Quintilianus · Hatiplik Eğitimi
III. Kitap
3.1.11. Bölüm
İkinci kitapta retoriğin ne olduğunu ve gayesinin ne olduğunu araştırdık; gücümüz yettiğince onun bir sanat olduğunu, faydalı olduğunu ve bir fazilet olduğunu gösterdik; konusu olarak da hakkında konuşulması gereken bütün şeyleri ona verdik. Şimdi buradan başlayarak retoriğin nereden doğduğunu, hangi kısımlardan oluştuğunu ve bu kısımların her birinde konuların nasıl bulunup işleneceğini anlatacağım. Sanat kitabı yazanların çoğu da bu sınırın içinde kalmıştır; hatta Apollodoros yalnız mahkeme konuşmalarıyla yetinmiştir.
quoniam in libro secundo quaesitum est, quid esset rhetorice et quis finis eius, artem quoque esse eam et utilem et virtutem, ut vires nostrae tulerunt, ostendimus, materiamque ei res omnes, de quibus dicere oporteret, subiecimus: iam hinc, unde coeperit, quibus constet, quo quaeque in ea modo invenienda atque tractanda sint, exsequar; intra quem modum plerique scriptores artium constiterunt, adeo ut Apollodorus contentus solis iudicialibus fuerit.
3.1.2Retoriğe meraklı olanların benden özellikle bu kitabın başlattığı kısmı beklediğini bilmiyor değilim. Ne var ki birbirinden son derece farklı kanaatleri tek tek araştırmayı gerektirdiği için bu kısım hem yazılması en zor olanıdır, hem de belki okuyana en az zevk verecek olanıdır; çünkü neredeyse çıplak bir kurallar aktarımı ister.
nec sum ignarus, hoc a me praecipue, quod hic liber inchoat, opus studiosos eius desiderasse, ut inquisitione opinionum, quae diversissimae fuerunt, longe difficillimum, ita nescio an minimae legentibus futurum voluptati, quippe quod prope nudam praeceptorum traditionem desideret.
3.1.3Öteki kitaplarda üsluba biraz parlaklık katmaya çalıştık. Bunu yeteneğimizi göstermek için yapmadık (bunun için daha verimli bir konu seçilebilirdi); gençleri, eğitim için gerekli saydığımız bilgilere daha çok çekmek istedik: okumanın verdiği bir tatla sürüklenirlerse öğrenmeleri gereken şeyleri daha istekle öğrenirler diye düşündük. Kuru ve yavan bir aktarım onları bu bilgilerden uzaklaştırır, hele bu kadar nazik kulakları tırmalar diye korkuyorduk.
in ceteris enim admiscere temptauimus aliquid nitoris, non iactandi ingenii gratia (namque in id eligi materia poterat uberior), sed ut hoc ipso adliceremus magis iuventutem ad cognitionem eorum, quae necessaria studiis arbitrabamur, si ducti iucunditate aliqua lectionis libentius discerent ea, quorum ne ieiuna atque arida traditio averteret animos et aures praesertim tam delicatas raderet uerebamur.
3.1.4Lucretius da felsefenin öğütlerini bu sebeple şiire döktüğünü söyler; bilindiği gibi şu benzetmeyi kullanır:
Nasıl hekimler çocuklara acı pelin vermeye çalışırken önce kâsenin kenarlarına balın tatlı, sarı özünü sürerlerse,
ve devamı.
qua ratione se Lucretius dicit praecepta philosophiae carmine esse complexum; namque hac, ut est notum, similitudine utitur: ac veluti pueris absinthia taetra medentes cum dare conantur, prius oras pocula circum aspirant mellis dulci flauoque liquore, et quae sequuntur.
3.1.5Ama biz korkuyoruz ki bu kitapta bal az, pelin çok görünecek; kitap tatlı olmaktan çok eğitime yararlı olacak. Şundan da korkuyorum: içindekilerin çoğu benim bulduklarım değil, başkalarının aktardıkları olduğu için daha az rağbet görecek; karşı görüşte olup bana itiraz edenler de çıkacak. Çünkü yazarların pek çoğu aynı yere varmak isteseler de farklı yollar açmışlar ve her biri peşinden gelenleri kendi yoluna sokmuştur.
sed nos ueremur, ne parum hic liber mellis et absinthi multum habere videatur, sitque salubrior studiis quam dulcior. quin etiam hoc timeo, ne ex eo minorem gratiam ineat, quod pleraque non inventa per me sed ab aliis tradita continebit, habeat etiam quosdam, qui contra sentiant et adversentur, propterea quod plurimi auctores, quamvis eodem tenderent, diversas tamen vias muniverunt atque in suam quisque induxit sequentes.
3.1.6Onların peşinden gidenler de hangi yola girmişlerse onu beğenirler; çocukken kafalarına sokulmuş kanaatleri kolay kolay değiştiremezsiniz, çünkü herkes öğrenmektense öğrenmiş olmayı tercih eder.
illi autem probant qualecunque ingressi sunt iter, nec facile inculcatas pueris persuasiones mutaveris, quia nemo non didicisse mavult quam discere.
3.1.7Kitap ilerledikçe görüleceği gibi, yazarlar arasında sonu gelmez bir anlaşmazlık vardır. Önce yazarlar o zamana kadar ham ve eksik kalmış şeylere kendi bulduklarını eklediler; sonra da kendilerinden bir şey katmış görünmek için doğru olanı bile değiştirdiler.
est autem, ut procedente libro patebit, infinita dissensio auctorum, primo ad ea, quae rudia atque inperfecta adhuc erant, adiicientibus quod inuenissent scriptoribus, mox, ut aliquid sui viderentur adferre, etiam recta mutantibus.
3.1.8Şairlerin aktardıklarından sonra retorik üzerine ilk kez bir şeyler ortaya atanın Empedokles olduğu söylenir. Sanat kitabı yazanların en eskileri ise Sicilyalı Korax ve Teisias'tır; onların ardından aynı adadan Leontinoili Gorgias gelmiştir; rivayete göre Empedokles'in öğrencisiydi.
nam primus post eos, quos poetae tradiderunt, movisse aliqua circa rhetoricen Empedocles dicitur. artium autem scriptores antiquissimi Corax et Tisias Siculi, quos insecutus est vir eiusdem insulae Gorgias Leontinus, Empedoclis, ut traditur, discipulus.
3.1.9Gorgias çok uzun bir ömür sürdüğü için (yüz dokuz yıl yaşamıştır) pek çok kişiyle aynı çağda ün kazandı; bu yüzden hem yukarıda andıklarımızın rakibi oldu, hem de Sokrates'ten sonraya kadar yaşadı.
is beneficio longissimae aetatis (nam centum et novem vixit annos) cum multis simul floruit, ideoque et illorum, de quibus supra dixi, fuit aemulus et ultra Socraten usque duravit.
3.1.10Onunla aynı çağda Khalkedonlu Thrasymakhos, Keoslu Prodikos, Abderalı Protagoras vardı; Euathlos'un, Protagoras'ın yayımladığı sanatı ondan on bin denara öğrendiği söylenir. Elisli Hippias ile Platon'un Palamedes diye andığı Elaialı Alkidamas da bunlardandır.
Thrasymachus Chalcedonius cum hoc et Prodicus Cius et Abderites Protagoras, a quo decem milibus denariorum didicisse artem, quam edidit, Euathlus dicitur, et Hippias Elius et, quem Palameden Plato appellat, Alcidamas Elaïtes.
3.1.11Antiphon da hem herkesten önce bir konuşma yazmış, hem de bir sanat kitabı kaleme almıştır; kendi savunmasını da çok iyi yaptığına inanılır. Bunlara, Sokrates aleyhine yazdığı konuşmadan söz ettiğimiz Polykrates'i ve Platon'un "söz Daidalosları" dediklerinden biri olan Bizanslı Theodoros'u da ekleyelim.
Antiphon quoque et orationem primus omnium scripsit et nihilo minus et artem ipse composuit et pro se dixisse optime est creditus, etiam Polycrates, a quo scriptam in Socraten diximus orationem, et Theodorus Byzantius ex iis et ipse, quos Plato appellat λογοδαιδάλους
3.1.12Bunlardan ortak yerleri ilk işleyenlerin Protagoras ile Gorgias, duyguları ilk işleyenlerin de Prodikos, Hippias, yine Protagoras ve Thrasymakhos olduğu söylenir. Cicero Brutus'ta Perikles'ten önce hatiplik süsü taşıyan hiçbir şeyin yazılmadığını söyler; Perikles'e ait bazı eserlerin dolaştığını da ekler. Ben ise bunlarda o büyük belagat şöhretine yaraşır hiçbir şey bulamıyorum; bu yüzden onun hiçbir şey yazmadığını, kendisine atfedilen eserlerin başkalarınca yazıldığını düşünenler olmasına pek şaşmıyorum.
horum primi communes locos tractasse dicuntur Protagoras, Gorgias, adfectus Prodicus et Hippias et idem Protagoras et Thrasymachus. Cicero in Bruto negat ante Periclea scriptum quidquam, quod ornatum oratorium habeat; eius aliqua ferri. equidem non reperio quidquam tanta eloquentiae fama dignum; ideoque minus miror esse, qui nihil ab eo scriptum putent, haec autem, quae feruntur, ab aliis esse composita.
3.1.13Bunların ardından pek çok kişi geldi; ama Gorgias'ın öğrencilerinin en ünlüsü İsokrates'tir. Gerçi hocasının kim olduğu konusunda yazarlar anlaşamaz; biz Aristoteles'e inanıyoruz. Yollar bundan sonra adeta ikiye ayrılmaya başladı.
his successere multi, sed clarissimus Gorgiae auditorum Isocrates, quanquam de praeceptore eius inter auctores non convenit; nos autem Aristoteli credimus. hinc velut diversae secari coeperunt viae.
3.1.14Çünkü İsokrates'in öğrencileri her bilim dalında çok seçkin kişiler oldular. İsokrates iyice yaşlanmışken (doksan sekiz yaşını doldurmuştu) Aristoteles öğleden sonraki derslerinde hatiplik sanatını öğretmeye başladı; rivayete göre Philoktetes'ten alınmış o bilinen dizeyi sık sık kullanırdı: susup İsokrates'in konuşmasına göz yummak ayıptır. İkisinin de bir sanat kitabı vardır, ama Aristoteles konuyu daha çok kitapta işlemiştir. Aynı zamanda, eserinden yukarıda söz ettiğimiz Theodektes de yaşadı.
nam et Isocratis praestantissimi discipuli fuerunt in omni studiorum genere, eoque iam seniore (octavum enim et nonagesimum implevit annum) postmeridianis scholis Aristoteles praecipere artem oratoriam coepit, noto quidem illo (ut traditur) versu ex Philocteta frequenter usus: turpe esse tacere et Isocraten pati dicere. ars est utriusque, sed pluribus eam libris Aristoteles complexus est. eodem tempore Theodectes fuit, de cuius opere supra dictum est.
3.1.15Aristoteles'in öğrencisi Theophrastos da retorik üzerine titizlikle yazdı; bundan sonra filozoflar, özellikle Stoacıların ve Peripatetiklerin önde gelenleri, retorikle retorik hocalarından da daha büyük bir merakla uğraştılar.
Theophrastus quoque Aristotelis discipulus de rhetorice diligenter scripsit, atque hinc vel studiosius philosophi quam rhetores praecipueque Stoicorum ac Peripateticorum principes.
3.1.16Ardından Hermagoras kendine özgü bir yol açtı ve pek çokları bu yolu izledi; ona en çok denk gelen ve onunla en çok yarışan kişi Athenaios gibi görünüyor. Daha sonra Apollonios Molon, Areios, Caecilius ve Halikarnassoslu Dionysios çok şey yazdılar.
fecit deinde velut propriam Hermagoras viam, quam plurimi sunt secuti; cui maxime par atque aemulus videtur Athenaeus fuisse. multa post Apollonius Molon, multa Areus, multa Caecilius et Halicarnasseus Dionysius.
3.1.17Ama ilgiyi özellikle üzerlerine toplayanlar, Caesar Augustus'un Apollonia'daki hocası Pergamonlu Apollodoros ile kendisine Rodoslu denmesini tercih eden Gadaralı Theodoros'tur; Tiberius Caesar'ın o adaya çekildiğinde Theodoros'u büyük bir hevesle dinlediği söylenir.
praecipue tamen in se converterunt studia Apollodorus Pergamenus, qui praeceptor Apolloniae Caesaris Augusti fuit, et Theodorus Gadareus, qui se dici maluit Rhodium, quem studiose audisse, cum in eam insulam secessisset, dicitur Tiberius Caesar.
3.1.18Bu ikisi farklı görüşler öğrettiler; bu yüzden, felsefede belli okullara bağlanma âdetine uyularak, Apollodorosçular ve Theodorosçular diye adlandırıldılar. Ama Apollodoros'un kurallarını daha çok öğrencilerinden öğrenebilirsiniz; bunları aktarmakta en titiz olanlar Latincede Gaius Valgius, Yunancada Atticus'tur. Çünkü onun kendi eseri olarak yalnız Matius'a ithaf ettiği Sanat yayımlanmış görünüyor; Domitius'a gönderdiği bir mektupta ötekileri kendisinin saymaz. Theodoros daha çok şey yazmıştır; onun öğrencisi Hermagoras'ı gördüğünü söyleyenler vardır.
hi diversas opiniones tradiderunt, appellatique inde Apollodorei ac Theodorei ad morem certas in philosophia sectas sequendi. sed Apollodori praecepta magis ex discipulis cognoscas, quorum diligentissimus in tradendo fuit Latine Gaius Valgius, Graece Atticus. nam ipsius sola videtur Ars edita ad Matium, quia ceteras missa ad Domitium epistula non agnoscit. plura scripsit Theodorus, cuius auditorem Hermagoran sunt qui viderint.
3.1.19Romalılardan (benim bildiğim kadarıyla) bu konuda bir şeyler yazan ilk kişi o sansör Marcus Cato'dur; ondan sonra Marcus Antonius işe girişmiştir. Ondan elimizde kalan tek eser budur ve o da tamamlanmamıştır. Onların ardından daha az ünlü olanlar geldi; yeri geldiğinde onları anmayı ihmal etmeyeceğim.
Romanorum primus (quantum ego quidem sciam) condidit aliqua in hanc materiam M. Cato ille censorius, post M. Antonius inchoavit; nam hoc solum opus eius atque id ipsum imperfectum manet. secuti minus celebres; quorum memoriam, si quo loco res poscet, non omittam.
3.1.20Ama belagate olduğu gibi onun kurallarına da en büyük ışığı Marcus Tullius verdi; o bizde hem konuşmanın hem de hatiplik sanatını öğretmenin eşsiz örneğidir. Ondan sonra susmak en alçakgönüllü davranış olurdu; ama kendisi retorik kitaplarının gençken elinden kaçıverdiğini söyler, hatiplik üzerine yazdığı eserlerde de çoğu zaman aranan bu küçük ayrıntıları bilerek dışarıda bırakmıştır.
praecipuum vero lumen sicut eloquentiae ita praeceptis quoque eius dedit, unicum apud nos specimen orandi docendique oratorias artes, M. Tullius; post quem tacere modestissimum foret, nisi et rhetoricos suos ipse adulescenti sibi elapsos diceret, et in oratoriis haec minora, quae plerumque desiderantur, sciens omisisset.
3.1.21Aynı konuda Cornificius az olmayan, Stertinius biraz, baba Gallio da birkaç şey yazdı. Gallio'dan önce gelen Celsus ile Laenas, çağımızda da Verginius, Plinius ve Tutilius daha titiz yazmışlardır. Bugün de bu türden eserleriyle ünlü yazarlar var; bunlar her şeyi ele almış olsalardı benim emeğime gerek kalmazdı. Ama yaşayanların adlarını anmıyorum; onları övmenin de zamanı gelecektir, çünkü fazilet sonraki kuşaklara kadar yaşar, kıskançlık ise oraya varmaz.
scripsit de eadem materia non pauca Cornificius, aliqua Stertinius, nonnihil pater Gallio; accuratius vero priores Gallione Celsus et Laenas et aetatis nostrae Verginius, Plinius, Tutilius. sunt et hodie clari eiusdem operis auctores, qui si omnia complexi forent, consuluissent labori meo; sed parco nominibus viventium; ueniet eorum laudi suum tempus, ad posteros enim virtus durabit, non perveniet invidia.
3.1.22Yine de bunca büyük yazardan sonra bazı yerlerde kendi görüşümü söylemekten çekinmeyeceğim. Çünkü kendimi batıl bir inançla sarılmış gibi hiçbir okula bağlamadım. Okuyanlara istediklerini seçebilmeleri için bol malzeme sunmak gerekiyordu; ben de pek çok kişinin bulduklarını bir araya topluyorum. Yeteneğe yer olmayan yerlerde, özenimin takdir görmesiyle yetineceğim.
non tamen post tot ac tantos auctores pigebit meam quibusdam locis posuisse sententiam. neque enim me cuiusquam sectae velut quadam superstitione imbutus addixi, et electuris quae volent facienda copia fuit, sicut ipse plurium in unum confero inventa, ubicunque ingenio non erit locus, curae testimonium meruisse contentus.
3.2.12. Bölüm
Retoriğin kaynağının ne olduğu sorusu bizi uzun süre oyalamasın. İnsanların, doğar doğmaz konuşmayı bizzat şeylerin tabiatından aldıkları (bu işin ilkesi kesinlikle budur), sonra faydanın ona gelişme ve ilerleme kazandırdığı, akıl ve alıştırmanın da onu doruğuna ulaştırdığı konusunda kim şüphe edebilir?
nec diu nos moretur quaestio, quae rhetorices origo sit. nam cui dubium est, quin sermonem ab ipsa rerum natura geniti protinus homines acceperint (quod certe principium est eius rei), huic studium et incrementum dederit utilitas, summam ratio et exercitatio?
3.2.2Bazılarının, konuşmaya özen göstermenin, bir tehlikeyle karşı karşıya kalanların kendilerini savunmak için daha dikkatli konuşmaya başlamasından doğduğunu neden düşündüklerini anlamıyorum. Bu sebep daha şerefli olabilir, ama her hâlükârda daha önce gelen değildir; hele suçlama savunmadan önce geldiğine göre. Meğer ki biri, kılıcın da önce demiri başkasını öldürmek için değil, kendini korumak için hazırlayan kişi tarafından yapıldığını söylesin.
nec video, quare curam dicendi putent quidam inde coepisse, quod ii, qui in discrimen aliquod vocabantur, accuratius loqui defendendi sui gratia instituerint. haec enim ut honestior causa, ita non utique prior est, cum praesertim accusatio praecedat defensionem; nisi quis dicet, etiam gladium fabricatum ab eo prius, qui ferrum in tutelam sui quam qui in perniciem alterius compararit.
3.2.3Demek ki konuşmanın başlangıcını tabiat, sanatın başlangıcını gözlem verdi. Nasıl tıpta insanlar bazı şeylerin sağlığa yararlı, bazılarının zararlı olduğunu görünce bunların gözleminden bir sanat çıkardılarsa, konuşmada da bazı şeylerin faydalı, bazılarının faydasız olduğunu fark edince bunları taklit etmek ya da kaçınmak üzere not ettiler; bunların mantığına uygun bazı şeyleri de kendileri eklediler. Bunlar kullanımla pekişti; sonra herkes bildiğini öğretti.
initium ergo dicendi dedit natura, initium artis observatio. homines enim, sicuti in medicina, cum viderent alia salubria, alia insalubria, ex observatione eorum effecerunt artem, ita, cum in dicendo alia utilia, alia inutilia deprehenderent, notarunt ea ad imitandum vitandumque, et quaedam secundum rationem eorum adiecerunt ipsi quoque; haec confirmata sunt usu, tum quae sciebat quisque docuit.
3.2.4Cicero konuşmanın başlangıcını şehir kurucularına ve kanun koyuculara bağlar; onlarda konuşma gücünün bulunmuş olması zorunludur. Ama bunu neden ilk kaynak saydığını anlamıyorum; çünkü bugün bile şehirsiz ve kanunsuz göçebe kavimler vardır, yine de onların arasında doğanlar elçilik eder, bir şeyleri suçlar ve savunur, kısacası birinin ötekinden daha iyi konuştuğuna inanırlar.
Cicero quidem initium orandi conditoribus urbium ac legum latoribus dedit, in quibus fuisse vim dicendi necesse est; cur tamen hanc primam originem putet, non video, cum sint adhuc quaedam vagae et sine urbibus ac sine legibus gentes, et tamen qui sunt in iis nati et legationibus fungantur et accusent aliqua atque defendant et denique alium alio melius loqui credant.
3.3.13. Bölüm
En çok sayıda ve en büyük yazarların öğrettiği gibi, konuşmanın bütün sistemi beş kısımdan oluşur: buluş, düzenleme, üslup, hafıza ve sunuş ya da icra (her iki ad da kullanılır). Bir iradenin dile getirildiği her söz ise zorunlu olarak bir konu ve kelimeler içerir.
omnis autem orandi ratio, ut plurimi maximique auctores tradiderunt, quinque partibus constat, inventione, dispositione, elocutione, memoria, pronuntiatione sive actione, utroque enim modo dicitur. omnis vero sermo, quo quidem voluntas aliqua enuntiatur, habeat necesse est rem et verba.
3.3.2Söz kısaysa ve tek bir sonuç cümlesiyle bitiyorsa belki başka bir şey gerektirmez; ama uzun bir konuşma daha fazlasını ister. Çünkü yalnız neyi ve nasıl söylediğimiz değil, nerede söylediğimiz de önemlidir; demek ki düzenlemeye de ihtiyaç vardır. Ama konunun gerektirdiği her şeyi söylemek de, her birini yerli yerinde söylemek de hafızanın yardımı olmadan mümkün olmaz; bu yüzden o da dördüncü kısım olacaktır.
ac si est brevis et una conclusione finitus, nihil fortasse ultra desideret; at oratio longior plura exigit. non tantum enim refert, quid et quo modo dicamus, sed etiam quo loco; opus ergo est et dispositione. sed neque omnia, quae res postulat, dicere neque suo quaeque loco poterimus nisi adiuvante memoria; quapropter ea quoque pars quarta erit.
3.3.3Bütün bunları ise sese ya da jeste yakışmayan bir sunuş bozar ve neredeyse mahveder. Öyleyse ona da zorunlu olarak beşinci yer verilmelidir.
verum haec cuncta corrumpit ac propemodum perdit indecora vel voce vel gestu pronuntiatio. huic quoque igitur tribuendus est necessario quintus locus.
3.3.4Yalnız ilk üç kısmın kısım olduğunu ileri süren bazılarına, Albucius da bunlardandır, kulak asmamak gerekir. Bunlara göre hafıza ve icra sanatla değil tabiatla elde edilir; biz bunların kurallarını yeri gelince vereceğiz. Gerçi Thrasymakhos da icra hakkında aynı şeyi düşünmüştür.
nec audiendi quidam, quorum est Albucius, qui tris modo primas esse partes volunt, quoniam memoria atque actio natura non arte contingant: quarum nos praecepta suo loco dabimus; licet Thrasymachus quoque idem de actione crediderit.
3.3.5Bazıları bunlara altıncı bir kısım eklemiş, buluşun ardına muhakemeyi koymuştur; çünkü önce bulmak, sonra muhakeme etmek gerekir. Bana kalırsa muhakeme etmemiş biri bulmuş da sayılmaz. Çünkü kimse çelişkili, her iki tarafa da uyan ya da aptalca sözler bulmuş denmez; bunlardan kaçınmamış denir.
his adiecerunt quidam sextam partem, ita ut inventioni iudicium subnecterent, quia primum esset invenire, deinde iudicare. ego porro ne invenisse quidem credo eum, qui non iudicavit; neque enim contraria, communia, stulta invenisse dicitur quisquam, sed non vitasse.
3.3.6Cicero da retorik kitaplarında muhakemeyi buluşa bağlamıştır. Bana ise muhakeme ilk üç kısma öyle karışmış görünüyor ki (çünkü ne düzenleme ne de üslup onsuz olur), sunuşun da ondan pek çok şey ödünç aldığını düşünüyorum.
et Cicero quidem in Rhetoricis iudicium subiecit inventioni; mihi autem adeo tribus primis partibus videtur esse permixtum (nam neque dispositio sine eo neque elocutio fuerit), ut pronuntiationem quoque vel plurimum ex eo mutuari putem.
3.3.7Bunu söylemekte daha cesur davranıyorsam sebebi şudur: Cicero Partitiones oratoriae'de yukarıda söz ettiğimiz beş kısma varır. Önce bütünü ikiye, buluş ve üslup diye ayırır; konuyu ve düzenlemeyi buluşa, kelimeleri ve sunuşu üsluba verir; beşinci olarak da hepsinin ortağı ve adeta bekçisi olan hafızayı koyar. Orator'da da belagatin beş şeyden oluştuğunu söyler; bu sonradan yazılmış eserlerde görüşü daha kesindir.
quod hoc audacius dixerim, quod in Partitionibus oratoriis ad easdem, de quibus supra dictum est, quinque pervenit partes. nam cum dupliciter primum divisisset in inventionem atque elocutionem, res ac dispositionem inventioni, verba et pronuntiationem elocutioni dedit quintamque constituit, communem ac velut custodem omnium, memoriam. idem in Oratore quinque rebus constare eloquentiam dicit, in quibus postea scriptis certior eius sententia est.
3.3.8Düzenlemeden söz ettikten sonra bir de sıralamayı ekleyenler de bana yenilik meraklısı görünüyor; sanki düzenleme, şeyleri mümkün olan en iyi sıraya koymaktan başka bir şeymiş gibi. Dion yalnız buluşu ve düzenlemeyi öğretmiştir; ama ikisini de ikiye, konuların ve kelimelerin buluşu ve düzenlemesi diye ayırmıştır: böylece üslup buluşa, sunuş düzenlemeye ait olur, beşinci kısım olarak da bunlara hafıza eklenir. Theodorosçular ise genellikle buluşu ikiye ayırırlar, konuların buluşu ve üslubun buluşu diye; sonra öteki üç kısmı sayarlar.
non minus mihi cupidi novitatis alicuius videntur fuisse, qui adiecerunt ordinem, cum dispositionem dixissent, quasi aliud sit dispositio quam rerum ordine quam optimo collocatio. Dion inventionem modo et dispositionem tradidit sed utramque duplicem, rerum et verborum, ut sit elocutio inventionis, pronuntiatio dispositionis, his quinta pars memoriae accedat. Theodorei fere inventionem duplicem, rerum atque elocutionis, deinde tris ceteras partes.
3.3.9Hermagoras muhakemeyi, bölümlemeyi, sıralamayı ve üsluba ait olanları "ekonomi"nin altına koyar; bu kelime Yunancada ev işlerinin idaresinden gelir, burada ise mecazen kullanılmıştır ve Latincede karşılığı yoktur.
Hermagoras iudicium, partitionem, ordinem, quaeque sunt elocutionis, subiicit oeconomiae, quae Graece appellata ex cura rerum domesticarum et hic per abusionem posita nomine Latino caret.
3.3.10Bu konuda bir soru daha var: kısımların sıralanışında bazıları hafızayı buluşun, bazıları düzenlemenin ardına koymuştur. Biz en çok dördüncü yeri uygun buluyoruz. Çünkü yalnız bulduklarımızı düzenlemek için, düzenlediklerimizi de söylemek için akılda tutmamız yetmez; kelimelerle biçimlendirdiklerimizi de hafızaya emanet etmemiz gerekir. Çünkü konuşmaya katılan her şey hafızada tutulur.
est et circa hoc quaestio, quod memoriam in ordine partium quidam inventioni, quidam dispositioni subiunxerunt; nobis quartus eius locus maxime placet. non enim tantum inventa tenere, ut disponamus, nec disposita, ut eloquamur, sed etiam verbis formata memoriae mandare debemus. hac enim omnia, quaecunque in orationem collata sunt, continentur.
3.3.11Az olmayan sayıda kişi de bunların retoriğin kısımları değil, hatibin işleri olduğu kanaatindeydi; çünkü bulmak, düzenlemek, dile getirmek ve ötekiler hatibin işidir.
fuerunt etiam in hac opinione non pauci, ut has non rhetorices partes esse existimarent sed opera oratoris; eius enim esse invenire, disponere, eloqui et cetera.
3.3.12Bunu kabul edersek sanata hiçbir şey bırakmamış oluruz. Çünkü iyi konuşmak hatibin işidir, ama retorik iyi konuşma ilmi olacaktır; ya da başkalarının düşündüğü gibi, ikna etmek sanatkârın işidir, ikna etme gücü ise sanatındır. Aynı şekilde bulmak ve düzenlemek hatibin işi, buluş ve düzenleme ise retoriğin kendisine ait görülebilir.
quod si accipimus, nihil arti relinquemus. nam bene dicere est oratoris, rhetorice tamen erit bene dicendi scientia; vel, ut alii putant, artificis est persuadere, vis autem persuadendi artis. ita invenire quidem et disponere oratoris, inventio autem et dispositio rhetorices propria videri potest.
3.3.13Pek çokları şu noktada ayrıldılar: bunlar retoriğin kısımları mı, onun işleri mi, yoksa Athenaios'un inandığı gibi Yunanların stoikheia dediği unsurlar mı? Ama bunlara unsur demek doğru olmaz; yoksa yalnız başlangıçlar olurlar, evrenin başlangıçları olan nem, ateş, madde ya da bölünmez cisimler gibi. Bunlara iş adı vermek de doğru olmaz; çünkü bunlar başkaları tarafından tamamlanmazlar, kendileri başka bir şeyi tamamlarlar. Öyleyse bunlar kısımlardır.
in eo plures dissenserunt, utrumne hae partes essent rhetorices an eiusdem opera an, ut Athenaeus credit, elementa, quae vocant στοιχεῖα Sed neque elementa recte quis dixerit, alioqui tantum initia erunt, ut mundi vel umor vel ignis vel materia vel corpora insecabilia; nec operum recte nomen accipient, quae non ab aliis perficiuntur, sed aliud ipsa perficiunt: partes igitur.
3.3.14Retorik bunlardan oluştuğuna göre, bütün kısımlardan oluştuğu hâlde, onu oluşturan şeylerin bütünün kısımları olmaması mümkün değildir. Bunlara iş diyenler bana şu sebeple de böyle demiş görünüyorlar: başka bir bölümlemede aynı ada düşmek istemiyorlardı; çünkü övgü, müzakere ve mahkeme türlerini retoriğin kısımları sayıyorlardı. Ama bunlar kısımsa, sanatın değil konunun kısımlarıdır.
nam cum sit ex his rhetorice, fieri non potest ut, cum totum ex partibus constet, non sint partes totius ex quibus constat. videntur autem mihi, qui haec opera dixerunt, eo quoque moti, quod in alia rursus divisione nollent in idem nomen incidere, partes enim rhetorices esse dicebant laudativam, deliberativam, iudicialem. quae si partes sunt, materiae sunt potius quam artis.
3.3.15Çünkü bunların her birinde retoriğin tamamı vardır; her biri buluşu, düzenlemeyi, üslubu, hafızayı ve sunuşu gerektirir. Bu yüzden bazıları bunlara retoriğin üç türü demeyi tercih etmiştir; en doğrusunu ise Cicero'nun izlediği yazarlar söylemiştir: dava türleri.
namque in his singulis rhetorice tota est, quia et inventionem et dispositionem et elocutionem et memoriam et pronuntiationem quaecunque earum desiderat. itaque quidam genera tria rhetorices dicere maluerunt, optime autem ii, quos secutus est Cicero, genera causarum.
3.4.14. Bölüm
Ama bunların üç mü, daha fazla mı olduğu tartışılır. Eskiler arasında en yüksek otoriteye sahip yazarların, hiç şüphesiz, neredeyse hepsi Aristoteles'i izleyerek bu bölümlemeyle yetinmişlerdir; Aristoteles yalnız farklı bir ad kullanır ve müzakere türüne halk meclisi türü der.
sed tria an plura sint, ambigitur. nec dubie prope omnes utique summae apud antiquos auctoritatis scriptores Aristotelem secuti, qui nomine tantum alio contionalem pro deliberativa appellat, hac partitione contenti fuerunt.
3.4.2Ama hem o zaman bazı Yunanlarda ve Cicero'nun De oratore kitaplarında bu bölümleme hafifçe sarsılmaya çalışılmış, hem de şimdi çağımızın en büyük yazarı tarafından neredeyse yıkılmıştır; öyle ki bu türler yalnız daha çok değil, neredeyse sayısız görünmeye başlamıştır.
verum et tum leviter est temptatum, cum apud Graecos quosdam tum apud Ciceronem in libris de Oratore, et nunc maximo temporum nostrorum auctore prope impulsum, ut non modo plura haec genera, sed paene innumerabilia videantur.
3.4.3Çünkü övme ve yerme işini üçüncü kısma koyarsak, yakındığımızda, teselli ettiğimizde, yatıştırdığımızda, kışkırttığımızda, korkuttuğumuzda, cesaret verdiğimizde, öğüt verdiğimizde, kapalı söylenmiş sözleri yorumladığımızda, anlattığımızda, af dilediğimizde, teşekkür ettiğimizde, tebrik ettiğimizde, azarladığımızda, sövdüğümüzde, betimlediğimizde, görev verdiğimizde, haber getirdiğimizde, dilekte bulunduğumuzda, görüş bildirdiğimizde ve daha pek çok durumda hangi türün içinde konuşmuş olacağız?
nam si laudandi ac vituperandi officium in parte tertia ponimus, in quo genere versari videbimur, cum querimur, consolamur, mitigamus, concitamus, terremus, confirmamus, praecipimus, obscure dicta interpretamur, narramus, deprecamur, gratias agimus, gratulamur, obiurgamus, maledicimus, describimus, mandamus, renuntiamus, optamus, opinamur, plurima alia?
3.4.4Bu yüzden o eski kanaatte ısrar eden ben, adeta özür dilemek ve öncekilerin bu kadar geniş bir alana yayılmış bir şeyi neden bu kadar dar bir çerçeveye sığdırdıklarını araştırmak zorundayım. Onların yanıldığını düşünenler, şuna uyduklarını sanırlar: o zamanlar hatiplerin genellikle bu alanlarda konuştuklarını görüyorlardı.
ut mihi in illa vetere persuasione permanenti velut petenda sit venia, quaerendumque, quo moti priores rem tam late fusam tam breviter astrinxerint. quos qui errasse putant, hoc secutos arbitrantur, quod in his fere versari tum oratores videbant;
3.4.5Çünkü övgüler ve yergiler yazılıyordu, cenaze konuşmaları yapmak âdetti, emeğin çoğu da meclislerde ve mahkemelerde harcanıyordu; sanat kitabı yazanlar da en sık rastlananları tek türler sayıp ele aldılar.
nam et laudes ac vituperationes scribebantur, et ἐπιταφίους dicere erat moris, et plurimum in consiliis ac iudiciis insumebatur operae, ut scriptores artium pro solis comprehenderint frequentissima.
3.4.6Bu bölümlemeyi savunanlar ise üç tür dinleyici ayırırlar: biri haz için toplanan, biri öğüt alan, üçüncüsü de davalar hakkında hüküm veren. Ben her şeyi incelerken aklıma şöyle bir gerekçe de geliyor: konuşmanın bütün işi ya mahkemededir ya mahkeme dışındadır.
qui vero defendunt, tria faciunt genera auditorum, unum, quod ad delectationem conveniat, alterum, quod consilium accipiat, tertium, quod de causis iudicet. mihi cuncta rimanti et talis quaedam ratio succurrit, quod omne orationis officium aut in iudiciis est aut extra iudicia.
3.4.7Mahkemede incelenen şeylerin türü açıktır; yargıç önüne gelmeyen şeyler ise ya geçmiş zamana ya gelecek zamana aittir. Geçmişte olanları överiz ya da yereriz; gelecekte olacaklar hakkında ise müzakere ederiz.
eorum, de quibus iudicio quaeritur, manifestum est genus; ea, quae ad iudicem non veniunt, aut praeteritum habent tempus aut futurum; praeterita laudamus aut vituperamus, de futuris deliberamus.
3.4.8Aynı şekilde, hakkında konuşulması gereken her şey ya kesin ya da şüpheli olmak zorundadır. Kesin olanları herkes kendi gönlüne göre över ya da kınar. Şüpheli olanların bir kısmında seçim bize bırakılmıştır, bunlar hakkında müzakere edilir; bir kısmı başkalarının hükmüne bırakılmıştır, bunlar hakkında davayla çekişilir.
item omnia, de quibus dicendum est, aut certa sint necesse est aut dubia. certa, ut cuique est animus, laudat aut culpat; ex dubiis partim nobis ipsis ad electionem sunt libera, de his deliberatur; partim aliorum sententiae commissa, de his lite contenditur.
3.4.9Anaksimenes mahkeme ve halk meclisi türlerini genel kısımlar saymış, yedi de alt tür koymuştur: teşvik etme, vazgeçirme, övme, yerme, suçlama, savunma ve onun exetastikon dediği sorgulama. Bunlardan ilk ikisi müzakere, sonraki ikisi övgü, son üçü de mahkeme türünün kısımlarıdır.
Anaximenes iudicialem et contionalem generales partes esse voluit, septem autem species: hortandi, dehortandi, laudandi, vituperandi, accusandi, defendendi, exquirendi, quod ἐξεταστικόν dicit; quarum duae primae deliberativi, duae sequentes demonstrativi, tres ultimae iudicialis generis sunt partes.
3.4.10Yalnız sorma, cevap verme, buyurma ve onun eukhōlē dediği dua etmeyi kısım sayan Protagoras'ı geçiyorum. Platon Sofist'te mahkeme ve halk meclisi türlerine üçüncü olarak prosomilētikē'yi ekler; biz de buna rahatça "sohbet türü" diyebiliriz. Bu tür mahkeme pratiğinden ayrıdır, özel tartışmalara uygundur ve gücü kuşkusuz diyalektiğinkiyle aynıdır.
Protagoran transeo, qui interrogandi, respondendi, mandandi, precandi, quod εὐχωλήν dixit, partes solas putat. Plato in Sophiste iudiciali et contionali tertiam adiecit προσομιλητικήν, quam sane permittamus nobis dicere sermocinatricem; quae a forensi ratione diiungitur et est accommodata privatis disputationibus, cuius vis eadem profecto est quae dialecticae.
3.4.11İsokrates her türde övgü ve yerginin bulunduğunu düşünmüştür. Bize göre en güvenlisi en çok yazarı izlemektir; akıl da bunu gerektiriyor gibi görünüyor.
Isocrates in omni genere inesse laudem ac vituperationem existimavit. nobis et tutissimum est auctores plurimos sequi, et ita videtur ratio dictare.
3.4.12Demek ki, dediğim gibi, övgüyü ve yergiyi içine alan bir tür vardır; ama bu tür daha iyi olan kısmından ötürü "övgü türü" diye adlandırılmıştır; başkaları da ona "gösterme türü" (demonstrativum) der. İki adın da Yunancadan geldiğine inanılır; çünkü Yunanlar enkōmiastikon ya da epideiktikon derler.
est igitur, ut dixi, unum genus, quo laus ac uituperatio continetur, sed est appellatum a parte meliore laudativum; idem alii demonstrativum vocant. utrumque nomen ex Graeco creditur fluxisse, nam ἐγκωμιαστικόν aut ἐπιδεικτικόν dicunt.
3.4.13Ama bana öyle geliyor ki epideiktikon bir şeyi göstermekten (demonstratio) çok gösteriş yapmak (ostentatio) anlamı taşır ve o enkōmiastikon'dan çok farklıdır. Çünkü övgü türünü içine aldığı gibi, yalnız onun içinde de kalmaz.
sed mihi ἐπιδεικτικόν non tam demonstrationis vim habere quam ostentationis videtur et multum ab illo ἐγκωμιαστικῷ differre; nam ut continet laudativum in se genus, ita non intra hoc solum consistit.
3.4.14Yoksa Panegyrikos'ların gösteriş konuşmaları olduğunu inkâr edecek biri var mı? Oysa bunlar öğüt verme biçimi taşırlar ve çoğu zaman Yunanistan'ın faydasından söz ederler. Böylece dava türleri gerçekten üçtür, ama bunlar kimi zaman fiilî işlerde, kimi zaman gösterişte yer alır. Meğer ki ona "gösterme türü" diyenler bu adı Yunancadan çevirmiyor da, övgü ve yerginin her şeyin nasıl bir şey olduğunu gösterdiği gerçeğine dayanıyor olsunlar.
an quisquam negaverit Panegyricos ἐπιδεικτικούς esse? atqui formam suadendi habent et plerumque de utilitatibus Graeciae loquuntur; ut causarum quidem genera tria sint, sed ea tum in negotiis tum in ostentatione posita. nisi forte non ex Graeco mutantes demonstrativum vocant, uerum id sequuntur, quod laus ac uituperatio quale sit quidque demonstrat.
3.4.15İkinci tür müzakere, üçüncüsü mahkeme türüdür. Öteki alt türler bu üç türe girer; bunlar arasında övmemiz ya da yermemiz, teşvik etmemiz ya da vazgeçirmemiz, bir şeyi ileri sürmemiz ya da reddetmemiz gerekmeyen tek bir tür bile bulunmaz. Şunlar da ortaktır: dinleyicinin gönlünü kazanmak, anlatmak, öğretmek, büyütmek, küçültmek, duyguları kışkırtarak ya da yatıştırarak dinleyenlerin ruhunu biçimlendirmek.
alterum est deliberativum, tertium iudiciale. ceterae species in haec tria incident genera, nec invenietur ex his ulla, in qua non laudare ac vituperare, suadere ac dissuadere, intendere quid vel depellere debeamus. illa quoque sunt communia, conciliare, narrare, docere, augere, minuere, concitandis componendisve adfectibus animos audientium fingere.
3.4.16Övgü türünün konusunu ahlâken güzel olanın, müzakere türününkini faydalı olanın, mahkeme türününkini de adil olanın sorgulanmasıyla sınırlı sayanlara da katılmam; onlar doğru olmaktan çok çabuk ve derli toplu bir dağılım kullanmışlardır. Çünkü bütün bu şeyler bir bakıma karşılıklı yardımla ayakta durur. Övgüde adalet ve fayda da ele alınır, müzakerelerde ahlâkî güzellik de; yukarıda saydıklarımızdan bir şeyin bir kısmında bulunmadığı bir mahkeme davasına da nadiren rastlarsınız.
ne iis quidem accesserim, qui laudativam materiam honestorum, deliberatiuam utilium, iudicialem iustorum quaestione contineri putant, celeri magis ac rotunda usi distributione quam vera. stant enim quodam modo mutuis auxiliis omnia. nam et in laude iustitia utilitasque tractatur et in consiliis honestas, et raro iudicialem inveneris causam, in cuius non parte aliquid eorum, quae supra diximus, reperiatur.
3.5.15. Bölüm
Her konuşma ya anlatılan şeylerden ya da anlatanlardan, yani konulardan ve kelimelerden oluşur. Konuşma yetisi tabiatla, sanatla ve alıştırmayla tamamlanır; bazıları bunlara dördüncü kısım olarak taklidi ekler, biz ise onu sanatın altına koyuyoruz.
omnis autem oratio constat aut ex iis, quae significantur, aut ex iis, quae significant, id est rebus et verbis. facultas orandi consummatur natura, arte, exercitatione, cui partem quartam adiiciunt quidam imitationis, quam nos arti subiicimus.
3.5.2Hatibin yerine getirmesi gereken üç şey de vardır: öğretmek, etkilemek ve zevk vermek. Bu bölümleme, bütün işi konulara ve duygulara ayıranlarınkinden daha açıktır. Ama bunların hepsi her zaman ele alınacak konuya uymaz. Bazı konular duygulardan uzak olacaktır; duygular her yerde yer bulmasalar da nereye girerlerse orada en büyük etkiyi gösterirler.
tria sunt item, quae praestare debeat orator; ut doceat, moveat, delectet. haec enim clarior divisio quam eorum, qui totum opus in res et in adfectus partiuntur. non semper autem omnia in eam quae tractabitur materiam cadent. erunt enim quaedam remotae ab adfectibus, qui ut non ubique habent locum, ita quocunque irruperunt, plurimum valent.
3.5.3En seçkin yazarlara göre retorikte bazı şeyler ispat gerektirir, bazıları gerektirmez; ben de onlarla aynı görüşteyim. Bazıları ise, Celsus gibi, hatibin tartışmalı olmayan hiçbir şey hakkında konuşmayacağı kanaatindedir. Ona hem yazarların çok büyük kısmı, hem de bizzat bu bölümleme karşı çıkar; meğer ki ahlâken güzel olduğu belli olan şeyleri övmek ve herkesin kabul ettiği gibi çirkin olan şeyleri yermek hatibin vazifesi olmasın.
praestantissimis auctoribus placet alia in rhetorice esse, quae probationem desiderent, alia quae non desiderent, cum quibus ipse consentio. quidam vero, ut Celsus, de nulla re dicturum oratorem, nisi de qua quaeratur, existimant, cui cum maxima pars scriptorum repugnat tum etiam ipsa partitio; nisi forte laudare, quae constet esse honesta, et vituperare, quae ex confesso sint turpia, non est oratoris officium.
3.5.4Şunu artık herkes kabul ediyor: sorular ya yazılı bir metin üzerinedir ya yazılı olmayan bir şey üzerine; yazılı metindeki sorular hukuk hakkındadır, yazılı olmayandakiler olgu hakkında. Hermagoras ve onu izleyenler ikincisine akıl türü, birincisine kanun türü derler, yani logikon ve nomikon.
illud iam omnes fatentur, esse quaestiones aut in scripto aut in non scripto; in scripto de iure, in non scripto de re. illud rationale hoc legale genus Hermagoras atque eum secuti vocant, id est νομικόν et λογικόν.
3.5.5Her soruyu konulara ve kelimelere ayıranlar da aynı şeyi düşünürler. Soruların ya belirsiz ya da belirli olduğu konusunda da anlaşma vardır. Belirsiz sorular, kişiler, zamanlar, yerler ve benzerleri bir yana bırakılarak iki taraflı tartışılan sorulardır; Yunanlar buna thesis, Cicero propositum der, başkaları küllî siyasî sorular, başkaları filozofa yakışan sorular der, Athenaios ise davanın bir kısmı diye adlandırır.
idem sentiunt, qui omnem quaestionem ponunt in rebus et in verbis. item convenit, quaestiones esse aut infinitas aut finitas. infinitae sunt, quae remotis personis et temporibus et locis ceterisque similibus in utramque partem tractantur, quod Graeci θέσιν dicunt, Cicero propositum, alii quaestiones universales civiles, alii quaestiones philosopho convenientes, Athenaeus partem causae appellat.
3.5.6Cicero bu türü bilgi ve eylem diye ayırır: evrenin bir takdirle yönetilip yönetilmediği bilgi sorusudur; devlet yönetimine katılmalı mı sorusu ise eylem sorusudur. Birincisinin üç türü vardır: var mı? nedir? nasıldır? Çünkü bunların hepsi bilinmeyebilir. İkincisinin iki türü vardır: nasıl elde ederiz? nasıl kullanırız?
hoc genus Cicero scientia et actione distinguit, ut sit scientiae, an providentia mundus regatur; actionis, an accedendum ad rempublicam administrandam. prius trium generum, an sit? quid sit? quale sit? omnia enim haec ignorari possunt; sequens duorum, quo modo adipiscamur? quo modo utamur?
3.5.7Belirli sorular ise olayların, kişilerin, zamanların ve ötekilerin bir araya gelmesinden oluşur; Yunanlar bunlara hypotheseis, bizimkiler dava der. Bunlarda her soru olaylar ve kişiler etrafında dönüyor görünür.
finitae autem sunt ex complexu rerum personarum temporum ceterorumque; hae ὑποθέσεις a Graecis dicuntur, causae a nostris. in his omnis quaestio videtur circa res personasque consistere.
3.5.8Belirsiz soru her zaman daha geniştir, çünkü belirli soru ondan türer. Bunu bir örnekle açıklayalım: "evlenmeli mi?" belirsiz sorudur; "Cato evlenmeli mi?" belirli sorudur, bu yüzden bir öğüt konuşmasının konusu olabilir. Ama belli kişilerden soyutlanmış sorular da genellikle bir şeye göre sorulur. "Devlet yönetimine katılmalı mı?" basit bir sorudur; "bir tiranlık altında devlet yönetimine katılmalı mı?" ise bir şeye göre sorulmuştur.
amplior est semper infinita, inde enim finita descendit. quod ut exemplo pateat, infinita est, an uxor ducenda? finita, an Catoni ducenda? ideoque esse suasoria potest. sed etiam remotae personis propriis ad aliquid referri solent. est enim simplex, an respublica administranda? refertur ad aliquid, an in tyrannide administranda?
3.5.9Ama burada da adeta gizli bir kişi vardır; çünkü tiran soruyu ikiye katlar; altında hem zamanın hem keyfiyetin örtük bir etkisi yatar; yine de buna tam anlamıyla dava diyemezsiniz. Benim belirsiz dediğim bu sorulara genel sorular da denir; bu doğruysa belirli sorular özel sorular olacaktır. Her özel soruda ise her hâlükârda genel bir soru bulunur, çünkü genel soru daha önce gelir.
sed hic quoque subest velut latens persona; tyrannus enim geminat quaestionem, subestque et temporis et qualitatis tacita vis; nondum tamen hoc proprie dixeris causam. hae autem, quas infinitas voco, et generales appellantur; quod si est verum, finitae speciales erunt. in omni autem speciali utique inest generalis, ut quae sit prior.
3.5.10Hatta belki davalarda da keyfiyet bakımından soruşturulan her şey geneldir. Milo Clodius'u öldürdü; pusu kuran birini haklı olarak öldürdü. Burada sorulan şey, pusu kuranı öldürme hakkının olup olmadığı değil midir? Tahmine dayanan davalarda ne olur? Şu genel sorular sorulmaz mı: suçun sebebi kin midir, açgözlülük mü? İşkence altında verilen ifadeye inanmalı mı? Tanıklara mı, delillere mi daha çok güvenmeli? Tarif meselelerine gelince, tarifle kavranan her şeyin genel olarak belirlenmiş olduğu zaten açıktır.
ac nescio an in causis quoque, quidquid in quaestionem venit qualitatis, generale sit. Milo Clodium occidit, iure occidit insidiatorem; nonne hoc quaeritur, an sit ius insidiatorem occidendi? quid in coniecturis? non illa generalia, an causa sceleris odium? cupiditas? an tormentis credendum? testibus an argumentis maior fides habenda? nam finitione quidem comprehendi nihil non in universum certum erit.
3.5.11Bazıları, kişileri ve sebepleri içeren soruların da, yalnız başka türlü ortaya konduklarında, zaman zaman tez diye adlandırılabileceğini düşünür. Örneğin Orestes suçlandığında bu bir davadır; Orestes'in beraatının doğru olup olmadığı ise bir tezdir; Cato'nun Marcia'yı Hortensius'a vermesinin doğru olup olmadığı da bu türdendir. Bunlar tezi davadan şöyle ayırırlar: tez nazarî kısma, dava amelî kısma aittir; çünkü tezde yalnız doğruyu bulmak için tartışılır, davada ise fiilî bir iş görülür.
quidam putant etiam eas thesis posse aliquando nominari, quae personis causisque contineantur, aliter tantummodo positas: ut causa sit, cum Orestes accusatur: thesis, an Orestes recte sit absolutus; cuius generis est, an Cato recte Marciam Hortensio tradiderit. hi thesin a causa sic distinguunt, ut illa sit spectativae partis, haec activae; illic enim veritatis tantum gratia disputari, hic negotium agi.
3.5.12Gerçi bazıları küllî soruları hatip için faydasız sayar; çünkü biri yaşı ya da sağlığı yüzünden engelliyse, evlenmek gerektiğinin ya da devlet yönetimine katılmak gerektiğinin belli olması ona bir yarar sağlamaz. Ama bu türden bütün sorulara, faziletin gaye olup olmadığı ya da evrenin bir takdirle yönetilip yönetilmediği gibi sorulara, bu şekilde karşılık verilemez.
quanquam inutiles quidam oratori putant universales quaestiones, quia nihil prosit, quod constet ducendam esse uxorem vel administrandam rempublicam, si quis vel aetate vel valetudine impediatur. sed non omnibus eiusmodi quaestionibus sic occurri potest, ut illis, sitne virtus finis? regaturne providentia mundus?
3.5.13Dahası, kişiye bağlanan sorularda genel soruyu ele almış olmak yetmediği gibi, onu önce iyice incelemeden özel soruya da varılamaz. Çünkü evlenmenin gerekli olduğu kesinleşmeden Cato evlenip evlenmemesi gerektiğini nasıl müzakere edecek? Cato'nun evlenmesi gerektiği belli değilse Marcia'yla evlenmesi gerekip gerekmediği nasıl sorulacak?
quin etiam in iis, quae ad personam referuntur, ut non est satis generalem tractasse quaestionem, ita perveniri ad speciem nisi illa prius excussa non potest. nam quomodo, an sibi uxor ducenda sit, deliberabit Cato, nisi constiterit, uxores esse ducendas? et quomodo, an ducere debeat Marciam, quaeretur, nisi Catoni ducenda uxor est?
3.5.14Gerçi Hermagoras adını taşıyan, bu görüşü destekleyen kitaplar var; ya başlık yanlıştır ya da bu başka bir Hermagoras'tır. Çünkü bu sanat hakkında hayranlık verici pek çok şey yazan ve Cicero'nun birinci retorik kitabından da açıkça anlaşıldığı gibi retoriğin konusunu tezlere ve davalara ayıran adam, nasıl olur da bu kitapları yazmış olabilir? Cicero da bunu eleştirir ve tezin hatiple hiçbir ilgisi olmadığını ileri sürüp bu tür soruların tamamını filozoflara bırakır.
sunt tamen inscripti nomine Hermagorae libri, qui confirmant illam opinionem, sive falsus est titulus sive alius hic Hermagoras fuit. nam eiusdem esse quomodo possunt, qui de hac arte mirabiliter multa composuit, cum, sicut ex Ciceronis quoque rhetorico primo manifestum est, materiam rhetorices in thesis et causas diviserit? quod reprehendit Cicero ac thesin nihil ad oratorem pertinere contendit totumque hoc genus quaestionis ad philosophos refert.
3.5.15Ama ona cevap vermenin mahcubiyetinden beni kurtaran şu oldu: hem kendisi bu kitapları beğenmez, hem de Orator'da, De oratore kitaplarında ve Topica'da tartışmayı belli kişilerden ve zamanlardan uzaklaştırmamızı öğütler; çünkü cins hakkında türden daha geniş konuşulabilir ve bütün için ispatlanmış olan şeyin kısım için de ispatlanmış olması zorunludur.
sed me liberavit respondendi verecundia, et quod ipse hos libros improbat, et quod in Oratore atque his, quos de Oratore scripsit, et Topicis praecipit, ut a propriis personis atque temporibus avocemus controversiam: quia latius dicere liceat de genere quam de specie, et, quod in universo probatum sit, in parte probatum esse necesse sit.
3.5.16Bu türden bütün konulara davalardaki meselelerin aynısı uygulanır. Buna, bazı soruların bizzat şeylerin kendileri hakkında olduğu, bazılarının ise bir şeye göre sorulduğu da eklenir: "evlenmeli mi?" birincisi, "yaşlı biri evlenmeli mi?" ikincisidir; "cesur mu?" birincisi, "daha cesur mu?" ikincisidir; benzerleri de böyle.
status autem in hoc omne genus materiae iidem, qui in causas, cadunt. adhuc adiicitur, alias esse quaestiones in rebus ipsis, alias quae ad aliquid referantur: illud, an uxor ducenda? hoc, an seni ducenda? illud, an fortis? hoc, an fortior? et similia.
3.5.17Apollodoros davayı, öğrencisi Valgius'un çevirisini kullanırsam, şöyle tarif eder: "dava, bütün kısımlarıyla bir soruya yönelen bir iştir"; ya da: "dava, gayesi bir anlaşmazlık olan bir iştir."
İşi de şöyle tarif eder: "iş, kişilerin, yerlerin, zamanların, sebeplerin, tarzların, olayların, fiillerin, araçların, sözlerin, yazılı olan ve olmayan şeylerin bir araya gelmesidir."
causam finit Apollodorus, ut interpretatione Valgi discipuli eius utar, ita: causa est negotium omnibus suis partibus spectans ad quaestionem; aut: causa est negotium, cuius finis est controversia. ipsum deinde negotium sic finit: negotium est congregatio personarum, locorum, temporum, causarum, modorum, casuum, factorum, instrumentorum, sermonum, scriptorum et non scriptorum.
3.5.18Şimdi davayı hypothesis, işi de peristasis olarak anlayalım. Ama bazıları davanın kendisini de Apollodoros'un işi tarif ettiği gibi tarif etmişlerdir. İsokrates ise davanın belirli bir siyasî soru ya da belirli kişilerin bir arada bulunduğu tartışmalı bir mesele olduğunu söyler. Cicero da şu sözlerle tarif eder: dava, belli kişilerde, yerlerde, zamanlarda, eylemlerde ve işlerde, bunların ya hepsinde ya çoğunda görülür.
causam nunc intelligamus ὑπόθεσιν, negotium περίστασιν. sed et ipsam causam quidam similiter finierunt, ut Apollodorus negotium. Isocrates autem causam esse ait quaestionem finitam civilem aut rem controversam in personarum finitarum complexu; Cicero his verbis: causa certis personis, locis, temporibus, actionibus, negotiis cernitur, aut in omnibus aut in plerisque eorum.
3.6.16. Bölüm
Her dava bir meseleye dayandığına göre, her dava türünün nasıl işlenmesi gerektiğini anlatmaya girişmeden önce, hepsinde ortak olan şeyi incelemem gerektiğini düşünüyorum: mesele nedir, nereden çıkar, kaç tanedir ve hangileridir. Gerçi bazıları bunun yalnız mahkeme konularıyla ilgili olduğunu düşünmüştür; ama üç türü de ele aldıktan sonra onların bilgisizliğini bizzat konu ortaya koyacaktır.
ergo cum omnis causa contineatur aliquo statu, priusquam dicere aggredior, quo modo genus quodque causae sit tractandum, id quod est commune omnibus, quid sit status et unde ducatur et quot et qui sint, intuendum puto. quanquam id nonnulli ad iudiciales tantum pertinere materias putaverunt, quorum inscitiam, cum omnia tria genera fuero exsecutus, res ipsa deprehendet.
3.6.2Bizim "mesele" (status) dediğimize bazıları constitutio, bazıları "soru", bazıları "sorudan ortaya çıkan şey" der; Theodoros ise "ana başlık", yani her şeyin ona bağlandığı "en genel başlık" (kephalaion genikōtaton) der. Adları farklı, anlamları aynıdır; öğrenenler için de her şeyin hangi adla anıldığının önemi yoktur, yeter ki konunun kendisi açık olsun.
quod nos statum, id quidam constitutionem vocant, alii quaestionem, alii quod ex quaestione appareat, Theodorus caput id est κεφάλαιον γενικώτατον, ad quod referantur omnia. quorum diversa appellatio, vis eadem est; nec interest discentium, quibus quidque nominibus appelletur, dum res ipsa manifesta sit.
3.6.3Yunanlar meseleye stasis der. Bu adı ilk olarak Hermagoras'ın kullanmadığını, bazıları İsokrates'in öğrencisi Naukrates'in, bazıları da Klazomenaili Zopyros'un kullandığını düşünür. Gerçi Aiskhines de Ktesiphon'a Karşı konuşmasında bu kelimeyi kullanmış görünür: yargıçlardan Demosthenes'in konunun dışına çıkmasına izin vermemelerini, onu doğrudan davanın meselesi hakkında konuşmaya zorlamalarını ister.
statum Graeci στάσιν vocant, quod nomen non primum ab Hermagora traditum putant, sed alii ab Naucrate, Isocratis discipulo, alii a Zopyro Clazomenio; quanquam videtur Aeschines quoque in oratione contra Ctesiphontem uti hoc verbo, cum a iudicibus petit, ne Demostheni permittant evagari, sed eum dicere de ipso causae statu cogant.
3.6.4Bu adın, ya davanın ilk çatışmasının orada olmasından, ya da davanın onda durup dayanmasından alındığı söylenir. Adın kaynağı budur; şimdi ne olduğuna gelelim. Bazıları meseleye davaların ilk çatışması demiştir; bence bunlar doğru düşünmüş, ama kötü ifade etmişlerdir.
quae appellatio dicitur ducta vel ex eo, quod ibi sit primus causae congressus, vel quod in hoc causa consistat. et nominis quidem haec origo; nunc quid sit. statum quidam dixerunt primam causarum conflictionem; quos recte sensisse, parum elocutos puto.
3.6.5Çünkü mesele ilk çatışmanın kendisi değildir, yani "yaptın" ile "yapmadım" değildir; ilk çatışmadan doğan şeydir, yani sorunun türüdür. "Yaptın", "yapmadım": yaptı mı? "Bunu yaptın", "bunu değil, şunu yaptım": ne yaptı? Bunlardan birincisinin tahminle, ikincisinin tarifle araştırılması gerektiği anlaşıldığı ve iki taraf da bunun üzerinde durduğu için, soru tahmin meselesine ya da tarif meselesine ait olacaktır.
non enim est status prima conflictio, fecisti, non feci; sed quod ex prima conflictione nascitur, id est genus quaestionis, fecisti, non feci, an fecerit? hoc fecisti, non hoc feci, quid fecerit? quia ex his apparet, illud coniectura, hoc finitione quaerendum, atque in eo pars utraque insistit, erit quaestio coniecturalis vel finitivi status.
3.6.6Biri "ses iki cismin birbirine çarpmasıdır" dese, yanılmış olur sanırım; çünkü ses çarpmanın kendisi değil, çarpmadan çıkan şeydir. Ama bu küçük bir kusurdur; nasıl söylenmiş olursa olsun anlaşılır. Asıl büyük hata, bu sözü kötü yorumlayanlarda doğdu: "ilk çatışma" ifadesini okudukları için meselenin her zaman ilk sorudan çıkarılması gerektiğine inandılar; bu ise son derece yanlıştır.
quid si enim dicat quis, sonus est duorum inter se corporum conflictio: erret, ut opinor, non enim sonus est conflictio sed ex conflictione. sed hoc levius; intelligitur enim utcunque dictum. inde vero ingens male interpretantibus innatus est error, qui, quia primam conflictionem legerant, crediderunt statum semper ex prima quaestione ducendum; quod est vitiosissimum.
3.6.7Çünkü her sorunun mutlaka bir meselesi vardır; her soru bir iddiadan ve onun reddinden oluşur. Ama soruların bazıları davaya özgüdür ve hakkında hüküm verilmesi gereken şeylerdir; bazıları dışarıdan getirilir, yine de bir tür yardımcı kuvvet gibi davanın bütününe bir katkı sağlarlar. Bu yüzden tek bir davada birden fazla soru bulunduğu söylenir.
nam quaestio nulla non habet utique statum, constat enim ex intentione et depulsione; sed aliae sunt propriae causarum, de quibus ferenda sententia est, aliae adductae extrinsecus, aliquid tamen ad summam causae conferentes, velut auxilia quaedam, quo fit ut in controversia una plures quaestiones esse dicantur.
3.6.8Bunlardan da çoğu zaman en zayıfı ilk sırada yer alır. Çünkü en az güvendiğimiz noktaları, ele aldıktan sonra bırakmamız da sık görülür; bazen bunları kendi isteğimizle adeta karşı tarafa bağışlarız, bazen de bunları daha güçlü noktalara geçmek için bir basamak yapmış olmakla yetiniriz.
harum porro plerumque levissima quaeque primo loco fungitur. namque et illud frequens est, ut ea, quibus minus confidimus, cum tractata sunt, omittamus, interim sponte nostra velut donantes, interim ad ea quae sunt potentiora gradum ex iis fecisse contenti.
3.6.9Basit bir dava, farklı yollarla savunulsa da, hakkında hüküm verilecek birden fazla noktaya sahip olamaz. Davanın meselesi de, hatibin özellikle kazanması, yargıcın da en çok dikkat etmesi gerektiğini anladığı nokta olacaktır; çünkü dava ona dayanacaktır. Soruların meseleleri ise farklı olabilir.
simplex autem causa etiamsi varie defenditur, non potest habere plus uno, de quo pronuntietur, atque inde erit status causae, quod et orator praecipue sibi obtinendum et iudex spectandum maxime intelligit; in hoc enim causa consistet. ceterum quaestionum possunt esse diversi.
3.6.10Bunu çok kısa bir örnekle açıklayalım: sanık "yapmış olsam bile doğru yaptım" dediğinde keyfiyet meselesine başvurur; "ama yapmadım" diye eklediğinde tahmini harekete geçirir. Ama yapmamış olmak her zaman daha sağlam bir savunmadır; bu yüzden, birden fazla şey söylememe izin verilmeseydi söyleyeceğim şeyde meselenin bulunduğuna hükmedeceğim.
quod ut brevissimo pateat exemplo: cum dicit reus, etiamsi feci, recte feci, qualitatis utitur statu; cum adiicit, sed non feci, coniecturam movet. semper autem firmius est non fecisse, ideoque in eo statum esse iudicabo, quod dicerem, si mihi plus quam unum dicere non liceret.
3.6.11Demek ki "ilk çatışma" ifadesi soruların değil, davaların ilk çatışması için doğru kullanılmıştır. Çünkü Cicero Rabirius Postumus'u Savunma'da, konuşmanın birinci kısmında bir Roma şövalyesine karşı dava açılamayacağını ileri sürmeye çalışır; ikinci kısımda ona hiçbir paranın geçmediğini ispat eder. Yine de meselenin daha güçlü olan bu ikinci noktada olduğunu söyleyeceğim.
recte igitur est appellata causarum prima conflictio non quaestionum. nam et pro Rabirio Postumo Cicero prima parte orationis in hoc intendit, ut actionem competere in equitem Romanum neget; secunda, nullam ad eum pecuniam pervenisse confirmat. statum tamen in eo dicam fuisse, quod est potentius.
3.6.12Milo davasında da davanın ilk sorular etrafında düğümlendiğine hükmetmeyeceğim; düğüm, bütün güçle Clodius'un pusu kurduğunun ve bu yüzden haklı olarak öldürüldüğünün gösterildiği yerdedir. Hatibin her şeyden önce kendi zihninde kararlaştırması gereken şey de budur: dava için pek çok şey söyleyecek olsa bile, yargıca en çok neyin açık olmasını istediği. Ama bu ilk düşünülmesi gereken şey olsa da, her hâlükârda ilk söylenmesi gereken şey olmayacaktır.
nec in causa Milonis circa primas quaestiones iudicabo conflixisse causam, sed ubi totis viribus insidiator Clodius ideoque iure interfectus ostenditur. et hoc est, quod ante omnia constituere in animo suo debeat orator, etiamsi pro causa plura dicturus est, quid maxime liquere iudici velit. quod tamen ut primum cogitandum, ita non utique primum dicendum erit.
3.6.13Başkaları meselenin, aleyhine dava açılan kişinin ilk itirazı olduğuna inanmıştır. Cicero bu görüşü şu sözlerle özetler: "savunmanın adeta karşı koymak için ilk durduğu yer." Buradan da başka bir soru doğar: meseleyi her zaman cevap veren mi yapar? Cornelius Celsus buna özellikle karşı çıkar: ona göre mesele retten değil, kendi önermesini kanıtlayan taraftan alınır. Örneğin sanık adamın öldürüldüğünü inkâr ederse mesele suçlayandan doğar, çünkü ispat etmek isteyen odur; sanık ise öldürmenin haklı olduğunu söylerse ispat zorunluluğu ona geçtiği için mesele sanıktan doğar ve iddia onun olur.
alii statum crediderunt primam eius, cum quo ageretur, deprecationem. quam sententiam his verbis Cicero complectitur: in quo primum insistit quasi ad repugnandum congressa defensio. unde rursus alia quaestio, an eum semper is faciat qui respondet. cui rei praecipue repugnat Cornelius Celsus dicens non a depulsione sumi, sed ab eo qui propositionem suam confirmet; ut, si hominem occisum reus negat, status ab accusatore nascatur, quia is velit probare; si iure occisum reus dicit, translata probationis necessitate idem a reo fiat, et sit eius intentio.
3.6.14Ben buna katılmıyorum; çünkü karşı görüş gerçeğe daha yakındır: aleyhine dava açılan kişi hiçbir cevap vermezse ortada bir anlaşmazlık olmaz; bu yüzden meseleyi cevap veren yapar.
cui non accedo equidem; nam est vero propius quod contra dicitur, nullam esse litem, si is, cum quo agatur, nihil respondeat, ideoque fieri statum a respondente.
3.6.15Bana kalırsa bu durum değişkendir ve davaların niteliğine göre farklılaşır. Çünkü bazen meseleyi önermenin yaptığı da düşünülebilir, örneğin tahmine dayanan davalarda; çünkü tahmine daha çok davacı başvurur (bazılarının aynı meseleye sanık açısından "inkâr meselesi" demesinin sebebi de budur). Kıyasta da bütün akıl yürütme iddia eden taraftan gelir.
mea tamen sententia varium id est, et accidit pro condicione causarum, quia et videri potest propositio aliquando statum facere, ut in coniecturalibus causis; utitur enim coniectura magis qui agit, (quo moti quidam eundem a reo infitialem esse dixerunt) et in syllogismo tota ratiocinatio ab eo est qui intendit.
3.6.16Ama orada da bu meseleleri işleme zorunluluğunu inkâr edenin doğurduğu görüldüğüne göre (çünkü o "yapmadım" derse karşı tarafı tahmine, "elinde bir kanun yok" derse kıyasa başvurmaya zorlar), meselenin retten doğduğunu kabul edelim. Yine de sonuç aynı yere varacaktır: meseleyi kimi zaman davacı, kimi zaman aleyhine dava açılan kişi yapacaktır.
sed quia videtur illic quoque necessitatem hos status exsequendi facere qui negat, (is enim si dicat, non feci, coget adversarium coniectura uti; et si dicat, non habes legem, syllogismo) concedamus ex depulsione nasci statum. nihilominus enim res eo revertetur, ut modo is qui agit, modo is cum quo agitur, statum faciat.
3.6.17Suçlayanın iddiası "adam öldürdün" olsun. Sanık inkâr ederse meseleyi inkâr eden yapsın. Peki ya kabul eder de, öldürdüğü adamın bir zina eden olduğunu ve onu haklı olarak öldürdüğünü söylerse? Buna izin veren bir kanun olduğu kesindir. Suçlayan bir cevap vermedikçe ortada bir anlaşmazlık yoktur. "O zina eden değildi" der; demek ki ret davacıdan başlar, meseleyi de o yapacaktır. Böylece mesele gerçekten ilk retten doğacaktır, ama bu reddi sanık değil suçlayan yapacaktır.
sit enim accusatoris intentio, hominem occidisti. si negat reus, faciat statum qui negat. quid si confitetur, sed iure a se adulterum dicit occisum? nempe legem esse certum est quae permittat. nisi aliquid accusator respondet, nulla lis est. non fuit, inquit, adulter; ergo depulsio incipit esse actoris, ille statum faciet. ita erit quidem status ex prima depulsione, sed ea fiet ab accusatore non a reo.
3.6.18Dahası, aynı soru aynı kişiyi kimi zaman suçlayan, kimi zaman sanık yapabilir. Kanun şöyle olsun: "Sahne sanatını meslek edinmiş olan, ilk on dört sıra koltukta oturmasın." Bahçelerde praetor'un önünde gösteri yapmış, ama halkın önüne çıkarılmamış biri on dört sırada oturdu.
quid? quod eadem quaestio potest eundem vel accusatorem facere vel reum: Qui artem ludicram exercuerit, in quattuordecim primis ordinibus ne sedeat; qui se praetori in hortis ostenderat neque erat productus, sedit in quattuordecim ordinibus.
3.6.19Burada iddia şudur: "sahne sanatını meslek edindin"; ret: "sahne sanatını meslek edinmedim"; soru da: "sahne sanatını meslek edinmek nedir?" Bu kişi tiyatro kanununa göre suçlanırsa ret sanığın olacaktır; tiyatrodan kaldırılır da hakarete uğradığı gerekçesiyle dava açarsa ret suçlayanın olacaktır.
nempe intentio est: artem ludicram exercuisti; depulsio: non exercui artem ludicram; quaestio: quid sit artem ludicram exercere? si accusabitur theatrali lege, depulsio erit rei; si excitatus fuerit de spectaculis et aget iniuriarum, depulsio erit accusatoris.
3.6.20Yine de daha sık görülen, çoğu yazarın öğrettiği durumdur. Meseleyi "iddiadan ve retten ortaya çıkan şey" diye tanımlayanlar, örneğin "yaptın", "yapmadım" ya da "doğru yaptım" gibi, bu sorulardan kaçınmış oldular.
frequentius tamen illud accidet, quod est a plurimis traditum. effugerunt has quaestiones qui dixerunt, status esse id, quod appareat ex intentione et depulsione, ut fecisti, non feci aut recte feci.
3.6.21Yine de bunun meselenin kendisi mi, yoksa meselenin onda mı bulunduğunu görelim. Hermagoras meseleye, konunun onun sayesinde anlaşıldığı ve tarafların ispatlarının da ona bağlandığı şey der. Bizim kanaatimiz ise her zaman şu olmuştur: bir davada çoğu zaman soruların farklı meseleleri bulunduğuna göre, davanın meselesinin, davada en güçlü olan ve işin en çok etrafında döndüğü nokta olduğuna inanmak. Biri buna genel soru ya da genel başlık demeyi tercih ederse onunla bir kavgam olmaz; aynı şeyi anlatmak için başka bir ad bulursa da olmaz. Gerçi bu tartışmaya pek çok kişinin koca ciltler harcadığını biliyorum; biz ise "mesele" denmesini uygun buluyoruz.
viderimus tamen, utrum id sit status an in eo status. Hermagoras statum vocat, per quem subiecta res intelligatur et ad quem probationes etiam partium referantur. nostra opinio semper haec fuit: cum essent frequenter in causa diversi quaestionum status, in eo credere status causae, quod esset in ea potentissimum et in quo maxime res verteretur. id si quis generalem quaestionem vel caput generale dicere malet cum hoc mihi non erit pugna, non magis, quam si aliud adhuc, quo idem intelligatur, eius rei nomen invenerit, quanquam tota volumina in hanc disputationem impendisse multos sciam; nobis statum dici placet.
3.6.22Ama yazarlar arasında başka her konuda büyük bir anlaşmazlık olduğu gibi, bu konuda bana özellikle farklı şeyler öğretme hevesi de rol oynamış görünüyor; öyle ki ne meselelerin sayısı, ne adları, ne de hangilerinin genel, hangilerinin özel olduğu konusunda bir anlaşma vardır.
sed cum in aliis omnibus inter scriptores summa dissensio est, tum in hoc praecipue videtur mihi studium quoque diversa tradendi fuisse; adeo, nec qui sit numerus nec quae nomina nec qui generales quive speciales sint status, convenit.
3.6.23İlk olarak Aristoteles, her sorunun etrafında döndüğü on unsur belirlemiştir. Ousia: Plautus buna öz (essentia) der, gerçekten de Latincede başka bir adı yoktur; bu konuda sorulan, şeyin var olup olmadığıdır. Keyfiyet: anlamı açıktır. Kemiyet: sonrakiler bunu ikiye ayırmıştır, ne kadar büyük ve ne kadar çok olduğu. Bir şeye göre olan: aktarma ve karşılaştırma bundan türemiştir.
ac primum Aristoteles elementa decem constituit, circa quae versari videatur omnis quaestio. οὐσίαν, quam Plautus essentiam vocat, neque sane aliud est eius nomen Latinum; sed ea quaeritur, an sit. qualitatem, cuius apertus intellectus est. quantitatem, quae dupliciter a posterioribus divisa est, quam magnum et quam multum sit? ad aliquid, unde ducta est translatio et comparatio.
3.6.24Bunlardan sonra nerede ve ne zaman; ardından yapmak, etkilenmek ve sahip olmak, yani silahlı olmak, giyinik olmak gibi. En son olarak da keisthai, yani bir şekilde konumlanmış olmak, sıcak olmak, ayakta durmak, öfkelenmek gibi. Ama bunların hepsinden ilk dördü meselelerle, ötekiler ise delillerin bazı yerleriyle ilgili görünüyor.
post haec ubi et quando; deinde facere, pati, habere, quod est quasi armatum esse, vestitum esse. novissime κεῖσθαι, quod est compositum esse quodam modo, ut calere, stare, irasci. sed ex iis omnibus prima quattuor ad status pertinere, cetera ad quosdam locos argumentorum videntur.
3.6.25Başkaları dokuz unsur koymuştur. Kişi: burada ruh, beden ve dış şeyler hakkında soru sorulur; bunun tahmin ve keyfiyetin araçlarıyla ilgili olduğunu görüyorum. Zaman, Yunanların khronos dediği: bundan şu soru çıkar: annesi borcu yüzünden alacaklısına teslim edilmişken doğurduğu çocuk köle mi doğmuştur? Yer: buradan şu tartışmalar çıkmış görünür: bir tiranı tapınakta öldürmek dine uygun muydu? Evinde saklanan biri sürgüne gitmiş sayılır mı? Bir de yine zaman, Yunanların kairos dediği.
alii novem elementa posuerunt, Personam, in qua de animo, corpore, extra positis quaeratur, quod pertinere ad coniecturae et qualitatis instrumenta video. tempus, quod χρόνον vocant, ex quo quaestio, an is quem, dum addicta est, mater peperit, servus sit natus. locum, unde controversia videtur, an fas fuerit tyrannum in templo occidere. an exulaverit, qui domi latuit. tempus iterum, quod καιρόν appellant;
3.6.26Bunun öteki zamanın bir türü, yaz ya da kış gibi, sayılmasını isterler; salgın sırasında âlem yapan o adam da buna girer. Eylem, yani praxis: buraya şu soruları bağlarlar: bilerek mi işledi, bilmeden mi? Zorunlulukla mı, tesadüfen mi? ve benzerleri. Sayı: kemiyetin bir türüne girer; örneğin otuz tiranı öldürdüğü için Thrasybulos'a otuz ödül mü verilmelidir?
hanc autem videri volunt speciem illius temporis, ut aestatem vel hiemem; huic subiicitur ille in pestilentia comissator. actum, id est πρῆξιν, quod eo referunt, sciens commiserit an insciens? necessitate an casu? et talia. numerum, qui cadit in speciem quantitatis, an Thrasybulo triginta praemia debeantur, quia tot tyrannos sustulerit?
3.6.27Sebep: fiil inkâr edilmeyip haklı bir gerekçeyle yapıldığı ileri sürülerek savunulduğunda pek çok dava buna dayanır. Tarz, tropos: başka bir şekilde yapılmasına izin verilen bir şeyin başka bir şekilde yapıldığı söylendiğinde; kayışla dövülen ya da açlıktan öldürülen zina eden örneği buradan gelir. Fiillerin fırsatı: bu, yorumlanmayı ya da bir örnekle gösterilmeyi gerektirmeyecek kadar açıktır; yine de Yunanlar ona aphormai ergōn derler.
causam, cui plurimae subiacent lites, quotiens factum non negatur, sed quia iusta ratione sit factum, defenditur. τρόπον, cum id, quod alio modo fieri licet, alio dicitur factum; hinc est adulter loris caesus vel fame necatus. occasionem factorum, quod est apertius, quam ut vel interpretandum vel exemplo sit demonstrandum, tamen ἀφορμὰς ἔργων vocant.
3.6.28Bunlar da bu unsurların dışında hiçbir soru olmadığını düşünürler. Bazıları sayı ve fırsat diye iki kısmı çıkarır, benim "eylem" dediğimin yerine de "şeyler"i, yani pragmata'yı koyar. Bunları atlamış görünmemek için kısaca değinmeyi yeterli buldum. Ama bunlarla ne meselelerin yeterince gösterildiğine, ne de bütün delil yerlerinin kapsandığına inanıyorum; her iki konuda söyleyeceklerimi dikkatle okuyanlar bunu görecektir. Çünkü bu unsurların kapsadığından çok daha fazla şey olacaktır.
hi quoque nullam quaestionem extra haec putant. quidam detrahunt duas partes, numerum et occasionem, et pro illo quod dixi actum subiiciunt res, id est πράγματα. quae ne praeterisse viderer, satis habui attingere. ceterum his nec status satis ostendi nec omnes contineri locos credo, quod apparebit diligentius legentibus, quae de utraque re dicam. erunt enim plura multo, quam quae his elementis comprehenduntur.
3.6.29Pek çok yazarda, bazılarının tek bir mesele olduğunu, onun da tahmin meselesi olduğunu düşündüklerini okudum. Ama bunu kimin düşündüğünü ne o yazarlar bildirmiştir, ne de ben bir yerde bulabildim. Söylendiğine göre şu gerekçeye dayanmışlar: her şey işaretlerden çıkarılır. Bu şekilde yalnız keyfiyet meselesi olduğunu da ileri sürebilirler, çünkü her yerde her şeyin tabiatının nasıl olduğu sorulabilir. Ama hangisini yaparlarsa yapsınlar, sonuç en büyük karışıklık olacaktır.
apud plures auctores legi, placuisse quibusdam, unum omnino statum esse coniecturalem. sed quibus placuerit, neque illi tradiderunt neque ego usquam reperire potui. rationem tamen hanc secuti dicuntur, quod res omnis signis colligeretur. quo modo licet qualitatis quoque solum statum faciant, quia ubique, qualis sit cuiusque rei natura, quaeri potest. sed utrocunque modo sequetur summa confusio.
3.6.30Bütün davalar aynı nitelikteyse, birinin tek bir mesele ya da hiç mesele kabul etmemesi arasında fark yoktur. Tahmin (coniectura) adını coniectus'tan, yani aklın gerçeğe doğru bir tür yönelişinden alır; rüya ve alamet yorumcularına da bu yüzden coniectores denir. Ama bu tür, ileride görüleceği gibi, farklı adlarla anılmıştır.
neque interest, unum quis statum faciat an nullum, si omnes causae sunt condicionis eiusdem. coniectura dicta est a coniectu, id est directione quadam rationis ad veritatem, unde etiam somniorum atque ominum interpretes coniectores vocantur. appellatum tamen est hoc genus varie, sicut sequentibus apparebit.
3.6.31İki mesele kabul edenler de oldu. Arkhedemos tahmin ve tarif meselelerini kabul eder, keyfiyeti dışarıda bırakır; çünkü keyfiyet hakkında şöyle sorulduğunu düşünür: haksız olan nedir, adaletsiz olan nedir, söz dinlememek nedir. Buna da "aynı ve başka olan hakkında" der.
fuerunt, qui duos status facerent: Archedemus coniecturalem et finitivum, exclusa qualitate, quia sic de ea quaeri existimabat, quid esset iniquum, quid iniustum, quid dicto audientem non esse; quod vocat de eodem et alio.
3.6.32Bununla çelişen bir görüş de, iki mesele olduğunu kabul eden, ama birine inkâr meselesi, ötekine hukukî mesele diyenlerinkidir. İnkâr meselesi bizim tahmin meselesi dediğimizdir; bazıları ona adını tamamen inkârdan vermiştir, bazıları da kısmen, çünkü suçlayanın tahmine, sanığın inkâra başvurduğunu düşünmüşlerdir.
huic diversa sententia eorum fuit, qui duos quidem status esse voluerunt, sed unum infitialem, alterum iuridicialem. infitialis est, quem dicimus coniecturalem, cui ab infitiando nomen alii in totum dederunt, alii in partem, quia accusatorem coniectura, reum infitiatione uti putaverunt.
3.6.33Hukukî mesele, Yunancada dikaiologikos denendir. Ama Arkhedemos keyfiyeti dışarıda bıraktığı gibi, bunlar da tarifi reddetmişlerdir. Çünkü tarifi hukukî meselenin altına koyarlar ve sanığa yöneltilen fiile kutsal eşya hırsızlığı, hırsızlık ya da delilik adının verilmesinin adil olup olmadığının sorulması gerektiğini düşünürler.
iuridicialis est qui Graece dicitur δικαιολογικός Sed quemadmodum ab Archedemo qualitas exclusa est, sic ab his repudiata finitio. nam subiiciunt eam iuridiciali, quaerendumque arbitrantur iustumne sit, sacrilegium appellari quod obiiciatur vel furtum vel amentiam.
3.6.34Pamphilos da bu görüşteydi, ama keyfiyeti daha çok kısma ayırdı. Ondan sonra pek çokları, yalnız adları değiştirerek, meseleleri üzerinde anlaşılmış olan şey ve üzerinde anlaşılmamış olan şey diye ikiye ayırdılar. Bu da doğrudur ve başka türlü olamaz: bir şeyin yapılmış olduğu ya kesindir ya da değildir. Kesin değilse tahmin söz konusudur; kesinse öteki meseleler.
qua in opinione Pamphilus fuit, sed qualitatem in plura partitus est; plurimi deinceps, mutatis tantum nominibus, in rem de qua constet, et in rem de qua non constet. nam est verum nec aliter fieri potest, quam ut aut certum sit factum esse quid aut non sit; si non est certum, coniectura sit, si certum est, reliqui status.
3.6.35Apollodoros da aynı şeyi söyler: ona göre soru ya tahminle açıklanan dış şeylerde ya da bizim kavrayışlarımızdadır; birincisine pragmatikon, ikincisine peri ennoias der. Bunlara aprolēptikon ve prolēmptikon, yani şüpheli ve önceden kabul edilmiş diyenler de, ki ikincisiyle açık olan kastedilir, aynı şeyi söylerler.
nam idem dicit Apollodorus, cum quaestionem aut in rebus extra positis, quibus coniectura explicatur, aut in nostris opinionibus existimat positam, quorum illud πραγματικόν, hoc περὶ ἐννοίας vocat; idem, qui ἀπρόληπτον et προλημπτικόν dicunt, id est dubium et praesumptum, quo significatur de quo liquet.
3.6.36Theodoros da aynı şeyi söyler: ona göre şeyin var olup olmadığı ve var olduğu kesin olan şeyin arazları hakkında, yani peri ousias kai symbebēkotōn soru sorulur. Bunların hepsinde birinci tür tahmini, ikinci tür ise öteki meseleleri içerir. Ama Apollodoros bu öteki meselelerin iki tane olmasını ister: keyfiyet ve ad hakkındaki mesele, yani tarif meselesi; Theodoros ise dört tane: ne, nasıl, ne kadar, neye göre.
idem Theodorus, qui de eo, an sit, et de accidentibus ei quod esse constat, id est περὶ οὐσίας καὶ συμβεβηκότων existimat quaeri. nam in his omnibus prius genus coniecturam habet, sequens reliqua. sed haec reliqua Apollodorus duo vult esse, qualitatem et de nomine, id est finitivam; Theodorus, quid, quale, quantum, ad aliquid.
3.6.37"Aynı ve başka olan hakkında" meselenin kimi zaman keyfiyet, kimi zaman tarif olmasını isteyenler de vardır. Poseidonios da ikiye ayırır: söz ve şeyler. Sözde şunun sorulduğunu düşünür: bir anlam taşıyor mu, ne anlam taşıyor, kaç anlam, nasıl? Şeylerde ise kat' aisthēsin dediği tahmin, keyfiyet, kat' ennoian adını verdiği tarif ve bir şeye göre olan. Bazı şeylerin yazılı, bazılarının yazısız olduğu bölümlemesi de buradan çıkar.
sunt et qui de eodem et de alio modo qualitatem esse modo finitionem velint. In duo et Posidonius dividit, vocem et res. in voce quaeri putat an significet, quid, quam multa, quo modo? in rebus coniecturam, quod κατ᾽ αἴσθησιν vocat, et qualitatem, et finitionem, cui nomen dat κατ᾽ ἔννοιαν, et ad aliquid. unde et illa divisio est, alia esse scripta, alia inscripta.
3.6.38Cornelius Celsus da kendisi iki genel mesele koymuştur: var mı? nasıldır? Birincisinin altına tarifi koyar; çünkü tapınaktan hiçbir şey almadığını söyleyenin de, bir kişiye ait parayı aldığını kabul edenin de kutsal eşya hırsızı olup olmadığı aynı şekilde sorulur. Keyfiyeti olgu ve yazılı metin diye ikiye ayırır. Yazılı metne aktarmayı dışarıda bırakarak dört kanun kısmını verir; kemiyeti ve niyet sorusunu ise tahminin altına koyar.
Celsus Cornelius duos et ipse fecit status generales, an sit? quale sit? priori subiecit finitionem, quia aeque quaeratur an sit sacrilegus, qui nihil se sustulisse de templo dicit et qui privatam pecuniam confitetur sustulisse. qualitatem in rem et scriptum dividit. scripto quattuor partes legales, exclusa translatione; quantitatem et mentis quaestionem coniecturae subiecit.
3.6.39Meseleleri ikiye ayırmanın başka bir yolu da vardır: buna göre anlaşmazlık ya şeyin varlığı hakkındadır ya keyfiyeti hakkında; keyfiyetin kendisi de ya en yüksek cinste ya da onu izleyen cinslerde bulunur.
est etiam alia in duos dividendi status ratio, quae docet, aut de substantia controversiam esse, aut de qualitate; ipsam porro qualitatem aut in summo genere consistere aut in succedentibus.
3.6.40Varlık hakkındaki mesele tahmindir. Çünkü burada şeyin sorusu işlenir: yapıldı mı? yapılıyor mu? yapılacak mı? Kimi zaman niyetin sorusu da işlenir. Bu ad, aynı meseleye "olgu meselesi" diyenlerin adından daha iyidir; sanki yalnız geçmiş hakkında ve yalnız olgu hakkında soru sorulurmuş gibi.
de substantia est coniectura. quaestio enim tractatur rei, an facta sit? an fiat? an futura sit? interdum etiam mentis; idque melius, quam quod iis placuit, qui statum eundem facti nominaverunt, tanquam de praeterito tantum et tantum de facto quaereretur.
3.6.41Keyfiyetin en yüksek cinsle ilgili kısmı nadiren mahkemeye gelir; örneğin halkın genellikle övdüğü şeyin ahlâken güzel olup olmadığı. Onu izleyen cinslerden bazıları ortak bir ad hakkındadır, örneğin tapınaktan bir kişiye ait parayı çalan kutsal eşya hırsızı mıdır; bazıları ise adı konmuş bir şey hakkındadır: burada hem fiilin yapıldığı kesindir hem de yapılan şeyin ne olduğundan şüphe edilmez. Ahlâken güzel, adil ve faydalı şeyler hakkındaki bütün sorular bunun altına girer.
pars qualitatis, quae est de summo genere, raro in iudicium venit, quale est, idne sit honestum, quod vulgo laudatur; succedentium autem aliae de communi appellatione, ut sitne sacrilegus, qui pecuniam privatam ex templo furatus est; aut de re denominata, ubi et factum esse certum est nec dubitatur, quid sit quod factum est. cui subiacent omnes de honestis, iustis, utilibus quaestiones.
3.6.42Öteki meselelerin de bunlarda kapsandığı söylenir. Çünkü kemiyet kimi zaman tahmine bağlanır: güneş yeryüzünden büyük müdür? Kimi zaman keyfiyete: birini ne kadar bir cezayla ya da ne kadar bir ödülle karşılamak adildir? Aktarma da keyfiyet etrafında döner; tarif de aktarmanın bir kısmıdır;
his etiam ceteri status contineri dicuntur, quia et quantitas modo ad coniecturam referatur, ut maiorne sol quam terra? modo ad qualitatem, quanta poena quempiam quantove praemio sit affici iustum? et translatio versetur circa qualitatem, et definitio pars sit translationis;
3.6.43hatta çelişen kanunlar, kıyas meselesi, yani syllogismos, ve çoğu zaman lafız ile maksat meselesi de hakkaniyete dayanır (yalnız bu üçüncüsü bazen tahmine de yer verir: kanun koyucu ne kastetmişti?). İki anlamlılık ise zorunlu olarak her zaman tahminle açıklanır; çünkü kelimelerin iki türlü anlaşılabileceği açık olduğundan, yalnız maksat soruşturulur.
quin et contrariae leges et ratiocinativus status, id est syllogismos, et plerumque scripti et voluntatis aequo nitantur (nisi quod hic tertius aliquando coniecturam accipit, quid senserit legis constitutor); ambiguitatem vero semper coniectura explicari necesse sit, quia, cum sit manifestum, verborum intellectum esse duplicem, de sola quaeritur voluntate.
3.6.44Çoğu yazar üç genel mesele koymuştur. Cicero da Orator'da bunları kullanır ve anlaşmazlığa ya da tartışmaya konu olan her şeyin bunlarda kapsandığını düşünür: var mı? nedir? nasıldır? Bunların adları söylemeye gerek bırakmayacak kadar açıktır.
A plurimis tres sunt facti generales status, quibus et Cicero in Oratore utitur, et omnia, quae aut in controversiam aut in contentionem veniant, contineri putat, Sitne? quid sit? quale sit? quorum nomina apertiora sunt, quam ut dicenda sint.
3.6.45Patrokles de aynı görüştedir. Marcus Antonius da üç mesele koymuş ve bunu şu sözlerle söylemiştir: "Bütün konuşmaların doğduğu şeyler azdır: yapılmış ya da yapılmamış olan, hukuka uygun ya da haksız olan, iyi ya da kötü olan." Ama bir şeyi hukuka uygun olarak yaptığımızın söylenmesi yalnız kanuna göre yaptığımız anlamına gelmez, adil olarak yapmış göründüğümüz anlamına da gelir; bu yüzden Antonius'u izleyenler aynı meseleleri daha açık bir şekilde ayırmak istediler. Böylece bunlara tahmin meselesi, kanun meselesi ve hukukî mesele dediler; Verginius da bu görüştedir.
idem Patrocles sentit. tres fecit et M. Antonius his quidem verbis: paucae res sunt, quibus ex rebus omnes orationes nascuntur, factum non factum, ius iniuria, bonum malum. sed quoniam, quod iure dicimur fecisse, non hunc solum intellectum habet, ut lege, sed illum quoque, ut iuste fecisse videamur, secuti Antonium apertius voluerunt eosdem status distinguere. itaque dixerunt coniecturalem, legalem, iuridicialem; qui et Verginio placent.
3.6.46Sonra bunların alt türlerini yaptılar: kanun meselesinin altına tarifi ve yazılı metinden çıkan öteki meseleleri koydular. Bunlar şunlardır: Yunanların antinomia dediği çelişen kanunlar meselesi; lafız ile anlam ya da maksat meselesi, yani kata rhēton kai dianoian; bizim kâh translativa, kâh transumptiva, kâh transpositiva dediğimiz metalēpsis, yani aktarma; bizim ratiocinativus ya da collectivus diye karşıladığımız syllogismos, yani kıyas; bir de amphibolia adı verilen iki anlamlılık meselesi. Bunları saydım, çünkü pek çok yazar bunlara da mesele der; ama bazıları bunlara kanun soruları denmesini daha uygun bulmuştur.
horum deinde fecerunt species, ita ut legali subiicerent finitionem et alios, qui ex scripto ducuntur, legum contrariarum, quae ἀντινομία dicitur, et scripti et sententiae vel voluntatis, id est κατὰ ῥητὸν καὶ διάνοιαν et μετάλημψιν, quam nos varie translativam, transumptivam, transpositivam vocamus, συλλογισμόν quem accipimus ratiocinativum vel collectivum, ambiguitatis, quae ἀμφιβολία nominatur; quos posui, quia et ipsi a plerisque status appellantur, cum quibusdam legales potius quaestiones eas dici placuerit.
3.6.47Athenaios dört mesele koymuştur: öğüt konuşmasına özgü olan protreptikē stasis ya da parormētikē, yani teşvik meselesi; syntelikē: bunun tahmini anlattığı adından çok, ardından gelenlerden anlaşılır; hypallaktikē: bu tariftir, çünkü adın değiştirilmesine dayanır; bir de ötekilerin kullandığı Yunanca adla hukukî mesele. Çünkü, dediğim gibi, adlarda büyük farklılık vardır.
quattuor fecit Athenaeus, προτρεπτικὴν στάσιν vel παρορμητικήν, id est exhortativum, qui suasoriae est proprius; συντελικήν, qua coniecturam significari magis ex his, quae sequuntur, quam ex ipso nomine apparet; ὑπαλλακτικήν ea finitio est, mutatione enim nominis constat; iuridicialem, eadem appellatione Graeca qua ceteri usus. nam est, ut dixi, multa in nominibus differentia.
3.6.48Hypallaktikē'nin, "değiştirme" anlamına dayanarak, aktarma olduğunu düşünenler de vardır. Başkaları da aynı sayıda, ama farklı meseleler koymuştur: var mı? nedir? nasıldır? ne kadardır? Caecilius ve Theon bunlardandır.
sunt qui ὑπαλλακτικήν translationem esse existiment, secuti hanc mutationis significationem. fecerunt alii totidem status, sed alios, an sit? quid sit? quale sit? quantum sit? ut Caecilius et Theon.
3.6.49Aristoteles Retorik'te şunların sorulması gerektiğini düşünür: var mı? nasıldır? ne büyüklüktedir? ne kadar çoktur? Ama bir yerde tarifin gücünü de kavrar; orada bazı şeylerin şöyle savunulduğunu söyler: "Aldım, ama hırsızlık yapmadım"; "vurdum, ama haksızlık etmedim."
Aristoteles in rhetoricis, an sit, quale, quantum, et quam multum sit? quaerendum putat. quodam tamen loco finitionis quoque vim intelligit, quo dicit quaedam sic defendi, sustuli, sed non furtum feci; Percussi, sed non iniuriam feci.
3.6.50Cicero da retorik kitaplarında olgu, ad, cins ve dava meselelerini koymuştu: olguda tahmin, adda tarif, cinste keyfiyet, davada da hukuk anlaşılacaktı. Aktarmayı hukukun altına koymuştu. Ama kanun sorularını da başka bir yerde dava meselesinin alt türleri olarak ele alır.
posuerat et Cicero in libris rhetoricis, facti, nominis, generis, actionis; ut in facto coniectura, in nomine finitio, in genere qualitas, in actione ius intelligeretur. iuri subiecerat translationem. verum hic legales quoque quaestiones alio loco tractat ut species actionis.
3.6.51Beş mesele koyanlar da oldu: tahmin, tarif, keyfiyet, kemiyet ve bir şeye göre olan. Theodoros da, dediğim gibi, aynı genel başlıkları kullanır: var mı? nedir? nasıldır? ne kadardır? neye göredir? Sonuncusunun en çok karşılaştırma türünde yer aldığını düşünür; çünkü daha iyi ve daha kötü, daha büyük ve daha küçük, başka bir şeye göre olmadıkça anlaşılmaz.
fuerunt qui facerent quinque, coniecturam, finitionem, qualitatem, quantitatem, ad aliquid. Theodorus quoque, ut dixi, iisdem generalibus capitibus utitur. an sit? quid sit? quale sit? quantum sit? ad aliquid. hoc ultimum maxime in comparativo genere versari putat, quoniam melius ac peius, maius et minus nisi alio relata non intelliguntur.
3.6.52Ama yukarıda işaret ettiğim gibi, bu meseleye o aktarma soruları da düşer: bunun dava açma hakkı var mı? bir şey yapması uygun mu? bu kişiye karşı mı? bu zamanda mı? bu şekilde mi? Çünkü bunların hepsi zorunlu olarak bir şeye göre sorulur.
sed in illas quoque translativas, ut supra significavi, quaestiones incidit, An huic ius agendi sit? vel, facere aliquid conveniat? an contra hunc? an hoc tempore? an sic? omnia enim ista referri ad aliquid necesse est.
3.6.53Başkaları altı mesele olduğunu düşünür: genesis dedikleri tahmin, keyfiyet, özellik, yani tarifin kastedildiği idiotēs, posotēs dedikleri kemiyet, karşılaştırma ve bir de aktarma; bu sonuncusu için yeni bir ad bulunmuştur, metastasis. Yeni diyorum, mesele adı olarak yeni; yoksa Hermagoras bunu hukukî meselenin alt türleri arasında kullanmıştı.
alii sex status putant, coniecturam, quam γένεσιν vocant, et qualitatem, et proprietatem, id est ⟦ἰδιότητα⟧, quo verbo finitio ostenditur, et quantitatem, quam ⟦ποσότητα⟧ dicunt, et comparationem, et translationem, cuius adhuc novum nomen inventum est μετάστασις novum, inquam, in statu, alioqui ab Hermagora inter species iuridiciales usitatum.
3.6.54Başkaları yedi mesele olmasını uygun buldu; bunlar ne aktarmayı ne kemiyeti ne de karşılaştırmayı kabul ettiler; bu üçünün yerine dört kanun meselesini koydular ve onları o üç akıl meselesine eklediler.
aliis septem esse placuit; a quibus nec translatio nec quantitas nec comparatio recepta est, sed in horum trium locum subditae quattuor legales adiectaeque tribus illis rationalibus.
3.6.55Başkaları aktarmayı önceki yediye ekleyerek sekize kadar çıktılar. Sonra bazıları bu bölümlemeyi şöyle ayırdı: akıl meselelerine "mesele", kanun meselelerine ise (yukarıda dediğim gibi) "soru" dediler; böylece birincilerde olgu, ikincilerde yazılı metin soruşturulacaktı. Bazıları ise tersine, bunların mesele, ötekilerin soru olduğunu söylemeyi tercih ettiler.
alii pervenerunt usque ad octo, translatione ad septem superiores adiecta. A quibusdam deinde divisa ratio est, ut status rationales appellarent, quaestiones (quemadmodum supra dixi) legales, ut in illis de re, in his de scripto quaereretur. quidam in diversum hos status esse,
3.6.56 Başkaları ise üç akıl meselesi olduğunu düşündüler: var mı? nedir? nasıldır? Yalnız Hermagoras dört mesele koyar: tahmin, özellik, aktarma ve keyfiyet. Keyfiyete kata symbebēkos, yani "arazlara göre" der ve bunu şöyle açıklar: o adama iyi ya da kötü olmak arız olur mu? Keyfiyeti de şöyle böler: istenmesi ve kaçınılması gereken şeyler hakkında olan, ki bu müzakere kısmıdır;
illas quaestiones maluerunt. sed alii rationales tres putaverunt, An sit? quid sit? quale sit? Hermagoras solus quattuor, coniecturam, proprietatem, translationem, qualitatem, quam per accidentia, id est κατὰ συμβεβηκός vocat, hac interpretatione, an illi accidat viro bono esse, vel malo. hanc ita dividit, de appetendis et fugiendis, quae est pars deliberativa;
3.6.57 kişi hakkında olan, ki bununla övgü türü gösterilir; pragmatikē dediği "iş meselesi": burada kişilerin bir araya gelişi bir yana bırakılarak şeylerin kendileri hakkında soru sorulur; örneğin özgürlük davası görülmekte olan kişi özgür müdür, zenginlik kibir doğurur mu, bir şey adil midir, iyi midir? Bir de hukukî mesele: burada hemen hemen aynı şeyler, ama belirli ve belirlenmiş kişiler hakkında sorulur: şu adam bunu adil bir şekilde ya da iyi bir şekilde mi yaptı?
de persona, ea ostenditur laudativa; negotialem, quam πραγματικήν vocat, in qua de rebus ipsis quaeritur, remoto personarum complexu, ut, Sitne liber qui est in assertione, an divitiae superbiam pariant, an iustum quid, an bonum sit. iuridicialem, in qua fere eadem sed certis destinatisque personis quaerantur: an ille iuste hoc fecerit, vel bene
3.6.58Cicero'nun birinci retorik kitabında iş meselesinin başka türlü yorumlandığını da gözden kaçırmıyorum; orada şöyle yazılıdır: "İş meselesi, medenî âdete ve hakkaniyete göre hukukun ne olduğunun incelendiği meseledir; bizde bu inceleme işinin başında hukukçuların bulunduğu kabul edilir."
nec me fallit, in primo Ciceronis rhetorico aliam esse loci negotialis interpretationem, cum ita scriptum sit: negotialis est, in qua, quid iuris ex civili more et aequitate sit, consideratur; cui diligentiae praeesse apud nos iurisconsulti existimantur.
3.6.59Ama Cicero'nun bu kitaplar hakkındaki hükmünü yukarıda söyledim. Bunlar, gençken tuttuğu bu notlara adeta aktarılmış ders notlarıdır; bunlarda bir kusur varsa, bu dersi verenindir. Belki Cicero'yu şu da etkilemiştir: Hermagoras bu konuda ilk örnekleri hukuk sorularından vermişti; ya da Yunanlar hukuk yorumcularına pragmatikoi derler.
sed quod ipsius de his libris iudicium fuerit, supra dixi. sunt enim velut regestae in hos commentarios, quos adolescens deduxerat, scholae, et si qua est in his culpa, tradentis est, sive eum movit id, quod Hermagoras prima in hoc loco posuit exempla ex quaestionibus iuris, sive quod Graeci πραγματικούς vocant iuris interpretes.
3.6.60Ama Cicero bunların yerine De oratore'nin o çok güzel kitaplarını koydu; bu yüzden yanlış kurallar öğretiyormuş gibi kınanamaz. Biz Hermagoras'a dönelim. Aktarmayı herkesten önce o öğretmiştir; gerçi bunun bazı tohumlarına, adı olmasa da, Aristoteles'te rastlanır.
sed Cicero quidem his pulcherrimos illos de Oratore substituit, ideoque culpari, tanquam falsa praecipiat, non potest. nos ad Hermagoran. translationem hic primus omnium tradidit, quanquam semina eius quaedam citra nomen ipsum apud Aristotelen reperiuntur.
3.6.61Hermagoras kanun sorularını da şöyle koymuştur: lafız ile maksat (bunu kendisi kata rhēton kai hypexairesin, yani "söz ve istisna" diye adlandırır; bunlardan birincisi ona herkesle ortaktır, "istisna" adı ise daha az kullanılır), kıyas, iki anlamlılık ve çelişen kanunlar.
legales autem quaestiones has fecit, scripti et voluntatis (quam ipse vocat κατὰ ῥητὸν καὶ ὑπεξαίρεσιν, id est dictum et exceptionem, quorum prius ei cum omnibus commune est, exceptionis nomen minus usitatum), ratiocinativum, ambiguitatis, legum contrariarum.
3.6.62Albucius aynı bölümlemeyi kullanır, ama aktarmayı hukukî meselenin altına koyarak çıkarır. Kanun soruları arasında kıyas denen bir mesele olduğunu da düşünmez. Eskileri daha dikkatle okumak isteyenlerin daha başka görüşler de bulacağını biliyorum; ama korkarım bunlar bile ölçüyü aşmıştır.
Albutius eadem divisione usus detrahit translationem, subiiciens eam iuridiciali. in legalibus quoque quaestionibus nullum putat esse, qui dicatur ratiocinativus. scio plura inventuros adhuc, qui legere antiquos studiosius volent, sed ne haec quoque excesserint modum vereor.
3.6.63Şimdi biraz, daha önce taşıdığımdan farklı bir görüşte olduğumu itiraf ediyorum. Yalnız şöhretini düşünen biri için belki en güvenlisi, uzun yıllar yalnız düşünmekle kalmayıp savunduğum bir görüşten hiçbir şey değiştirmemek olurdu.
ipse me paulum in alia, quam prius habuerim, opinione nunc esse confiteor. et fortasse tutissimum erat famae modo studenti nihil ex eo mutare, quod multis annis non sensissem modo, verum etiam approbassem.
3.6.64Ama, özellikle iyi gençlere biraz faydası olsun diye yazdığımız bu eserde, hükmümün herhangi bir kısmını gizlediğimi bilmeye katlanamam. Çünkü tıp sanatıyla ünlü Hippokrates de, sonrakiler yanılmasın diye bazı hatalarını itiraf etmekle son derece şerefli davranmış görünür; Marcus Tullius da bazı kitaplarını yayımladıktan sonra yazdığı başka kitaplarla kendisi mahkûm etmekten çekinmemiştir; Catulus ve Lucullus ile az önce söz ettiğim retorik sanatı kitapları böyledir.
sed non sustineo esse conscius mihi dissimulati (in eo praesertim opere, quod ad bonorum iuvenum aliquam utilitatem componimus) in ulla parte iudicii mei. nam et Hippocrates, clarus arte medicinae, videtur honestissime fecisse, quod quosdam errores suos, ne posteri errarent, confessus est; et M. Tullius non dubitavit aliquos iam editos libros aliis postea scriptis ipse damnare, sicut Catulum atque Lucullum et hos ipsos, de quibus modo sum locutus, artis rhetoricae.
3.6.65Gerçekten de geçmiştekilerden daha iyisini bulmak hiç mümkün olmasaydı, çalışmalarda daha uzun emek gereksiz olurdu. Ama o zaman öğrettiklerimden hiçbiri de gereksiz olmadı; çünkü şimdi öğreteceklerim de aynı küçük parçalara dönecektir. Böylece kimse öğrendiğinden pişman olmasın; ben yalnız aynı şeyleri bir araya toplamaya ve biraz daha anlamlı bir şekilde düzenlemeye çalışıyorum. Herkesin şundan da emin olmasını istiyorum: kendimi bir şeye inandırdıktan sonra onu başkalarına göstermekte gecikmiyorum.
etenim supervacuus foret in studiis longior labor, si nihil liceret melius invenire praeteritis. neque tamen quidquam ex iis, quae tum praecepi, supervacuum fuit; ad easdem enim particulas haec quoque, quae nunc praecipiam, revertentur; ita neminem didicisse paeniteat, colligere tantum eadem ac disponere paulo significantius conor. omnibus autem satisfactum volo, non me hoc serius demonstrare aliis, quam mihi ipse persuaserim.
3.6.66Çoğu yazarı izleyerek üç akıl meselesini, yani tahmini, keyfiyeti ve tarifi, bir de kanun meselesini koruyordum. Bunlar benim için genel meselelerdi. Kanun meselesini de beş alt türe ayırıyordum: lafız ile maksat, çelişen kanunlar, kıyas, iki anlamlılık ve aktarma.
secundum plurimos auctores servabam tris rationales status, coniecturam, qualitatem, finitionem, unum legalem. hi mihi status generales erant. legalem in quinque species partiebar, scripti et voluntatis, legum contrariarum, collectivum, ambiguitatis, translationis.
3.6.67Şimdi genel meselelerden dördüncüsünün çıkarılabileceğini anlıyorum. Çünkü bazı meselelerin akıl, bazılarının kanun meselesi olduğunu söylediğimiz ilk bölümleme yeterlidir; böylece bu bir mesele değil, bir soru türü olacaktır; yoksa "akıl meselesi" diye bir mesele de olurdu.
nunc quartum ex generalibus intelligo posse removeri; sufficit enim prima divisio, qua diximus alios rationales, alios legales esse; ita non erit status, sed quaestionum genus; alioqui et rationalis status esset.
3.6.68Özel dediğim meselelerden de aktarmayı çıkardım. Gerçi sık sık şunu söylemiştim (beni izlemiş olanların hepsi hatırlayabilir) ve isteğim dışında yayılmış olan o derslerde de bunu ele almıştım: neredeyse hiçbir anlaşmazlıkta, aynı davada başka bir meselenin de bulunduğu haklı olarak söylenemeyecek bir aktarma meselesi bulunamaz; bu yüzden bazıları onu dışarıda bırakmıştır.
ex iis etiam, quos speciales vocabam, removi translationem, frequenter quidem (sicut omnes qui me secuti sunt meminisse possunt) testatus et in ipsis etiam illis sermonibus me nolente vulgatis hoc tamen complexus, vix in ulla controversia translationis statum posse reperiri, ut non et alius in eadem recte dici videretur, ideoque a quibusdam eum exclusum.
ferri, cum in omnibus fere causis, in quibus cecidisse quis formula dicitur, hae sint quaestiones, an huic, an cum hoc, an hac lege, an apud hunc, an hoc tempore liceat agere?
3.6.70 Çünkü birinin dava formülü yüzünden kaybettiği söylenen hemen hemen bütün davalarda şu sorular vardır: bunun dava açmasına izin var mı, bu kişiye karşı, bu kanuna göre, bu yargıcın önünde, bu zamanda dava açılabilir mi? ve buna benzer şeyler.
Ama kişiler, zamanlar, davalar ve ötekiler bir sebepten ötürü aktarılır; demek ki soru aktarmada değil, aktarmanın sebebi olan şeydedir:
"Vasiyet emanetini praetor'dan değil, konsüllerden istemelisin; çünkü meblağ praetor'un yetki sınırını aşıyor."
Meblağın daha büyük olup olmadığı soruşturulur; bu bir olgu anlaşmazlığıdır.
et si qua sunt talia. sed personae, tempora, actiones ceteraque propter aliquam causam transferuntur; ita non est in translatione quaestio sed in eo, propter quod transferuntur: non debes apud praetorem petere fidei commissum, sed apud consules, maior enim praetoria cognitione summa est. quaeritur, an maior summa sit, facti controversia est.
3.6.71"Bana karşı dava açamazsın, çünkü vekil olamazdın":
hükme bağlanacak nokta, olup olamayacağıdır.
"Yasaklama emri istememeliydin, alacağını talep etmeliydin":
yasaklama emrinin doğru verilip verilmediği tartışılır. Bunların hepsi kanun sorularının altına girer.
non licet tibi agere mecum, cognitor enim fieri non potuisti: iudicatio, an potuerit. non debuisti interdicere sed petere: an recte interdictum sit, ambigitur. quae omnia succedunt legitimis quaestionibus.
3.6.72Yoksa itirazlar (aktarmanın en açık göründüğü yerlerde bile) dava açılan kanunlarla aynı alt türleri taşımaz mı, öyle ki ya ad hakkında, ya lafız ile anlam hakkında ya da kıyas yoluyla soru sorulsun? Sonra mesele sorudan doğar; aktarmanın ise hatibin uğrunda çekiştiği bir sorusu yoktur, yalnız uğrunda çekişmesinin sebebi olan bir sorusu vardır.
an non praescriptiones (etiam in quibus maxime videtur manifesta translatio) easdem omnes species habent, quas eae leges, quibus agitur, ut aut de nomine aut scripto et sententia vel ratiocinatione quaeratur? deinde status ex quaestione oritur; translatio non habet quaestionem, de qua contendit orator, sed propter quam contendit.
3.6.73Bunu daha açık söyleyelim: "Adam öldürdün", "öldürmedim": soru, öldürüp öldürmediğidir; mesele tahmindir. "Dava açma hakkım var", "yok" ise bu türden değildir, öyle ki soru onun bu hakka sahip olup olmadığı olsun ve mesele buradan doğsun. Çünkü dava açma hakkı tanınıp tanınmayacağı sonuçla ilgilidir, davanın kendisiyle değil; yargıcın verdiği hükümle ilgilidir, hükmünü neye dayanarak verdiğiyle değil.
hoc apertius, occidisti hominem, non occidi; quaestio, an occiderit, status coniectura. non est tale, habeo ius actionis, non habes, ut sit quaestio, an habeat, et inde status. accipiat enim actionem necne, ad eventum pertinet, non ad causam, et ad id, quod pronuntiat iudex, non id, propter quod pronuntiat.
3.6.74Şu da buna benzer: "cezalandırılmalısın", "cezalandırılmamalıyım": yargıç cezalandırılması gerekip gerekmediğine bakacaktır. Ama ne soru buradadır ne mesele. Peki nerededir? "Cezalandırılmalısın, çünkü adam öldürdün"; "öldürmedim": öldürdü mü? "Onurlandırılmalıyım"; "onurlandırılmamalısın": bunun bir meselesi var mı? Sanmıyorum. "Onurlandırılmalıyım, çünkü tiranı öldürdüm"; "öldürmedin": işte soru ve mesele.
hoc illi simile est, puniendus es, non sum; videbit iudex, an puniendus sit. sed non hic erit quaestio nec hic status. ubi ergo? puniendus es, hominem occidisti; non occidi: an occiderit. honorandus sum, non es; num statum habet? non, ut puto. honorandus sum, quia tyrannum occidi; non occidisti; quaestio et status.
3.6.75Aynı şekilde "dava açman doğru değil", "dava açmam doğru" sözünün bir meselesi yoktur. Peki nerededir? "Dava açman doğru değil, çünkü şerefini yitirmiş birisin." Burada onun şerefini yitirmiş biri olup olmadığı ya da şerefini yitirmiş birinin dava açmasına izin verilip verilmediği sorulur; işte sorular ve meseleler. Demek ki aktarma, karşılaştırma ve karşılıklı suçlama gibi bir dava türüdür.
similiter, non recte agis, recte ago non habet statum. ubi est ergo? non recte agis ignominiosus. quaeritur, an ignominiosus sit; aut, an agere ignominioso liceat; quaestiones et status. ergo translativum genus causae ut comparativum et mutuae accusationis.
3.6.76"Ama 'hakkım var', 'yok' sözü, 'öldürdün', 'haklı olarak öldürdüm' sözüne benzer" denebilir. İnkâr etmiyorum; ama bu sözler de mesele yapmaz. Çünkü bunlar önermeler değildir (yoksa dava açıklanamaz), önermeler ancak gerekçeleriyle birlikte olur:
"Horatius bir cinayet işledi, çünkü kız kardeşini öldürdü." "İşlemedi, çünkü düşmanın ölümüne yas tutan kızı öldürmesi gerekiyordu."
Soru, bunun haklı bir sebep olup olmadığıdır; demek ki mesele keyfiyettir.
at enim simile est illi habeo ius, non habes, occidisti, recte occidi. non nego, sed nec haec res status facit. non enim sunt hae propositiones (alioqui causa non explicabitur), sed, cum suis rationibus. scelus commisit Horatius, sororem enim occidit. non commisit, debuit enim occidere eam, quae hostis mortem maerebat. quaestio, an haec iusta causa; ita qualitas.
3.6.77Aktarmada da aynı şekilde:
"Oğlunu evlatlıktan reddetme hakkın yok, çünkü şerefini yitirmiş birinin dava hakkı yoktur." "Hakkım var, çünkü evlatlıktan reddetme bir dava değildir."
Davanın ne olduğu soruşturulur: tarif yapacağız.
"Oğlunu evlatlıktan reddetmen yasaktır":
kıyas yoluyla. Öteki durumlar da bütün akıl ve kanun meselelerinde böyledir.
et similiter in translatione, non habes ius abdicandi, quia ignominioso non est actio. habeo ius, quia abdicatio actio non est. quaeritur, quid sit actio: finiemus non licet abdicare filium syllogismo. item cetera per omnes et rationales et legales status.
3.6.78Aktarmayı akıl türüne de şu düğümle koyanlar olduğunu da biliyorum:
"Komutanın emriyle adam öldürdüm. Tapınağın adaklarını tiran zorladığı için verdim. Fırtınalar, taşkınlar ya da hastalık engellediği için görevimi bıraktım."
Yani: bu benim yüzümden değil, şu yüzden oldu. Bunlardan daha da rahatça ayrılıyorum.
nec ignoro fuisse quosdam, qui translationem in rationali quoque genere ponerent hoc nodo, hominem occidi, iussus ab imperatore. dona templi cogenti tyranno dedi. deserui tempestatibus, luminibus, valetudine impeditus. id est, non per me stetit, sed per illud. A quibus etiam liberius dissentio.
3.6.79Çünkü burada aktarılan dava değil, fiilin sebebidir; bu da hemen her savunmada olur. Sonra böyle bir savunmaya başvuran kişi keyfiyet biçiminden ayrılmaz, çünkü kendisinin kusursuz olduğunu söyler. Öyle ki keyfiyetin iki yolunu ayırmak daha doğru olur: biri fiilin de savunulduğu, öteki yalnız sanığın savunulduğu yol.
non enim actio transfertur sed causa facti, quod accidit paene in omni defensione. deinde is, qui tali utitur patrocinio, non recedit a forma qualitatis, dicit enim, se culpa vacare; ut magis qualitatis duplex ratio facienda sit, altera qua et factum defenditur, altera qua tantum reus.
3.6.80Demek ki Cicero'nun otoritesini izlediği yazarlara inanmalıyız: her tartışmada sorulan üç şey vardır: var mı? nedir? nasıldır? Bunu bize bizzat tabiat da öğretir. Çünkü önce, hakkında tartışılan bir şeyin var olması gerekir; bir şeyin ne olduğu ve nasıl olduğu da, var olduğu önce kesinleşmedikçe elbette değerlendirilemez; bu yüzden ilk soru budur.
credendum est igitur his, quorum auctoritatem secutus est Cicero, tria esse, quae in omni disputatione quaerantur, an sit, quid sit, quale sit? quod ipsa nobis etiam natura praescribit. nam primum oportet subesse aliquid, de quo ambigitur; quod, quid sit et quale sit, certe non potest aestimari, nisi prius esse constiterit, ideoque ea prima quaestio.
3.6.81Ama var olduğu açık olan bir şeyin ne olduğu da hemen anlaşılmaz. Bu da belirlendikten sonra en son keyfiyet kalır; bunlar incelendikten sonra ötesinde başka bir şey yoktur. Belirsiz sorular da belirli sorular da bunların içindedir; bunlardan bazıları övgü, müzakere ve mahkeme konularında mutlaka ele alınır.
sed non statim, quod esse manifestum est, etiam quid sit, apparet. hoc quoque constituto novissima qualitas superest, neque his exploratis aliud est ultra. his infinitae quaestiones, his finitae continentur; horum aliqua in demonstrativa, deliberativa, iudiciali materia utique tractatur.
3.6.82Bunlar da mahkeme davalarını hem akıl kısmı hem kanun kısmıyla kapsar; çünkü hiçbir hukuk tartışması tarif, keyfiyet ve tahmin dışında bir yolla açıklanamaz.
haec rursus iudiciales causas et rationali parte et legali continent; neque enim ulla iuris disceptatio nisi finitione, qualitate, coniectura potest explicari.
3.6.83Ama acemileri eğitenler için önce daha geniş yayılmış bir sistem faydasız olmayacaktır; bu yol en doğru çizgiyle hemen gerilmiş olmasa da daha kolay ve daha açık bir yoldur. Öyleyse her şeyden önce şunu öğrensinler: bütün davalarda dört bölümlü bir sistem vardır ve dava görecek kişi önce buna bakmalıdır. Çünkü, en iyisi savunucudan başlayayım, kendini korumanın açık ara en güçlü yolu, yöneltilen suçlamayı inkâr edebilmektir; ikincisi, yöneltilen suçun değil başka bir şeyin yapıldığını söylemektir; üçüncüsü ve en şereflisi, fiilin doğru yapıldığını savunmaktır. Bunlar da elimizden gidiyorsa, son ama artık tek kurtuluş kalır: ne inkâr edilebilen ne savunulabilen bir suçlamadan bir hukuk yardımıyla sıyrılmak, yani davanın hukuka uygun olarak açılmadığını göstermek.
sed instituentibus rudes non erit inutilis latius primo fusa ratio et, si non statim rectissima linea tensa, facilior tamen et apertior via. discant igitur ante omnia quadripertitam in omnibus causis esse rationem, quam primam intueri debeat qui acturus est. nam, ut a defensore potissimum incipiam, longe fortissima tuendi se ratio est, si quod obiicitur negari potest; proxima, si non id, quod obiicitur, factum esse dicitur; tertia honestissima, qua recte factum defenditur. quibus si deficiamur, ultima quidem sed iam sola superest salus aliquo iuris adiutorio elabendi ex crimine, quod neque negari neque defendi potest, ut non videatur iure actio intendi.
3.6.84O sorular ya da davalar ya da aktarmalar buradan çıkar. Çünkü bazı şeyler övülecek şeyler değildir, ama tabiatça değil hukukça izin verilmiştir; örneğin On İki Levha'da borçlunun bedeninin alacaklılar arasında bölüştürülmesine izin verilmişti, ama kamu âdeti bu kanunu reddetti. Bazı şeyler de hakkaniyete uygundur, ama hukuk tarafından yasaklanmıştır; örneğin vasiyet serbestliği.
hinc illae quaestiones sive actiones sive translationes. sunt enim quaedam non laudabilia non natura sed iure concessa, ut in XII tabulis debitoris corpus inter creditores dividi licuit, quam legem mos publicus repudiavit; et aliquid aequum sed prohibitum iure, ut libertas testamentorum.
3.6.85Suçlayanın da dikkat etmesi gereken şeyler bundan fazla değildir: fiilin yapıldığını, yapılanın bu fiil olduğunu, doğru yapılmadığını ve kendisinin hukuka uygun olarak dava açtığını ispat etmek. Böylece her anlaşmazlık aynı türler etrafında dönecektir; yalnız bazen taraflar yer değiştirir; örneğin bir ödül talep edilen davalarda, talep eden fiilin doğru yapıldığını ispat eder.
accusatori nihilo plura intuenda sunt, ut probet factum esse, hoc esse factum, non recte factum, iure se intendere. ita circa species easdem lis omnis versabitur translatis tantum aliquando partibus, ut in causis, quibus de praemio agitur, recte factum petitor probat.
3.6.86O zaman genel meseleler dediğim, adeta davanın önermeleri ve biçimleri olan bu dört şey, (gösterdiğim gibi) iki türe ayrılır: akıl türü ve kanun türü. Akıl türü daha basittir, çünkü yalnız şeyin tabiatını incelemeye dayanır. Bu yüzden onda tahmini, tarifi ve keyfiyeti göstermiş olmak yeterlidir.
haec quattuor velut proposita formaeque actionis, quae tum generales status vocabam, in duo (ut ostendi) genera discedunt rationale et legale. rationale simplicius est, quia ipsius tantum naturae contemplatione constat. itaque in eo satis est ostendisse coniecturam, finitionem, qualitatem.
3.6.87Kanun türünün ise zorunlu olarak daha çok alt türü vardır, çünkü kanunlar çoktur ve çeşitli biçimleri vardır. Birinin lafzına dayanırız, ötekinin maksadına; bazen elimizde hiçbir kanun olmadığında başka kanunları kendimize yardımcı yaparız; bazen kanunları birbiriyle karşılaştırırız; bazen de onları farklı yönlerde yorumlarız.
legalium plures sint species necesse est, propterea quod multae sunt leges et varias habent formas. alia est cuius verbis nitimur, alia cuius voluntate, alias nobis, cum ipsi nullam habeamus, adiungimus, alias inter se comparamus, alias in diversum interpretamur.
3.6.88Böylece o üç meseleden bu adeta görüntüler doğar; bunlar kimi zaman basit, kimi zaman karışıktır, ama yine de kendine özgü bir yüz gösterirler. Lafız ile maksat böyledir; şüphesiz ya keyfiyete ya tahmine dayanır. Kıyas böyledir; en çok keyfiyete aittir. Çelişen kanunlar böyledir; lafız ile maksadın dayandığı şeylere dayanırlar. Amphibolia da böyledir; her zaman tahminle açıklanır.
sic nascuntur haec velut simulacra ex illis tribus, interim simplicia, interim et mixta, propriam tamen faciem ostendentia, ut scripti et voluntatis, quae sine dubio aut qualitate aut coniectura continentur, et syllogismos, qui est maxime qualitatis, et leges contrariae, quae iisdem, quibus scriptum et voluntas, constant, et ἀμφιβολία, quae semper coniectura explicatur.
3.6.89Tarif de hem şeylerin incelenmesine dayanan türe hem yazılı metnin incelenmesine dayanan türe, yani iki türe de ortaktır. Bunların hepsi o üç meseleye girse de, (dediğim gibi) adeta kendilerine özgü bir yanları olduğu için öğrencilere gösterilmeleri gerekir; bunlara kanun meseleleri, sorular ya da bazı küçük başlıklar denmesine de izin verilmelidir; yeter ki öğrenciler bunlarda da, önceden söylediğimiz üç şeyden başka bir şeyin sorulmadığını bilsinler.
finitio quoque utrique generi, quodque rerum quodque scripti contemplatione constat, communis est. haec omnia, etiamsi in illos tres status veniunt, tamen, quia (ut dixi) habent aliquid velut proprium, videntur demonstranda discentibus, et permittendum ea dicere vel status legales vel quaestiones vel capita quaedam minora, dum sciant, nihil ne in his quidem praeter tria, quae praediximus, quaeri.
3.6.90Peki ya "ne kadar büyük?", "ne kadar çok?", "neye göre?" ve bazılarının düşündüğü gibi karşılaştırma meselesi? Bunların durumu aynı değildir; çünkü bunlar hukukun çeşitliliğine değil, yalnız akla bağlanmalıdır; bu yüzden her zaman ya tahminin ya keyfiyetin bir kısmına konmalıdırlar; tıpkı "hangi niyetle?", "hangi zamanda?", "hangi yerde?" soruları gibi.
at quantum? et quam multum? et ad aliquid et, ut nonnulli putarunt, comparativus non eandem rationem habent; sunt enim haec non ad varietatem iuris sed ad solam rationem referenda, ideoque semper in parte aut coniecturae aut qualitatis ponenda sunt, ut qua mente? et quo tempore? et quo loco?
3.6.91Ama soruları tek tek, bölümlemenin kurallarını ele almaya başladığımızda konuşacağız. Herkes şu konuda anlaşır: basit davalarda davanın meselesi tektir; ama adeta bunların altında yatan ve hükmün dayandığı noktaya bağlanan soruların meselelerinden çoğu zaman birkaçı bir soruya düşebilir.
sed de singulis dicemus quaestionibus, cum tractare praecepta divisionis coeperimus. hoc inter omnes convenit, in causis simplicibus singulos status esse causarum, quaestionum autem, quae velut subiacent his et ad illud, quo iudicium continetur, referuntur, saepe in unam cadere plures posse;
3.6.92Bence tek bir iddiaya karşı birkaç savunma ileri sürüldüğünde hangi meseleye başvurulacağı da bazen tartışılır. Anlatının renginde en iyi rengin, davacının en iyi savunabileceği renk olduğu söylendiği gibi, burada da hatibin savunurken en çok güç gösterebileceği meselenin seçilmesi gerektiği söylenebilir.
etiam credo aliquando dubitari, quo statu sit utendum, cum adversus unam intentionem plura opponuntur; et sicut in colore dicitur narrationis, eum esse optimum, quem actor optime tueatur, ita hic quoque posse dici, eum statum esse faciendum, in quo tuendo plurimum adhibere virium possit orator;
3.6.93Bu yüzden Milo'yu savunurken Cicero'nun bir yolu, alıştırma için bir konuşma yazan Brutus'un da başka bir yolu uygun bulması bundandır: Cicero Clodius'un pusu kurduğu için haklı olarak öldürüldüğünü, ama yine de Milo'nun kararıyla öldürülmediğini söyledi; Brutus ise kötü bir vatandaşın öldürülmesiyle övündü bile.
ideoque pro Milone aliud Ciceroni agenti placuit aliud Bruto, cum exercitationis gratia componeret orationem, cum ille iure tanquam insidiatorem occisum et tamen non Milonis consilio dixerit, ille etiam gloriatus sit occiso malo cive:
3.6.94Bileşik davalarda ise iki ya da üç mesele bulunabilir: bunlar ya farklı meselelerdir, örneğin biri bir şeyi yapmadığını, başka bir şeyi doğru yaptığını savunursa; ya da aynı türdendir, örneğin biri iki suçu da inkâr ederse.
in coniunctis vero posse duos et tris inveniri vel diversos, ut si quis aliud se non fecisse, aliud recte fecisse defendat, vel generis eiusdem, ut si quis duo crimina neget.
3.6.95Bu durum, bir şey hakkında soru sorulup da onu birkaç kişi talep ettiğinde de olur; bunlar ya aynı hakka, örneğin yakın akrabalık hakkına, ya da farklı haklara dayanırlar; örneğin biri vasiyete, öteki yakın akrabalığa dayanır. Her talepte bulunana farklı bir şey karşı konduğunda meselelerin farklı olması zorunludur; şu anlaşmazlıkta olduğu gibi:
quod accidit etiam, si de una re quaeratur aliqua sed eam plures petant, vel eodem iure ut proximitatis vel diverso, ut cum hic testamento, ille proximitate nitetur. quotiens autem aliud alii petitori opponitur, dissimiles esse status necesse est, ut in illa controversia:
3.6.96"Kanunlara uygun yapılmış vasiyetler geçerli olsun. Vasiyetsiz ölen ana babaların çocukları mirasçı olsun. Evlatlıktan reddedilen, babasının mallarından hiçbir şey almasın. Meşru çocuktan önce doğan piç meşru oğul sayılsın, meşru çocuktan sonra doğan yalnız vatandaş sayılsın. Evlatlık vermek serbest olsun. Evlatlık verilen, öz babası çocuksuz ölürse aileye dönebilsin."
testamenta legibus facta rata sint. intestatorum parentium liberi heredes sint. abdicatus ne quid de bonis patris capiat. nothus ante legitimum natus legitimus filius sit, post legitimum natus tantum civis. in adoptionem dare liceat. in adoptionem dato redire in familiam liceat, si pater naturalis sine liberis decesserit.
3.6.97İki meşru oğlundan birini evlatlık veren, ötekini evlatlıktan reddeden bir adam bir piç çocuğu kabul etti; evlatlıktan reddettiği oğlunu mirasçı yazarak öldü. Üçü de mallar üzerinde çekişiyor.
Yunanlar meşru olmayan çocuğa nothos der; Cato'nun da bir konuşmasında belirttiği gibi, Latincede bunun adı yoktur, bu yüzden yabancı kelimeyi kullanıyoruz. Ama konumuza dönelim.
qui ex duobus legitimis alterum in adoptionem dederat, alterum abdicaverat, sustulit nothum; instituto herede abdicato decessit. tres omnes de bonis contendunt. nothum, qui non sit legitimus, Graeci vocant; Latinum rei nomen, ut Cato quoque in oratione quadam testatus est, non habemus ideoque utimur peregrino. sed ad propositum.
3.6.98Vasiyetle mirasçı yazılana "evlatlıktan reddedilen, babasının mallarından hiçbir şey almasın" kanunu karşı konur; lafız ile maksat meselesi doğar: herhangi bir şekilde mirası alabilir mi, babanın maksadına göre alabilir mi, mirasçı yazıldığı için alabilir mi? Piç çocuk için iki soru doğar: meşru çocuklardan sonra doğmuş olması ve meşru çocuktan önce doğmamış olması.
heredi scripto opponitur lex, abdicatus ne quid de bonis patris capiat; fit status scripti et voluntatis, an ullo modo capere possit, an ex voluntate patris, an heres scriptus. notho duplex fit quaestio, quod post legitimos natus sit et quod non sit ante legitimum natus.
3.6.99Birincisi kıyas meselesidir: aileden çıkarılmış olanlar doğmamış sayılmalı mı? İkincisi ise lafız ile maksat meselesidir. Çünkü onun meşru çocuktan önce doğmadığı kabul edilir; ama kanunun maksadıyla kendini savunacak ve bu maksadın şu olduğunu söyleyecektir: evde başka meşru çocuk bulunmadığı bir sırada doğan piç meşru sayılmalıdır.
prior syllogismon habet, an pro non natis sint habendi, qui a familia sunt alienati. altera et scripti et voluntatis. non esse enim hunc natum ante legitimum convenit, sed voluntate legis se tuebitur, quam dicet talem fuisse, ut legitimus esset nothus tum natus, cum alius legitimus in domo non esset.
3.6.100Kanunun lafzını da şunu söyleyerek bertaraf edecektir: sonradan meşru bir çocuk doğmazsa bu her hâlükârda piçin zararına olmamalıdır. Şu delili de kullanacaktır: yalnız bir piçin doğduğunu farz edin; onun durumu ne olacak? Yalnız vatandaş mı? Ama o meşru çocuktan sonra doğmuş olmayacak. Oğul mu? Ama o meşru çocuklardan önce de doğmuş olmayacak. Öyleyse kanunun sözlerine bağlı kalınamıyorsa, maksadına bağlı kalınmalıdır.
scriptum quoque legis excludet dicens, non utique, si postea legitimus natus non sit, notho nocere; uteturque hoc argumento: finge solum natum nothum, cuius condicionis erit? tantum civis? atqui non erit post legitimum natus. an filius? atqui non erit ante legitimos natus. quare si verbis legis stari non potest, voluntate standum est.
3.6.101Tek bir kanundan iki mesele doğması kimseyi şaşırtmasın; kanun iki parçalıdır, bu yüzden iki kanunun gücüne sahiptir. Aileye dönmek isteyene ötekilerden biri önce şöyle der: "Dönmene izin verilse bile mirasçı benim."
Bu, evlatlıktan reddedilenin talebindeki meselenin aynısıdır; çünkü evlatlıktan reddedilenin mirasçı olup olamayacağı soruşturulur.
nec quemquam turbet, quod ex una lege duo status fiant; duplex est, ita vim duarum habet Redire in familiam volenti dicitur ab altero primum, ut tibi redire liceat, heres sum. idem status, qui in petitione abdicati; quaeritur enim, an possit esse heres abdicatus.
3.6.102İkisi birlikte ona şunu karşı koyarlar: "Aileye dönmen yasak, çünkü baba çocuksuz ölmedi." Ama burada her biri kendine özgü bir soruya dayanacaktır. Biri, evlatlıktan reddedilenin de çocuklar arasında sayıldığını söyleyecek ve delilini kendisini dışarıda bırakan kanunun kendisinden çıkaracaktır: evlatlıktan reddedilen yabancılardan sayılsaydı, onun babasının mallarından men edilmesi gereksiz olurdu; ama vasiyetsiz ölen babasının oğul hakkıyla mirasçısı olacağı için bu kanun karşısına konmuştur; yine de bu kanun onun oğul olmasını değil, mirasçı olmasını engeller. Mesele tarif meselesidir: oğul nedir?
obiicitur communiter a duobus, redire tibi in familiam non licet, non enim pater sine liberis decessit. sed in hoc propria quisque eorum quaestione nitetur. alter enim dicet abdicatum quoque inter liberos esse, et argumentum ducet ex ipsa, qua repellitur, lege; supervacuum enim fuisse prohiberi patris bonis abdicatum, si esset numero alienorum; Nunc quia filii iure futurus fuerit intestati heres, oppositam esse legem, quae tamen non id efficiat, ne filius sit, sed ne heres sit. status finitivus, quid sit filius.
3.6.103Piç de, oğul olduğunu ispat etmek için kendi talebinde kullandığı delillerle babanın çocuksuz ölmediği sonucunu çıkarır; meğer ki burada da meşru olmayanların da çocuk sayılıp sayılmayacağı sorusuyla bir tarif meselesi ortaya atsın. Demek ki tek bir anlaşmazlığa ya özel olarak iki kanun meselesi, lafız ile maksat meselesi ve kıyas, bunlara ek olarak da tarif düşecektir; ya da tabiatça yalnız var olan o üç mesele: lafız ile maksatta tahmin, kıyasta keyfiyet ve kendi başına açık olan tarif.
rursus nothus eisdem colligit argumentis, non sine liberis patrem decessisse, quibus in petitione usus est, ut probaret esse se filium. nisi forte et hic finitionem movet, an liberi sint etiam non legitimi. cadent ergo in unam controversiam vel specialiter duo legitimi status scripti et voluntatis et syllogismos et praeterea finitio, vel tres illi, qui natura soli sunt, coniectura in scripto et voluntate, qualitas in syllogismo, et, quae per se est aperta, finitio.
3.6.104Sebep, hükme bağlanacak nokta ve davanın dayanağı da her dava türünde bulunur. Çünkü söylenen hiçbir şey yoktur ki onda bir gerekçe, hükmün bağlandığı bir nokta ve konuyu en çok ayakta tutan bir şey bulunmasın. Ama bunlar daha çok mahkeme anlaşmazlıklarında çeşitlendiği ve genellikle mahkeme davaları üzerine bir şeyler yazanlar tarafından öğretildiği için, o kısma ertelensin. Şimdi, davaları üç türe ayırdığım için, o sırayı izleyeceğim.
causa quoque et iudicatio et continens est in omni genere causarum. nihil enim dicitur, cui non insit ratio et quo iudicium referatur et quod rem maxime contineat. sed quia magis haec variantur in litibus et fere tradita sunt ab iis, qui de iudicialibus causis aliqua composuerunt, in illam partem differantur. nunc, quia in tria genera causas divisi, ordinem sequar.
3.7.17. Bölüm
En iyisi övgü ve yergiden oluşan türle başlayayım. Aristoteles ve onu izleyen Theophrastos bu türü iş kısmından, yani pragmatikē'den ayırmış ve tamamen yalnız dinleyicilere bırakmış görünürler; gösterişten türetilmiş adının kendine özgü anlamı da budur.
ac potissimum incipiam ab ea, quae constat laude ac vituperatione. quod genus videtur Aristoteles atque eum secutus Theophrastus a parte negotiali, hoc est πραγματικῇ removisse totamque ad solos auditores relegasse, et id eius nominis, quod ab ostentatione ducitur, proprium est.
3.7.2Ama Roma âdeti bu işi fiilî işlerin içine de yerleştirmiştir. Çünkü cenaze övgüleri çoğu zaman bir kamu vazifesine bağlıdır ve sık sık senato kararıyla magistratlara verilir; bir tanığı övmek ya da yermek de mahkeme kararlarının ağırlığını etkiler; sanıkların kendilerine de övgü tanıkları getirmelerine izin verilir. Cicero'nun rakiplerine, Lucius Piso'ya, Clodius'a ve Curio'ya karşı yayımlanmış konuşmaları da yergi içerir, ama yine de senatoda birer oy bildirimi yerine sayılmıştır.
sed mos Romanus etiam negotiis hoc munus inseruit. nam et funebres laudationes pendent frequenter ex aliquo publico officio atque ex senatus consulto magistratibus saepe mandantur, et laudare testem vel contra pertinet ad momentum iudiciorum, et ipsis etiam reis dare laudatores licet, et editi in Competitores, in L. Pisonem, in Clodium et Curionem libri vituperationem continent et tamen in Senatu loco sunt habiti sententiae.
3.7.3Bu türde yalnız gösteriş için yazılmış konular olduğunu da inkâr etmiyorum: tanrıların ve geçmiş çağların yetiştirdiği büyük adamların övgüleri gibi. Bu, yukarıda ele aldığımız soruyu da çözer; hatibin şüpheli olmayan bir şey hakkında asla konuşmayacağını düşünenlerin yanıldığı açıktır.
neque infitias eo, quasdam esse ex hoc genere materias ad solam compositas ostentationem, ut laudes deorum virorumque, quos priora tempora tulerunt. quo solvitur quaestio supra tractata, manifestumque est errare eos, qui nunquam oratorem dicturum nisi de re dubia putaverunt.
3.7.4Kutsal yarışmanın sürekli konusu olan Capitolium Iuppiter'inin övgüleri şüpheli midir, ya da hatiplik türünde ele alınmaz mı? Fiilî işlerde kullanılan övgü ispat gerektirdiği gibi, gösteriş için yazılan övgü de kimi zaman bir tür ispat görünüşü taşır;
an laudes Capitolini Iovis, perpetua sacri certaminis materia, vel dubiae sunt vel non oratorio genere tractantur? ut desiderat autem laus, quae negotiis adhibetur, probationem, sic etiam illa, quae ostentationi componitur, habet interim aliquam speciem probationis;
3.7.5örneğin Romulus'un Mars'ın oğlu olduğunu ve bir dişi kurt tarafından beslendiğini söyleyen kişi, onun göksel soyuna delil olarak şunları kullanacaktır: akan bir ırmağa atıldığı hâlde ölmemiştir; her şeyi savaşların koruyucusu olan tanrıdan doğduğu inanılmaz görünmeyecek şekilde yapmıştır; çağının insanları onun da göğe kabul edildiğinden şüphe etmemişlerdir.
ut qui Romulum Martis filium educatumque a lupa dicat, in argumentum caelestis ortus utatur his, quod abiectus in profluentem non potuerit exstingui, quod omnia sic egerit, ut genitum praeside bellorum deo incredibile non esset, quod ipsum quoque caelo receptum temporis eius homines non dubitaverint.
3.7.6Bazı şeyler ise savunma görünümüne de girecektir; örneğin Herakles'i öven hatip, Lydia kraliçesiyle elbise değiştirmesini ve rivayete göre ona buyurulan yün eğirme işini mazur göstermeye çalışırsa. Ama övgünün kendine özgü işi şeyleri büyütmek ve süslemektir. Bu konu özellikle tanrılara ve insanlara uygulanır; ama başka hayvanları, hatta cansız şeyleri de konu alabilir.
quaedam vero etiam in defensionis speciem cadent, ut si in laude Herculis permutatum cum regina Lydiae habitum et imperata, ut traditur, pensa orator excuset. sed proprium laudis est res amplificare et ornare. quae materia praecipue quidem in deos et homines cadit, est tamen et aliorum animalium, etiam carentium anima.
3.7.7Tanrılarda önce genel olarak onların tabiatının yüceliğine saygı göstereceğiz; sonra özel olarak her birinin gücünü ve insanlara bir fayda getirmiş buluşlarını öveceğiz.
verum in deis generaliter primum maiestatem ipsius eorum naturae venerabimur, deinde proprie vim cuiusque et inventa, quae utile aliquid hominibus attulerint.
3.7.8Güç şöyle gösterilir: Iuppiter'de her şeyi yönetme gücü, Mars'ta savaş, Neptunus'ta deniz üzerindeki güç. Buluşlar da şöyle: Minerva'da sanatlar, Mercurius'ta yazı, Apollon'da tıp, Ceres'te tahıl, Liber'de şarap. Sonra eski çağın onların yaptıkları olarak aktardığı bir şey varsa, o da anılmalıdır. Ana babalar da tanrılara şeref katar, örneğin biri Iuppiter'in oğluysa; eskilik de şeref katar, örneğin Khaos'tan doğanlarda; çocuklar da şeref katar, örneğin Apollon ile Diana Leto'ya.
vis ostenditur, ut in Iove regendorum omnium, in Marte belli, in Neptuno maris; inventa, ut artium in Minerva, Mercurio litterarum, medicinae Apolline, Cerere frugum, Libero vini. tum si qua ab iis acta vetustas tradidit, commemoranda. addunt etiam dis honorem parentes, ut si quis sit filius Iovis; addit antiquitas, ut iis, qui sunt ex Chao; progenies quoque, ut Apollo ac Diana Latonae.
3.7.9Bazılarında ölümsüz doğmuş olmaları, bazılarında da ölümsüzlüğü faziletleriyle kazanmış olmaları övülmelidir; hükümdarımızın saygısı bunu bugünkü zamanların da şerefi kıldı. İnsanların övgüsü ise daha çeşitlidir.
laudandum in quibusdam quod geniti immortales, quibusdam quod immortalitatem virtute sint consecuti; quod pietas principis nostri praesentium quoque temporum decus fecit. magis est varia laus hominum.
3.7.10Çünkü önce zamanlara ayrılır: onlardan önce olan ve kendilerinin yaşadığı zaman; ölmüş olanlarda bir de ölümlerinden sonra gelen zaman. İnsandan önce vatanı, ana babası ve ataları olacaktır; bunlar iki şekilde ele alınır: ya soyluluğuna layık olmak güzel olacaktır, ya da daha alçak bir soyu yaptıklarıyla parlatmış olmak.
nam primum dividitur in tempora, quodque ante eos fuit quoque ipsi vixerunt; in iis autem, qui fato sunt functi, etiam quod est insecutum. ante hominem patria ac parentes maioresque erunt, quorum duplex tractatus est: aut enim respondisse nobilitati pulchrum erit aut humilius genus illustrasse factis.
3.7.11Kimi zaman onun doğumundan önceki zamandan şunlar da çıkarılacaktır: kehanet cevaplarıyla ya da alametlerle onun gelecekteki ününü önceden haber veren şeyler; örneğin kehanetlerin, Thetis'ten doğacak olanın babasından büyük olacağını söylediği anlatılır.
illa quoque interim ex eo, quod ante ipsum fuit, tempore trahentur, quae responsis vel auguriis futuram claritatem promiserint, ut eum, qui ex Thetide natus esset, maiorem patre suo futurum cecinisse dicuntur oracula.
3.7.12İnsanın kendisinin övgüsü ise ruhundan, bedeninden ve dış şeylerden çıkarılmalıdır. Beden ve talih övgüsü hem daha hafiftir, hem de tek bir şekilde ele alınmaz. Çünkü kimi zaman güzelliği ve gücü sözlerle onurlandırırız, Homeros'un Agamemnon ve Akhilleus'u övmesi gibi; kimi zaman da zayıflık hayranlığa çok şey katar, Homeros'un Tydeus'un ufak tefek ama savaşçı olduğunu söylemesi gibi.
ipsius vero laus hominis ex animo et corpore et extra positis peti debet. et corporis quidem fortuitorumque cum levior, tum non uno modo tractanda est. nam et pulchritudinem interim roburque prosequimur honore verborum, ut Homerus in Agamemnone atque Achille, et interim confert admirationi multum etiam infirmitas, ut cum idem Tydea parvum sed bellatorem dicit fuisse.
3.7.13Talih ise kimi zaman itibar kazandırır, krallarda ve önde gelen kişilerde olduğu gibi (çünkü bu, faziletin gösterilmesi için daha verimli bir konudur); kimi zaman da imkânlar ne kadar azsa iyi işlere o kadar büyük şan kazandırır. Ama dışımızdaki ve insanlara tesadüfen düşmüş bütün iyi şeyler, birinin onlara sahip olduğu için değil, onları ahlâken güzel bir şekilde kullandığı için övülür.
fortuna vero tum dignitatem adfert, ut in regibus principibusque (namque est haec materia ostendendae virtutis uberior), tum quo minores opes fuerunt, maiorem bene factis gloriam parit. sed omnia, quae extra nos bona sunt quaeque hominibus forte obtigerunt, non ideo laudantur, quod habuerit quis ea, sed quod iis honeste sit usus.
3.7.14Çünkü zenginlik, iktidar ve nüfuz büyük güç verdiklerinden, iki yönde de karakterin en kesin sınavını yaparlar: bunlar yüzünden ya daha iyi ya da daha kötü oluruz. Ruhun övgüsü ise her zaman gerçek övgüdür; ama bu işte tek bir yol izlenmez.
nam divitiae et potentia et gratia, cum plurimum virium dent, in utramque partem certissimum faciunt morum experimentum, aut enim meliores sumus propter haec aut peiores. animi semper vera laus, sed non una per hoc opus via ducitur.
3.7.15Kimi zaman yaşın evrelerini ve yapılan işlerin sırasını izlemek daha göz alıcı olmuştur: ilk yıllarda yaratılıştan gelen yetenek, sonra terbiye, bundan sonra da işlerin, yani fiillerin ve sözlerin sırası övülür. Kimi zaman da övgüyü faziletin türlerine, cesarete, adalete, kendini tutmaya ve ötekilere ayırmak ve her birine onlara uygun olarak yapılmış işleri vermek daha uygun olmuştur.
namque alias aetatis gradus gestarumque rerum ordinem sequi speciosius fuit, ut in primis annis laudaretur indoles, tum disciplinae, post hoc operum id est factorum dictorumque contextus; alias in species virtutum dividere laudem, fortitudinis, iustitiae, continentiae ceterarumque, ac singulis adsignare, quae secundum quamque earum gesta erunt.
3.7.16Bu iki yoldan hangisinin daha faydalı olduğuna konuya göre karar vereceğiz; yeter ki şunu bilelim: dinleyenlerin en çok hoşuna giden şeyler, birinin yalnız başına, ilk olarak ya da hiç değilse az kişiyle birlikte yaptığı söylenen işlerdir; bir de umudu ve beklentiyi aşan bir şey yapmışsa, özellikle bunu kendisi için değil başkası için yapmışsa.
utra sit autem harum via utilior, cum materia deliberabimus, dum sciamus gratiora esse audientibus, quae solus quis aut primus aut certe cum paucis fecisse dicetur, si quid praeterea supra spem aut exspectationem, praecipue quod aliena potius causa quam sua.
3.7.17İnsanın ölümünden sonra gelen zamanı her zaman ele almak mümkün olmaz; yalnız bazen yaşayanları övdüğümüz için değil, tanrısal onurların, kararların ve kamu adına dikilmiş heykellerin anılabileceği fırsat da nadir olduğu için.
tempus, quod finem hominis insequitur, non semper tractare contingit; non solum quod viventes aliquando laudamus, sed quod rara haec occasio est, ut referri possint divini honores et decreta et publice statuae constitutae.
3.7.18Bunların arasına, yüzyıllar boyunca beğenilen yetenek anıtlarını da sayardım. Çünkü bazıları, örneğin Menandros, kendi çağlarından çok sonraki kuşakların daha adil hükümlerine kavuşmuşlardır. Çocuklar ana babalarına, şehirler kurucularına, kanunlar koyucularına, sanatlar mucitlerine övgü getirir; kurumlar da onları başlatanlara: örneğin tanrılara tapınma âdeti Numa'dan, kudret değneklerini halkın önünde eğme âdeti Publicola'dan gelmiştir.
inter quae numeraverim ingeniorum monumenta, quae saeculis probarentur. nam quidam, sicut Menander, iustiora posterorum quam suae aetatis iudicia sunt consecuti. adferunt laudem liberi parentibus, urbes conditoribus, leges latoribus, artes inventoribus nec non instituta quoque auctoribus, ut a Numa traditum deos colere, a Publicola fasces populo summittere.
3.7.19Bütün bu sıra, yalnız ters yönde olmak üzere, yergide de geçerli olacaktır. Çünkü soyun alçaklığı pek çok kişiye utanç olmuştur; bazılarını da bizzat soylulukları kusurları yüzünden daha tanınmış ve daha nefret edilen kişiler yapmıştır. Bazılarında, Paris hakkında anlatıldığı gibi, önceden haber verilmiş bir felaket vardır. Bazılarına beden ve talih kusurları küçümseme getirmiştir, Thersites ve Iros gibi; bazılarına da kusurlarla bozulmuş iyi yanları nefret getirmiştir; örneğin şairlerden Nireus'un korkak, Pleisthenes'in iffetsiz olduğunu öğreniyoruz.
qui omnis etiam in vituperatione ordo constabit, tantum in diversum. nam et turpitudo generis opprobrio multis fuit, et quosdam claritas ipsa notiores circa vitia et invisos magis fecit, et in quibusdam, ut in Paride traditum est, praedicta pernicies, et corporis ac fortunae quibusdam mala contemptum, sicut Thersitae atque Iro, quibusdam bona vitiis corrupta odium attulerunt, ut Nirea imbellem, Plisthenen impudicum a poetis accepimus.
3.7.20Ruhta da faziletler kadar kusur vardır ve bunlar da övgülerdeki gibi iki şekilde ele alınır. Bazılarına ölümlerinden sonra rezillik de eklenmiştir: Maelius'un evi yerle bir edilmiş, Marcus Manlius'un ön adı da sonraki kuşaklar için ailesinden çıkarılmıştır.
et animo totidem vitia, quot virtutes sunt, nec minus quam in laudibus duplici ratione tractantur. et post mortem adiecta quibusdam ignominia est, ut Maelio, cuius domus solo aequata, Marcoque Manlio, cuius praenomen e familia in posterum exemptum est;
3.7.21Kötü insanların ana babalarından da nefret ederiz. Şehir kurucuları için, başka halklara zararlı bir kavmi bir araya toplamış olmak da bir utançtır; Yahudi batıl inancının ilk kurucusu böyledir. Gracchus'ların kanunlarından nefret edilir. Sonraki kuşaklara çirkin bir örnek bırakılmışsa o da yerilir; örneğin bir İranlının, Samoslu bir kadına karşı belli bir şehvet biçimini ilk kez başlatmaya cüret ettiği söylenir.
et parentes malorum odimus; et est conditoribus urbium infame contraxisse aliquam perniciosam ceteris gentem, qualis est primus Iudaicae superstitionis auctor; et Gracchorum leges invisae; et si quod est exemplum deforme posteris traditum, quale libidinis vir Perses in muliere Samia instituere ausus dicitur primus.
3.7.22Ama yaşayanlarda da insanların hükümleri adeta karakterin delilleridir; şeref ya da rezillik övgünün ya da yerginin gerçek olduğunu ispat eder.
sed in viventibus quoque iudicia hominum velut argumenta sunt morum, et honos aut ignominia veram esse laudem vel vituperationem probat.
3.7.23Yine de Aristoteles her şeyin nerede övüldüğünün ya da yerildiğinin önemli olduğunu düşünür. Çünkü dinleyenlerin ahlâkının nasıl olduğu, kamuda hangi kanaatin kabul gördüğü çok önemlidir; öyle ki dinleyenler, övülecek kişide en çok beğendikleri şeylerin, aleyhinde konuşacağımız kişide de nefret ettikleri şeylerin bulunduğuna inansınlar. Böylece konuşmadan önce verilmiş olan hüküm şüpheli olmayacaktır.
interesse tamen Aristoteles putat, ubi quidque laudetur aut vituperetur. nam plurimum refert, qui sint audientium mores, quae publice recepta persuasio, ut illa maxime quae probant esse in eo, qui laudabitur, credant, aut in eo, contra quem dicemus, ea quae oderunt. ita non dubium erit iudicium, quod orationem praecesserit.
3.7.24Dinleyenlerin kendilerine yönelik övgü de her zaman konuşmaya karıştırılmalıdır, çünkü bu onları iyi niyetli yapar; mümkün olduğu her zaman da konunun faydasıyla birleştirilmelidir. Sparta'da edebiyat çalışmaları Atina'dakinden daha az, dayanıklılık ve cesaret ise daha çok onur görecektir. Bazılarında yağmayla yaşamak şerefli sayılır, bazılarında kanunlara özen göstermek. Tutumluluk Sybarislilerde belki nefret uyandırırdı; eski Romalılarda ise lüks en büyük suçtu.
ipsorum etiam permiscenda laus semper, nam id benevolos facit; quotiens autem fieri poterit, cum materiae utilitate iungenda. minus Lacedaemone studia litterarum quam Athenis honores merebuntur, plus patientia ac fortitudo. rapto vivere quibusdam honestum, aliis cura legum. frugalitas apud Sybaritas forsitan odio foret, veteribus Romanis summum luxuria crimen.
3.7.25Aynı fark tek tek kişilerde de vardır. Yargıç, konuşanın kendisiyle aynı görüşte olduğunu düşündüğünde en çok onu destekler. Aristoteles şunu da öğütler (Cornelius Celsus daha sonra bunu neredeyse ölçüsüzce benimsemiştir): faziletlerle kusurlar arasında bir tür komşuluk olduğu için kelimelerin en yakın türevini kullanmalıyız; örneğin gözü pek birine cesur, savurgana cömert, cimriye tutumlu diyebiliriz. Bunun tersi de aynı şekilde yapılabilir. Ama hatip, yani iyi insan, ortak fayda onu buna yöneltmedikçe bunu asla yapmayacaktır.
eadem in singulis differentia. maxime favet iudex, qui sibi dicentem assentiri putat. idem praecipit illud quoque (quod mox Cornelius Celsus prope supra modum invasit), quia sit quaedam virtutibus ac vitiis vicinitas, utendum proxima derivatione verborum, ut pro temerario fortem, pro prodigo liberalem, pro avaro parcum vocemus; quae eadem etiam contra valet. quod quidem orator, id est vir bonus, nunquam faciet, nisi forte communi utilitate ducetur.
3.7.26Şehirler de insanlar gibi övülür. Çünkü kurucu baba yerindedir; eskilik de çok itibar kazandırır, topraktan doğduğu söylenenlerde olduğu gibi. Yapılan işlerdeki faziletler ve kusurlar da tek tek kişilerdekilerle aynıdır; şehirlere özgü olanlar ise yerin konumundan ve sağlamlığından gelenlerdir. Vatandaşlar şehirlere, çocukların insanlara olduğu gibi, şeref katar.
laudantur autem urbes similiter atque homines. nam pro parente est conditor, et multum auctoritatis adfert vetustas, ut iis, qui terra dicuntur orti; et virtutes ac vitia circa res gestas eadem quae in singulis, illa propria quae ex loci positione ac munitione sunt. cives illis ut hominibus liberi decori.
3.7.27Eserlerin de övgüsü vardır; bunlarda genellikle şerefe, faydaya, güzelliğe ve yapanına bakılır. Şeref tapınaklarda, fayda surlarda, güzellik ya da yapan her ikisinde de görülür. Yerlerin de övgüsü vardır, Cicero'daki Sicilya övgüsü gibi; bunlarda da aynı şekilde görünüşe ve faydaya bakarız: görünüşe deniz kıyısındaki, düz ve hoş yerlerde; faydaya sağlıklı ve verimli yerlerde. Ahlâken güzel sözlerin ve fiillerin genel övgüsü de olacak, her türlü şeyin övgüsü de olacaktır.
est laus et operum, in quibus honor, utilitas, pulchritudo, auctor spectari solet. honor ut in templis, utilitas ut in muris, pulchritudo vel auctor utrobique. est et locorum, qualis Siciliae apud Ciceronem, in quibus similiter speciem et utilitatem intuemur; speciem in maritimis, planis, amoenis; utilitatem in salubribus, fertilibus. erit et dictorum honestorum factorumque laus generalis, erit et rerum omnis modi.
3.7.28Çünkü uykunun ve ölümün övgüleri de, hekimlerin bazı yiyeceklere yazdığı övgüler de yazılmıştır. Bu yüzden, bu övgü türünün yalnız ahlâken güzel olan hakkındaki soru etrafında döndüğüne katılmadığım gibi, onun en çok keyfiyete dayandığını düşünüyorum; gerçi üç meselenin hepsi de bu işe düşebilir; Cicero da Gaius Caesar'ın Cato'yu yererken bunları kullandığını belirtmiştir. Ama bu türün bütünü öğüt konuşmalarına bir ölçüde benzer; çünkü orada öğütlenen şeyler çoğu zaman burada övülür.
nam et somni et mortis scriptae laudes et quorundam a medicis ciborum. itaque, ut non consensi hoc laudativum genus circa solam versari honesti quaestionem, sic qualitate maxime contineri puto; quamquam tres status omnes cadere in hoc opus possint, iisque usum C. Caesarem in vituperando Catone notaverit Cicero. totum autem habet aliquid simile suasoriis, quia plerumque eadem illic suaderi, hic laudari solent.
3.8.18. Bölüm
Bazılarının müzakere konuşmalarını yalnız faydayla sınırlamasına da şaşıyorum. Bunlarda tek bir şeyi izlemek gerekseydi, ben Cicero'nun görüşünü tercih ederdim; o bu konu türünün en çok onurla ilgili olduğunu düşünür. O ilk görüşü taşıyanların da, en güzel kanaate uyarak, ahlâken güzel olmayan hiçbir şeyi faydalı bile saymadıklarından şüphe etmiyorum.
deliberativas quoque miror a quibusdam sola utilitate finitas. ac si quid in his unum sequi oporteret, potior fuisset apud me Ciceronis sententia, qui hoc materiae genus dignitate maxime contineri putat. nec dubito, quin ii, qui sunt in illa priore sententia, secundum opinionem pulcherrimam ne utile quidem, nisi quod honestum esset, existimarint.
3.8.2Danışılanlar her zaman iyi ve bilge insanlar olsaydı bu görüş tamamen doğru olurdu. Ama çoğu zaman görüş bildirmek gereken bilgisiz kişilerin önünde, özellikle de çoğunluğu eğitimsiz kişilerden oluşan halkın önünde bunları birbirinden ayırmak ve daha çok ortak anlayışa göre konuşmak gerekir.
et est haec ratio verissima, si consilium contingat semper bonorum atque sapientium. verum apud imperitos, apud quos frequenter dicenda sententia est, populumque praecipue, qui ex pluribus constat indoctis, discernenda sunt haec et secundum communes magis intellectus loquendum.
3.8.3Çünkü ahlâken güzel olduğuna inandıkları şeyleri bile yeterince faydalı saymayan, çirkin olduğundan şüphe edemedikleri şeyleri de fayda görüntüsüne kapılarak onaylayan pek çok kişi vardır; Numantia antlaşması ve Caudium boyunduruğu gibi.
sunt enim multi, qui etiam, quae credunt honesta, non tamen satis eadem utilia quoque existiment, et quae turpia esse dubitare non possunt, utilitatis specie ducti probent, ut foedus Numantinum iugumque Caudinum.
3.8.4Bu konuşmaları ahlâken güzel ve faydalı olan hakkındaki sorunun bulunduğu keyfiyet meselesiyle kuşatmak da yetmez. Çünkü bunlarda çoğu zaman tahmine de yer vardır; kimi zaman bir tarif ele alınır; bazen de kanunla ilgili tartışmalar araya girebilir, en çok da özel müzakerelerde, bir şeyin caiz olup olmadığı tartışıldığında.
ne qualitatis quidem statu, in quo et honestorum et utilium quaestio est, complecti eas satis est. nam frequenter in his etiam coniecturae locus est, nonnunquam tractatur aliqua finitio, aliquando etiam legales possunt incidere tractatus, in privata maxime consilia, si quando ambigetur an liceat.
3.8.5Tahmin hakkında biraz sonra daha ayrıntılı konuşacağız. Bu arada tarif örnekleri şunlardır: Demosthenes'te, Philippos Halonnesos'u veriyor mu, yoksa geri mi veriyor? Cicero'nun Philippica'larında: kargaşa nedir? Servius Sulpicius'un heykeli hakkındaki soru da mahkeme sorularına benzemez mi: heykel yalnız elçilikteyken silahla öldürülenlere mi dikilmelidir?
de coniectura paulo post pluribus. interim est finitio apud Demosthenen, Det Halonnesum Philippus, an reddat? apud Ciceronem in Philippicis, Quid sit tumultus? quid? non illa similis iudicialium quaestio de statua Servi Sulpici, an iis demum ponenda sit, qui in legatione ferro sunt interempti?
3.8.6Demek ki öğüt türü de denen müzakere türü, gelecek zaman hakkında danışırken geçmiş hakkında da soru sorar. İki vazifeden oluşur: bir şeyi öğütlemek ve ondan vazgeçirmek. Mahkeme konuşmalarındaki gibi bir girişe her yerde ihtiyaç duymaz, çünkü herkes kendisine danışılan kişiye zaten yakınlık duyar. Yine de başlangıç ne olursa olsun bir giriş görünümü taşımalıdır; çünkü söze ne ansızın ne de rastgele bir yerden başlanmalıdır; her konuda tabiatça ilk olan bir şey vardır.
ergo pars deliberativa, quae eadem suasoria dicitur, de tempore futuro consultans quaerit etiam de praeterito. officiis constat duobus suadendi ac dissuadendi. prooemio, quale est in iudicialibus, non ubique eget, quia conciliatus est ei quisque, quem consulit. initium tamen quodcunque debet habere aliquam prooemii speciem; neque enim abrupte nec unde libuit incipiendum, quia est aliquid in omni materia naturaliter primum.
3.8.7Senatoda ve hele halk meclislerinde de yargıçların önündeki gerekçe geçerlidir: çoğu zaman önünde konuşulacak kişilerin iyi niyetini kazanmak gerekir. Bunda şaşılacak bir şey yok; çünkü kazancın bir faydada değil yalnız övgüde olduğu panegyrik konuşmalarda bile dinleyenlerin teveccühü aranır.
in senatu et utique in contionibus eadem ratio quae apud iudices, adquirendae sibi plerumque eorum, apud quos dicendum sit, benevolentiae. nec mirum, cum etiam in panegyricis petatur audientium favor, ubi emolumentum non in utilitate aliqua, sed in sola laude consistit.
3.8.8Aristoteles de, sebepsiz değil, müzakerelerde girişin çoğu zaman bizim kişiliğimizden ya da karşı görüşteki kişinin kişiliğinden alındığını düşünür; bunu adeta mahkeme türünden ödünç alırız; bazen de konunun daha küçük ya da daha büyük görünmesi için böyle yaparız. Gösteriş konuşmalarında ise girişlerin son derece serbest olduğunu düşünür.
Aristoteles quidem nec sine causa putat et a nostra et ab eius, qui dissentiet, persona duci frequenter in consiliis exordium, quasi mutuantibus hoc nobis a iudiciali genere, nonnunquam etiam, ut minor res maiorve videatur; in demonstrativis vero prooemia esse maxime libera existimat.
3.8.9Çünkü giriş konudan çok uzaktan da alınabilir, İsokrates'in Helene övgüsünde yaptığı gibi; konuya komşu bir şeyden de alınabilir: yine İsokrates Panegyrikos'ta, bedenin faziletlerine ruhunkilerden daha çok onur verilmesinden yakınır; Gorgias da Olympikos'ta bu tür toplantıları ilk kez başlatanları över. Gaius Sallustius da anlaşılan onları izleyerek Iugurtha Savaşı'na ve Catilina'ya tarihle hiç ilgisi olmayan girişlerle başlamıştır.
nam et longe a materia duci, ut in Helenae laude Isocrates fecerit; et ex aliqua rei vicinia, ut idem in Panegyrico, cum queritur plus honoris corporum quam animorum virtutibus dari; et Gorgias in Olympico laudans eos, qui primi tales instituerint conventus. quos secutus videlicet C. Sallustius in bello Iugurthino et Catilinae nihil ad historiam pertinentibus principiis orsus est.
3.8.10Ama şimdi öğüt konuşmasına dönelim. Burada giriş kullandığımızda bile daha kısa bir girişle, adeta yalnız bir başlık ve başlangıçla yetinmeliyiz. Özel bir müzakere ise, hiç değilse hakkında görüş bildirilecek konuyla ilgili olarak, asla anlatı gerektirmez; çünkü kimse danıştığı şeyi bilmez değildir.
sed nunc ad suasoriam, in qua, etiam cum prooemio utemur, breviore tamen et velut quodam capite tantum et initio debebimus esse contenti. narrationem vero nunquam exigit privata deliberatio, eius duntaxat rei, de qua dicenda sententia est; quia nemo ignorat id de quo consulit.
3.8.11Müzakereyle ilgili pek çok şey dışarıdan anlatılabilir. Halk meclislerinde ise konunun sırasını öğreten anlatı da çoğu zaman gereklidir.
extrinsecus possunt pertinentia ad deliberationem multa narrari. in contionibus saepe est etiam illa, quae ordinem rei docet, necessaria.
3.8.12Bu tür duygulara her türden çok ihtiyaç duyar. Çünkü öfkeyi sık sık kışkırtmak ya da yatıştırmak, ruhları korkuya, arzuya, nefrete ya da uzlaşmaya yöneltmek gerekir. Kimi zaman acıma duygusunu uyandırmak da gerekir: kuşatılmışlara yardım götürülmesini öğütlemek gerektiğinde ya da müttefik bir şehrin yıkılışına ağıt yakacağımızda.
adfectus ut quae maxime postulat. nam et concitanda et lenienda frequenter est ira, et ad metum, cupiditatem, odium, conciliationem impellendi animi. nonnunquam etiam movenda miseratio, sive, ut auxilium obsessis feratur, suadere oportebit sive sociae civitatis eversionem deflebimus.
3.8.13Müzakerelerde en büyük etkiyi itibar gösterir. Çünkü faydalı ve ahlâken güzel olan şeyler hakkındaki görüşüne herkesin inanmasını isteyen kişi hem en basiretli hem en iyi insan olmalı, öyle de tanınmalıdır. Mahkemelerde insanın taraf tuttuğu şeye biraz kendini kaptırması genellikle hoş görülür; ama öğütlerin ahlâka göre verildiğini inkâr edecek kimse yoktur. Yunanların çoğu bu vazifenin tamamının halk meclisine ait olduğuna hükmetmiş ve onu yalnız devlet yönetimine yerleştirmiştir.
valet autem in consiliis auctoritas plurimum. nam et prudentissimus esse haberique et optimus debet, qui sententiae suae de utilibus atque honestis credere omnes velit. in iudiciis enim vulgo fas habetur indulgere aliquid studio suo; consilia nemo est qui neget secundum mores dari. Graecorum quidem plurimi omne hoc officium contionale esse iudicaverunt et in sola reipublicae administratione posuerunt.
3.8.14Cicero da en çok bu alanda durur. Bu yüzden barış, savaş, birlikler, kamu yapıları ve vergiler hakkında öğütte bulunacakların özellikle şu iki şeyi bilmelerini istemiştir: devletin gücünü ve ahlâkını; öyle ki öğüt vermenin yolu hem şeylerin kendi tabiatından hem de dinleyenlerin tabiatından çıkarılsın.
quin et Cicero in hac maxime parte versatur. ideoque suasuris de pace, bello, copiis, operibus, vectigalibus haec duo esse praecipue nota voluit, vires civitatis et mores, ut ex natura cum ipsarum rerum tum audientium ratio suadendi duceretur.
3.8.15Bize ise konuda daha büyük bir çeşitlilik var gibi görünüyor; çünkü danışanların da müzakerelerin de pek çok türü vardır. Bu yüzden öğütte bulunurken ve vazgeçirirken önce üç şeye bakmak gerekecektir: müzakere edilen şey nedir, müzakere edenler kimlerdir, öğüt veren kimdir?
nobis maior in re videtur varietas, nam et consultantium et consiliorum plurima sunt genera. quare in suadendo et dissuadendo tria primum spectanda erunt, quid sit de quo deliberetur, qui sint qui deliberent, qui sit qui suadeat.
3.8.16Müzakere edilen şeyin yapılabileceği ya kesindir ya da belirsiz. Belirsizse, tek soru ya da en güçlü soru bu olacaktır. Çünkü sık sık önce, yapılabilse bile yapılmaması gerektiğini, sonra da yapılamayacağını söylememiz gerekecektir. Bu sorulduğunda ise tahmin söz konusudur: Isthmos yarılabilir mi, Pomptinus bataklığı kurutulabilir mi, Ostia'da bir liman yapılabilir mi, İskender Okyanus'un ötesinde topraklar bulacak mı?
rem, de qua deliberatur, aut certum est posse fieri aut incertum. si incertum, haec erit quaestio sola aut potentissima; saepe enim accidet, ut prius dicamus, ne si possit quidem fieri, esse faciendum, deinde fieri non posse. cum autem de hoc quaeritur, coniectura est, an Isthmos intercidi, an siccari palus Pomptina, an portus fieri Ostiae possit, an Alexander terras ultra Oceanum sit inventurus.
3.8.17Ama yapılabileceği kesin olan şeylerde de bazen tahmin söz konusu olacaktır: bunun her hâlükârda gerçekleşip gerçekleşmeyeceği sorulduğunda; örneğin Romalılar Kartaca'yı yenecek mi, Scipio orduyu Afrika'ya geçirirse Hannibal geri dönecek mi, Romalılar silahlarını bırakırsa Samnitler sözlerinde duracak mı? Bazı şeylerin hem yapılabileceği hem gerçekleşeceği inandırıcıdır, ama ya başka bir zamanda, ya başka bir yerde ya da başka bir şekilde.
sed in iis quoque quae constabit posse fieri, coniectura aliquando erit, si quaeretur, an utique futurum sit, ut Carthaginem superent Romani; ut redeat Hannibal, si Scipio exercitum in Africam transtulerit; ut servent fidem Samnites, si Romani arma deposuerint. quaedam et fieri posse et futura esse credibile est, sed aut alio tempore aut alio loco aut alio modo.
3.8.18Tahmine yer olmadığında başka şeylere bakılmalıdır. Önce, ya hakkında görüş sorulan şeyin kendisi için ya da dışarıdan araya giren başka sebepler yüzünden danışılacaktır. Senatörler şeyin kendisi için müzakere ederler: askere maaş bağlanmalı mı?
ubi coniecturae non erit locus, alia sunt intuenda. et primum aut propter ipsam rem, de qua sententiae rogantur, consultabitur aut propter alias intervenientes extrinsecus causas. propter ipsam deliberant Patres conscripti, an stipendium militi constituant?
3.8.19Bu basit bir konu olacaktır. Sebepler ise ya yapmak için eklenir: örneğin senatörler, savaşla tehdit eden Galyalılara Fabius'ları teslim edip etmemeyi müzakere ederler; ya da yapmamak için: örneğin askerler her yerde vasiyetname yazarken Gaius Caesar Germania'ya ilerlemekte ısrar edip etmemeyi müzakere eder.
haec materia simplex erit. accedunt causae aut faciendi, ut deliberant patres conscripti, an Fabios dedant Gallis bellum minitantibus; aut non faciendi, ut deliberat C. Caesar, an perseveret in Germaniam ire, cum milites passim testamenta facerent.
3.8.20Bu öğüt konuşmaları ikilidir. Çünkü birincisinde müzakerenin sebebi Galyalıların savaşla tehdit etmesidir; yine de şu soru da sorulabilir: elçi olarak gönderildikleri hâlde dine aykırı olarak savaşa giren ve kendisine mesaj götürmekle görevlendirildikleri kralı öldüren bu adamlar, bu tehdit olmasa da teslim edilmeli miydi?
hae suasoriae duplices sunt. nam et illic causa deliberandi est, quod bellum Galli minitentur; esse tamen potest quaestio, dedendine fuerint etiam citra hanc denuntiationem, qui contra fas, cum legati missi essent, proelium inierint, regemque, ad quem mandata acceperant, trucidarint.
3.8.21İkincisinde de Caesar şüphesiz askerlerin bu telaşı olmasaydı hiçbir şeyi müzakere etmezdi; yine de, bu olay olmasa da Germania'nın içlerine girilmesi gerekip gerekmediğini sormaya yer vardır. Ama her zaman önce, sonradan gelenler çıkarılsa bile üzerinde müzakere edilebilecek olan şey hakkında konuşacağız.
et hic nihil Caesar sine dubio deliberaret nisi propter hanc militum perturbationem; est tamen locus quaerendi, an citra hunc quoque casum penetrandum in Germaniam fuerit. semper autem de eo prius loquemur, de quo deliberari etiam detractis sequentibus possit.
3.8.22Bazıları öğüt vermenin kısımlarının ahlâken güzel olan, faydalı olan ve zorunlu olan olduğunu düşünmüştür. Ben bu üçüncüsüne bir yer bulamıyorum. Çünkü ne kadar büyük bir güç baskı yaparsa yapsın, belki bir şeye katlanmak zorunlu olabilir, ama hiçbir şeyi yapmak zorunlu değildir; müzakere ise yapılacak şey hakkındadır.
partes suadendi quidam putaverunt honestum, utile, necessarium. ego non invenio huic tertiae locum. quantalibet enim vis ingruat, aliquid fortasse pati necesse sit, nihil facere; de faciendo autem deliberatur.
3.8.23İnsanların daha ağır şeylerin korkusuyla zorlandıkları duruma zorunluluk diyorlarsa, bu bir fayda sorusu olacaktır. Örneğin kuşatılmış, güçsüz, susuz ve yiyeceksiz kalmış kişiler düşmana teslim olmayı müzakere ediyor olsunlar ve "zorunludur" densin. Elbette bunun ardından şu eklenir: "yoksa ölmek gerekecek." Demek ki bu yüzden zorunlu değildir, çünkü bunun yerine ölmek mümkündür.
quodsi hanc vocant necessitatem, in quam homines graviorum metu coguntur, utilitatis erit quaestio; ut si obsessi et impares et aqua ciboque defecti de facienda ad hostem deditione deliberent et dicatur, necesse est; nempe sequitur, ut hoc subiiciatur, alioqui pereundum est: ita propter id ipsum non est necesse, quia perire potius licet.
3.8.24Nitekim Saguntumlular da, Opitergium salında kuşatılanlar da teslim olmadılar. Öyleyse bu davalarda da ya yalnız fayda hakkında tartışılacaktır ya da soru faydalı olanla ahlâken güzel olan arasında olacaktır. "Ama çocuk sahibi olmak isteyen biri evlenmek zorundadır" denebilir.
denique non fecerunt Saguntini nec in rate Opitergina circumventi. igitur in his quoque causis aut de sola utilitate ambigetur aut quaestio inter utile atque honestum consistet. at enim si quis liberos procreare volet, necesse habet ducere uxorem.
3.8.25Kim şüphe eder? Ama baba olmak isteyen kişi için evlenmek gerektiğinin açık olması zorunludur. Bu yüzden bence zorunluluğun bulunduğu yerde, neyin yapılamayacağının belli olduğu yerde olduğu gibi, müzakere bile yoktur. Çünkü her müzakere şüpheli şeyler hakkındadır. Demek ki üçüncü kısma dynaton, bizimkilerin possibile dediği "mümkün olan" diyenler daha doğru söylemişlerdir; bu ad Latincede kaba görünse de tek addır.
quis dubitat? sed ei, qui pater vult fieri, liqueat necesse est uxorem esse ducendam. itaque mihi ne consilium quidem videtur, ubi necessitas est, non magis quam ubi constat, quid fieri non possit. Omnis enim deliberatio de dubiis est. melius igitur, qui tertiam partem dixerunt δυνατόν quod nostri possibile nominant, quae ut dura videatur appellatio, tamen sola est.
3.8.26Bu kısımların hepsinin her öğüt konuşmasına düşmediği, öğretilmeye gerek bırakmayacak kadar açıktır. Yine de pek çok yazarda bunların sayısı artırılır; bunlar önceki kısımların türleri olan şeyleri de kısım olarak koyarlar. Çünkü dine uygun, adil, saygılı, hakkaniyetli ve yumuşak olan da (to hēmeron'u böyle çevirmişlerdir) ve birinin buna eklemek isteyebileceği aynı türden başka şeyler ahlâkî güzelliğin altına konabilir.
quas partes non omnes in omnem cadere suasoriam manifestius est, quam ut docendum sit. tamen apud plerosque earum numerus augetur, a quibus ponuntur ut partes, quae superiorum species sunt partium. nam fas, iustum, pium, aequum, mansuetum quoque (sic enim sunt interpretati τὸ ἥμερον ) et si qua adhuc adiicere quis eiusdem generis velit, subiici possunt honestati.
3.8.27Bir şeyin kolay, büyük, hoş ve tehlikesiz olup olmadığı ise fayda sorusuyla ilgilidir. Bu delil yerleri itirazdan doğar: "faydalıdır, ama zordur, küçüktür, hoş değildir, tehlikelidir." Yine de bazılarına göre kimi zaman yalnız hoşluk hakkında danışılır; örneğin bir tiyatro yapılması ya da oyunlar düzenlenmesi hakkında müzakere edildiğinde. Ama hiç kimsenin, öğüt verirken hazdan başka bir şey gözetmeyecek kadar lükse kapılmış olduğunu sanmam.
an sit autem facile, magnum, iucundum, sine periculo, ad quaestionem pertinet utilitatis. qui loci oriuntur ex contradictione: est quidem utile sed difficile, parvum, iniucundum, periculosum. Tamen quibusdam videtur esse nonnunquam de iucunditate sola consultatio, ut si de aedificando theatro, instituendis ludis deliberetur. sed neminem adeo solutum luxu puto, ut nihil in causa suadendi sequatur praeter voluptatem.
3.8.29Çünkü her zaman önce başka bir şeyin gelmesi zorunludur: oyunlarda tanrılara saygı, tiyatroda emeklerden faydasız olmayan bir dinlenme, tiyatro olmazsa kalabalığın çirkin ve sıkıntılı itişip kakışması; bunun yanında tiyatroya o kutsal törenin bir tür tapınağı diyeceğimiz zaman yine aynı din duygusu.
praecedat enim semper aliquid necesse est, ut in ludis honor deorum, in theatro non inutilis laborum remissio, deformis et incommoda turbae, si id non sit, conflictatio, et nihilominus eadem illa religio, cum theatrum veluti quoddam illius sacri templum vocabimus.
3.8.30Ama sık sık ahlâken güzel olanı yapmak için faydayı hiçe saymak gerektiğini de söyleriz; örneğin o Opitergiumlulara, teslim olmazlarsa ölecekleri hâlde düşmana teslim olmamalarını öğütlediğimizde. Faydalı olanı ahlâken güzel olana tercih ettiğimiz de olur; örneğin Pön Savaşı'nda kölelerin silahlandırılmasını öğütlediğimizde.
saepe vero et utilitatem despiciendam esse dicimus, ut honesta faciamus, ut cum illis Opiterginis damus consilium, ne se hostibus dedant, quanquam perituri sint, nisi fecerint; et utilia honestis praeferimus, ut cum suademus, ut bello Punico servi armentur.
3.8.31Ama burada da bunun ahlâken çirkin olduğunu tamamen kabul etmemek gerekir; çünkü herkesin tabiatça özgür olduğu, aynı unsurlardan oluştuğu, belki de eski soylulardan geldiği söylenebilir. Ötekinde de, ölüm tehlikesinin açık olduğu yerde, başka şeyler karşı konmalıdır: örneğin teslim olurlarsa daha da zalimce öleceklerini ileri sürebiliriz; ya düşman sözünü tutmayacaktır ya da Caesar galip gelecektir, ki bu daha olasıdır.
sed neque hic plane concedendum est esse id inhonestum, liberos enim natura omnes et eisdem constare elementis et fortasse antiquis etiam nobilibus ortos dici potest; et illic, ubi manifestum periculum est, opponenda alia, ut crudelius etiam perituros adfirmemus, si se dediderint, sive hostis non servaverit fidem, sive Caesar vicerit, quod est vero similius.
3.8.32Bu kadar birbiriyle çatışan bu şeyler ise çoğu zaman adlar değiştirilerek yumuşatılır. Çünkü faydanın kendisi, yalnız ahlâken güzel olanın faydalıdan daha değerli olduğunu değil, ahlâken güzel olmayan şeylerin faydalı bile olmadığını söyleyenlerce yerle bir edilir; karşı taraf da bizim ahlâken güzel dediğimiz şeye boş, gösterişçi, aptalca, işte olmaktan çok sözde inandırıcı der.
haec autem, quae tantum inter se pugnant, plerumque nominibus deflecti solent. nam et utilitas ipsa expugnatur ab iis, qui dicunt, non solum potiora esse honesta quam utilia, sed ne utilia quidem esse, quae non sint honesta; et contra, quod nos honestum, illi vanum, ambitiosum, stolidum, verbis quam re probabilius vocant.
3.8.33Faydalı olan yalnız faydasız olanla değil, kendi aralarında da karşılaştırılır; örneğin iki şeyden birini seçeceksek, birinde neyin daha çok, ötekinde neyin daha az olduğuna bakarız. Bu daha da artabilir. Çünkü kimi zaman üçlü öğüt konuşmaları da karşımıza çıkar: örneğin Pompeius Parthlara mı, Afrika'ya mı, Mısır'a mı gideceğini müzakere ederken. Böylece yalnız hangisinin daha iyi olduğu değil, hangisinin en iyi olduğu da sorulur; tersi de böyledir.
nec tantum inutilibus comparantur utilia, sed inter se quoque ipsa, ut si ex duobus eligamus, in altero quid sit magis, in altero quid sit minus. crescit hoc adhuc. nam interim triplices etiam suasoriae incidunt: ut cum Pompeius deliberabat, Parthos an Africam an Aegyptum peteret. ita non tantum, utrum melius sed quid sit optimum, quaeritur, itemque contra.
3.8.34Bu konu türünde, her yönden bizden yana olan bir şey hakkında da asla şüphe doğmaz. Çünkü itiraza yer olmayan yerde şüphe için ne sebep olabilir? Böylece hemen her öğüt konuşması bir karşılaştırmadan başka bir şey değildir; neyi ve ne yoluyla elde edeceğimize bakmak gerekir; öyle ki istediğimiz şeydeki kazancın mı, yoksa onu elde etme yolundaki zararın mı daha büyük olduğu değerlendirilebilsin.
nec unquam incidet in hoc genere materiae dubitatio rei, quae undique secundum nos sit. nam ubi contradictioni locus non est, quae potest esse causa dubitandi? ita fere omnis suasoria nihil est aliud quam comparatio, videndumque, quid consecuturi simus et per quid, ut aestimari possit, plus in eo quod petimus sit commodi, an vero in eo per quod petimus incommodi.
3.8.35Faydanın zamanla ilgili sorusu da vardır: "işe yarar, ama şimdi değil"; yerle ilgili: "burada değil"; kişiyle ilgili: "bizim için değil", "bunlara karşı değil"; davranış türüyle ilgili: "böyle değil"; ölçüyle ilgili: "bu kadar değil." Ama kişiye daha çok yakışık için bakarız; bu da hem kendimizde hem müzakere edenlerde gözetilmelidir.
est utilitatis et in tempore quaestio, expedit sed non nunc; et in loco, non hic; et in persona, non nobis, non contra hos; et in genere agendi, non sic; et in modo, non in tantum. sed personam saepius decoris gratia intuemur, quae et in nobis et in iis, qui deliberant, spectanda est.
3.8.36Bu yüzden örnekler müzakerelerde çok etkili olsa da (çünkü insanlar en kolay deneyimlerle ikna olurlar), kimin otoritesinin kime karşı kullanıldığı önemlidir.
itaque quamvis exempla plurimum in consiliis possint, quia facillime ad consentiendum homines ducuntur experimentis, refert tamen, quorum auctoritas et quibus adhibeatur.
3.8.37Çünkü müzakere edenlerin ruh hâlleri farklıdır, durumları da iki türlüdür: ya birçok kişi ya da tek bir kişi danışır. Ama ikisinde de farklılık vardır: birçok kişide, bunun senato mu halk mı, Romalılar mı Fidenaeliler mi, Yunanlar mı barbarlar mı olduğu çok önemlidir; tek kişilerde de, makam peşinde koşmayı Cato'ya mı yoksa Gaius Marius'a mı öğütlediğimiz, savaşın yöntemini önce Scipio'nun mu yoksa Fabius'un mu müzakere ettiği önemlidir.
diversi sunt enim deliberantium animi, duplex condicio. nam consultant aut plures aut singuli; sed in utrisque differentia, quia et in pluribus multum interest, senatus sic an populus, Romani an Fidenates, Graeci an barbari, et in singulis, Catoni petendos honores suadeamus an C. Mario, de ratione belli Scipio prior an Fabius deliberet.
3.8.38Bu yüzden cinsiyete, mevkie ve yaşa bakmak gerekir. Ama asıl farkı ahlâk yaratacaktır. Ahlâken güzel olanı ahlâklı insanlara öğütlemek çok kolaydır; ama ahlâksızların önünde doğru olanı kabul ettirmeye çalıştığımızda, onların farklı yaşayış tarzlarını yüzlerine vuruyor görünmekten sakınmak gerekir.
proinde intuenda sexus, dignitas, aetas. sed mores praecipue discrimen dabunt. et honesta quidem honestis suadere facillimum est; si vero apud turpes recta obtinere conabimur, ne videamur exprobrare diversam vitae sectam, cavendum.
3.8.39Müzakere edenin ruhunu, onun hiç gözetmediği ahlâkî güzelliğin kendi tabiatıyla değil; övgüyle, halkın kanaatiyle, bu boş şeyler pek işe yaramazsa bunlardan doğacak faydayla, daha da çok ise başka türlü davranırsa başına gelecekleri gösterip korku salarak etkilemek gerekir.
et animus deliberantis non ipsa honesti natura, quam ille non respicit, permovendus, sed laude, vulgi opinione, et si parum proficiet haec vanitas, secutura ex his utilitate, aliquanto vero magis obiiciendo aliquos, si diversa fecerint, metus.
3.8.40Çünkü en hafifmeşrep insanın ruhu en kolay bu yolla korkutulur; bunun dışında, belki pek çok insanda tabiatça da kötülük korkusu iyilik umudundan daha etkilidir; nasıl ki aynı insanlar çirkin olanı ahlâken güzel olandan daha kolay anlarlarsa.
namque praeter id quod his levissimi cuiusque animus facillime terretur, nescio an etiam naturaliter apud plurimos plus valeat malorum timor quam spes bonorum, sicut facilior eisdem turpium quam honestorum intellectus est.
3.8.41Bazen iyi insanlara da pek yakışık almayan şeyler öğütlenir; ahlâkça pek iyi olmayanlara da, danışanların kendi faydasının gözetildiği öğütler verilir. Okurun aklına hemen gelebilecek düşünceyi de biliyorum: "Demek bunu öğütlüyorsun?
aliquando bonis quoque suadentur parum decora, dantur parum bonis consilia, in quibus ipsorum qui consulunt spectator utilitas. nec me fallit, quae statim cogitatio subire possit legentem: Hoc ergo praecipis?
3.8.42Bunu dine uygun mu sayıyorsun?" Beni Cicero kurtarabilirdi; o Brutus'a yazdığı mektupta, Caesar'a ahlâken güzel bir şekilde öğütlenebilecek pek çok şeyi saydıktan sonra şöyle yazar: "Bunları öğütlersem iyi bir insan olur muyum? Hiç de değil. Çünkü öğüt verenin gayesi, öğüt verdiği kişinin faydasıdır. Ama bunlar doğrudur. Kim inkâr ediyor? Ama öğüt vermede doğru olana her zaman yer yoktur." Ama bu daha derin bir sorudur ve yalnız öğüt konuşmalarıyla ilgili değildir; bu yüzden bu konuyu son kitap olacak on ikinci kitaba ayırdım.
et hoc fas putas? poterat me liberare Cicero, qui ita scribit ad Brutum, praepositis plurimis, quae honeste suaderi Caesari possint: simne bonus vir, si haec suadeam? minime. Suasoris enim finis est utilitas eius, cui quisque suadet. at recta sunt. quis negat? sed non est semper rectis in suadendo locus. sed quia est altior quaestio nec tantum ad suasorias pertinet, destinatus est mihi hic locus duodecimo, qui summus futurus est, libro.
3.8.43Ben de hiçbir şeyin çirkin bir şekilde yapılmasını istemem. Ama şimdilik bunların okul alıştırmalarıyla ilgili olduğuna inanılsın; çünkü adil olanı daha iyi savunabilmek için adaletsiz olanın mantığını da bilmek gerekir.
nec ego quicquam fieri turpiter velim. verum interim haec vel ad scholarum exercitationes pertinere credantur, nam et iniquorum ratio noscenda est, ut melius aequa tueamur.
3.8.44Bu arada biri iyi bir insana ahlâken çirkin şeyler öğütleyecekse, bunları ahlâken çirkin şeyler olarak öğütlememesi gerektiğini hatırlasın. Bazı deklamasyoncular Sextus Pompeius'u tam da çirkin ve zalimce olduğu için korsanlığa teşvik ederler; böyle yapılmamalıdır. O çirkin şeylere bir renk verilmelidir, kötü insanların önünde bile.
interim si quis bono inhonesta suadebit, meminerit non suadere tanquam inhonesta, ut quidam declamatores Sextum Pompeium ad piraticam propter hoc ipsum quod turpis et crudelis sit, impellunt; sed dandus illis deformibus color idque etiam apud malos.
3.8.45Çünkü kimse kötü görünmek isteyecek kadar kötü değildir. Sallustius'ta Catilina öyle konuşur ki, en büyük cinayete kötülükten değil öfkeden cüret ediyormuş gibi görünür. Varius'ta Atreus da öyle konuşur:
Ağzı varmayacak şeylere katlanıyorum artık, der, şimdi de yapmaya zorlanıyorum.
Şöhretine özen göstermiş kişiler için bu adeta oy avcılığına ne kadar daha çok özen göstermek gerekir?
neque enim quisquam est tam malus, ut videri velit. sic Catilina apud Sallustium loquitur, ut rem sceleratissimam non malitia, sed indignatione videatur audere. sic Atreus apud Varium: — iam fero (inquit) infandissima, iam facere cogor. quanto magis eis, quibus cura famae fuit, conservandus est hic velut ambitus?
3.8.46Bu yüzden Cicero'ya Antonius'a yalvarmasını, hatta (Antonius ona hayatını bağışlamayı vaat ettiğinde) Philippica'larını yakmasını öğütlediğimizde, yaşama arzusunu öne sürmeyeceğiz (çünkü bu arzu onun ruhunda etkiliyse, biz sussak da etkilidir); kendini devlet için korumaya teşvik edeceğiz.
quare et, cum Ciceroni dabimus consilium, ut Antonium roget, vel etiam ut Philippicas (ita vitam pollicente eo) exurat, non cupiditatem lucis allegabimus (haec enim si valet in animo eius, tacentibus quoque nobis valet), sed ut reipublicae se servet hortabimur.
3.8.47Böyle yalvarmalardan utanmaması için ona bu gerekçe lazımdır. Gaius Caesar'a krallığı öğütlerken de devletin artık tek bir yöneticiden başka türlü ayakta duramayacağını ileri süreceğiz. Çünkü iğrenç bir iş üzerinde müzakere eden kişi yalnız şunu arar: nasıl olur da mümkün olduğunca az suç işliyormuş gibi görünür.
hac illi opus est occasione, ne eum talium precum pudeat. et C. Caesari suadentes regnum adfirmabimus stare iam rempublicam nisi uno regente non posse. nam qui de re nefaria deliberat, id solum quaerit, quomodo quam minimum peccare videatur.
3.8.48Öğüt verenin kişiliği de çok önemlidir. Çünkü geçmiş hayatı parlaksa ya da daha ünlü soyu, yaşı ya da talihi bir beklenti yaratıyorsa, söylediklerinin söyleyenle çelişmemesine dikkat etmek gerekir. Bunların tersi durumlar ise daha alçakgönüllü bir ölçü ister. Çünkü bazılarında serbest konuşma olan şeye, bazılarında küstahlık denir; bazılarına itibar yeter, bazılarını ise gerekçenin kendisi bile güçlükle korur.
multum refert etiam, quae sit persona suadentis; quia anteacta vita si illustris fuit aut clarius genus aut aetas aut fortuna adfert expectationem, providendum est, ne quae dicuntur ab eo qui dicit dissentiant. at his contraria summissiorem quendam modum postulant. nam quae in aliis libertas est, in aliis licentia vocatur, et quibusdam sufficit auctoritas, quosdam ratio ipsa aegre tuetur.
3.8.49Bu yüzden bana en zor görünenler prosopopoiialar, yani başkası adına konuşmalardır; bunlarda öğüt konuşmasının öteki emeğine bir de kişiliğin güçlüğü eklenir. Çünkü aynı şeyi Caesar bir şekilde, Cicero başka bir şekilde, Cato da başka bir şekilde öğütlemek zorunda kalacaktır. Ama bu alıştırma çok faydalıdır; hem iki katlı bir iş olduğu için, hem de şairlere ve ileride tarih yazacak olanlara çok katkı sağladığı için. Hatipler için de zorunludur.
ideoque longe mihi difficillimae videntur prosopopoeiae, in quibus ad reliquum suasoriae laborem accedit etiam personae difficultas. namque idem illud aliter Caesar, aliter Cicero, aliter Cato suadere debebit. utilissima vero haec exercitatio, vel quod duplicis est operis, vel quod poetis quoque aut historiarum futuris scriptoribus plurimum confert. verum et oratoribus necessaria.
3.8.50Çünkü Yunanların ve Latinlerin, başkalarının kullanması için yazdıkları pek çok konuşma vardır; bunlarda söylenenlerin o kişilerin durumuna ve hayatına uydurulması gerekmiştir. Yoksa Cicero, Gnaeus Pompeius için, Titus Ampius için ya da başkaları için yazarken aynı şekilde mi düşündü ya da aynı kişiliğe mi büründü? Sesini verdiği her birinin talihine, mevkiine ve yaptıklarına bakarak onların görünüşünü de yansıtmadı mı? Öyle ki daha iyi konuşuyor olsalar da yine kendileri konuşuyormuş gibi görünsünler.
nam sunt multae a Graecis Latinisque compositae orationes, quibus alii uterentur, ad quorum condicionem vitamque aptanda quae dicebantur fuerunt. an eodem modo cogitavit aut eandem personam induit Cicero, cum scriberet Cn. Pompeio et cum T. Ampio ceterisve; ac non uniuscuiusque eorum fortunam, dignitatem, res gestas intuitus omnium, quibus vocem dabat, etiam imagine expressit? ut melius quidem sed tamen ipsi dicere viderentur.
3.8.51Çünkü bir konuşmanın uydurulması gereken insanla çelişmesi, konuyla çelişmesinden daha az kusurlu değildir. Bu yüzden Lysias, eğitimsiz kişiler için yazdığı konuşmalarda gerçekliğe sadakati en iyi şekilde korumuş görünür. Gerçekten de her kişiye neyin yakıştığını özellikle deklamasyoncular düşünmelidir; çünkü bunlar çok az anlaşmazlık konuşmasını avukat sıfatıyla yaparlar; çoğu zaman oğul, baba, zengin, yaşlı, sert, yumuşak, cimri, hatta batıl inançlı, korkak ya da alaycı olurlar. Öyle ki komedi oyuncularının bile sunuşta benimsemesi gereken tavırlar, bunların konuşmada benimsemesi gerekenlerden pek fazla değildir.
neque enim minus vitiosa est oratio, si ab homine quam si ab re, cui accommodari debuit, dissidet; ideoque Lysias optime videtur in iis, quae scribebat indoctis, servasse veritatis fidem. enimvero praecipue declamatoribus considerandum est, quid cuique personae conveniat, qui paucissimas controversias ita dicunt ut advocati, plerumque filii, parentes, divites, senes, asperi, lenes, avari, denique superstitiosi, timidi, derisores fiunt; ut vix comoediarum actoribus plures habitus in pronuntiando concipiendi sint quam his in dicendo.
3.8.52Bütün bunlar prosopopoiia gibi görünebilir; ben onu öğüt konuşmalarının altına koydum, çünkü onlardan kişilikten başka hiçbir şeyle ayrılmaz. Gerçi o bazen tarihten alınmış ve eylemde bulunanların belli adlarını taşıyan anlaşmazlık konularına da taşınır.
quae omnia possunt videri prosopopoeiae, quam ego suasoriis subieci, quia nullo alio ab iis quam persona distat. quanquam haec aliquando etiam in controversias ducitur, quae ex historiis compositae certis agentium nominibus continentur.
3.8.53Alıştırma için çoğu zaman şiirden ve tarihten alınmış konuların da verildiğini biliyorum: örneğin Priamos'un Akhilleus'a söylediği sözler ya da diktatörlüğü bırakan Sulla'nın halk meclisindeki konuşması. Ama bunlar davaları ayırdığımız üç türden birine girecektir. Çünkü yalvarmayı, bilgi vermeyi, hesap vermeyi ve yukarıda söz edilen öteki şeyleri, mahkeme, müzakere ve övgü konularında çeşitli şekillerde ve konunun gerektirdiği gibi yaparız.
neque ignoro plerumque exercitationis gratia poni et poeticas et historicas, ut Priami verba apud Achillem aut Sullae dictaturam deponentis in contione. sed haec in partem cedent trium generum, in quae causas divisimus. nam et rogare, indicare, rationem reddere et alia, de quibus supra dictum est, varie atque ut res tulit in materia iudiciali, deliberativa, demonstrativa, solemus.
3.8.54Bunlarda en sık, kendi yerimize koyduğumuz kişilerin uydurulmuş konuşmasını kullanırız; Cicero'nun Caelius'u Savunma'sında Clodia'ya hem Kör Appius'un hem de kardeşi Clodius'un hitap etmesi gibi: Appius onu kusurları yüzünden azarlamak, Clodius ise onu kusurlarına teşvik etmek için konuşturulmuştur.
frequentissime vero in iis utimur ficta personarum, quas ipsi substituimus, oratione, ut apud Ciceronem pro Caelio Clodiam et Caecus Appius et Clodius frater, ille in castigationem, hic in exhortationem vitiorum compositus, alloquitur.
3.8.55Okullarda genellikle anlaşmazlık konularına daha çok benzeyen ve iki türün karışımından oluşan müzakere konuları uydurulur; örneğin Gaius Caesar'ın huzurunda Theodotos'un cezası hakkında bir danışma konu olarak verildiğinde. Çünkü onun davası suçlama ve savunmadan oluşur; bu da mahkeme konularına özgüdür.
solent in scholis fingi materiae ad deliberandum similiores controversiis et ex utroque genere commixtae, ut cum apud C. Caesarem consultatio de poena Theodoti ponitur. constat enim accusatione et defensione causa eius, quod est iudicialium proprium.
3.8.56Yine de faydanın gerekçesi de buna karışmıştır: Pompeius'un öldürülmesi Caesar'ın işine mi yaradı, Theodotos öldürülürse kraldan bir savaş beklenmeli mi, bu savaş şu anda hiç de uygun olmayacak, tehlikeli ve kesinlikle uzun olacak mı?
permixta tamen est et utilitatis ratio, an pro Caesare fuerit occidi Pompeium, an timendum a rege bellum, si Theodotus sit occisus, an id minime opportunum hoc tempore et periculosum et certe longum sit futurum.
3.8.57Ahlâken güzel olan hakkında da soru sorulur: Pompeius'un intikamını almak Caesar'a yakışır mı, yoksa Pompeius'un ölümü hak etmediğini kabul ederse kendi tarafının davasını daha kötü bir duruma sokmaktan korkmalı mı?
quaeritur et de honesto, deceatne Caesarem ultio Pompeii, an sit verendum, ne peiorem faciat suarum partium causam, si Pompeium indignum morte fateatur.
3.8.58Bu tür şey gerçekte de olabilir. Ama deklamasyoncuların çoğu öğüt konuşmaları hakkında birden fazla hataya düşmüştür: bunlarda konuşma üslubunun farklı, hatta mahkeme konuşmasınınkine tamamen zıt olduğunu düşünmüşlerdir. Çünkü ansızın başlayan girişlere, her zaman coşkulu bir konuşmaya ve kendi deyişleriyle kelimelerde daha bol bir süse heves etmişler, bunların ana hatlarını da her hâlükârda kanun konularınınkinden daha kısa tutmaya uğraşmışlardır.
quod genus accidere etiam veritati potest. non simplex autem circa suasorias error in plerisque declamatoribus fuit, qui dicendi genus in iis diversum atque in totum illi iudiciali contrarium esse existimaverunt. nam et principia abrupta et concitatam semper orationem et in verbis effusiorem, ut ipsi vocant, cultum adfectaverunt, et earum breviores utique commentarios quam legalis materiae facere laborarunt.
3.8.59Ben ise, yukarıda söylediğim sebeplerle, öğüt konuşmalarında girişe her zaman gerek olmadığını gördüğüm gibi, neden çılgınca bir başlangıçla bağırıp çağırmak gerektiğini de anlamıyorum. Çünkü bir danışma konusu ortaya konduğunda görüşü sorulan kişi, aklı başındaysa, feryat etmez; mümkün olduğunca ölçülü ve insanca bir girişle müzakere edenin onayını kazanmak ister.
ego porro ut prooemio video non utique opus esse suasoriis, propter quas dixi supra causas, ita cur initio furioso sit exclamandum, non intelligo; cum proposita consultatione rogatus sententiam, si modo est sanus, non quiritet, sed quam maxime potest civili et humano ingressu mereri adsensum deliberantis velit.
3.8.60Peki, müzakereler özellikle ölçülülük gerektirdiği hâlde, burada konuşanın sözü neden bir sel gibi ve her hâlükârda tekdüze bir coşkuyla akmalıdır? Anlaşmazlık konuşmalarında konuşmanın hamlesinin giriş, anlatı ve delillerde daha sık yatıştığını inkâr etmem; bunları çıkarırsanız öğüt konuşmalarını oluşturan şey hemen hemen geriye kalır; ama o da daha dengeli olacak, daha gürültülü ve daha bulanık değil.
cur autem torrens et utique aequaliter concitata sit in ea dicentis oratio, cum vel praecipue moderationem consilia desiderent? neque ego negaverim, saepius subsidere in controversiis impetum dicendi prooemio, narratione, argumentis; quae si detrahas, id fere supererit, quo suasoriae constant, verum id quoque aequalius erit non tumultuosius atque turbidius.
3.8.61Öğüt konuşmalarında deklamasyon yapanlar kelimelerin görkemine daha çok heves etmemelidir; ama bu onlara kendiliğinden daha çok düşer. Çünkü uydurma konular yazanlar genellikle büyük kişilikleri, kralları, önde gelen kişileri, senatoyu, halkı ve daha büyük konuları severler; böylece kelimeler konulara uydurulduğunda, konunun kendi parlaklığıyla parlarlar.
verborum autem magnificentia non validius est adfectanda suasorias declamantibus, sed contingit magis; nam et personae fere magnae fingentibus placent, regum, principum, senatus, populi et res ampliores; ita cum verba rebus aptentur, ipso materiae nitore clarescunt.
3.8.62Gerçek müzakerelerde ise durum başkadır. Bu yüzden Theophrastos müzakere türünde konuşmanın her türlü duygudan mümkün olduğunca uzak olmasını istemiştir; bu konuda hocasının otoritesini izlemiştir, gerçi ondan ayrılmaktan genellikle çekinmez.
alia veris consiliis ratio est, ideoque Theophrastus quam maxime remotum ab omni adfectione in deliberativo genere voluit esse sermonem, secutus in hoc auctoritatem praeceptoris sui, quanquam dissentire ab eo non timide solet.
3.8.63Çünkü Aristoteles yazıya en uygun türün övgü türü, ondan sonra da mahkeme türü olduğunu düşünmüştür; çünkü birincisi tamamen gösterişe dayanır, ikincisi ise, fayda gerektirirse aldatmak için bile olsa, sanata ihtiyaç duyar; müzakereler ise güvenilirliğe ve basirete dayanır.
namque Aristoteles idoneam maxime ad scribendum demonstrativam proximamque ab ea iudicialem putavit, videlicet quoniam prior illa tota esset ostentationis, haec secunda egeret artis, vel ad fallendum, si ita poposcisset utilitas, consilia fide prudentiaque constarent.
3.8.64Övgü türü konusunda bunlara katılıyorum, çünkü bütün öteki yazarlar da aynı şeyi öğretmişlerdir. Ama mahkemelerde ve müzakerelerde, konuşmanın yolunun ele alınacak konunun kendi durumuna uydurulması gerektiğine inanıyorum.
quibus in demonstrativa consentio, nam et omnes alii scriptores idem tradiderunt; in iudiciis autem consiliisque secundum condicionem ipsius, quae tractabitur, rei accommodandam dicendi credo rationem.
3.8.65Çünkü Demosthenes'in Philippika'larının da mahkemede söylenmiş konuşmalarıyla aynı faziletlerle öne çıktığını görüyorum; Cicero'nun senatodaki görüşleri ve halk meclisi konuşmaları da suçlama ve savunma konuşmalarındakinden daha az parlak olmayan bir belagat ışığı gösterir. Yine de Cicero öğüt konuşması hakkında şunu söyler: "Bütün konuşma sade ve ağırbaşlı olmalı, kelimelerden çok düşüncelerle süslenmelidir."
nam et Philippicas Demosthenis iisdem quibus habitas in iudiciis orationes video eminere virtutibus, et Ciceronis sententiae et contiones non minus clarum, quam est in accusationibus ac defensionibus, eloquentiae lumen ostendunt. dicit tamen idem de suasoria hoc modo: tota autem oratio simplex et gravis et sententiis debet ornatior esse quam verbis.
3.8.66Hemen herkes, örnek kullanmanın hiçbir konuya bundan daha çok uymadığı konusunda haklı olarak anlaşır; çünkü çoğu zaman gelecek geçmişe karşılık gelir gibi görünür ve deneyim adeta aklın bir tanıklığı sayılır.
usum exemplorum nulli materiae magis convenire merito fere omnes consentiunt, cum plerumque videantur respondere futura praeteritis, habeaturque experimentum velut quoddam rationis testimonium.
3.8.67Kısalık ya da uzunluk da konunun türüne değil, ölçüsüne bağlıdır. Çünkü müzakerelerde soru çoğu zaman daha basit olduğu gibi, davalarda da sık sık daha küçüktür. Biri retorik hocalarının ders notları arasında yaşlanmak yerine yalnız konuşmaları değil, tarihleri de okumayı tercih ederse (çünkü bunlarda halk meclisi konuşmaları ve görüş bildirimleri çoğu zaman öğüt verme ve vazgeçirme vazifesini görür), bunların hepsinin doğru olduğunu öğrenecektir.
brevitas quoque aut copia non materiae genere sed modo constat. nam ut in consiliis plerumque simplicior quaestio est, ita saepe in causis minor. quae omnia vera esse sciet, si quis non orationes modo, sed historias etiam (namque in iis contiones atque sententiae plerumque suadendi ac dissuadendi funguntur officio), legere maluerit quam in commentariis rhetorum consenescere.
3.8.68Çünkü müzakerelerde ansızın başlayan girişler bulmayacak, mahkemelerde sık sık daha coşkulu konuşulduğunu, iki türde de kelimelerin konulara uydurulduğunu ve dava konuşmalarının bazen görüş bildirimlerinden daha kısa olduğunu görecektir.
inveniet enim nec in consiliis abrupta initia et concitatius saepe in iudiciis dictum et verba aptata rebus in utroque genere et breviores aliquando causarum orationes quam sententiarum.
3.8.69Bazı deklamasyoncuların düştüğü şu kusurları da bunlarda bulmayacaktır: karşı görüştekilere insafsızca hakaret etmek ve çoğu zaman müzakere edenlerle her hâlükârda anlaşmazlık içindeymiş gibi konuşmak; bu yüzden öğüt verenlerden çok azarlayanlara benzerler.
ne illa quidem in iis vitia deprehendet, quibus quidam declamatores laborant, quod et contra sentientibus inhumane conviciantur et ita plerumque dicunt, tanquam ab iis qui deliberant utique dissentiant, ideoque obiurgantibus similiores sunt quam suadentibus.
3.8.70Gençler bunların kendileri için yazıldığını bilsinler; ileride konuşacaklarından farklı bir şekilde alıştırma yapmak istemesinler ve sonradan bırakmak zorunda kalacakları alışkanlıklarla vakit kaybetmesinler. Bundan sonrasını, dostlarının danışma toplantılarına çağrılmaya, senatoda görüş bildirmeye, hükümdar bir şey danışırsa öğüt vermeye başladıklarında, belki kurallara inanmadıkları şeyi deneyimle öğreneceklerdir.
haec adolescentes sibi scripta sciant, ne aliter quam dicturi sunt exerceri velint et in desuescendis morentur. ceterum, cum advocari coeperint in consilia amicorum, dicere sententiam in senatu, suadere si quid consulet princeps, quod praeceptis fortasse non credunt, usu docebuntur.
3.9.19. Bölüm
Şimdi mahkeme türüne gelelim. Bu tür özellikle çok yönlüdür, ama iki vazifeden oluşur: iddia ve ret. Yazarların çoğuna göre bu türün kısımları beştir: giriş, anlatı, ispat, çürütme ve sonuç. Bazıları bunlara bölümlemeyi, önermeyi ve konu dışına çıkışı eklemiştir; bunlardan ilk ikisi ispatın altına girer.
nunc de iudiciali genere, quod est praecipue multiplex, sed officiis constat duobus intentionis ac depulsionis. cuius partes, ut plurimis auctoribus placuit, quinque sunt: prooemium, narratio, probatio, refutatio, peroratio. his adiecerunt quidam partitionem, propositionem, excessum; quarum priores duae probationi succedunt.
3.9.2Çünkü ispat edeceğin şeyleri önermek elbette zorunludur, ama bir sonuca bağlamak da zorunludur; öyleyse önerme davanın bir kısmıysa, sonuç neden olmasın? Bölümleme ise düzenlemenin bir türüdür; düzenlemenin kendisi de retoriğin bir kısmıdır ve buluş ile üslup gibi bütün konulara ve bunların bütün gövdesine eşit olarak yayılmıştır.
nam proponere quidem, quae sis probaturus, necesse est, sed et concludere; cur igitur si illa pars causae est, non et haec sit? partitio vero dispositionis est species, ipsa dispositio pars rhetorices et per omnes materias totumque earum corpus aequaliter fusa, sicut inventio, elocutio.
3.9.3Bu yüzden bölümlemenin bütün konuşmanın tek bir kısmı değil, tek tek soruların da bir kısmı olduğuna inanmak gerekir. Hatibin önce neyi, ikinci olarak neyi, üçüncü olarak neyi söyleyeceğini önceden haber veremeyeceği hangi soru vardır? Bölümlemenin kendine özgü işi de budur. Öyleyse sorunun ispatın bir türü olduğunu söyleyip, sorunun bir türü olan bölümlemeye bütün konuşmanın bir kısmı demek ne kadar gülünçtür!
ideoque eam non orationis totius partem unam esse credendum est sed quaestionum etiam singularum. quae est enim quaestio, in qua non promittere possit orator, quid primo, quid secundo, quid tertio sit loco dicturus? quod est proprium partitionis. quam ergo ridiculum est, quaestionem quidem speciem esse probationis, partitionem autem, quae sit species quaestionis, partem totius orationis vocari?
3.9.4Konudan ayrılış ya da daha yaygınlaşmaya başlayan adıyla konu dışına çıkış ise, davanın dışındaysa davanın bir kısmı olamaz; davanın içindeyse, ayrıldığı kısımların bir yardımcısı ya da süsüdür. Çünkü davada bulunan her şeye davanın kısmı denecekse, delil, benzetme, ortak yer, duygu ve örneklere de neden kısım denmesin?
egressio vero vel, quod usitatius esse coepit, excessus, sive est extra causam, non potest esse pars causae, sive est in causa, adiutorium vel ornamentum partium est earum, ex quibus egreditur. nam si, quidquid in causa est, pars causae vocabitur, cur non argumentum, similitudo, locus communis, adfectus, exempla partes vocentur?
3.9.5Yine de çürütmeyi ispatın altına konmuş sayarak çıkaranlara, Aristoteles gibi, katılmıyorum; çünkü ispat kurar, çürütme yıkar. Aristoteles bir noktada daha yenilik yapar: girişin ardına anlatıyı değil önermeyi koyar. Ama bunu, önermeyi cins, anlatıyı tür saydığı için yapar; anlatıya her zaman, önermeye ise her zaman ve her yerde ihtiyaç olduğuna inanır.
tamen nec iis adsentior, qui detrahunt refutationem tanquam probationi subiectam, ut Aristoteles; haec enim est, quae constituat, illa, quae destruat. hoc quoque idem aliquatenus novat, quod prooemio non narrationem subiungit sed propositionem. verum id facit, quia propositio ei genus, narratio species videtur, et hac non semper, illa semper et ubique credit opus esse.
3.9.6Ama koyduğum bu kısımlardan, hangisi ilk söylenecekse onun ilk düşünülmesi gerekmez. Her şeyden önce şunlara bakmak gerekir: davanın türü nedir, onda ne sorulmaktadır, işimize ne yarar, ne zarar verir; sonra neyin kanıtlanması ve neyin çürütülmesi gerekir; ardından nasıl anlatılmalıdır.
verum ex his quas constitui partibus non, ut quidque primum dicendum, ita primum cogitandum est; sed ante omnia intueri oportet, quod sit genus causae, quid in ea quaeratur, quae prosint, quae noceant, deinde quid confirmandum sit ac refellendum, tum quo modo narrandum.
3.9.7Çünkü olayların anlatımı ispatların hazırlığıdır; ispat konusunda neyin önceden vaat edilmesi gerektiği belli olmadıkça faydalı olamaz. En son olarak da yargıcın nasıl kazanılacağına bakmak gerekir. Çünkü davanın bütün kısımlarını dikkatle incelemeden, davayı dinleyenin ruhunu nasıl bir hâle getirmenin işimize yarayacağını bilemeyiz: sert mi yumuşak mı, coşkulu mu gevşek mi, taraf kayırmaya karşı mı yoksa ona açık mı?
expositio enim probationum est praeparatio, nec esse utilis potest, nisi prius constiterit, quid debeat de probatione promittere. postremo intuendum, quemadmodum iudex sit conciliandus. neque enim nisi totius causae partibus diligenter inspectis scire possumus, qualem nobis facere animum cognoscentis expediat, severum an mitem, concitatum an remissum, adversum gratiae an obnoxium.
3.9.8Yine de bu yüzden girişin en son yazılması gerektiğini düşünenleri onaylamam. Çünkü konuşmaya ya da yazmaya başlamadan önce bütün malzemenin toplanması ve her yerde neye ihtiyaç olduğunun belli olması gerektiği gibi, ilk gelen şeylerden de başlamak gerekir.
neque ideo tamen eos probaverim, qui scribendum quoque prooemium novissime putant. nam ut conferri materiam omnem et, quid quoque loco sit opus, constare decet, antequam dicere aut scribere ordiamur, ita incipiendum ab iis, quae prima sunt.
3.9.9Çünkü kimse resim yapmaya ya da heykel yontmaya ayaklardan başlamaz; hiçbir sanat da başlanması gereken yerde tamamlanmaz. Yoksa konuşmayı kalemle yazmaya vakit bulamazsak ne olacak? Bu ters alışkanlık bizi yanıltmış olmaz mı? Demek ki konu, öğütlediğimiz sırayla incelenmeli, söyleyeceğimiz sırayla yazılmalıdır.
nam nec pingere quisquam aut fingere coepit a pedibus, nec denique ars ulla consummatur ibi, unde ordiendum est. quid fiet alioqui, si spatium componendi orationem stilo non fuerit? nonne nos haec inversa consuetudo deceperit? inspicienda igitur materia est, quo praecepimus ordine, scribenda, quo dicemus.
3.10.110. Bölüm
Bir tarafın dava açtığı, öteki tarafın karşı koyduğu her dava ya tek bir şey hakkındaki anlaşmazlıktan ya da birden fazla şey hakkındaki anlaşmazlıktan oluşur. Birincisine basit, ikincisine bileşik dava denir. Tek bir anlaşmazlık, kendi başına hırsızlık ya da kendi başına zina davasıdır. Birden fazla anlaşmazlık ya aynı türdendir, örneğin yöneticilerin zorla aldıkları paraların geri istenmesi davalarında; ya da farklı türlerden, örneğin biri aynı anda kutsal eşya hırsızlığı ve adam öldürmekle suçlanırsa. Bu durum bugün kamu mahkemelerinde olmuyor, çünkü praetor yargıçları belli bir kanuna göre kurayla seçiyor; ama hükümdarın ve senatonun yargılamalarında sık görülür, eskiden halkın yargılamalarında da görülürdü. Özel davalarda da tek bir yargıç çoğu zaman birçok farklı dava formülüne bakar.
ceterum causa omnis, in qua pars altera agentis est, altera recusantis, aut unius rei controversia constat aut plurium. haec simplex dicitur, illa coniuncta. una controversia est per se furti, per se adulterii. plures aut eiusdem generis, ut in pecuniis repetundis, aut diversi, ut si quis sacrilegii et homicidii simul accusetur. quod nunc in publicis iudiciis non accidit, quoniam praetor certa lege sortitur, principum autem et senatus cognitionibus frequens est et populi fuit; privata quoque iudicia saepe unum iudicem habere multis et diversis formulis solent.
3.10.2Tek bir kişi aynı şeyi ve aynı sebeple yalnız iki kişiden talep ederse, ya da iki kişi bir kişiden, ya da birçok kişi birçok kişiden talep ederse, ki bunun miras davalarında zaman zaman olduğunu biliyoruz, başka türler ortaya çıkmayacaktır; çünkü kişiler çok olsa da dava tektir, meğer ki kişilerin durumu soruları çeşitlendirmiş olsun.
nec aliae species erunt, etiamsi unus a duobus dumtaxat eandem rem atque ex eadem causa petet aut duo ab uno aut plures a pluribus, quod accidere in hereditariis litibus interim scimus, quia quamvis in multis personis causa tamen una est, nisi si condicio personarum quaestiones variaverit.
3.10.3Bunlardan farklı üçüncü bir tür vardır; buna karşılaştırma türü denir. Bunun ele alınması davanın bir kısmında sık görülür; örneğin Yüz Kişi Mahkemesi önünde başka sorulardan sonra iki kişiden hangisinin mirasa daha layık olduğu da sorulduğunda. Ama forumda yalnız bunun için mahkeme kurulması nadirdir; örneğin suçlayıcının belirlenmesi için yapılan ön incelemeler ve kimi zaman ihbarcılar arasında hangisinin ödülü hak ettiğine dair yargılamalar böyledir.
diversum his tertium genus, quod dicitur comparativum; cuius rei tractatus in parte causae frequens est, ut cum apud centumviros post alia quaeritur et hoc, uter dignior hereditate sit. rarum est autem, ut in foro iudicia propter id solum constituantur, sicut divinationes, quae fiunt de accusatore constituendo, et nonnunquam inter delatores, uter praemium meruerit.
3.10.4Bazıları bu sayıya Yunanların antikatēgoria dediği karşılıklı suçlamayı da eklemiştir; başkaları ise elbette bunun da karşılaştırma türünün altına girdiğini düşünür. Karşılıklı farklı taleplerden oluşan dava da buna benzer olacaktır; bu da çok sık görülür. Buna da antikatēgoria denmesi gerekiyorsa (çünkü kendine özgü bir adı yoktur), bunun iki türü olacaktır: birinde dava tarafları birbirlerine aynı suçu yöneltirler, ötekinde farklı suçlar. Taleplerin durumu da buna denktir.
adiecerunt quidam numero mutuam accusationem, quae ἀντικατηγορία vocatur, aliis videlicet succedere hanc quoque comparativo generi existimantibus, cui similis erit petitionum invicem diversarum, quod accidit vel frequentissime. id si et ipsum vocari debet ἀντικατηγορία (nam proprio caret nomine) duo genera erunt eius, alterum quo litigatores idem crimen invicem intentant, alterum quo aliud atque aliud. cui et petitionum condicio par est.
3.10.5Davanın türü anlaşıldığında, yöneltilen fiilin inkâr mı edildiğine, savunulup savunulmadığına, başka bir adla mı adlandırıldığına, yoksa dava türü yüzünden mi reddedildiğine bakacağız; meseleler buradan doğar.
cum apparuerit genus causae, tum intuebimur, negeturne factum, quod intenditur, an defendatur, an alio nomine appelletur, an a genere actionis repellatur; unde sunt status.
3.11.111. Bölüm
Bunlar bulunduktan sonra, Hermagoras'a göre, ardından şunlara bakmak gerekir: soru nedir, gerekçe nedir, hükme bağlanacak nokta nedir, dayanak ya da başkalarının dediği gibi destek nedir? Geniş anlamda soru, hakkında iki ya da daha fazla yönde inandırıcı bir şekilde konuşulabilen her şeydir.
his inventis, intuendum deinceps Hermagorae videtur, quid sit quaestio, ratio, iudicatio, continens, vel, ut alii vocant, firmamentum. quaestio latius intelligitur omnis, de qua in utramque partem vel in plures partes dici credibiliter potest.
3.11.2Mahkeme konusunda ise iki anlamda anlaşılmalıdır. Birinci anlamda, bir anlaşmazlığın birçok sorusu olduğunu söyleriz; bu anlamda daha küçük soruların hepsini de içine alırız. İkinci anlamda, davanın etrafında döndüğü o en yüksek soruyu kastederiz. Ben şimdi meselenin kendisinden doğduğu bu ikinci soru hakkında konuşuyorum: yapıldı mı, ne yapıldı, doğru mu yapıldı?
in iudiciali autem materia dupliciter accipienda est: altero modo, quo dicimus multas quaestiones habere controversiam, quo etiam minores omnes complectimur, altero, quo significamus summam illam, in qua causa vertitur; de hac nunc loquor, ex qua nascitur status, an factum sit,
3.11.3Hermagoras, Apollodoros ve başka pek çok yazar bunlara tam anlamıyla soru der; Theodoros ise, dediğim gibi, bunlara genel başlıklar, o daha küçük ya da bunlara bağlı sorulara da özel başlıklar der. Çünkü sorudan soru doğduğu ve türün türlere ayrıldığı konusunda anlaşma vardır.
quid factum sit, an recte factum sit. has Hermagoras et Apollodorus et alii plurimi scriptores proprie quaestiones vocant, Theodorus, ut dixi, capita generalia, sicut illas minores aut ex illis pendentes specialia. nam et quaestionem ex quaestione nasci et speciem in species dividi convenit.
3.11.4Demek ki bu soruya adeta ana soru olarak zētēma derler. Gerekçe ise yapıldığı kesin olan şeyin savunulduğu şeydir. Neden hemen herkesin kullandığı örneği biz de kullanmayalım? Orestes annesini öldürdü, bu kesindir; o bunu haklı olarak yaptığını söylüyor: mesele keyfiyet meselesi olacaktır; soru, haklı olarak yapıp yapmadığıdır; gerekçe, Klytaimnestra'nın kocasını, Orestes'in babasını öldürmüş olmasıdır; buna aition denir. Krinomenon, yani hükme bağlanacak nokta ise şudur: suçlu bile olsa annenin oğlu tarafından öldürülmesi gerekir miydi?
hanc igitur quaestionem veluti principalem vocant ζήτημα. ratio autem est, qua id, quod factum esse constat, defenditur. et cur non utamur eodem, quo sunt usi omnes fere, exemplo? Orestes matrem occidit, hoc constat; dicit se iuste fecisse: status erit qualitatis; quaestio, an iuste fecerit, ratio, quod Clytaemnestra maritum suum, patrem Orestis, occidit; hoc αἴτιον dicitur. κρινόμενον autem iudicatio, an oportuerit vel nocentem matrem a filio occidi.
3.11.5Bazıları aition ile aitia'yı birbirinden ayırmıştır: biri mahkemenin kurulmasının sebebidir, örneğin Klytaimnestra'nın öldürülmesi; öteki fiilin savunulduğu sebeptir, örneğin Agamemnon'un öldürülmesi. Ama kelimeler konusunda öyle büyük bir anlaşmazlık vardır ki, bazıları aitia'ya mahkemenin sebebi, aition'a da fiilin sebebi der; bazıları ise aynı şeyleri tersine çevirir. Latin yazarlardan bazıları bunlara "başlangıç" ve "gerekçe" demiş, bazıları da ikisini aynı adla anmıştır.
quidam diviserunt αἴτιον et αἰτίαν ut esset altera, propter quam iudicium constitutum est, ut occisa Clytaemnestra, altera, qua factum defenditur, ut occisus Agamemnon. sed tanta est circa verba dissensio, ut alii αἰτίαν causam iudicii, αἴτιον autem facti vocent, alii eadem in contrarium vertant. Latinorum quidam haec initium et rationem vocaverunt, quidam utrumque eodem nomine appellant.
3.11.6Sebepten de sebep, yani aition ex aitiou doğuyor görünür; örneğin: Klytaimnestra Agamemnon'u öldürdü, çünkü o ortak kızlarını kurban etmişti ve tutsak bir kadını metres olarak eve getiriyordu. Aynı kişiler tek bir sorunun altında birden fazla gerekçe bulunduğunu da düşünürler; örneğin Orestes annesini öldürmesinin ikinci bir sebebini de ileri sürse: kehanet cevaplarıyla buna sevk edilmişti. Yapmanın kaç sebebi varsa o kadar da hükme bağlanacak nokta vardır; çünkü şu da hükme bağlanacak bir nokta olacaktır: kehanet cevaplarına uyması gerekir miydi?
causa quoque ex causa, id est αἴτιον ἐξ αἰτίου nasci videtur, quale est: Occidit Agamemnonem Clytaemnestra, quia ille filiam communem immolaverat et captivam pellicem adducebat. iidem putant et sub una quaestione plures esse rationes, ut si Orestes et alteram adferat causam matris necatae, quod responsis sit impulsus; quot autem causas faciendi, totidem iudicationes; nam et haec erit iudicatio, an responsis parere debuerit.
3.11.7Ama bence tek bir sebep de birden fazla soruya ve hükme bağlanacak noktaya sahip olabilir. Örneğin zina ederken yakaladığı karısını öldüren ve o sırada kaçmış olan zina ortağını sonra forumda öldüren adamın durumu böyledir. Çünkü sebep tektir: o adam zina etmişti; sorular ve hükme bağlanacak noktalar ise şunlardır: o zamanda öldürmek caiz miydi, o yerde öldürmek caiz miydi?
sed et una causa plures habere quaestiones et iudicationes (ut ego arbitror) potest, ut in eo, qui, cum adulteram deprehensam occidisset, adulterum, qui tum effugerat, postea in foro occidit. causa enim est una, adulter fuit; quaestiones et iudicationes, an illo tempore, an illo loco licuerit occidere.
3.11.8Ama birden fazla soru bulunduğu ve hepsinin kendi meselesi olduğu hâlde davanın meselesi tek ise ve her şey ona bağlanıyorsa, en çok kendine özgü olan hükme bağlanacak nokta da hakkında hüküm verilen noktadır.
sed sicut, cum sint plures quaestiones omnesque suos status habeant, causae tamen status unus sit, ad quem referuntur omnia, ita iudicatio maxime propria, de qua pronuntiatur.
3.11.9Synekhon ise (dediğim gibi, bazıları buna dayanak, bazıları destek der; Cicero da savunucunun en sağlam ve hükme bağlanacak noktaya en uygun delillendirmesi der) bazılarına göre kendisinden sonra artık hiçbir şeyin sorulmadığı şeydir, bazılarına göre de hükme bağlanacak nokta için ileri sürülen en sağlam şeydir.
συνέχον autem (quod, ut dixi, continens alii, firmamentum alii putant, Cicero firmissimam argumentationem defensoris et adpositissimam ad iudicationem ) quibusdam id videtur esse, post quod nihil quaeritur, quibusdam id quod ad iudicationem firmissimum adfertur.
3.11.10Fiilin sebebi her anlaşmazlığa düşmez. Çünkü fiil inkâr edildiğinde onu yapmanın sebebi ne olmuş olabilir? Sebebin ele alındığı yerde ise hükme bağlanacak noktanın soruyla aynı yerde bulunmadığını söylerler; Cicero da bunu hem retorik kitaplarında hem Partitiones'te söyler.
causa facti non in omnes controversias cadit. nam quae fuerit causa faciendi, ubi factum negatur? at ubi causa tractetur, negant eodem loco esse iudicationem quo quaestionem, idque et in Rhetoricis Cicero et in Partitionibus dicit.
3.11.11Çünkü tahminde soru şu karşıtlıktan doğar: "yapıldı", "yapılmadı": yapıldı mı? Demek ki burada hükme bağlanacak nokta sorunun bulunduğu yerdedir, çünkü ilk soru ile son tartışma aynı şey hakkındadır. Ama keyfiyette durum şöyledir: Orestes annesini öldürdü; "doğru yaptı", "doğru yapmadı": doğru yapıp yapmadığı sorudur, ama hemen hükme bağlanacak nokta değildir. Öyleyse ne zaman? "O kadın babamı öldürmüştü"; "ama sen bu yüzden anneni öldürmemeliydin": öldürmesi gerekir miydi? Hükme bağlanacak nokta buradadır.
nam in coniectura est quaestio ex illo factum, non factum an factum sit. ibi ergo iudicatio, ubi quaestio, quia in eadem re prima quaestio et extrema disceptatio. at in qualitate, matrem Orestes occidit: recte, non recte, an recte occiderit, quaestio nec statim iudicatio. quando ergo? illa patrem meum occiderat; sed non ideo tu matrem debuisti occidere; an debuerit, hic iudicatio.
3.11.12Desteği de Cicero'nun kendi sözleriyle vereyim: "Orestes, annesinin babasına, kendisine ve kız kardeşlerine, krallığa, soyun ve ailenin şöhretine karşı öyle bir tavır içinde olduğunu söylemek isterse ki, ondan intikam almak en başta onun kendi çocuklarına düşüyordu."
Firmamentum autem verbis ipsius ponam: si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut ab ea poenas liberi potissimum sui petere debuerint.
3.11.13Başkaları şu tür örnekleri de kullanırlar: "Babasından kalan malları harcayan, halk meclisinde konuşmasın." Biri bunları kamu yapılarına harcamıştır. Soru şudur: harcayan herkes konuşmaktan men edilmeli mi? Hükme bağlanacak nokta da şudur: malları bu şekilde harcayan men edilmeli mi?
utuntur alii et talibus exemplis: qui bona paterna consumpserit, ne contionetur; in opera publica consumpsit; quaestio, an, quisquis consumpserit, prohibendus sit: iudicatio, an, qui sic.
3.11.14Ya da kendisine zor kullanan tribunus Lusius'u öldüren asker Arruntius'un davasında olduğu gibi: soru, bunu haklı olarak yapıp yapmadığıdır; gerekçe, Lusius'un ona zor kullanmasıdır; hükme bağlanacak nokta da, mahkûm edilmemiş birinin, hem de bir tribunus'un bir asker tarafından öldürülmesi gerekip gerekmediğidir.
vel, ut in causa militis Arrunti, qui Lusium tribunum vim sibi inferentem interfecit, quaestio, an iure fecerit, ratio, quod is vim afferebat; iudicatio, an indemnatum, an tribunum a milite occidi oportuerit.
3.11.15Bazıları sorunun bir meseleye, hükme bağlanacak noktanın başka bir meseleye ait olduğunu da düşünür. Milo'nun Clodius'u doğru öldürüp öldürmediği keyfiyet sorusudur.
alterius etiam status quaestionem, alterius iudicationem putant. quaestio qualitatis, an recte Clodium Milo occiderit.
3.11.16Clodius'un pusu kurup kurmadığı ise tahmine dayanan hükme bağlanacak noktadır. Sık sık davanın, sorunun kendine özgü olmayan bir şeye kaydırıldığını ve onun hakkında hüküm verildiğini de ileri sürerler. Ben onlardan çok ayrılıyorum. Çünkü babasından kalan malları harcayan herkesin halk meclisinden men edilmesi gerekip gerekmediği sorusunun da kendi hükme bağlanacak noktası olmalıdır. Demek ki bir yanda soru, öbür yanda farklı bir hükme bağlanacak nokta olmayacak; birden fazla soru ve birden fazla hükme bağlanacak nokta olacaktır.
iudicatio coniecturalis, an Clodius insidias fecerit. ponunt et illud, saepe causam in aliquam rem dimitti, quae non sit propria quaestionis, et de ea iudicari. A quibus multum dissentio. nam et illa quaestio, an omnes, qui paterna bona consumpserint, contione sint prohibendi, habeat oportet suam iudicationem. ergo non alia quaestio alia iudicatio erit, sed plures quaestiones et plures iudicationes.
3.11.17Peki, Milo davasında tahminin kendisi keyfiyete bağlanmıyor mu? Çünkü Clodius pusu kurduysa, doğru öldürüldüğü sonucu çıkar. Dava bir şeye kaydırıldığında ise asıl sorudan uzaklaşılmış ve burada, yani hükme bağlanacak noktanın bulunduğu yerde bir soru kurulmuş olur.
quid? non in causa Milonis ipsa coniectura refertur ad qualitatem? nam si est insidiatus Clodius, sequitur, ut recte sit occisus. cum vero in aliquam rem missa causa recessum est a quaestione, quae erat, et hic constituta quaestio, ubi iudicatio est.
3.11.18Cicero da bu konularda kendisiyle biraz çelişir. Çünkü retorik kitaplarında (yukarıda dediğim gibi) Hermagoras'ı izlemiştir; Topica'da ise meseleden doğan çekişmeyi krinomenon sayar ve hukukçu olan Trebatius'a hitaben buna şaka yollu "dava konusu olan şey" der; bunun dayandığı şeylere de "dayanaklar" der, adeta savunmanın destekleri; bunlar ortadan kaldırılırsa hiçbir savunma kalmaz.
paulum in his secum etiam Cicero dissentit. nam in Rhetoricis (quemadmodum supra dixi) Hermagoran est secutus; in Topicis ex statu effectam contentionem κρινόμενον existimat, idque Trebatio, qui iuris erat consultus, adludens qua de re agitur appellat; quibus id contineatur, continentia, quasi firmamenta defensionis, quibus sublatis defensio nulla sit;
3.11.19Partitiones oratoriae'de ise desteği savunmaya karşı konan şey sayar; çünkü ilk gelen dayanak suçlayan tarafından söylenir, gerekçe ise sanık tarafından; gerekçe ile destek hakkındaki sorudan da hükme bağlanacak noktaların tartışması doğar. Demek ki meselenin, dayanağın ve hükme bağlanacak noktanın aynı şey olmasını isteyenler daha doğru ve daha kısa söylemişlerdir; dayanağın da, ortadan kaldırılınca anlaşmazlığın var olamayacağı şey olduğunu söylemişlerdir.
at in Partitionibus oratoriis firmamentum, quod opponitur defensioni, quia continens, quod primum sit, ab accusatore dicatur, ratio a reo, ex rationis et firmamenti quaestione disceptatio sit iudicationum. verius igitur et brevius ii, qui statum et continens et iudicationem idem esse voluerunt; continens autem id esse, quo sublato lis esse non possit.
3.11.20Bana öyle geliyor ki bunlar bununla iki sebebi de, yani hem Orestes'in annesini hem Klytaimnestra'nın Agamemnon'u öldürmesini içine almışlardır. Aynı kişiler hükme bağlanacak nokta ile meselenin her zaman örtüştüğünü düşünmüşlerdir; çünkü onların yöntemine başka bir şey uymazdı.
hoc mihi videntur utramque causam complexi, et quod Orestes matrem et quod Clytaemnestra Agamemnonem occiderit. iidem iudicationem et statum consentire semper existimarunt, neque enim aliud eorum rationi conveniens fuisset.
3.11.21Ama şeylerin adları etrafındaki bu yapmacık incelik gösteriş için uğraşır; biz onu yalnız, giriştiğimiz eser hakkında yeterince dikkatle araştırmamış görünmemek için ele aldık. Daha basit bir şekilde eğitim veren birinin ise öğretim yöntemini konuların bu kadar küçük parçalarına bölmesine gerek yoktur.
verum haec adfectata subtilitas circa nomina rerum ambitiose laborat, a nobis in hoc assumpta solum, ne parum diligenter inquisisse de opere, quod aggressi sumus, videremur; simplicius autem instituenti non est necesse per tam minutas rerum particulas rationem docendi concidere.
3.11.22Pek çok kişi bu kusurdan muzdarip olmuştur, ama en çok Hermagoras; o aslında ince düşünceli ve pek çok konuda hayranlık uyandıran biridir; aşırı titiz bir özeni o kadar büyüktür ki, onu kınamak bile bir ölçüde övgüyü hak eder.
quo vitio multi quidem laborarunt, praecipue tamen Hermagoras, vir alioqui subtilis et in plurimis admirandus, tantum diligentiae nimium sollicitae, ut ipsa eius reprehensio laude aliqua non indigna sit.
3.11.23Bu daha kısa ve sırf bu yüzden çok daha açık olan yol ise öğrenciyi dolambaçlı yollarla yormayacak, konuşmanın gövdesini de küçük parçalara bölerek tüketmeyecektir. Çünkü anlaşmazlığa konu olan şeyin ne olduğunu, karşı tarafın bu konuda neyi ve ne yoluyla sağlamak istediğini, bizim tarafımızın da neyi istediğini gören kişi, ki ilk bakılması gereken budur, yukarıda söz ettiğimiz şeylerin hiçbirini bilmez olmayacaktır.
haec autem brevior et vel ideo lucidior multo via neque discentem per ambages fatigabit nec corpus orationis in parva momenta diducendo consumet. nam qui viderit, quid sit, quod in controversiam veniat, quid in eo et per quae velit efficere pars diversa, quid nostra, quod in primis est intuendum, nihil eorum ignorare, de quibus supra diximus, poterit.
3.11.24Aptal olmayan ve konuşma pratiğinden tamamen uzak olmayan hemen hiç kimse yoktur ki, anlaşmazlığa neyin yol açtığını (onların sebep ya da dayanak dediği şey), taraflar arasındaki sorunun ne olduğunu ve neyin hakkında hüküm verilmesi gerektiğini bilmesin; bunların hepsi aynı şeydir. Çünkü soru anlaşmazlığa konu olan şey hakkındadır, hüküm de sorunun konusu olan şey hakkında verilir.
neque est fere quisquam modo non stultus atque ab omni prorsus usu dicendi remotus, quin sciat, et quid litem faciat, (quod ab illis causa vel continens dicitur) et quae sit inter litigantes quaestio, et de quo iudicari oporteat; quae omnia idem sunt. nam et de eo quaestio est, quod in controversiam venit, et de eo iudicatur, de quo quaestio est.
3.11.25Ama dikkatimizi her zaman bunlara yöneltmeyiz; nasıl olursa olsun övgü kazanma arzusuyla ya da konuşmanın verdiği hazla konudan uzaklaşırız; çünkü davanın dışındaki malzeme her zaman daha bereketlidir: anlaşmazlıkta az şey vardır, dışarıda ise her şey; içeride bize verilmiş şeyler hakkında, dışarıda ise istediğimiz şeyler hakkında konuşulur.
sed non perpetuo intendimus in haec animum et cupiditate laudis utcunque acquirendae vel dicendi voluptate evagamur, quando uberior semper extra causam materia est, quia in controversia pauca sunt, extra omnia, et hic dicitur de his, quae accepimus, illic, de quibus volumus.
3.11.26Soruyu, dayanağı ve hükme bağlanacak noktayı bulmamız gerektiğini öğütlemek (çünkü bu kolaydır), şunu öğütlemek kadar gerekli değildir: her zaman bunlara bakmalıyız, ya da hiç değilse konudan ayrılırsak dönüp bunlara göz atmalıyız; yoksa alkış peşinde koşarken silahlarımız elimizden düşer.
nec tam hoc praecipiendum est, ut quaestionem, continens, iudicationem inveniamus (nam id quidem facile est), quam ut intueamur semper, aut certe si digressi fuerimus saltem respiciamus, ne plausum adfectantibus arma excidant.
3.11.27Theodoros'un okulu, dediğim gibi, her şeyi başlıklara bağlar. Bununla birçok şey anlaşılır: birinci anlamda, tıpkı mesele gibi en yüksek soru; ikinci anlamda, en yüksek soruya bağlanan öteki sorular; üçüncü anlamda da bir iddiayla birlikte ortaya konan önerme: "işin başı budur" deriz; Menandros'ta da "kephalaion estin" geçer. Genel olarak ise ispat edilmesi gereken her şey bir başlık olacaktır; ama bu daha büyük ya da daha küçük olur. Sanat kitabı yazanların bu konularda öğrettiklerini
Theodori schola, ut dixi, omnia refert ad capita. his plura intelliguntur: uno modo summa quaestio item ut status, altero ceterae quae ad summam referuntur, tertio propositio cum adfirmatione; ut dicimus, caput rei est, apud Menandrum κεφάλαιόν ἐστιν. in universum autem, quidquid probandum est, erit caput; sed id maius aut minus. et quoniam, quae de his erant a scriptoribus artium tradita,
3.11.28 gerekenden bile daha uzun anlattığımıza, ayrıca mahkeme davalarının kısımlarının neler olduğu da yukarıda söylendiğine göre, sonraki kitap ilk kısımla, yani girişle başlayacaktır.
verbosius etiam quam necesse erat exposuimus, praeterea, quae partes essent iudicialium causarum, supra dictum est, proximus liber a prima, id est exordio incipiet.