun köleliğine bağlamalarını başarabileceklerini sanmıyorum.
equidem nec urbium conditores reor aliter effecturos fuisse ut vaga ilia multitudo coiret in populos, nisi docta voce commota; nec legum repertores sine summa vi orandi consecutos, ut se ipsi homines ad servitutem iuris astringerent.
2.16.10Hatta hayatın öğütleri de, tabiatça ahlâken güzel olsalar bile, şeylerin güzelliğini konuşmanın parlaklığı aydınlattığında zihinleri biçimlendirmekte daha etkili olur. Bu yüzden söz ustalığının silahları iki yöne de işe yarasa da, iyi kullanılması mümkün olan bir şeyi kötü saymak doğru değildir.
quin ipsa vitae praecepta, etiamsi natura sunt honesta, plus tamen ad formandas mentes valent, quotiens pulchritudinem rerum claritas orationis illuminat. quare , etiamsi in utramque partem valent arma facundiae, non est tamen aequum id haberi malum, quo bene uti licet.
2.16.11Ama bunlar belki retoriğin özünü ikna etme gücüne bağlayanlara sorulabilir. Retorik ise, bizim benimsediğimiz tarifle, iyi konuşma ilmiyse ve dolayısıyla hatip her şeyden önce iyi bir insansa, onun faydalı olduğunu elbette kabul etmek gerekir.
verum haec apud eos forsitan quaerantur, qui summam rhetorices ad persuadendi vim rettulerunt. si vero est bene dicendi scientia, quem nos finem sequimur, ut sit orator in primis vir bonus, utilem certe esse eam confitendum est.
2.16.12Doğrusu o ilk tanrı, şeylerin babası ve evrenin yapıcısı, insanı öbür hayvanlardan, en azından ölümlü olanlardan, hiçbir şeyle konuşma becerisi kadar ayırmamıştır.
et hercule deus ille princeps, parens rerum fabricatorque mundi, nullo magis hominem separavit a ceteris, quae quidem mortalia essent, animalibus, quam dicendi facultate.
2.16.13Çünkü o dilsiz hayvanlarda bedenlerin büyüklük, güç, sağlamlık, dayanıklılık ve hız bakımından daha üstün olduğunu görüyoruz; dışarıdan edinilecek yardıma da daha az muhtaçtırlar. Çünkü yürümeyi, beslenmeyi ve suda yüzmeyi bir öğreten olmadan, tabiatın kendisiyle daha çabuk öğrenirler.
nam corpora quidem magnitudine, viribus, firmitate, patientia, velocitate praestantiora in illis mutis videmus, eadem minus egere adquisitae extrinsecus opis. nam et ingredi citius et pasci et tranare aquas citra docentem natura ipsa sciunt.
2.16.14Çoğu da soğuğa karşı kendi bedenleriyle giyinir; doğuştan bazı silahları vardır, yiyecekleri de hemen her zaman ellerinin altındadır; insanlar içinse bütün bunlar büyük bir emek gerektirir. Bu yüzden tanrı bize üstün bir akıl verdi ve bizim bu akılda ölümsüz tanrılarla ortak olmamızı istedi.
et pleraque contra frigus ex suo corpore vestiuntur, et arma iis ingenita quaedam et ex obvio fere victus, circa quae omnia multus hominibus labor est. rationem igitur nobis praecipuam dedit eiusque nos socios esse cum dis immortalibus voluit.
2.16.15Ama zihnimizde tasarladıklarımızı konuşarak da dışa vuramasaydık, aklın kendisi bize ne bu kadar yardım ederdi ne de bizde bu kadar belirgin olurdu. Öbür hayvanlarda eksik olduğunu gördüğümüz şey de anlama yetisi ve bir tür düşünmeden çok bu konuşmadır.
sed ipsa ratio neque tam nos iuvaret neque tam esset in nobis manifesta, nisi, quae concepissemus mente, promere etiam loquendo possemus, quod magis deesse ceteris animalibus quam intellectum et cogitationem quandam videmus.
2.16.16Çünkü yataklarını yumuşatmak, yuva örmek, yavruları yumurtadan çıkarıp büyütmek, hatta kış için yiyecek biriktirmek, bizim taklit edemeyeceğimiz bazı işler (balmumu ve bal gibi) yapmak belki bir parça akıl ister; ama bunları yapanlar konuşmadan yoksun oldukları için dilsiz ve akılsız diye anılırlar.
nam et mollire cubilia et nidos texere et educare fetus et excludere, quin etiam reponere in hiemem alimenta, opera quaedam nobis inimitabilia (qualia sunt cerarum ac mellis) efficere, nonnullius fortasse rationis est; sed quia carent sermone, quae id faciunt, muta atque irrationalia vocantur.
2.16.17Nihayet sesten yoksun bırakılmış insanlara o göksel ruh ne kadarcık yardım eder? Öyleyse tanrılardan konuşmadan daha iyi bir şey almadıysak, neyi onun kadar özene ve emeğe değer sayalım; insanların kendisinin öbür hayvanlardan üstün olduğu şeyde değil de hangi şeyde insanlardan üstün olmayı tercih edelim?
denique homines, quibus negata vox est, quantulum adiuvat animus ille caelestis? quare si nihil a dis oratione melius accepimus, quid tam dignum cultu ac labore ducamus, aut in quo malimus praestare hominibus, quam quo ipsi homines ceteris animalibus praestant,
2.16.18Hele hiçbir sanatta emeğin karşılığı daha bol ödenmediğine göre. Konuşma becerisinin nereden başlayıp şimdiye kadar nereye ilerlediğini düşünürsek bu açıkça ortaya çıkacaktır; üstelik hâlâ artabilir de.
eo quidem magis, quod nulla in arte plenius labor gratiam refert? id adeo manifestum erit, si cogitaverimus, unde et quo usque iam provecta sit orandi facultas; et adhuc augeri potest.
2.16.19Dostları savunmanın, senatoyu, halkı tavsiyeleriyle yönetmenin, orduyu istediği yöne götürmenin ne kadar faydalı ve iyi bir insana ne kadar yakışır olduğunu bir yana bırakayım; ortak anlayıştan ve herkesin kullandığı kelimelerden, sanki konuşup söylev vermiyor da, Perikles'in başına geldiği gibi şimşek çaktırıp gök gürletiyormuş gibi görünecek kadar övgü ve şan kazanmak, tek başına güzel bir şey değil midir?
nam ut omittam, defendere amicos, regere consiliis senatum, populum, exercitum in quae velit ducere, quam sit utile conveniatque bono viro, nonne pulchrum vel hoc ipsum est, ex communi intellectu verbisque, quibus utuntur omnes, tantum adsequi laudis et gloriae, ut non loqui et orare sed, quod Pericli contigit, fulgurare ac tonare videaris?
2.17.117. Bölüm
Bu bölümde dolaşıp kendimi bu hazza bırakmak istersem sonu gelmez. Öyleyse ardından gelen soruya geçelim: retorik bir sanat mıdır?
finis non erit, si exspatiari in parte hac et indulgere voluptati velim. transeamus igitur ad eam quaestionem, quae sequitur, an rhetorice ars sit.
2.17.2Konuşma kurallarını aktaranlardan hiçbiri bundan o kadar şüphe etmemiştir ki, bu kitapların retorik sanatı üzerine yazıldığı başlıklarıyla bile tanıklık edilmiştir; Cicero da retorik denen şeyin sanata dayalı belagat olduğunu söyler. Bu iddiayı yalnız hatipler, kendi çalışmalarına bir değer katmış görünmek için savunmadı; filozofların da çoğu, hem Stoacılar hem Peripatetikler, onlarla aynı görüştedir.
quod quidem adeo ex iis, qui praecepta dicendi tradiderunt, nemo dubitavit, ut etiam ipsis librorum titulis testatum sit, scriptos eos de arte rhetorica; Cicero vero eam, quae rhetorice vocetur, esse artificiosam eloquentiam dicat. quod non oratores tantum vindicarunt, ut studiis aliquid suis praestitisse videantur, sed cum iis philosophi et Stoici et Peripatetici plerique consentiunt.
2.17.3Açıkçası sorunun bu kısmını ele almam gerekip gerekmediğinden şüphe ettiğimi itiraf ediyorum. Çünkü yalnız eğitimden değil, insanın sağduyusundan bile o kadar uzak kim vardır ki, marangozluğu, dokumacılığı, çamurdan çömlek çekmeyi sanat saysın da, yukarıda dediğimiz gibi en büyük ve en güzel iş olan retoriğin sanatsız olarak böyle yüce bir doruğa ulaştığını düşünsün?
ac me dubitasse confiteor, an hanc partem quaestionis tractandam putarem; nam quis est adeo non ab eruditione modo sed a sensu remotus hominis, ut fabricandi quidem et texendi et e luto vasa ducendi artem putet, rhetoricen autem, maximum ac pulcherrimum, ut supra diximus, opus, in tam sublime fastigium existimet sine arte venisse?
2.17.4Ben karşı görüşü savunanların, söyledikleri şeyi gerçekten düşündüklerine değil, konunun güçlüğüyle yeteneklerini çalıştırmak istediklerine inanıyorum; tıpkı Busiris'i ve Klytaimnestra'yı övdüğünde Polykrates gibi. Gerçi onun, bunlardan farklı olmayan bir şey yapıp Sokrates'e karşı okunan söylevi yazdığı da söylenir.
equidem illos, qui contra disputaverunt, non tam id sensisse quod dicerent, quam exercere ingenia materiae difficultate credo voluisse, sicut Polycraten, cum Busirim laudaret et Clytaemnestram; quanquam is, quod his dissimile non est, composuisse orationem, quae est habita contra Socraten, dicitur.
2.17.5Bazıları retoriğin tabiattan geldiğini ister, ama alıştırmayla desteklendiğini de inkâr etmezler; tıpkı Cicero'nun De oratore kitaplarında Antonius'un, onun bir sanat değil bir tür gözlem olduğunu söylemesi gibi.
quidam naturalem esse rhetoricen volunt et tamen adiuvari exercitatione non diffitentur, ut in libris Ciceronis de Oratore dicit Antonius, observationem quandam esse non artem.
2.17.6Bu, doğru diye kabul edelim diye değil, sanatını gizleyen biri olan Antonius'un rolü korunsun diye konmuştur. Lysias bu kanaatte olmuş görünür. Bu görüşün savunması şudur: bilgisizler, barbarlar ve köleler kendi adlarına konuşurken girişe benzer bir şey söylerler, anlatırlar, kanıtlarlar, çürütürler ve (sonuç bölümünün işini görecek şekilde) yalvarırlar.
quod non ideo, ut pro vero accipiamus, est positum, sed ut Antoni persona servetur, qui dissimulator artis fuit. hanc autem opinionem habuisse Lysias videtur. cuius sententiae talis defensio est, quod indocti et barbari et servi, pro se cum loquuntur, aliquid dicant simile principio, narrent, probent, refutent, et (quod vim habeat epilogi) deprecentur.
2.17.7Sonra şu kelime oyunlarını eklerler: sanatla yapılan hiçbir şey sanattan önce var olmamıştır; oysa insanlar her zaman kendi lehlerine ve başkalarının aleyhine konuşmuşlardır; sanatın hocaları ise geç ortaya çıkmıştır, ilk olarak Teisias ve Korax zamanında; öyleyse konuşma sanattan önce vardı, dolayısıyla sanat değildir.
deinde adiiciunt illas verborum cavillationes, nihil, quod ex arte fiat, ante artem fuisse; atqui dixisse homines pro se et in alios semper, doctores artis sero et circa Tisian et Coraca primum repertos, orationem igitur ante artem fuisse eoque artem non esse.
2.17.8Biz de bu işin öğretiminin ne zaman başladığını araştırmaya uğraşmıyoruz. Gerçi Homeros'ta hem eylemin hem konuşmanın hocası Phoiniks'i, birçok hatibi, üç komutanda konuşmanın bütün türlerini, gençler arasında düzenlenmiş belagat yarışmalarını da buluruz; hatta Akhilleus'un kalkanının işlemelerinde davalar ve dava vekilleri de vardır.
nos porro, quando coeperit huius rei doctrina, non laboramus exquirere, quanquam apud Homerum et praeceptorem Phoenicem cum agendi tum etiam loquendi et oratores plures et omne in tribus ducibus orationis genus et certamina quoque proposita eloquentiae inter iuvenes invenimus, quin in caelatura clipei Achillis et lites sunt et actores.
2.17.9Çünkü şunu hatırlatmak yeter: sanatın tamamladığı her şey başlangıcını tabiattan almıştır. Yoksa sağlığa yararlı olanların ve bunlara zıt olanların gözleminden bulunan ve bazılarına göre tamamen deneyimlere dayanan hekimlik de ortadan kaldırılsın; çünkü bu sanat var olmadan önce de biri bir yarayı sarmış, bir ateşi dinlenme ve perhizle hafifletmiştir; bunu sebebini gördüğü için değil, hastalığın kendisi onu buna zorladığı için yapmıştır.
illud enim admonere satis est, omnia, quae ars consummaverit, a natura initia duxisse. aut tollatur medicina, quae ex observatione salubrium atque iis contrariorum reperta est, et, ut quibusdam placet, tota constat experimentis; nam et vulnus deligavit aliquis, antequam haec ars esset, et febrem quiete et abstinentia, non quia rationem videbat, sed quia id valetudo ipsa cogebat, mitigavit.
2.17.10Marangozluk da sanat olmasın; çünkü o ilk insanlar kulübelerini sanatsız yaptılar. Müzik de olmasın; bütün milletlerde bir şekilde şarkı söylenir ve dans edilir. Böylece herhangi bir konuşmaya retorik denmesi gerekiyorsa,
nec fabrica sit ars; casas enim primi illi sine arte fecerunt; nec musica; cantatur ac saltatur per omnes gentes aliquo modo. ita si rhetorice vocari debet sermo quicunque, fuisse eam,
2.17.11onun sanat olmadan önce de var olduğunu kabul edeceğim. Ama konuşan herkes hatip değilse ve o zaman insanlar hatip gibi konuşmuyorlarsa, hatibin sanatla yetiştiğini ve sanattan önce var olmadığını kabul etmeleri zorunludur. Bununla şu iddiaları da ortadan kalkar: öğrenmemiş birinin yaptığı şey sanata ait değildir, öğrenmemiş olanlar da konuşur.
antequam esset ars, confitebor; si vero non quisquis loquitur, orator est, et tum non tanquam oratores loquebantur, necesse est, oratorem factum arte nec ante artem fuisse fateantur. quo illud quoque excluditur, quod dicunt, non esse artis id, quod faciat qui non didicerit, dicere autem homines et qui non didicerint.
2.17.12Bunu doğrulamak için kürekçi Demades'in ve oyuncu Aiskhines'in hatip olduklarını öne sürerler. Yanlış; çünkü öğrenmemiş olan hatip olamaz; bunların da hiç öğrenmemektense geç öğrendiklerini söylemek daha doğrudur. Aiskhines baştan beri edebiyatla uğraşmıştı, babası da edebiyat öğretiyordu; Demades'in öğrenmediği de kesin değildir; sürekli konuşma alıştırması da onu sonradan ne kadar büyük olduysa o kadar büyük yapmış olabilir; çünkü bu en güçlü öğrenme türüdür.
ad cuius rei confirmationem adferunt, Demaden remigem, et Aeschinen hypocriten oratores fuisse. falso; nam neque orator esse, qui non didicit, potest, et hos sero potius quam nunquam didicisse quis dixerit, quanquam Aeschines ab initio sit versatus in litteris, quas pater eius etiam docebat, Demaden neque non didicisse certum sit, et continua dicendi exercitatio potuerit tantum, quantuscunque postea fuit, fecisse; nam id potentissimum discendi genus est.
2.17.13Ama öğrenmiş olsaydı daha da üstün olacağını söylemek de mümkündür; çünkü söylevlerini yazmaya cesaret edememiştir, oysa konuşmada çok güçlü olduğunu biliyoruz.
sed et praestantiorem, si didicisset, futurum fuisse dicere licet; neque enim orationes scribere est ausus, ut eum multum valuisse in dicendo sciamus.
2.17.14Aristoteles de âdeti olduğu üzere araştırma uğruna Gryllos'ta kendi inceliğine yaraşır bazı deliller tasarlamıştır; ama aynı Aristoteles retorik sanatı üzerine üç kitap yazmış ve bunların ilkinde onun yalnız bir sanat olduğunu kabul etmekle kalmayıp, diyalektiğe olduğu gibi ona da siyasetin bir parçasını ayırmıştır.
Aristoteles , ut solet, quaerendi gratia quaedam subtilitatis suae argumenta excogitavit in Gryllo; sed idem et de arte rhetorica tris libros scripsit, et in eorum primo non artem solum eam fatetur, sed ei particulam civilitatis sicut dialectices adsignat.
2.17.15Kritolaos buna karşı pek çok şey söyledi, Rodoslu Athenodoros da. Agnon ise retoriği suçladığını ilan eden başlığıyla kendi güvenilirliğini baştan yok etti. Bütün öğretimlerden kaçan Epikuros'a ise hiç şaşmıyorum.
multa Critolaus contra, multa Rhodius Athenodorus. agnon quidem detraxit sibi inscriptione ipsa fidem, qua rhetorices accusationem professus est. nam de Epicuro, qui disciplinas omnes fugit, nihil miror.
2.17.16Bunlar pek çok şey söylerler ama az sayıda kaynaktan türetilmiştir; bu yüzden en güçlülerine kısaca karşılık vereyim ki soru sonsuza uzamasın.
hi complura dicunt sed ex paucis locis ducta; itaque potentissimis eorum breviter occurram, ne in infinitum quaestio evadat.
2.17.17İlk delilleri konudan çıkar. Bütün sanatların bir konusu olduğunu söylerler; bu doğrudur. Retoriğin ise kendine özgü bir konusu olmadığını söylerler; bunun yanlış olduğunu ilerde kanıtlayacağım.
prima iis argumentatio ex materia est. omnes enim artes aiunt habere materiam, quod est verum; rhetorices nullam esse propriam, quod esse falsum in sequentibus probabo.
2.17.18İkinci karalama şudur: hiçbir sanat yanlış kanaatlere onay vermez, çünkü her zaman doğru olan kavrama olmadan kurulamaz; retorik yanlışlara onay verir; öyleyse sanat değildir.
altera est calumnia nullam artem falsis assentiri opinionibus, quia constitui sine perceptione non possit, quae semper vera sit; rhetoricen assentiri falsis, non esse igitur artem.
2.17.19Retoriğin bazen doğru yerine yanlış söylediğini kabul edeceğim; ama bu yüzden yanlış bir kanaatte de olduğunu kabul etmeyeceğim; çünkü bir şeyin insana kendisine öyle görünmesi ile başkasına öyle görünmesini sağlamak çok farklı şeylerdir. Komutan da sık sık yanlışa başvurur; mesela Hannibal, Fabius tarafından kuşatıldığında, öküzlerin boynuzlarına çalı demetleri bağlayıp tutuşturarak sürüleri gece karşıdaki dağlara sürmüş ve düşmana çekilen bir ordu görüntüsü vermişti; ama onu aldattı, kendisi neyin doğru olduğunu biliyordu.
ego rhetoricen nonnunquam dicere falsa pro veris confitebor, sed non ideo in falsa quoque esse opinione concedam, quia longe diversum est, ipsi quid videri et, ut alii videatur, efficere. nam et imperator falsis utitur saepe, ut Hannibal, cum inclusus a Fabio, sarmentis circum cornua boum deligatis incensisque, per noctem in adversos montes agens armenta speciem hosti abeuntis exercitus dedit, sed illum fefellit, ipse, quid verum esset, non ignoravit.
2.17.20Lakedaimonlı Theopompos da karısıyla giysilerini değiştirip kadın kılığında hapisten kaçtığında, kendisi hakkında yanlış bir kanaate sahip değildi; o kanaati bekçilere verdi. Aynı şekilde hatip de doğru yerine yanlışı kullandığında onun yanlış olduğunu ve doğru yerine kullandığını bilir; demek ki kendisi yanlış bir kanaate sahip değildir, başkasını aldatır.
nec vero Theopompus Lacedaemonius, cum permutato cum uxore habitu e custodia ut mulier evasit, falsam de se opinionem habuit, sed custodibus praebuit. item orator, cum falso utitur pro vero, scit esse falsum eoque se pro vero uti; non ergo falsam habet ipse opinionem, sed fallit alium.
2.17.21Cicero da Cluentius davasında yargıçların gözüne karanlık serptiğiyle övündüğünde, kendisi hiçbir şey görmez değildi. Ressam da sanatının gücüyle eserdeki bazı şeylerin öne çıktığına, bazılarının geri çekildiğine bizi inandırdığında, bunların düz olduğunu bilmez değildir.
nec Cicero, cum se tenebras offudisse iudicibus in causa Cluenti gloriatus est, nihil ipse vidit. et pictor, cum vi artis suae efficit, ut quaedam eminere in opere, quaedam recessisse credamus, ipse ea plana esse non nescit.
2.17.22Bütün sanatların yöneldikleri belli bir gayeleri olduğunu, retorikte ise bazen hiçbir gaye bulunmadığını, bazen de vaat edilen gayenin gerçekleşmediğini de söylerler. Yalan söylüyorlar; çünkü biz bir gaye olduğunu gösterdik ve ne olduğunu da söyledik.
aiunt etiam omnes artes habere finem aliquem propositum, ad quem tendant; hunc modo nullum esse in rhetorice, modo non praestari eum, qui promittatur. mentiuntur; nos enim esse finem iam ostendimus, et quis esset diximus.
2.17.23Hatip bu gayeyi her zaman gerçekleştirecektir de; çünkü her zaman iyi konuşacaktır. Öne sürülen bu itiraz belki gayenin ikna etmek olduğunu düşünenlere karşı sağlamdır. Bizim hatibimiz ve bizim tarif ettiğimiz sanat sonuca bağlı değildir. Konuşan zafere yönelir, doğru; ama iyi konuştuğunda, kazanmasa bile, sanatın kapsadığı şeyi gerçekleştirmiştir.
et praestabit hunc semper orator, semper enim bene dicet. firmum autem hoc, quod opponitur, adversus eos fortasse sit, qui persuadere finem putaverunt. noster orator arsque a nobis finita non sunt posita in eventu. tendit quidem ad victoriam qui dicit; sed cum bene dixit, etiamsi non vincat, id quod arte continetur effecit.
2.17.24Dümenci de gemiyi sağ salim limana ulaştırmak ister; ama fırtınaya kapılırsa yine de dümenci olmaktan çıkmaz ve o bilinen sözü söyler: "Yeter ki dümeni doğru tutayım."
nam et gubernator vult salva nave in portum pervenire; si tamen tempestate fuerit abreptus, non ideo minus erit gubernator dicetque notum illud, dum clavum rectum teneam.
2.17.25Hekim de hastanın sağlığını hedefler; ama hastalığın şiddeti, hastanın ölçüsüzlüğü ya da başka bir rastlantı yüzünden en yüksek hedefe ulaşılamazsa, kendisi her şeyi kurala uygun yapmışsa hekimliğin gayesinden düşmez. Aynı şekilde hatibin gayesi de iyi konuşmuş olmaktır. Çünkü bu sanat, biraz sonra daha açık göstereceğimiz gibi, sonuçta değil eylemde yer alır.
et medicus sanitatem aegri petit; si tamen aut valetudinis vi aut intemperantia aegri aliove quo casu summa non contingit, dum ipse omnia secundum rationem fecerit, medicinae fine non excidet. ita oratori bene dixisse finis est. nam est ars ea, ut post paulum clarius ostendemus, in actu posita non in effectu.
2.17.26Böylece sanatların gayelerine ne zaman ulaştıklarını bildikleri, retoriğin bilmediği iddiası da yanlış olacaktır; çünkü herkes iyi konuşup konuşmadığını anlar. Retoriği, hiçbir sanatın yapmadığı bir şeyi, kusurlardan faydalanmayı da yapmakla suçlarlar; çünkü yanlış söyler ve duyguları harekete geçirir.
ita falsum erit illud quoque, quod dicitur, artes scire quando sint finem consecutae, rhetoricen nescire. nam se quisque bene dicere intelligit. uti etiam vitiis rhetoricen, quod ars nulla faciat, criminantur, quia et falsum dicat et adfectus moveat.
2.17.27Bunlardan hiçbiri, iyi bir sebepten doğuyorsa ayıp değildir, dolayısıyla kusur da değildir. Çünkü bilgeye bile bazen yalan söylemek serbest bırakılmıştır; yargıç başka türlü hakkaniyete götürülemiyorsa, hatip de zorunlu olarak duyguları harekete geçirecektir.
quorum neutrum est turpe, cum ex bona ratione proficiscitur, ideoque nec vitium. nam et mendacium dicere etiam sapienti aliquando concessum est, et adfectus, si aliter ad aequitatem perduci iudex non poterit, necessario movebit orator.
2.17.28Çünkü yargılayanlar bilgisizlerdir ve çoğu zaman yanılmasınlar diye tam da bu yolla aldatılmaları gerekir. Bana bilge yargıçlar, bilgelerden oluşan halk toplantıları ve bütün bir meclis verilse, hiçbir şeyi ne kıskançlık ne kayırma ne önyargılı kanaat ne de yalancı tanıklar etkilese, belagate pek az yer kalır ve o hemen hemen yalnız hoşa gitmeye dayanır.
imperiti enim iudicant et qui frequenter in hoc ipsum fallendi sint, ne errent. nam , si mihi sapientes iudices dentur, sapientium contiones atque omne consilium, nihil invidia valeat, nihil gratia, nihil opinio praesumpta falsique testes: perquam sit exiguus eloquentiae locus et prope in sola delectatione ponatur.
2.17.29Ama dinleyenlerin ruhları kolayca değişiyorsa ve gerçek bu kadar kötülüğe açıksa, sanatla savaşmak ve işe yarayan şeylere başvurmak gerekir. Çünkü doğru yoldan uzaklaştırılmış biri ancak başka bir dönemeçle o yola geri getirilebilir.
sin et audientium mobiles animi et tot malis obnoxia veritas, arte pugnandum est et adhibenda quae prosunt. neque enim, qui recta via depulsus est, reduci ad eam nisi alio flexu potest.
2.17.30Retoriğe karşı en çok kelime oyunu, onun davanın iki tarafı için de konuşmasından çıkar. Şu itirazlar buradan gelir: hiçbir sanat kendi kendisine zıt değildir, retorik kendine zıttır; hiçbir sanat kendi yaptığını yıkmaz, bu retoriğin eserinin başına gelir; ayrıca retorik ya söylenmesi gerekeni öğretir ya da söylenmemesi gerekeni; böylece ya söylenmemesi gerekeni öğrettiği için, ya da söylenmesi gerekeni öğrettikten sonra bunların zıddını da öğrettiği için sanat değildir.
plurima vero ex eo contra rhetoricen cavillatio est, quod ex utraque causae parte dicatur. inde haec: nullam esse artem contrariam sibi, rhetoricen esse contrariam sibi; nullam artem destruere quod effecerit, accidere hoc rhetorices operi; item aut dicenda eam docere aut non dicenda; ita vel per hoc non esse artem, quod non dicenda praecipiat, vel per hoc, quod, cum dicenda praeceperit, etiam contraria his doceat.
2.17.31Bütün bunların iyi insandan ve faziletin kendisinden ayrılmış bir retorik hakkında söylendiği açıktır; yoksa adil olmayan dava neredeyse, orada retorik yoktur; öyle ki bir hatibin, yani iyi bir insanın iki taraf için de konuşması ancak şaşılacak bir rastlantıyla gerçekleşebilir.
quae omnia apparet de ea rhetorice dici, quae sit a bono viro atque ab ipsa virtute seiuncta; alioqui ubi iniusta causa est, ibi rhetorice non est, adeo ut vix admirabili quodam casu possit accidere, ut ex utraque parte orator, id est vir bonus, dicat.
2.17.32Yine de iki bilgeyi bazen adil sebeplerin farklı yönlere çekmesi de şeylerin tabiatında olabileceğine göre (çünkü akıl öyle gerektirirse aralarında savaşacaklarına bile inanırlar), öne sürülen itirazlara cevap vereceğim; hem de öyle ki, bunların hatip adını kötü ahlâka da tanıyanlara karşı bile boşuna tasarlandığı ortaya çıksın.
tamen quoniam hoc quoque in rerum naturam cadit, ut duos sapientes aliquando iustae causae in diversum trahant, (quando etiam pugnaturos eos inter se, si ratio ita duxerit, credunt) respondebo propositis, atque ita quidem, ut appareat, haec adversus eos quoque frustra excogitata, qui malis moribus nomen oratoris indulgent.
2.17.33Retorik kendine zıt değildir. Çünkü dava davayla karşı karşıya gelir, retorik kendi kendisiyle değil. Aynı şeyi öğrenmiş olanlar birbiriyle çekişirse, ikisine de öğretilmiş olan sanat bu yüzden sanat olmaktan çıkmaz; yoksa silah sanatı da sanat olmazdı, çünkü aynı hocanın elinde yetişmiş gladyatörler sık sık birbirleriyle eşleştirilir;
nam rhetorice non est contraria sibi. causa enim cum causa, non illa secum ipsa componitur. nec , si pugnent inter se, qui idem didicerunt, idcirco ars, quae utrique tradita est, non erit; alioqui nec armorum, quia saepe gladiatores sub eodem magistro eruditi inter se componuntur;
2.17.34dümencilik de sanat olmazdı, çünkü deniz savaşlarında dümenci dümenciye karşıdır; komutanlık da olmazdı, çünkü komutan komutanla çarpışır. Aynı şekilde retorik yaptığı eseri de yıkmaz. Çünkü hatip kendi öne sürdüğü delili çürütmez; retorik de çürütmez. Çünkü ikna etmeyi gaye sayanlarda, ya da (dediğim gibi) bir rastlantı iki iyi insanı karşı karşıya getirirse, gerçeğe benzeyen şeyler aranacaktır; bir şeyin ötekinden daha inanılır olması ise inanılır olana zıt olması demek değildir.
nec gubernandi, quia navalibus proeliis gubernator est gubernatori adversus; nec imperatoria, quia imperator cum imperatore contendit. item non evertit opus rhetorice, quod efficit. neque enim positum a se argumentum solvit orator sed ne rhetorice quidem, quia apud eos, qui in persuadendo finem putant, aut si quis (ut dixi) casus duos inter se bonos viros composuerit, verisimilia quaerentur; non autem, si quid est altero credibilius, id ei contrarium est, quod fuit credibile.
2.17.35Çünkü daha beyaz olan beyaza, daha tatlı olan tatlıya karşıt olmadığı gibi, daha inandırıcı olan da inandırıcı olana karşıt değildir. Retorik ne hiçbir zaman söylenmemesi gerekeni öğretir ne de söylenmesi gerekene zıt olanı; her davada söylenmesi gerekeni öğretir.
nam ut candido candidius et dulci dulcius non est adversum, ita nec probabili probabilius. neque praecipit unquam non dicenda nec dicendis contraria, sed quae in quaque causa dicenda sunt.
2.17.36Ama hatip, çoğu zaman öyle olsa da, her zaman gerçeği savunmak zorunda olmayacaktır; bazen ortak fayda onun yanlışı da savunmasını gerektirir. Cicero'nun De oratore'sinin ikinci kitabında şu itirazlar da yer alır: sanat bilinen şeylere aittir; hatibin bütün işi ise ilme değil kanaate dayanır, çünkü hem bilmeyenlerin önünde konuşur hem de kendisi bazen bilmediği şeyi söyler.
non semper autem ei, etiamsi frequentissime, tuenda veritas erit; sed aliquando exigit communis utilitas, ut etiam falsa defendat. ponuntur hae quoque in secundo Ciceronis de Oratore libro contradictiones: artem earum rerum esse, quae sciantur; oratoris omnem actionem opinione, non scientia contineri, quia et apud eos dicat, qui nesciant, et ipse dicat aliquando, quod nesciat.
2.17.37Bunlardan birincisi, yani yargıcın hakkında konuşulan şeyi bilip bilmediği, hatibin sanatını hiç ilgilendirmez. İkincisine ise şöyle cevap vermek gerekir: sanat bilinen şeylere aittir; retorik iyi konuşma sanatıdır; iyi konuşmayı ise hatip bilir.
ex his alterum, id est, an sciat index, de quo dicatur, nihil ad oratoris artem; alteri respondendum, ars earum rerum est, quae sciuntur. rhetorice ars est bene dicendi, bene autem dicere scit orator.
2.17.38"Ama söylediğinin doğru olup olmadığını bilmez." Ateşin ya da suyun ya da dört unsurun ya da bölünemez cisimlerin her şeyin başlangıcı olduğunu öğretenler de, yıldızlar arasındaki uzaklıkları, güneşin ve yerin ölçülerini hesaplayanlar da bilmez; yine de kendi öğretimlerine sanat derler. Akıl, onların bu şeyleri sanmadıklarını, kanıtların gücü sayesinde bildiklerini gösterir gibi oluyorsa, aynı akıl hatibe de aynı şeyi sağlayabilir.
sed nescit, an verum sit quod dicit. ne hi quidem, qui ignem aut aquam aut quattuor elementa aut corpora insecabilia esse, ex quibus res omnes initium duxerint, tradunt, nec qui intervalla siderum et mensuras solis ac terrae colligunt; disciplinam tamen suam artem vocant. quodsi ratio efficit, ut haec non opinari sed propter vim probationum scire videantur, eadem ratio idem praestare oratori potest.
2.17.39"Ama davanın haklı olup olmadığını bilmez." Hekim de bu acıyı çektiğini söyleyenin gerçekten baş ağrısı olup olmadığını bilmez; yine de onu doğruymuş gibi tedavi edecek ve hekimlik sanat olacaktır. Üstelik retoriğin amacı her zaman mutlaka doğruyu değil, her zaman gerçeğe benzeyeni söylemek değil midir? Söylediklerinin gerçeğe benzediğini ise bilir.
sed an causa vera sit, nescit. ne medicus quidem, an dolorem capitis habeat, qui hoc se pati dicet; curabit tamen, tamquam id verum sit, et erit ars medicina. quid quod rhetorice non utique propositum habet semper vera dicendi, sed semper verisimilia? scit autem esse verisimilia quae dicit.
2.17.40Karşı görüşte olanlar buna, dava vekillerinin bazı davalarda saldırdıkları şeyi başka davalarda savunduklarını da eklerler. Bu sanatın değil, insanın kusurudur. Retoriğe karşı söylenen başlıca şeyler bunlardır; öbürleri hem daha küçüktür hem de yine bu kaynaklardan türetilmiştir. Onun bir sanat olduğu ise kısaca şöyle doğrulanır.
adiiciunt his, qui contra sentiunt, quod saepe, quae in allis litibus impugnarunt actores causarum, eadem in aliis defendant. quod non artis sed hominis est vitium. haec sunt praecipua, quae contra rhetoricen dicantur; alia et minora et tamen ex his fontibus derivata. confirmatur autem esse artem eam breviter.
2.17.41Çünkü ister, Kleanthes'in istediği gibi, sanat bir yolla, yani bir düzenle iş gören bir güç olsun (iyi konuşmada bir yol ve düzen bulunduğundan kimse şüphe etmez), ister hemen herkesin kabul ettiği şu tarif benimsensin: sanat, hayat için faydalı bir gayeye yönelik, birbiriyle uyumlu ve birlikte işlenmiş kavrayışlardan kurulur; bunların hiçbirinin retorikte eksik olmadığını hemen göstereceğiz.
nam sive, ut Cleanthes voluit, ars est potestas via, id est ordine, efficiens, esse certe viam atque ordinem in bene dicendo nemo dubitaverit; sive ille ab omnibus fere probatus finis observatur, artem constare ex perceptionibus consentientibus et coexercitatis ad fine utilem vitae, iam ostendemus nihil non horum in rhetorice inesse.
2.17.42Hem öbür sanatlar gibi o da hem inceleme hem alıştırmayla kurulmaz mı? Diyalektik bir sanatsa, ki bu genellikle kabul edilir, retorik de sanat olmaktan geri kalamaz; çünkü ondan cinsçe değil, türce ayrılır. Şunları da atlamamak gerekir: birinin sanatsızca, ötekinin sanatla davrandığı bir alanda sanat vardır; öğrenmiş olanın öğrenmemişten daha iyi yaptığı bir şeyde sanat vardır.
quid quod et inspectione et exercitatione ut artes ceterae constat? nec potest ars non esse, si est ars dialectice, quod fere constat, cum ab ea specie magis quam genere differat. sed nec illa omittenda sunt, qua in re alius se inartificialiter alius artificialiter gerat, in ea esse artem, et in eo quod, qui didicerit, melius faciat quam qui non didicerit, esse artem.
2.17.43Oysa retoriğin işinde yalnız bilgili bilgisizi değil, daha bilgili de bilgiliyi geçecektir; yoksa onun bu kadar çok kuralı ve bu kadar büyük hocaları olmazdı. Bunu herkes kabul etmelidir, özellikle de konuşma sanatını iyi insandan ayırmayan bizler.
atqui non solum doctus indoctum, sed etiam doctior doctum in rhetorices opere superabit, neque essent aliter eius tam multa praecepta tamque magni, qui docerent; idque cum omnibus confitendum est, tum nobis praecipue, qui rationem dicendi a bono viro non separamus.
2.18.118. Bölüm
Sanatların bazıları incelemeye, yani şeylerin bilinmesine ve değerlendirilmesine dayanır; astronomi böyledir: hiçbir eylem gerektirmez, uğraştığı şeyin kendisini anlamakla yetinir; buna theōrētikē ["seyre dayanan"] denir. Bazıları eylemeye dayanır; bunların gayesi eylemin kendisindedir ve onunla tamamlanır, eylemden sonra geride hiçbir eser bırakmaz; buna praktikē ["eyleme dayanan"] denir, dans böyledir.
cum sint autem artium aliae positae in inspectione, id est cognitione et aestimatione rerum, qualis est astrologia, nullum exigens actum sed ipso rei, cuius studium habet, intellectu contenta, quae θεωρητικὴ vocatur; aliae in agendo, quarum in hoc finis est et ipso actu perficitur nihilque post actum operis relinquit, quae πρακτική dicitur, qualis saltatio est;
2.18.2Bazıları da üretmeye dayanır; bunlar gayelerine göze görünen bir eserin tamamlanmasıyla ulaşırlar; buna poiētikē ["üretmeye dayanan"] deriz, resim böyledir. Retoriğin ise genel olarak eylemde yer aldığına hükmetmek gerekir; çünkü vazifesine ait olan şeyi eylemle tamamlar.
aliae in effectu, quae operis, quod oculis subiicitur, consummatione finem accipiunt, quam ποητικήν appellamus, qualis est pictura: fere iudicandum est, rhetoricen in actu consistere; hoc enim, quod est officii sui, perficit.
2.18.3Herkes de böyle söylemiştir. Ama bana öyle geliyor ki retorik öbür sanatlardan da çok şey alır. Çünkü iş bazen kendi başına incelemeyle de yetinebilir. Retorik, hatip susarken de hatipte bulunacaktır; hatip de ister kendi tercihiyle ister bir rastlantıyla engellenip dava görmeyi bırakırsa, tedaviye son vermiş bir hekimin hekim olmaktan çıkmadığı gibi hatip olmaktan çıkmaz.
atque ita ab omnibus dictum est. mihi autem videtur etiam ex illis ceteris artibus multum assumere. nam et potest aliquando ipsa res per se inspectione esse contenta. erit enim rhetorice in oratore etiam tacente, et si desierit agere vel proposito vel aliquo casu impeditus, non magis desinet esse orator quam medicus, qui curandi fecerit finem.
2.18.4Çünkü gizlilik içinde yürütülen çalışmaların da bir meyvesi vardır, belki en büyüğü; edebiyatın saf hazzı da en çok, eylemden, yani işten çekilip kendi seyrinin tadını çıkardığında ortaya çıkar.
nam est aliquis, ac nescio an maximus, etiam ex secretis studiis fructus ac tum pura voluptas litterarum, cum ab actu, id est opera, recesserunt et contemplatione sui fruuntur.
2.18.5Ama yazılmış söylevler ya da tarihler, ki bunları haklı olarak hatiplik alanına koyarız, üretmeye dayanan sanata benzer bir şey de elde ederler. Yine de üç sanattan birine konması gerekiyorsa, kullanımı en çok eylemde olduğu ve en sık eylemde bulunduğu için, ona eylemsel ya da yönetimsel denilsin; çünkü bu da aynı şeyin adıdır.
sed effectivae quoque aliquid simile scriptis orationibus vel historiis, quod ipsum opus in parte oratoria merito ponimus, consequetur. si tamen una ex tribus artibus habenda sit, quia maxime eius usus actu continetur atque est in eo frequentissima, dicatur activa vel administrativa, nam et hoc eiusdem rei nomen est.
2.19.119. Bölüm
Belagate tabiatın mı yoksa öğretimin mi daha çok katkıda bulunduğunun da sorulduğunu biliyorum. Bu, eserimizin amacını hiç ilgilendirmez (çünkü tamamlanmış hatip ancak ikisinden birden yetişebilir); yine de bu noktada sorunun nasıl konmasını istediğimizin çok önemli olduğunu düşünüyorum.
scio , quaeri etiam, naturane plus ad eloquentiam conferat an doctrina. quod ad propositum quidem operis nostri nihil pertinet (neque enim consummatus orator nisi ex utroque fieri potest), plurimum tamen referre arbitror, quam esse in hoc loco quaestionem velimus.
2.19.2Çünkü ikisinden birini öbüründen tamamen ayırırsan, tabiat öğretim olmadan da çok şey yapacaktır, öğretim ise tabiat olmadan hiçbir şey olamaz. Ama ikisi eşit ölçüde birleşirse, ortalama kişilerde tabiatın ağırlığının yine de daha büyük olduğuna inanırım; tamamlanmış hatiplerin ise tabiattan çok öğretime borçlu olduğunu düşüneceğim. Tıpkı hiç verimi olmayan bir toprağa en iyi çiftçinin hiçbir faydası olmaması, verimli topraktan ise kimse işlemese bile faydalı bir şey yetişmesi, ama bereketli bir toprakta çiftçinin toprağın kendi iyiliğinden daha çok şey yapması gibi.
nam si parti utrilibet omnino alteram detrahas, natura etiam sine doctrina multum valebit, doctrina nulla esse sine natura poterit. sin ex pari coeant, in mediocribus quidem utrisque maius adhuc credam naturae esse momentum, consummatos autem plus doctrinae debere quam naturae putabo; sicut terrae nullam fertilitatem habenti nihil optimus agricola profuerit, e terra uberi utile aliquid etiam nullo colente nascetur, at in solo fecundo plus cultor quam ipsa per se bonitas soli efficiet.
2.19.3Praksiteles değirmen taşından bir heykel oymaya kalkışmış olsaydı, ben işlenmemiş Paros mermerini tercih ederdim; ama aynı sanatkâr o mermeri cilalamış olsaydı, mermerden çok onun ellerindeki değer olurdu. Sonuçta tabiat öğretimin malzemesidir: öğretim biçimlendirir, tabiat biçimlenir. Sanat malzemesiz hiçbir şeydir; malzemenin ise sanatsız da bir değeri vardır; en yüksek sanat en iyi malzemeden daha iyidir.
et , si Praxiteles signum aliquod ex molari lapide conatus esset exsculpere, Parium marmor mallem rude; at si illud idem artifex expolisset, plus in manibus fuisset quam in marmore. denique natura materia doctrinae est; haec fingit, illa fingitur. nihil ars sine materia, materiae etiam sine arte pretium est, ars summa materia optima melior.
2.20.120. Bölüm
Daha büyük olan şu sorudur: retorik, kendi başına ne övülebilen ne yerilebilen, kullananların ahlâkına göre faydalı ya da zararlı olan orta sanatlardan mı sayılmalı, yoksa birçok filozofun da kabul ettiği gibi bir fazilet midir?
illa quaestio est maior, ex mediis artibus, quae neque laudari per se nec vituperari possunt, sed utiles aut secus secundum mores utentium fiunt, habenda sit rhetorice, an sit, ut compluribus etiam philosophorum placet, virtus.
2.20.2Ben, çoğu kişinin konuşma çalışmalarında yaptığı ve hâlâ yaptığı şeyi ya hiçbir sanat saymam, buna atekhnia ["sanatsızlık"] denir (çünkü yöntemsiz, edebiyatsız, ya yüzsüzlüğün ya da açlığın götürdüğü yere koşan çok kişi görüyorum), ya da adeta kötü bir sanat sayarım, buna kakotekhnia deriz. Çünkü konuşma becerisini insanların yıkımına çevirmiş pek çok kişinin olduğunu ve bazılarının hâlâ bulunduğunu düşünüyorum.
equidem illud, quod in studiis dicendi plerique exercuerunt et exercent, aut nullam artem, quae ἀτεχνία nominatur, puto, (multos enim video sine ratione, sine litteris, qua vel impudentia vel fames duxit, ruentes) aut malam quasi artem, quam κακοτεχνίαν dicimus. nam et fuisse multos et esse nonnullos existimo, qui facultatem dicendi ad hominum perniciem converterint.
2.20.3Bir de mataiotekhnia ["boş sanat"] vardır, yani sanatın gereksiz bir taklidi; bunun ne iyi ne de kötü bir yanı vardır, yalnızca boş bir emektir. Mesela uzaktan atılan nohut tanelerini aralıksız ve hiç ıskalamadan bir iğneye geçiren o adamınki gibi; İskender onu seyrettikten sonra ona bir ölçek nohut armağan etmiş; bu, o işe kesinlikle en layık ödüldü.
ματαιοτεχνία quoque est quaedam, id est supervacua artis imitatio, quae nihil sane neque boni neque mali habeat, sed vanum laborem, qualis illius fuit, qui grana ciceris ex spatio distanti missa in acum continuo et sine frustratione inserebat, quem cum spectasset Alexander, donasse dicitur eiusdem leguminis modio, quod quidem praemium fuit illo opere dignissimum.
2.20.4Gerçeğe olabildiğince benzemeyen deklamasyonlarda büyük bir özen ve emekle ömür tüketenleri de bunlarla bir tutmak gerektiğini düşünüyorum. Ama bizim kurmaya çalıştığımız, suretini ruhumuzda tasarladığımız, iyi insana yakışan ve gerçekten retorik olan retorik bir fazilet olacaktır.
his ego comparandos existimo, qui in declamationibus, quas esse veritati dissimillimas volunt, aetatem multo studio ac labore consumunt. verum haec, quam instituere conamur et cuius imaginem animo concepimus, quae bono viro convenit quaeque est vere rhetorice, virtus erit.
2.20.5Filozoflar bunu pek çok keskin akıl yürütmeyle çıkarırlar; bana ise bu daha açık ve bize özgü kanıtla da apaçık görünüyor. Filozoflar şöyle der: yapılması ve yapılmaması gerekenlerde kendi kendisiyle uyumlu olmak, faziletin basiret denen bölümüyse, aynı fazilet söylenmesi ve söylenmemesi gerekenlerde de olacaktır.
quod philosophi quidem multis et acutis conclusionibus colligunt, mihi vero etiam planiore hac proprieque nostra probatione videtur esse perspicuum. ab illis haec dicuntur. si consonare sibi in faciendis ac non faciendis virtus est, quae pars eius prudentia vocatur, eadem in dicendis ac non dicendis erit.
2.20.6Bize, öğretilmeden önce bile tabiat tarafından bazı başlangıçlar ve tohumlar verilmiş faziletler varsa, mesela köylülerde ve barbarlarda bile bir görüntüsü beliren adalet gibi, bizim de baştan, kendi adımıza konuşabilecek şekilde, kusursuz olmasa bile, bu becerinin (dediğim gibi) bazı tohumları içimizde bulunacak şekilde biçimlendirildiğimiz açıktır.
et si virtutes sunt, ad quas nobis etiam ante quam doceremur initia quaedam ac semina sunt concessa natura, ut ad iustitiam, cuius rusticis quoque ac barbaris apparet aliqua imago, nos certe sic esse ab initio formatos, ut possemus orare pro nobis, etiamsi non perfecte, tamen ut inessent quaedam (ut dixi) semina eius facultatis, manifestum est.
2.20.7Faziletten uzak sanatların tabiatı ise aynı değildir. Böylece konuşmanın iki türü olduğuna göre, biri retorik denen kesintisiz konuşma, öbürü diyalektik denen kısa ve sıkı konuşma (Zenon bunları o kadar birbirine bağlamıştır ki diyalektiği yumruk yapılmış bir ele, retoriği açılmış bir ele benzetirdi), tartışma sanatı da bir fazilet olacaktır. Bu durumda çok daha göz alıcı ve daha açık olan retorik hakkında hiç şüphe edilmez. Ama aynı şeyi işlerin kendisinden daha dolgun ve daha açık bir şekilde görmek istiyorum.
non eadem autem natura est iis artibus, quae a virtute sunt remotae. itaque cum duo sint genera orationis, altera perpetua, quae rhetorice dicitur, altera concisa, quae dialectice (quas quidem Zeno adeo coniunxit, ut hanc compressae in pugnum manus, illam explicatae diceret similem), etiam disputatrix virtus erit. adeo de hac, quae speciosior atque apertior tanto est, nihil dubitabitur. sed plenius hoc idem atque apertius intueri ex ipsis operibus volo.
2.20.8Çünkü hatip övgüde, ahlâken güzel olanı ve çirkin olanı bilmeden ne yapacak? Öğüt verirken faydayı görmeden ne yapacak? Mahkemelerde, adaletten habersizse ne yapacak? Peki aynı iş cesaret de gerektirmez mi? Çünkü çoğu zaman halkın gürültülü tehditlerine karşı, çoğu zaman güçlülerin tehlikeli öfkesini göze alarak, bazen de, Milo davasında olduğu gibi, çevreyi saran asker silahları arasında konuşmak gerekir; öyle ki fazilet değilse, konuşma kusursuz bile olamaz.
nam quid orator in laudando faciet nisi honestorum et turpium peritus? aut in suadendo nisi utilitate perspecta? aut in iudiciis, si iustitiae sit ignarus? quid? non fortitudinem postulat res eadem, cum saepe contra turbulentas populi minas, saepe cum periculosa potentium offensa, nonnunquam, ut iudicio Miloniano, inter circumfusa militum arma dicendum sit; ut, si virtus non est, ne perfecta quidem esse possit oratio.
2.20.9Her hayvanın fazileti, onun öbürlerinden ya da çoğundan üstün olduğu şeyse, mesela aslanda saldırı gücü, atta hız, insanın da akıl ve konuşmayla öbürlerinden üstün olduğu kesinse, neden onun faziletinin akılda olduğu kadar belagatte de bulunduğuna inanmayalım? Cicero'da Crassus da haklı olarak şöyle der: "Çünkü belagat en yüksek faziletlerden biridir." Cicero da kendi ağzından hem Brutus'a mektuplarında hem başka yerlerde ona fazilet der.
quodsi ea in quoque animalium est virtus, qua praestat cetera vel pleraque, ut in leone impetus, in equo velocitas, hominem porro ratione atque oratione excellere ceteris certum est: cur non tam in eloquentia quam in ratione virtutem eius esse credamus, recteque hoc apud Ciceronem dixerit Crassus: est enim eloquentia una quaedam de summis virtutibus, et ipse Cicero sua persona cum ad Brutum in epistulis, tum aliis etiam locis virtutem eam appellet?
2.20.10"Ama kötü bir insan da bazen bir giriş, bir anlatı ve deliller söyler, hem de onlarda eksik aranacak hiçbir şey bırakmadan." Haydut da yiğitçe savaşacaktır, ama cesaret yine de bir fazilet olacaktır; kötü bir köle de işkencelere inlemeden katlanacaktır, ama acıya dayanma yine de övgüsünden yoksun kalmayacaktır. Pek çok şey aynı şekilde yapılır, ama farklı bir şekilde. Öyleyse bunlar yeter; çünkü fayda hakkında yukarıda konuştuk.
at prooemium aliquando ac narrationem dicet malus homo et argumenta, sic ut nihil sit in iis requirendum. nam et latro pugnabit acriter, virtus tamen erit fortitudo; et tormenta sine gemitu feret malus servus, tolerantia tamen doloris laude sua non carebit. multa fiunt eadem sed aliter. sufficiant igitur haec, quia de utilitate supra tractavimus.
2.21.121. Bölüm
Bazıları retoriğin konusunun konuşma olduğunu söylediler; Platon'da Gorgias bu görüştedir. Bu, herhangi bir konuda kurulmuş söze konuşma denildiği anlamında anlaşılırsa, konuşma konu değil eserdir; tıpkı heykeltıraşın heykeli gibi; çünkü konuşma da heykel gibi sanatla meydana getirilir. Ama bu adla kelimelerin kendisinin kastedildiğini düşünürsek, kelimeler işlerin özü olmadan hiçbir şey yapmaz.
materiam rhetorices quidam dixerunt esse orationem, qua in sententia ponitur apud Platonem Gorgias. quae si ita accipitur, ut sermo quacunque de re compositus dicatur oratio, non materia sed opus est, ut statuarii statua; nam et oratio efficitur arte sicut statua. sin hac appellatione verba ipsa significari putamus, nihil haec sine rerum substantia faciunt.
2.21.2Bazıları ikna edici delillerin konu olduğunu söyledi; ama bunlar da eserin bir parçasıdır, sanatla meydana gelir ve bir konuya ihtiyaç duyar. Bazıları siyasî soruların konu olduğunu söyledi; bunların kanaati keyfiyette değil ölçüde yanıldı; çünkü bu da retoriğin konusudur, ama tek konusu değildir.
quidam argumenta persuasibilia; quae et ipsa in parte sunt operis et arte fiunt et materia egent. quidam civiles quaestiones; quorum opinio non qualitate sed modo erravit, est enim haec materia rhetorices sed non sola.
2.21.3Bazıları retorik bir fazilet olduğu için onun konusunun bütün hayat olduğunu söyler. Başkaları ise, bütün hayat her faziletin konusu olmadığı, faziletlerin çoğu belli alanlarla ilgili olduğu için, mesela adalet, cesaret, kendini tutma kendi vazifeleri ve kendi gayeleriyle anlaşıldığı için, retoriğin de belli tek bir alana konması gerektiğini söyler ve ona ahlâk felsefesinde işlerle ilgili bölümü, yani pragmatikon'u verirler.
quidam , quia virtus sit rhetorice, materiam eius totam vitam vocant. alii , quia non omnium virtutum materia sit tota vita, sed pleraeque earum versentur in partibus, sicut iustitia, fortitudo, continentia propriis officiis et suo fine intelliguntur, rhetoricen quoque dicunt in una aliqua parte ponendam, eique locum in ethice negotialem adsignant id est πραγματικόν.
2.21.4Ben ise (bunu dayanaksız da yapmıyorum) retoriğin konusunun, konuşmak için ona sunulmuş bütün şeyler olduğuna hükmediyorum. Çünkü Platon'da Sokrates Gorgias'a, konunun kelimelerde değil işlerde olduğunu söylüyor görünür. Phaidros'ta da retoriğin yalnız mahkemelerde ve halk toplantılarında değil, özel ve ev işlerinde de bulunduğunu açıkça gösterir.
ego (neque id sine auctoribus) materiam esse rhetorices iudico omnes res quaecunque ei ad dicendum subiectae erunt. nam Socrates apud Platonem dicere Gorgiae videtur, non in verbis esse materiam sed in rebus. et in Phaedro palam, non in iudiciis modo et contionibus, sed in rebus etiam privatis ac domesticis rhetoricen esse demonstrat.
2.21.5Buradan bu kanaatin Platon'un kendisine ait olduğu açıkça görülür. Cicero da bir yerde retoriğin konusuna ona sunulmuş şeyler der, ama ancak belli şeylerin sunulmuş olduğunu düşünür. Başka bir yerde ise hatibin her şey hakkında konuşması gerektiğine hükmeder; şu kelimelerle: "Gerçi hatibin gücü ve iyi konuşma iddiasının kendisi, önüne konan her konu hakkında süslü ve bereketli bir şekilde konuşmayı üstlenip vaat ediyor gibidir."
quo manifestum est hanc opinionem ipsius Platonis fuisse. et Cicero quodam loco materiam rhetorices vocat res, quae subiectae sint ei, sed certas demum putat esse subiectas. alio vero de omnibus rebus oratori dicendum arbitratur his quidem verbis: quanquam vis oratoris professioque ipsa bene dicendi hoc suscipere ac polliceri videtur, ut omni de re, quaecunque sit proposita, ornate ab eo copioseque dicatur.
2.21.6Bir başka yerde de: "Gerçek bir hatip, insanların hayatında bulunan her şeyi araştırmış, dinlemiş, okumuş, tartışmış, ele almış ve üzerinde düşünmüş olmalıdır; çünkü hatip bu hayatla uğraşır ve bu hayat onun önüne konmuş konudur."
atque adhuc alibi: vero enim oratori, quae sunt in hominum vita, quandoquidem in ea versatur orator atque ea est ei subiecta materies, omnia quaesita, audita, lecta, disputata, tractata, agitata esse debent.
2.21.7Bizim konu, yani sunulmuş şeyler dediğimiz şey için bazıları bazen sonsuz, bazen de retoriğe özgü değil dediler ve her konuda konuştuğu için ona "dolaşan sanat" adını verdiler. Bunlarla pek az kavgam var.
hanc autem, quam nos materiam vocamus, id est res subiectas, quidam modo infinitam modo non propriam rhetorices esse dixerunt, eamque artem circumcurrentem vocaverunt, quod in omni materia diceret, cum quibus mihi minima pugna est.
2.21.8Çünkü retoriğin her konuda konuştuğunu kabul ederler; ama çok yönlü bir konusu olduğu için kendine özgü bir konusu olduğunu inkâr ederler. Oysa çok yönlü olsa da sonsuz değildir; başka küçük sanatların da çok yönlü konuları vardır: mesela mimarlık, çünkü bir binaya faydalı olan her şeyle uğraşır; maden işlemeciliği de, çünkü altından, gümüşten, tunçtan, demirden eserler yapar.
nam de omni materia dicere eam fatentur; propriam habere materiam, quia multiplicem habeat, negant. sed neque infinita est, etiamsi est multiplex; et aliae quoque artes minores habent multiplicem materiam, velut architectonice, namque ea in omnibus, quae sunt aedificio utilia, versatur, et caelatura, quae auro, argento, aere, ferro opera efficit.
2.21.9Oymacılık ise yukarıda söylediklerimin dışında tahtayı, fildişini, mermeri, camı, değerli taşları da kapsar.
nam sculptura etiam lignum, ebur, marmor, vitrum, gemmas praeter ea quae supra dixi complectitur.
2.21.10Bir başkası da aynı konuyla uğraşıyor diye, o konu hemen retoriğin konusu olmaktan çıkmaz. Çünkü heykeltıraşın malzemesinin ne olduğunu sorarsam "tunç" denecektir; Yunanların khalkeutikē dediği zanaatın, yani bakırcının malzemesinin ne olduğunu sorarsam, aynı şekilde "tunç" cevabını vereceklerdir. Oysa kaplar heykellerden çok farklıdır.
neque protinus non est materia rhetorices, si in eadem versatur et alius. nam si quaeram, quae sit materia statuarii, dicetur aes; si quaeram quae sit excusoris, id est fabricae eius quam Graeci χαλκευτικήν vocant, similiter aes esse respondeant. atqui plurimum statuis differunt vasa.
2.21.11Hekimlik de, yağla ovma ve egzersiz konusunda güreş hocalığıyla, yiyeceklerin keyfiyeti konusunda aşçıların sanatıyla ortak olduğu için sanat olmaktan çıkmaz.
nec medicina ideo non erit ars, quia unctio et exercitatio cum palaestrica, ciborum vero qualitas etiam cum cocorum ei sit arte communis.
2.21.12İyi, faydalı ve adil olan üzerine tartışmanın felsefenin vazifesi olduğunu söylemeleri de engel değildir. Çünkü "filozof" derken bundan iyi bir insanın anlaşılmasını isterler. Öyleyse iyi insandan ayırmadığım hatibin aynı konuyla uğraşmasına neden şaşayım?
quod vero de bono, utili, iusto disserere philosophiae officium esse dicunt, non obstat. nam cum philosophum dicunt, hoc accipi volunt virum bonum. quare igitur oratorem, quem a bono viro non separo, in eadem materia versari mirer?
2.21.13Hele daha birinci kitapta, filozofların, hatiplerin bıraktığı ve her zaman retoriğe özgü olmuş bu alanı işgal ettiklerini, dolayısıyla asıl onların bizim konumuzla uğraştığını gösterdiğime göre. Nihayet, diyalektiğin konusu sunulmuş şeyler hakkında tartışmaksa ve diyalektik kısa ve sıkı konuşmaysa, neden aynı konu kesintisiz konuşmanın da konusu sayılmasın?
cum praesertim primo libro iam ostenderim, philosophos omissam hanc ab oratoribus partem occupasse, quae rhetorices propria semper fuisset, ut illi potius in nostra materia versentur. denique cum sit dialectices materia de rebus subiectis disputare, sit autem dialectice oratio concisa, cur non eadem perpetuae quoque materia videatur?
2.21.14Bazıları şu itirazı da yapar: "Öyleyse hatip her şey hakkında konuşacaksa bütün sanatları bilecektir." Buna Cicero'nun kelimeleriyle cevap verebilirim; onda şunu buluyorum: "Bana kalırsa, bütün büyük konuların ve sanatların ilmine ulaşmadıkça hiç kimse her övgüyle donanmış bir hatip olamaz." Ama bana, hatibin hakkında konuşacağı şeyden habersiz olmaması yeter.
solet a quibusdam et illud opponi: omnium igitur artium peritus erit orator, si de omnibus ei dicendum est. possem hic Ciceronis respondere verbis, apud quem hoc invenio: mea quidem sententia nemo esse poterit omni laude cumulatus orator, nisi erit omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus; sed mihi satis est eius esse oratorem rei de qua dicet non inscium.
2.21.15Çünkü bütün davaları bilmez ama hepsi hakkında konuşabilmelidir. Peki hangileri hakkında konuşacak? Öğrendikleri hakkında. Aynı şekilde, hakkında konuşması gereken sanatları da yeri geldikçe öğrenecek; öğrendikleri hakkında da konuşacaktır.
neque enim omnes causas novit, et debet posse de omnibus dicere. de quibus ergo dicet? de quibus didicit. similiter de artibus quoque, de quibus dicendum erit, interim discet; et de quibus didicerit dicet.
2.21.16Peki o zaman? Marangoz marangozluk hakkında, müzisyen müzik hakkında daha iyi konuşmaz mı? Hatip söz konusu şeyin ne olduğunu bilmiyorsa, elbette daha iyi konuşur. Çünkü köylü ve okuma yazma bilmeyen dava sahibi de kendi davası hakkında, davada ne olduğunu bilmeyen hatipten daha iyi konuşur. Ama hatip bilgiyi müzisyenden, marangozdan, tıpkı dava sahibinden aldığı gibi aldıktan sonra, ona öğretenin kendisinden daha iyi konuşur.
quid ergo? non faber de fabrica melius aut de musice musicus? si nesciat orator, quid sit, de quo quaeratur, plane melius. nam et litigator rusticus illitteratusque de causa sua melius, quam orator, qui nesciet quid in lite sit; sed accepta a musico, a fabro, sicut a litigatore melius orator quam ipse qui docuerit.
2.21.17Doğrusu marangoz da marangozluk hakkında, müzisyen de müzik hakkında, bir şey doğrulama gerektirirse konuşacaktır. Hatip olmayacaktır, ama bunu bir hatip gibi yapacaktır; tıpkı bilgisiz biri bir yarayı sardığında hekim olmayacağı, ama hekim gibi davranacağı gibi.
verum et faber, cum de fabrica, et musicus, cum de musica, si quid confirmationem desideraverit, dicet. non quidem erit orator, sed faciet illud quasi orator, sicut cum vulnus imperitus deligabit, non erit medicus, sed faciet ut medicus.
2.21.18Yoksa bu tür şeyler ne övgüye ne müzakereye ne de mahkemeye konu olmaz mı? Öyleyse Ostia limanının yapılması müzakere edildiğinde hatip görüşünü söylememeli miydi? Oysa mimarların hesabı gerekiyordu.
an huiusmodi res neque in laudem neque in deliberationem neque in iudicium veniunt? ergo cum de faciendo portu Ostiensi deliberatum est, non debuit sententiam dicere orator? atqui opus erat ratione architectorum.
2.21.19Bedendeki morluklar ve şişlikler hazımsızlığın mı yoksa zehrin mi belirtisidir, bunu hatip ele almaz mı? Ama bu hekimliğin hesabına aittir. Ölçüler ve sayılarla uğraşmayacak mı? Diyelim ki bunlar geometrinin bölümleridir. Ben hemen her şeyin bir rastlantıyla hatibin vazifesine girebileceğine inanıyorum; böyle bir şey olmazsa, o şeyler ona sunulmuş da olmayacaktır.
livores et tumores in corpore cruditatis an veneni signa sint, non tractat orator? at est id ex ratione medicinae. circa mensuras et numeros non versabitur? dicamus has geometriae esse partes. equidem omnia fere credo posse casu aliquo venire in officium oratoris; quod si non accidet, non erunt ei subiecta.
2.21.20Böylece retoriğin konusunun, konuşmak için ona sunulmuş bütün şeyler olduğunu bu şekilde de doğru söylemiş olduk; bunu gündelik konuşma da doğrular. Çünkü hakkında konuşacağımız bir şeyi aldığımızda, önümüze bir konu konduğunu çoğu zaman girişte de belirtiriz.
ita sic quoque recte diximus, materiam rhetorices esse omnes res ad dicendum ei subiectas; quod quidem probat etiam sermo communis. nam cum aliquid, de quo dicamus, accepimus, positam nobis esse materiam frequenter etiam praefatione testamur.
2.21.21Gorgias da retorik hocasının her şey hakkında konuşması gerektiğini o kadar düşünmüştü ki, dinleyici salonlarında herkesin istediği konuda ona soru sormasına izin verirdi. Hermagoras da konunun davada ve sorularda olduğunu söyleyerek sunulmuş bütün şeyleri kapsamış oluyordu.
Gorgias quidem adeo rhetori de omnibus rebus putavit esse dicendum, ut se in auditoriis interrogari pateretur, qua quisque de re vellet. Hermagoras quoque, dicendo materiam esse in causa et in quaestionibus, omnes res subiectas erat complexus.
2.21.22Ama soruların retoriğe ait olduğunu inkâr ediyorsa, bizden ayrılır; retoriğe aitlerse, o bile bize yardım eder. Çünkü bir davaya ya da bir soruya girmeyen hiçbir şey yoktur.
sed quaestiones si negat ad rhetoricen pertinere, dissentit a nobis; si autem ad rhetoricen pertinent, ab hoc quoque adiuvamur. nihil est enim, quod non in causam aut quaestionem cadat.
2.21.23Aristoteles de konuşmanın üç türünü, mahkeme, müzakere ve gösteriş türlerini ayırarak, neredeyse her şeyi hatibe sunmuş oldu; çünkü bunlara girmeyen hiçbir şey yoktur.
Aristoteles tres faciendo partes orationis, iudicialem, deliberativam, demonstrativam, paene et ipse oratori subiecit omnia; nihil enim non in haec cadit.
2.21.24Çok az kişi alet hakkında da soru sormuştur. Alet derken, o olmadan malzemenin meydana getirmek istediğimiz esere biçimlendirilemeyeceği şeyi kastediyorum. Ama bence alete sanat değil sanatkâr ihtiyaç duyar. Çünkü hiçbir şey yapmasa da tamamlanmış olabilen ilim alete ihtiyaç duymaz; alete ihtiyaç duyan sanatkârdır, tıpkı oymacının kalemine, ressamın fırçalarına ihtiyaç duyması gibi. Öyleyse bunları hatip hakkında konuşacağımız yere erteleyelim.
quaesitum a paucissimis et de instrumento est. instrumentum voco, sine quo formari materia in id quod velimus effici opus non possit. verum hoc ego non artem credo egere sed artifice. neque enim scientia desiderat instrumentum, quae potest esse consummata, etiamsi nihil faciat, sed ille artifex, ut caelator caelum et pictor penicilla. itaque haec in eum locum, quo de oratore dicturi sumus, differamus.