İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

IV. Kitap

4.pr.1Önsöz

Sana ithaf ettiğim eserin üçüncü kitabını bitirip işin aşağı yukarı dörtte birini geride bıraktığımda, Marcellus Victorius, üstüne bir de özen göstermem için yeni bir sebep ve insanların gözünde nasıl bir yargıyı hak edeceğime dair daha derin bir kaygı ortaya çıktı. Çünkü şimdiye kadar adeta çalışmalarımızı kendi aramızda paylaşıyorduk: eğitim anlayışımız başkalarınca pek beğenilmese bile evde kullanmakla yetineceğimizi düşünüyor, senin ve benim oğullarımın terbiyesini biçimlendirmeyi yeterli sayıyorduk.

4.pr.1

perfecto, Marcelle Victori, operis tibi dedicati tertio libro et iam quarta fere laboris parte transacta, nova insuper mihi diligentiae causa et altior sollicitudo, quale iudicium hominum emererer, accessit. adhuc enim velut studia inter nos conferebamus, et si parum nostra institutio probaretur a ceteris, contenti fore domestico usu videbamur, ut tui meique filii formare disciplinam satis putaremus.

4.pr.2Ama Domitianus Augustus kız kardeşinin torunlarının eğitimini bana emanet ettiğine göre, göksel bir yargının bana verdiği bu şerefi, yükün büyüklüğünü de buradan ölçmezsem, gereği gibi anlamamış olurum.

4.pr.2

cum vero mihi Domitianus Augustus sororis suae nepotum delegaverit curam, non satis honorem iudiciorum caelestium intelligam, nisi ex hoc oneris quoque magnitudinem metiar.

4.pr.3Çünkü o son derece saygıdeğer sansörün onları boşuna beğenmemiş olması için, bu çocukların ahlâkını yetiştirmekte nasıl bir ölçü tutturmalıyım? Ya da her şeyde olduğu gibi belagatte de en üstün olan hükümdarı yanıltmış görünmemek için çalışmalarında nasıl bir ölçü tutturmalıyım?

4.pr.3

quis enim mihi aut mores excolendi sit modus, ut eos non immerito probaverit sanctissimus censor? aut studia, ne fefellisse in iis videar principem ut in omnibus, ita in eloquentia quoque eminentissimum?

4.pr.4En büyük şairlerin çoğu zaman Musalara yalnız eserlerinin başında yakarmakla kalmayıp, epeyce ilerledikten sonra da, daha ağır bir yere geldiklerinde, dualarını yinelediklerine ve adeta yeni bir yakarışa başvurduklarına kimse şaşmıyorsa,

4.pr.4

quodsi nemo miratur poetas maximos saepe fecisse, ut non solum initiis operum suorum Musas invocarent, sed provecti quoque longius, cum ad aliquem graviorem venissent locum, repeterent vota et velut nova precatione uterentur,

4.pr.5 bu konuya ilk giriştiğim başlangıçta yapmadığım şeyi şimdi yapar, bütün tanrıları, hepsinden önce de ondan daha hazır ve çalışmalara daha lütufkâr başka hiçbir tanrısallık bulunmayan o tanrıyı yardıma çağırırsam, beni de elbette bağışlamak mümkün olacaktır: üzerimizdeki beklentiyi ne kadar artırdıysa bize o kadar yetenek üflesin, uğurlu ve gönülden yanımızda olsun, beni de inandığı gibi biri kılsın.

4.pr.5

mihi quoque profecto poterit ignosci, si, quod initio, quo primum hanc materiam inchoavi, non feceram, nunc omnes in auxilium deos ipsumque in primis, quo neque praesentius aliud nec studiis magis propitium numen est, invocem, ut, quantum nobis exspectationis adiecit, tantum ingenii adspiret dexterque ac volens adsit et me qualem esse credidit faciat.

4.pr.6Bu dinî saygıyı göstermemin tek sebebi, en büyüğü olan bu değil; eser de zaten öyle ilerliyor ki giriştiğim şeyler geride kalanlardan daha büyük ve daha çetin. Çünkü sırada, son derece çeşitli ve çok yönlü olan mahkeme davalarının düzenini açıklamak var: girişin vazifesi nedir, anlatmanın yolu nedir, kanıtların inandırıcılığı nasıl sağlanır —ister ileri sürdüklerimizi doğrulayalım ister karşı tarafın söylediklerini çürütelim—, konuşmayı bağlarken ne büyük bir güç kullanılır —ister yargıcın hafızasını olayların kısa bir tekrarıyla tazelemek gereksin, ister (bu, açık ara en etkili olanıdır) duygularını harekete geçirmek.

4.pr.6

cuius mihi religionis non haec sola ratio, quae maxima est, sed alioqui sic procedit ipsum opus, ut maiora praeteritis ac magis ardua sint, quae ingredior. sequitur enim, ut iudicialium causarum, quae sunt maxime variae ac multiplices, ordo explicetur: quod prooemii sit officium, quae ratio narrandi, quae probationum fides, seu proposita confirmamus sive contra dicta dissolvimus, quanta vis in perorando, seu reficienda brevi repetitione rerum memoria est iudicis sive adfectus (quod est longe potentissimum) commovendi.

4.pr.7Bazıları, sanki bütün bir bedenin yükünden korkmuşlar gibi, bu kısımların her biri hakkında ayrı ayrı yazmayı tercih etmişlerdir; böylelikle de birçok kişi bunların her biri üzerine kitaplar yayımlamıştır. Ben ise hepsini bir arada örmeyi göze aldığım için önümde neredeyse sonsuz bir emek görüyorum ve üstlendiğim görevi düşünmek bile beni yoruyor. Ama başladığımıza göre dayanmalıyız; güçlerimiz yetmese bile azimle sürdürmeliyiz.

4.pr.7

de quibus partibus singulis quidam separatim scribere maluerunt velut onus totius corporis veriti, et sic quoque complures de una quaque earum libros ediderunt; quas ego omnes ausus contexere prope infinitum laborem prospicio et ipsa cogitatione suscepti muneris fatigor. sed durandum est, quia coepimus, et si viribus deficiemur, animo tamen perseverandum.

4.1.11. Bölüm

Latincede principium ya da exordium denen kısma Yunanlar daha yerinde bir gerekçeyle prooimion adını vermiş görünüyorlar. Çünkü bizim kelimelerimiz yalnızca başlangıcı gösterir; onlarınki ise bu kısmın, üzerinde konuşulacak konuya girmeden önce geldiğini yeterince açık belirtir.

4.1.1

quod principium Latine vel exordium dicitur, maiore quadam ratione Graeci videntur προοίμιον nominasse, quia a nostris initium modo significatur, illi satis dare partem hanc esse ante ingressum rei de qua dicendum sit, ostendunt.

4.1.2İster oimē "şarkı" demek olduğu ve kitharodlar asıl yarışmaya başlamadan önce dinleyicinin teveccühünü kazanmak için söyledikleri o birkaç parçaya prooimion dedikleri için hatipler de davaya girişmeden önce yargıçların gönlünü kazanmak amacıyla önceden söyledikleri şeyleri aynı adla anmış olsunlar;

4.1.2

nam sive propterea quod οἴμη cantus est et citharoedi pauca illa, quae, antequam legitimum certamen inchoent, emerendi favoris gratia canunt, prooemium cognominaverunt, oratores quoque ea quae, priusquam causam exordiantur, ad conciliandos sibi iudicum animos praeloquuntur eadem appellatione signarunt;

4.1.3 ister aynı Yunanlar yola oimos dedikleri için konuya girmeden önce konan şeye böyle ad vermek âdet olmuş olsun, şurası kesindir: giriş, yargıç davayı öğrenmeden önce onun huzurunda söylenebilecek olandır. Okullarda girişi her zaman yargıç davayı zaten biliyormuş gibi kullanmamız da bu yüzden kusurludur.

4.1.3

sive, quod οἶμον iidem Graeci viam appellant, id quod ante ingressum rei ponitur sic vocare est institutum: certe prooemium est, quod apud iudicem dici, priusquam causam cognoverit, possit; vitioseque in scholis facimus, quod exordio semper sic utimur, quasi causam iudex iam noverit.

4.1.4Bu serbestlik şuradan doğar: hitabet alıştırmasından önce anlaşmazlık adeta bir tablo gibi ortaya konur. Ama forumda da bu tür girişler ikinci duruşmalarda olabilir; ilk duruşmalarda ise, konuyu başka yoldan zaten bilen birinin önünde konuşmuyorsak, pek nadir görülür.

4.1.4

cuius rei licentia ex hoc est, quod ante declamationem illa velut imago litis exponitur. sed in foro quoque contingere istud principiorum genus secundis actionibus potest; primis quidem raro unquam, nisi forte apud eum, cui res iam aliunde nota sit, dicimus.

4.1.5Girişin sebebi, dinleyiciyi konuşmanın öteki kısımlarında bize daha yatkın olacak biçimde hazırlamaktan başka bir şey değildir. Yazarların çoğu, bunun özellikle üç şeyle sağlandığında birleşir: onu iyi niyetli, dikkatli ve öğrenmeye hazır kılmak. Bunlar bütün konuşma boyunca gözetilmesi gerekmediği için değil, başlangıçta özellikle gerekli oldukları için böyledir; çünkü daha ileri gidebilmemiz için yargıcın gönlüne bu başlangıçlar sayesinde kabul ediliriz.

4.1.5

causa principii nulla alia est, quam ut auditorem, quo sit nobis in ceteris partibus accommodatior, praeparemus. id fieri tribus maxime rebus inter auctores plurimos constat, si benevolum, attentum, docilem fecerimus, non quia ista non per totam actionem sint custodienda, sed quia initiis praecipue necessaria, per quae in animum iudicis, ut procedere ultra possimus, admittimur.

4.1.6İyi niyeti ya kişilerden çıkarırız ya davadan alırız. Ama kişilere dayanan yol, çoğunun sandığı gibi dava sahibi, karşı taraf ve yargıç olmak üzere üç türlü değildir.

4.1.6

benevolentiam aut a personis ducimus aut a causis accipimus. sed personarum non est, ut plerique crediderunt, triplex ratio, ex litigatore et adversario et iudice.

4.1.7Çünkü giriş bazen davayı yürüten avukatın kendisinden de çıkarılır. Avukat kendisi hakkında daha az ve daha ölçülü konuşsa da, iyi bir insan olduğuna inanılması her şey için en büyük ağırlığı taşır. Böylece bir avukatın gayretini değil, neredeyse bir tanığın güvenilirliğini getiriyor görünecektir. Bu yüzden her şeyden önce, davayı akrabalık ya da dostluk vazifesiyle, hele mümkünse devlete, hiç değilse küçümsenmeyecek bir örneğe karşı vazifesiyle üstlendiği düşünülmelidir. Dava sahiplerinin kendileri ise şüphesiz bunu çok daha fazla yapmalıdır: davaya büyük ve ahlâken güzel bir gerekçeyle, hatta zorunluluk yüzünden girişmiş görünmelidirler.

4.1.7

nam exordium duci nonnunquam etiam ab actore causae solet. quanquam enim pauciora de se ipso dicit et parcius, plurimum tamen ad omnia momenti est in hoc positum, si vir bonus creditur. sic enim continget, ut non studium advocati videatur adferre sed paene testis fidem. quare in primis existimetur venisse ad agendum ductus officio vel cognationis vel amicitiae maximeque, si fieri poterit, reipublicae aut alicuius certe non mediocris exempli. quod sine dubio multo magis ipsis litigatoribus faciendum est, ut ad agendum magna atque honesta ratione aut etiam necessitate accessisse videantur.

4.1.8Konuşanın itibarı en çok, işi üstlenirken her türlü çıkarcılık, kin ya da hırs şüphesinden uzak kalmasına bağlıdır; bunun gibi kendimizi zayıf, hazırlıksız, karşımızda konuşanların yeteneğine denk olmayan biri olarak göstermemiz de bir tür sessiz tavsiyedir. Messalla'nın girişlerinin çoğu böyledir.

4.1.8

sed ut praecipua in hoc dicentis auctoritas, si omnis in subeundo negotio suspicio sordium aut odiorum aut ambitionis afuerit, ita quaedam in his quoque commendatio tacita, si nos infirmos, imparatos, impares agentium contra ingeniis dixerimus, qualia sunt pleraque Messalae prooemia.

4.1.9Çünkü zorda kalanlara karşı tabiî bir teveccüh vardır; vicdanlı yargıç da adaletinden en az korkacağı avukatı büyük bir istekle dinler. Eskilerin belagatlerini gizlemek için takındıkları o yapmacık tavır, çağımızın bu böbürlenmesinden çok farklıdır.

4.1.9

est enim naturalis favor pro laborantibus, et iudex religiosus libentissime patronum audit, quem iustitiae suae minime timet. inde illa veterum circa occultandam eloquentiam simulatio multum ab hac nostrorum temporum iactatione diversa.

4.1.10Ayrıca hiçbir insana ya da zümreye karşı aşağılayıcı, kötü niyetli, kibirli, ağzı bozuk görünmekten kaçınmalıyız; özellikle de yargıçların gönlünü kendimize karşı çevirmeden incitilemeyecek olanlara karşı.

4.1.10

vitandum etiam, ne contumeliosi, maligni, superbi, maledici in quemquam hominem ordinemve videamur praecipueque eorum, qui laedi nisi adversa iudicum voluntate non possunt.

4.1.11Yargıca karşı yalnız açıkça değil, herhangi bir biçimde sezdirilebilecek bir şey bile söylenmemesi gerektiğini hatırlatmak, böyle şeyler yapılmasaydı, ahmaklık olurdu. Karşı tarafın avukatı da girişe malzeme verecektir: bazen saygıyla, onun belagatinden ve nüfuzundan korkuyormuş gibi yapıp bunları yargıcın gözünde şüpheli kılarsak; bazen de hakaretle, ama bu pek nadir olur: Asinius'un Urbinia'nın mirasçılarını savunurken karşı tarafın avukatı Labienus'u kötü davanın delilleri arasında saydığı gibi. Cornelius Celsus bunların giriş olmadığını söyler, çünkü anlaşmazlığın dışındadırlar.

4.1.11

nam in iudicem ne quid dicatur non modo palam sed quod omnino intelligi possit, stultum erat monere, nisi fieret. etiam partis adversae patronus dabit exordio materiam, interim cum honore, si eloquentiam eius et gratiam nos timere fingendo, ut ea suspecta sint iudici, fecerimus, interim per contumeliam, sed hoc perquam raro, ut Asinius pro Urbiniae heredibus Labienum adversarii patronum inter argumenta causae malae posuit. Negat haec esse prooemia Cornelius Celsus, quia sint extra litem.

4.1.12Ama ben bir yandan en büyük hatiplerin otoritesine daha çok uyarım, öte yandan konuşanı ilgilendiren her şeyin davayı da ilgilendirdiğini düşünürüm; çünkü yargıçların daha seve seve dinledikleri kişilere daha kolay inanmaları da tabiîdir.

4.1.12

sed ego cum auctoritate summorum oratorum magis ducor, tum pertinere ad causam puto quidquid ad dicentem pertinet, cum sit naturale, ut iudices iis, quos libentius audiunt, etiam facilius credant.

4.1.13Dava sahibinin kişiliği ise çeşitli biçimlerde işlenmelidir: bazen saygınlığı öne sürülür, bazen güçsüzlüğü öne çıkarılıp korunması istenir. Bazen hizmetlerinin anılması gerekir; bunlardan söz ederken başkasının değil kendi hizmetlerini öven kişi daha çekingen konuşmalıdır. Cinsiyet, yaş, toplumsal durum çok şey yapar: kadınlarda, yaşlılarda, vesayet altındaki çocuklarda, çocuklarını, ana babalarını, eşlerini öne sürenlerde olduğu gibi. Çünkü acıma tek başına dürüst bir yargıcı bile eğer.

4.1.13

ipsius autem litigatoris persona tractanda varie est. nam tum dignitas eius adlegatur, tum commendatur infirmitas. nonnunquam contingit relatio meritorum, de quibus verecundius dicendum erit sua quam aliena laudanti. multum agit sexus, aetas, condicio, ut in feminis, senibus, pupillis, liberos, parentes, coniuges adlegantibus. nam sola rectum quoque iudicem inclinat miseratio.

4.1.14Ama bunlar girişte tadılmalı, tüketilmemelidir. Karşı tarafın kişiliğine ise hemen hemen aynı şeylerle, ama tersinden çıkarılarak saldırılır. Çünkü güçlülerin peşinden haset, alçakların ve düşkünlerin peşinden küçümseme, utanç verici işler yapanların ve suçluların peşinden nefret gelir; bunlar yargıçların gönlünü uzaklaştırmakta en etkili üç şeydir.

4.1.14

degustanda tamen haec prooemio, non consumenda. adversarii vero persona prope iisdem omnibus, sed e contrario ductis impugnari solet. nam et potentes sequitur invidia et humiles abiectosque contemptus et turpes ac nocentes odium, quae tria sunt ad alienandos iudicum animos potentissima.

4.1.15Bunları söylemek de yetmez; bu, beceriksizlere bile verilmiştir. Çoğu, işimize nasıl gelirse öyle büyütülmeli ya da küçültülmelidir. Bu hatibin işidir; ötekiler davanındır.

4.1.15

neque haec dicere sat est, quod datur etiam imperitis; pleraque augenda aut minuenda, ut expediet. hoc enim oratoris est, illa causae.

4.1.16Yargıcın gönlünü yalnız onu överek kazanmayız —bunun ölçülü yapılması gerekir, zaten iki tarafa da açık bir yoldur—; övgüsünü davamızın faydasına bağlarsak kazanırız: saygın kişiler için onun saygınlığını, kimsesizler için adaletini, bahtsızlar için merhametini, haksızlığa uğrayanlar için sertliğini öne sürmek gibi; ötekileri de buna benzer biçimde.

4.1.16

iudicem conciliabimus nobis non tantum laudando eum, quod et fieri cum modo debet et est tamen parti utrique commune, sed si laudem eius ad utilitatem causae nostrae coniunxerimus, ut adlegemus pro honestis dignitatem illi suam, pro humilibus iustitiam, pro infelicibus misericordiam, pro laesis severitatem et similiter cetera.

4.1.17Mümkünse yargıcın huyunu da bilmek isterim. Çünkü sert, yumuşak, hoşsohbet, ağırbaşlı, katı ya da gevşek olmalarına göre, yatkın oldukları yerde mizaçlarını davamıza katmalı, karşı koydukları yerde yumuşatmalıyız. Bazen şu da olur:

4.1.17

mores quoque, si fieri potest, iudicis velim nosse. nam prout asperi, lenes, iucundi, graves, duri, remissi erunt, aut adsumere in causam naturas eorum, qua competent, aut mitigare, qua repugnabunt, oportebit. accidit autem interim hoc quoque,

4.1.18 yargılayan kişi ya bize düşmandır ya da karşı tarafın dostudur. Bu, iki tarafın da ele alması gereken bir durumdur; hatta belki yargıcın daha yatkın göründüğü tarafın daha çok. Çünkü kötü insanlarda bazen şöyle bir gösteriş tutkusu olur: kayırmış görünmemek için dostlarının aleyhine ya da aralarında husumet bulunanların lehine haksız hüküm verir, haksız davranırlar.

4.1.18

ut aut nobis inimicus aut adversariis sit amicus qui iudicat; quae res utrique parti tractanda est ac nescio an etiam ei magis, in quam videatur propensior. est enim nonnunquam pravis hic ambitus adversus amicos aut pro iis, quibuscum simultates gerant, pronuntiandi faciendique iniuste, ne fecisse videantur.

4.1.19Kendi davalarının yargıcı olanlar da olmuştur. Septimius'un yayımladığı Gözlemler kitaplarında Cicero'nun böyle bir davada bulunduğunu okuyorum; ben de Kraliçe Berenike'yi bizzat onun önünde savundum. Burada da yol öncekilere benzer: karşı taraf öbür tarafın kendine güvenini yüzüne vurur, avukat ise davaya bakan kişinin çekingenliğinden korkar.

4.1.19

fuerunt etiam quidam rerum suarum iudices. nam et in libris Observationum a Septimio editis adfuisse Ciceronem tali causae invenio, et ego pro regina Berenice apud ipsam eam causam dixi. similis hic quoque superioribus ratio est. adversarius enim fiduciam partis suae iactat, patronus timet cognoscentis verecundiam.

4.1.20Bundan başka bir kanaati, özellikle yargıcın evden getirmiş göründüğü bir kanaati, ya ortadan kaldırmalı ya da pekiştirmeliyiz. Bazen korkuyu da gidermek gerekir: Cicero'nun Milo'yu Savunma'da, yargıçlar Pompeius'un yerleştirdiği silahlı askerlerin kendilerine karşı konduğunu düşünmesinler diye uğraştığı gibi; bazen de korku uyandırmak gerekir, yine onun Verres'e Karşı'da yaptığı gibi.

4.1.20

praeterea detrahenda vel confirmanda opinio, praecipue si quam domo videbitur iudex attulisse. metus etiam nonnunquam est amovendus, ut Cicero pro Milone, ne arma Pompeii disposita contra se putarent, laboravit; nonnunquam adhibendus, ut idem in Verrem facit.

4.1.21Ama korku uyandırmanın bir yolu sık kullanılır ve hoş karşılanır: Roma halkı kötü bir kanaate varmasın, mahkemeler başka bir zümreye aktarılmasın. Öteki ise serttir ve nadirdir: yargıçları, rüşvete kanarlarsa suçlamayla tehdit eder. Bu da daha kalabalık bir heyette her nasılsa daha güvenlidir, çünkü kötüler dizginlenir, iyiler sevinir; tek bir yargıcın önünde ise, her yol tükenmedikçe bunu asla öğütlemem.

4.1.21

sed adhibendi modus alter ille frequens et favorabilis: ne male sentiat populus Romanus, ne iudicia transferantur; alter autem asper et rarus, quo minatur corruptis accusationem, et id quidem in consilio ampliore utcunque tutius; nam et mali inhibentur et boni gaudent; apud singulos vero nunquam suaserim, nisi defecerint omnia.

4.1.22Zorunluluk bunu gerektirirse artık hatiplik sanatına ait olmaz; tıpkı tribunlara başvurmanın —bu da çoğu zaman faydalı olsa da— ya da yargıcı daha hükmünü vermeden sanık durumuna sokmanın hatiplik sanatına ait olmadığı gibi. Çünkü tehdit etmeyi de ihbar etmeyi de hatip olmayan biri de yapabilir.

4.1.22

quod si necessitas exigit, non erit iam ex arte oratoria, non magis quam appellare, etiamsi id quoque saepe utile est, aut, antequam pronuntiet, reum facere; nam et minari et deferre etiam non orator potest.

4.1.23Dava, yargıcın gönlünü kazanmak için malzeme sağlıyorsa, girişte kullanılmak üzere en çok ondan, en hoş karşılanacak gibi görünen bazı şeyleri seçip almalıyız. Bu noktada Verginius yanılır: Theodoros'un, her sorudan birer fikrin girişe aktarılmasını istediğini aktarır.

4.1.23

si causa conciliandi nobis iudicis materiam dabit, ex hac potissimum aliqua in usum principii, quae maxime favorabilia videbuntur, decerpi oportebit. Quo in loco Verginius fallitur, qui Theodoro placere tradit, ut ex singulis quaestionibus singuli sensus in prooemium conferantur.

4.1.24Oysa Theodoros bunu değil, yargıcın en güçlü sorulara hazırlanması gerektiğini söyler. Bunu genel bir kural olarak koymasaydı, bunda hiçbir kusur olmazdı; çünkü her soru buna elverişli değildir, her dava da bunu gerektirmez. Davacı ilk sırada hemen konuşurken, yargıç anlaşmazlığı henüz bilmiyorken, sorulardan nasıl düşünceler çıkaracağız? Önce olayların bildirilmesi gerekir elbette. Bazı soruları girişe alabileceğimizi kabul edelim (bazen işin gereği bunu isteyecektir); ama en güçlülerinin hepsini, yani davanın tamamını mı? O zaman anlatı daha girişte bitirilmiş olur.

4.1.24

nam ille non hoc dicit, sed ad potentissimas quaestiones iudicem praeparandum; in quo vitii nihil erat, nisi in universum id praeciperet, quod nec omnis quaestio patitur nec omnis causa desiderat. nam protinus a petitore primo loco, dum ignota iudici lis est, quomodo ex quaestionibus ducemus sententias? nimirum res erunt indicandae prius. demus aliquas (nam id exiget ratio nonnunquam); etiamne potentissimas omnes, id est totam causam? sic erit in prooemio peracta narratio.

4.1.25Peki ya dava, sık olduğu gibi, biraz çetinse? O zaman yargıcın iyi niyeti başka kısımlardan aranmayacak mı, gönlü önceden kazanılmadan soruların çıplak sertliği mi ortaya konacak? Bu sorular konuşmanın başında her zaman doğru biçimde ele alınabilseydi, girişe hiç gerek kalmazdı.

4.1.25

quid vero? si, ut frequenter accidit, paulo est durior causa, non benevolentia iudicis petenda ex aliis partibus erit, sed non ante conciliato eius animo nuda quaestionum committetur asperitas? quae si recte semper initio dicendi tractarentur, nihil prooemio opus esset.

4.1.26Demek ki yargıcın gönlünü kazanmakta en etkili olacak bazı şeyler, sorulardan alınıp bazen girişe faydasız olmayacak biçimde yerleştirilebilir. Davalarda nelerin hoş karşılanacağını tek tek saymaya gerek yok; çünkü her anlaşmazlığın durumu öğrenilince bunlar açıkça ortaya çıkacaktır; anlaşmazlıkların bunca çeşitliliği içinde de hepsi bir araya toplanamaz.

4.1.26

aliqua ergo nonnunquam, quae erunt ad conciliandum nobis iudicem potentissima, non inutiliter interim ex quaestionibus in exordio locabuntur. quae sint porro in causis favorabilia, enumerare non est necesse, quia et manifesta erunt cognita cuiusque controversiae condicione et omnia colligi in tanta litium varietate non possunt.

4.1.27Bu şeyleri bulmak ve büyütmek nasıl davadan doğuyorsa, zarar veren şeyi ya tamamen bertaraf etmek ya da hiç değilse azaltmak da davanın içinden yapılır. Acıma da bazen aynı yerden gelir: ister ağır bir şey çekmiş olalım ister çekecek olalım.

4.1.27

ut autem haec invenire et augere, ita quod laedit aut omnino repellere aut certe minuere ex causa est. miseratio quoque aliquando ex eadem venit, sive quid passi sumus grave sive passuri.

4.1.28Çünkü bazılarının kanaatini paylaşıp girişin sonuç kısmından, birinde geçmişin, ötekinde geleceğin anlatılmasıyla ayrıldığına inanmıyorum. Fark şudur: girişte yargıcın merhameti daha ölçülü ve ihtiyatlı biçimde yoklanmalıdır; sonuç kısmında ise bütün duyguları dökmek, kişilere uydurma sözler söyletmek, ölüleri diriltmek ve sanıkların sevgili rehinelerini, yani çocuklarını ve yakınlarını huzura çıkarmak serbesttir. Bunlar girişlerde pek az kullanılır.

4.1.28

neque enim sum in hac opinione, qua quidam, ut eo distare prooemium ab epilogo credam, quod in hoc praeterita, in illo futura dicantur, sed quod in ingressu parcius et modestius praetemptanda sit iudicis misericordia, in epilogo vero liceat totos effundere adfectus et fictam orationem induere personis et defunctos excitare et pignora reorum producere; quae minus in exordiis sunt usitata.

4.1.29Ama yukarıda söylediğim bu şeyleri girişte yalnız harekete geçirmek değil, karşı taraf kullanmışsa bertaraf etmek de gerekir. Yenilirsek kendi sonumuzun acınacak, karşı taraf kazanırsa onlarınkinin kibirli olacağına inanılması faydalıdır.

4.1.29

sed haec, quae supra dixi, non movere tantum, verum ex diverso amoliri quoque prooemio opus est. ut autem nostrum miserabilem, si vincamur, exitum, ita adversariorum superbum, si vicerint, utile est credi.

4.1.30Girişler, kişilere ve davalara ait olmayıp onlarla bağlantılı olan şeylerden de çıkarılır. Kişilere yalnız yukarıda andığım sevgili rehineler değil, akrabalıklar, dostluklar, bazen bölgeler ve şehirler de, savunduğumuz kişinin başına gelecek felaketten zarar görebilecek başka ne varsa, bağlanır.

4.1.30

sed ex iis quoque, quae non sunt personarum nec causarum, verum adiuncta personis et causis, duci prooemia solent. personis applicantur non pignora modo, de quibus supra dixi, sed propinquitates, amicitiae, interim regiones etiam civitatesque, et si quid aliud eius quem defendimus casu laedi potest.

4.1.31Davaya dışarıdan bağlı olanlar şunlardır: zaman (Caelius'u Savunma'nın girişi buradandır), yer (Deiotarus'u Savunma'nınki), mahkemenin görünümü (Milo'yu Savunma'nınki), kanaat (Verres'e Karşı'nınki); sonra, hepsini saymayayım, mahkemelerin kötü şöhreti, halkın beklentisi. Bunların hiçbiri davanın içinde değildir, ama davayla ilgilidir.

4.1.31

ad causam extra pertinent tempus, unde principium pro Caelio; locus, unde pro Deiotaro; habitus, unde pro Milone; opinio, unde in Verrem; deinceps, ne omnia enumerem, infamia iudiciorum, exspectatio vulgi; nihil enim horum in causa est, ad causam tamen pertinent.

4.1.32Theophrastos buna, karşı tarafın konuşmasından çıkarılan girişi ekler. Demosthenes'in Ktesiphon'u Savunma'sındaki giriş böyle görünür: orada Demosthenes, davacının suçlamasında koyduğu sırayla değil, kendi takdiriyle konuşmasına izin verilmesini ister.

4.1.32

adiicit Theophrastus ab oratione principium, quale videtur esse Demosthenis pro Ctesiphonte, ut sibi dicere suo potius arbitrio liceat rogantis quam eo modo, quem actione accusator praescripserit.

4.1.33Kendine güvenin kendisi ise çoğu zaman kibir sanılmaktan zarar görür. Neredeyse herkesin kullandığı, ama yine de atlanmaması gereken —hiç değilse karşı taraf önce kapmasın diye— şu şeyler de teveccüh kazandırır: bir şey dilemek, bir şeyden nefretle yüz çevirmek, yalvarmak, kaygılı görünmek. Dava yeni, büyük, korkunç ya da örnek oluşturacak bir dava gibi görünürse, bu çoğu zaman yargıcı dikkatli kılar; özellikle de yargıç kendi adına ya da devlet adına sarsılırsa. Yargıcın gönlü umutla, korkuyla, uyarıyla, yakarışla, faydası olacağına inanıyorsak sonunda abartıyla bile harekete geçirilmelidir.

4.1.33

fiducia ipsa solet opinione arrogantiae laborare. faciunt favorem et illa paene communia non tamen omittenda, vel ideo ne occupentur, optare, abominari, rogare, sollicitum agere; quia plerumque attentum iudicem facit, si res agi videtur nova, magna, atrox, pertinens ad exemplum, praecipue tamen, si iudex aut sua vice aut reipublicae commovetur, cuius animus spe, metu, admonitione, precibus, vanitate denique, si id profuturum credimus, agitandus est.

4.1.34Konuşmayı uzatmayacağımızı ve davanın dışına çıkmayacağımızı düşünürlerse, bu da onları dinlemeye özendirmekte faydasız değildir. Bu dikkat de şüphesiz yargıcı öğrenmeye hazır kılar; ama bir de incelemesi gereken konunun özünü kısa ve açık biçimde belirtirsek; Homeros ile Vergilius'un eserlerinin başlangıcında yaptıkları gibi.

4.1.34

sunt et illa excitandis ad audiendum non inutilia, si nos neque diu moraturos neque extra causam dicturos existiment. docilem sine dubio et haec ipsa praestat attentio; sed et illud, si breviter et dilucide summam rei, de qua cognoscere debeat, indicaverimus, quod Homerus atque Vergilius operum suorum principiis faciunt.

4.1.35Bunun ölçüsü şudur: açıklamadan çok önermeye benzemeli; hatip her şeyin nasıl yapıldığını değil, neler hakkında konuşacağını göstermelidir. Hatipler arasında buna Cicero'nun Aulus Cluentius'u Savunma'sındaki şu yerden

4.1.35

nam is eius rei modus est, ut propositioni similior sit quam expositioni, nec quomodo quidque sit actum, sed de quibus dicturus sit orator ostendat. nec video, quod huius rei possit apud oratores reperiri melius exemplum quam Ciceronis pro A.

4.1.36 daha iyi bir örnek bulunabileceğini sanmıyorum: "Yargıçlar, davacının bütün konuşmasının iki kısma ayrıldığını fark ettim. Bunlardan biri bana, Iunius mahkemesinin artık kökleşmiş kötü şöhretine dayanıyor ve büyük ölçüde ona güveniyor gibi geldi; öteki ise yalnızca âdet yerini bulsun diye, çekingen ve güvensizce, zehirleme suçlamalarına dokunuyordu; oysa bu soruşturma kanunla bunun için kurulmuştur." Ama bütün bunlar, cevap veren için ileri süren için olduğundan daha kolaydır; çünkü cevap verirken yargıca hatırlatmak, ileri sürerken ise onu bilgilendirmek gerekir.

4.1.36

Cluentio : animadverti , iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partes; quarum altera mihi inniti et magnopere confidere videbatur invidia iam inveterata iudicii Iuniani, altera tantum modo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem veneficii criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta. id tamen totum respondenti facilius est quam proponenti, quia hic admonendus iudex, illic docendus est.

4.1.37Büyük yazarlar beni bu konuda başka yöne çekmek isteseler de, yargıcı her zaman dikkatli ve öğrenmeye hazır kılmaktan vazgeçmem. Onların dediği gibi, kötü bir dava için nasıl bir dava olduğunun anlaşılmamasının işe yaradığını bilmediğimden değil; ama bu, yargıcın ihmali yüzünden değil,

4.1.37

nec me quanquam magni auctores in hoc duxerint, ut non semper facere attentum ac docilem iudicem velim; non quia nesciam, id quod ab illis dicitur, esse pro mala causa, qualis ea sit non intelligi, verum quia istud non negligentia iudicis contingit,

4.1.38 yanılgısı yüzünden olur. Çünkü karşı taraf konuştu ve belki inandırdı; bize ise yargıcın bunun tersi bir kanaate varması gerekir; bu da ancak onu söyleyeceklerimize karşı öğrenmeye hazır ve dikkatli kılarsak değişebilir. Peki ne yapmalı? Yargıcın karşı tarafa gösterdiği dikkati gevşetmek için bazı şeylerin azaltılması, hafifletilmesi ve adeta küçümsenmesi gerektiğini kabul ederim; Cicero'nun Ligarius'u Savunma'da yaptığı gibi.

4.1.38

sed errore. dixit enim adversarius et fortasse persuasit; nobis opus est eius diversa opinione, quae mutari non potest, nisi illi fecerimus ad ea quae dicemus docile et intentum. quid ergo est? imminuenda quaedam et levanda et quasi contemnenda esse consentio ad remittendam intentionem iudicis, quam adversario praestat, ut fecit pro Ligario Cicero.

4.1.39Çünkü o ironi, Caesar'ın konuya yeni bir şey değilmiş gibi daha az dikkat vermesinden başka neyi amaçlıyordu? Caelius'u Savunma'da da olayın beklenenden küçük görünmesinden başka neyi? Ama ortaya koyduğumuz şeylerden her dava türünde başka bir şeyin gerektiği açıktır.

4.1.39

quid enim agebat aliud ironia illa, quam ut Caesar minus se in rem tanquam non novam intenderet? quid pro Caelio, quam ut res exspectatione minor videretur? verum ex iis, quae proposuimus, aliud in alio genere causae desiderari palam est.

4.1.40Çoğu yazar dava türlerini beş saymıştır: saygın, değersiz, şüpheli ya da iki yönlü, şaşırtıcı ve karanlık; Yunanca endoxon, adoxon, amphidoxon, paradoxon, dysparakolouthēton. Bazılarına göre bunlara haklı olarak utanç verici olan da eklenir; ama başkaları onu değersizin, başkaları da şaşırtıcının altına koyar.

4.1.40

genera porro causarum plurimi quinque fecerunt, honestum, humile, dubium vel anceps, admirabile, obscurum: id est ἔνδοξον, ἄδοξον, ἀμφίδοξον, παράδοξον, δυσπαρακολούθητον. sunt quibus recte videtur adiici turpe, quod alii humili, alii admirabili subiiciunt.

4.1.41Şaşırtıcı dedikleri, insanların kanaatine aykırı olarak kurulmuş olandır. İki yönlü davada yargıcı en çok iyi niyetli, karanlık davada öğrenmeye hazır, değersiz davada dikkatli kılmalıyız. Saygın dava, gönül kazanmaya kendi başına yeter; şaşırtıcı ve utanç verici davanın ise çarelere ihtiyacı vardır.

4.1.41

admirabile autem vocant, quod est praeter opinionem hominum constitutum. in ancipiti maxime benevolum iudicem, in obscuro docilem, in humili attentum parare debemus. nam honestum quidem ad conciliationem satis per se valet, admirabili et turpi remediis opus est.

4.1.42Bu yüzden bazıları girişi iki kısma ayırır: doğrudan giriş ve sızma. Doğrudan girişte iyi niyet ve dikkat açıkça istenir; utanç verici dava türünde bu mümkün olmadığından sızma gönüllere gizlice sokulur. Bu, özellikle davanın dış yüzü yeterince saygın olmadığında yapılır: ya iş ahlâka aykırıdır ya da insanlar onu pek onaylamaz; ya da dava karşı tarafta duran kişinin görünüşü yüzünden de zor durumdadır: bu görünüş, bir avukatın ya da bir babanın haset uyandıran yüzü olabilir; bir yaşlının, bir körün, bir çocuğun acındıran hâli de olabilir.

4.1.42

eo quidam exordium in duas dividunt partes, principium et insinuationem, ut sit in principiis recta benevolentiae et attentionis postulatio; quae quia esse in turpi causae genere non possit, insinuatio surrepat animis, maxime ubi frons causae non satis honesta est, vel quia res sit improba vel quia hominibus parum probetur, aut si facie quoque ipsa premitur vel invidiosa consistentis ex diverso patroni aut patris vel miserabili senis, caeci, infantis.

4.1.43Bu güçlüklere hangi yollarla çare bulunacağını uzun uzun anlatırlar; kendi kendilerine konular uydurur, bunları gerçek duruşmaların usulüne göre işlerler. Ama bu güçlükler davalardan doğduğu ve davaların bütün görünümlerini kavrayamayacağımız için, genel olarak kavranmadıkça sonsuza kadar uzatılmaları gerekir.

4.1.43

et quidem quibus adversus haec modis sit medendum, verbosius tradunt materiasque sibi ipsi fingunt et ad morem actionum persequuntur; sed hae cum oriantur ex causis, quarum species consequi omnes non possumus, nisi generaliter comprehenduntur, in infinitum sunt extrahendae.

4.1.44Bu yüzden her davada izlenecek yol, o davanın kendine özgü gerekçesinden doğacaktır. Genel bir kural olarak şunu öğütlerim: zarar verenden fayda verene kaçalım. Dava yüzünden zorda kalırsak kişi yardıma koşsun; kişi yüzünden zorda kalırsak dava. Bize yardım edecek hiçbir şey yoksa karşı tarafa neyin zarar vereceğini arayalım; çünkü daha çok teveccüh kazanmak arzu edilecek bir şey olduğu gibi, daha az nefret toplamak da ona en yakın olandır.

4.1.44

quare singulis consilium ex propria ratione nascetur. illud in universum praeceperim, ut ab his quae laedunt ad ea quae prosunt refugiamus. si causa laborabimus, persona subveniat; si persona, causa; si nihil quod nos adiuvet erit, quaeramus quid adversarium laedat; nam ut optabile est plus favoris mereri, sic proximum odii minus.

4.1.45İnkâr edilemeyecek şeylerde şunun için çaba göstermeliyiz: bunlar söylendiğinden daha küçük, başka bir niyetle yapılmış, şimdiki soruyla hiç ilgisi olmayan, pişmanlıkla düzeltilebilecek ya da zaten yeterince cezalandırılmış görünsün. Bu yüzden davayı yürütmek, avukat için dava sahibine göre daha kolaydır; çünkü avukat hem kibir suçlamasına uğramadan över hem de bazen faydalı biçimde kınayabilir.

4.1.45

in iis, quae negari non potuerint, elaborandum, ut aut minora quam dictum est aut alia mente facta aut nihil ad praesentem quaestionem pertinere aut emendari posse paenitentia aut satis iam punita videantur. ideoque agere advocato quam litigatori facilius, quia et laudat sine arrogantiae crimine et aliquando utiliter etiam reprehendere potest.

4.1.46Çünkü kendisinin de bazen etkilendiğini söyleyecektir; Cicero'nun Rabirius Postumus'u Savunma'da yaptığı gibi. Böylece kulaklara bir yol açar ve doğruyu düşünen birinin itibarına bürünür; bu sayede, aynı şeyleri ister savunsun ister inkâr etsin, kendisine daha çok inanılır. Bu yüzden ikisi de mümkün olduğunda ilk olarak şuna bakacağız: dava sahibinin kişiliğini mi kullanmalıyız, avukatınkini mi? Çünkü okulda bu serbesttir; forumda ise herkesin kendi davasını savunmaya elverişli olması nadirdir.

4.1.46

nam se quoque moveri interim finget, ut pro Rabirio Postumo Cicero, dum aditum sibi ad aures faciat et auctoritatem induat vera sentientis, quo magis credatur vel defendenti eadem vel neganti. ideoque hoc primum intuebimur, litigatoris an advocati persona sit utendum, quotiens utrumque fieri potest; nam id in schola liberum est, in foro rarum, ut sit idoneus suae rei quisque defensor.

4.1.47Hitabet alıştırması yapacak kişi ise, özellikle duygulara dayanan davaları ilgili kişilerin ağzından konuşmalıdır. Çünkü bunlar başkasına havale edilemeyen şeylerdir; başkasının ruhunun hareketleri insanın kendi hareketleriyle aynı güçle dile getirilemez.

4.1.47

declamaturus autem maxime positas in adfectibus causas propriis personis debet induere. hi sunt enim, qui mandari non possunt, nec eadem vi profertur alieni animi qua sui motus.

4.1.48Şu sebeplerle de sızmaya gerek var gibi görünür: karşı tarafın konuşması yargıçların gönlünü ele geçirmişse ya da yorgun düşmüş yargıçların önünde konuşmak gerekiyorsa. Bunların birincisini kendi kanıtlarımızı vaat edip karşı tarafınkileri boşa çıkararak, ikincisini hem kısa konuşacağımız umudunu vererek hem de yargıcı dikkatli kılmak için öğrettiğimiz yollarla aşarız.

4.1.48

his etiam de causis insinuatione videtur opus esse, si adversarii actio iudicum animos occupavit, si dicendum apud fatigatos est; quorum alterum promittendo nostras probationes et adversas eludendo vitabimus, alterum et spe brevitatis et iis, quibus attentum fieri iudicem docuimus.

4.1.49Yerinde yapılan bir nükte de gönülleri tazeler; nereden gelirse gelsin yargıcın aldığı haz bıkkınlığı hafifletir. Engel gibi görünen şeyleri önceden ele almak da faydasız bir yol değildir. Cicero bunu yapar: bunca yıl boyunca pek çok kişiyi savunup kimseye zarar vermemiş olan kendisinin Verres'i suçlamaya kadar inmesine bazılarının şaştığını bildiğini söyler; sonra da bunun bizzat müttefiklerin savunması olduğunu gösterir. Bu söz figürüne prolēpsis [önceden karşılama] denir.

4.1.49

et urbanitas opportuna reficit animos et undecunque petita iudicis voluptas levat taedium. non inutilis etiam est ratio occupandi quae videntur obstare, ut Cicero dicit, scire se mirari quosdam, quod is, qui per tot annos defenderit multos, laeserit neminem, ad accusandum Verrem descenderit; deinde ostendit, hanc ipsam esse sociorum defensionem; quod schema πρόλημψις dicitur.

4.1.50Bu bazen faydalı olduğu hâlde, bugün kimi hitabet alıştırmacıları onu neredeyse her zaman kullanır; çünkü konuşmaya ancak karşı görüşten başlamayı uygun bulurlar. Apollodoros'u izleyenler yargıcı hazırlamanın yukarıda andığımız üç kısmı olduğunu inkâr ederler; bunun yerine pek çok görünüm sayarlar: yargıcın huyundan, davaya dışarıdan bağlı kanaatlerden, davanın kendisi hakkındaki kanaatten —bunlar neredeyse sonsuzdur—, sonra bütün anlaşmazlıkları meydana getiren şeylerden, yani kişilerden, eylemlerden, sözlerden, sebeplerden, zamanlardan, yerlerden, fırsatlardan ve ötekilerden. Bunların doğru olduğunu kabul ederim, ama hepsi bu üç türe geri döner.

4.1.50

id cum sit utile aliquando, nunc a declamatoribus quibusdam paene semper adsumitur, qui fas non putant nisi a contrario incipere. negant Apollodorum secuti tris esse, de quibus supra diximus, praeparandi iudicis partes; sed multas species enumerant, ut ex moribus iudicis, ex opinionibus ad causam extra pertinentibus, ex opinione de ipsa causa, quae sunt prope infinitae, tum iis, ex quibus omnes controversiae constant, personis, factis, dictis, causis, temporibus, locis, occasionibus, ceteris. quas veras esse fateor, sed in haec genera recidere.

4.1.51Çünkü yargıç iyi niyetli, dikkatli ve öğrenmeye hazırsa, daha fazla neyi dileyeceğimi bilmiyorum; bunların en dışında görünen korkunun kendisi bile hem yargıcı dikkatli kılar hem de karşı tarafa teveccüh göstermekten caydırır.

4.1.51

nam si iudicem benevolum, attentum, docilem habeo, quid amplius debeam optare, non reperio; cum metus ipse, qui maxime videtur esse extra haec, et attentum iudicem faciat et ab adverso favore deterreat.

4.1.52Ama öğrencilere girişin yöntemine nelerin girdiğini göstermek yetmez; bunların en kolay nasıl gerçekleştirilebileceğini de söylemek gerekir. Bu yüzden şunu eklerim: konuşacak kişi neyi, kimin önünde, kimin lehine, kimin aleyhine, hangi zamanda, hangi yerde, işler hangi durumdayken, halkın dilinde hangi söylenti dolaşırken konuşacağına, biz daha başlamadan yargıcın neler düşünüyor olabileceğine, sonra da neyi istediğimize ya da neyden kaçınmak istediğimize bakmalıdır. Tabiatın kendisi onu, önce neyi söylemesi gerektiğini bilecek noktaya götürecektir.

4.1.52

verum quoniam non est satis demonstrare discentibus, quae sint in ratione prooemii, sed dicendum etiam, quomodo perfici facillime possint, hoc adiicio, ut dicturus intueatur, quid, apud quem, pro quo, contra quem, quo tempore, quo loco, quo rerum statu, qua vulgi fama dicendum sit, quid iudicem sentire credibile sit, antequam incipimus, tum quid aut desideremus aut deprecemur. ipsa illum natura eo ducet, ut sciat, quid primum dicendum sit.

4.1.53Ama şimdi konuşmaya hangi sözle başladılarsa onu giriş sayıyorlar; akıllarına ne gelirse, hele bir vecize göz kamaştırıyorsa, onu giriş yapıyorlar. Elbette davanın öteki kısımlarıyla ortak pek çok şey vardır; ama her kısımda en iyi söylenen, başka bir yerde aynı iyilikte söylenemeyecek olandır. Karşı tarafın konuşmasından malzeme çeken girişin

4.1.53

at nunc omne, quo coeperunt, prooemium putant et, ut quidque succurrit, utique si aliqua sententia blandiatur, exordium. multa autem sine dubio sunt et aliis partibus causae communia, nihil tamen in quaque melius dicitur, quam quod aeque bene dici alibi non possit. Multum gratiae exordio est,

4.1.54 ise büyük bir çekiciliği vardır; çünkü evde hazırlanmamış, orada ve olayın içinden doğmuştur. Bu yüzden kolaylığıyla konuşanın yetenek şöhretini artırır; sade ve hemen eldeki şeylerden alınmış bir söz görünüşüyle de güven kazanır. Öyle ki konuşmanın geri kalanı yazılmış ve özenle işlenmiş olsa bile, başlangıcında hiçbir hazırlık bulunmadığı açıkça görülen konuşmanın tamamı çoğu zaman doğaçlama gibi görünür.

4.1.54

quod ab actione diversae partis materiam trahit, hoc ipso, quod non compositum domi, sed ibi atque ex re natum, et facilitate famam ingenii auget et facie simplicis sumptique ex proximo sermonis fidem quoque adquirit; adeo ut, etiamsi reliqua scripta atque elaborata sint, tamen plerumque videatur tota extemporalis oratio, cuius initium nihil praeparati habuisse manifestum est.

4.1.55Girişe en çok ölçülülük yakışacaktır: düşüncelerde, söz dizimindeki yerleşimde, seste, yüz ifadesinde ölçülülük. Hatta dava türü hiç şüphe götürmez olsa bile, kendine güven kendini fazla göstermemelidir. Çünkü yargıç dava sahibinin kendinden emin tavrından genellikle nefret eder; kendi yetkisini bildiği için de sessizce saygı bekler.

4.1.55

frequentissime vero prooemium decebit et sententiarum et compositionis et vocis et vultus modestia, adeo ut in genere causae etiam indubitabili fiducia se ipsa nimium exserere non debeat. odit enim iudex fere litigantis securitatem, cumque ius suum intelligat, tacitus reverentiam postulat.

4.1.56Aynı özenle, o kısımda şüphe uyandırmaktan da kaçınmalıyız. Bu yüzden başlangıçta özen hiç gösterilmemelidir; çünkü konuşanın bütün sanatı yargıca karşı kullanılıyor gibi görünür.

4.1.56

nec minus diligenter ne suspecti simus illa parte vitandum est, propter quod minime ostentari debet in principiis cura, quia videtur ars omnis dicentis contra iudicem adhiberi.

4.1.57Ama bundan kaçınmanın kendisi en yüksek sanatın işidir. Bu kural şüphesiz herkes tarafından, hem de pek yerinde olarak öğütlenmiştir; ama zamanın şartlarıyla bir ölçüde değişir. Çünkü artık bazı mahkemelerde, özellikle ölüm cezası gerektiren davalarda ya da yüz adamlar mahkemesinde, yargıçların kendileri titizlikle hazırlanmış, özenli konuşmalar ister; konuşmada özen de görünmezse küçümsendiklerine inanırlar; yalnız bilgilendirilmek değil, zevk de almak isterler.

4.1.57

sed ipsum istud evitare summae artis est. nam id sine dubio ab omnibus et quidem optime praeceptum est, verum aliquatenus temporum condicione mutatur, quia iam quibusdam in iudiciis maximeque capitalibus aut apud centumviros ipsi iudices exigunt sollicitas et accuratas actiones, contemnique se, nisi in dicendo etiam diligentia appareat, credunt, nec doceri tantum sed etiam delectari volunt.

4.1.58Bunun ölçüsünü tutturmak zordur; yine de, kurnazca değil, özenle konuşuyormuş gibi görünecek biçimde dengelenebilir. Eski kurallardan şu kural geçerliliğini korur: başlangıçta alışılmamış bir kelime, fazla cesur bir mecaz, eskimiş bir çağdan ya da şiirin serbestliğinden alınmış bir söz yakalanmasın.

4.1.58

et est difficilis huius rei moderatio, quae tamen temperari ita potest, ut videamur accurate non callide dicere. illud ex praeceptis veteribus manet, ne quod insolens verbum, ne audacius translatum, ne aut ab obsoleta vetustate aut poetica licentia sumptum in principio deprehendatur.

4.1.59Çünkü henüz kabul edilmiş değiliz; dinleyenlerin taze dikkati bizi gözetler. Gönüller kazanılıp ısındığında bu serbestliğe katlanılacaktır; özellikle de genel konulara girdiğimizde: bunların tabiî zenginliği, çevresine yaydığı parlaklıkla kelime serbestliğinin göze batmasına izin vermez.

4.1.59

nondum enim recepti sumus, et custodit nos recens audientium intentio; magis conciliatis animis et iam calentibus haec libertas feretur, maximeque cum in locos fuerimus ingressi, quorum naturalis ubertas licentiam verbi notari circumfuso nitore non patitur.

4.1.60Girişteki söz ne delillere ne genel konulara ne de anlatıya benzemelidir; ama her zaman ince işlenmiş ve süslenmiş de olmamalıdır; çoğu zaman sade ve özensiz bir söze benzemeli, kelimeleriyle ve yüz ifadesiyle de fazla şey vaat etmemelidir. Çünkü gizlenmiş ve Yunanların dediği gibi göze batmayan (anepiphantos) bir konuşma çoğu zaman daha iyi sızar. Ama bütün bunlar, yargıçların gönlünü nasıl biçimlendirmek işimize gelecekse ona göre yapılır.

4.1.60

nec argumentis autem nec locis nec narrationi similis esse in prooemio debet oratio, neque tamen deducta semper atque circumlita, sed saepe simplici atque illaboratae similis, nec verbis vultuque nimia promittens. dissimulata enim et, ut Graeci dicunt, ἀνεπίφαντος actio melius saepe surrepit. sed haec, prout formari animum iudicum expediet.

4.1.61Hafızanın karışması ya da kelimeleri art arda getirme gücünün kaybolması hiçbir yerde bundan daha çirkin değildir. Kusurlu bir giriş, yara izleriyle dolu bir yüz gibi görünebilir; limandan çıkarken gemiyi karaya oturtan da şüphesiz en kötü dümencidir.

4.1.61

turbari memoria vel continuandi verba facultate destitui nusquam turpius, cum vitiosum prooemium possit videri cicatricosa facies, et pessimus certe gubernator qui navem, dum portu egreditur, impegit.

4.1.62Girişin ölçüsü ise davaya göredir: basit davalar kısa, karışık, şüpheli ve kötü şöhretli davalar daha uzun giriş ister. Bütün girişlere, dört düşünceyle bitirilmeleri gerektiğini söyleyen bir kanun koymuş olanlar gülünçtür. Aşırı uzunluktan da aynı biçimde kaçınılmalıdır; yoksa giriş adeta başa doğru büyümüş gibi görünür ve hazırlaması gereken yargıcı yorar.

4.1.62

modus autem principii pro causa. nam breve simplices, longius perplexae suspectaeque et infames desiderant. ridendi vero, qui velut legem prooemiis omnibus dederunt, ut intra quattuor sensus terminarentur. nec minus evitanda est immodica eius longitudo, ne in caput excrevisse videatur et quo praeparare debet fatiget.

4.1.63Sözün yargıcın kişiliğinden çevrilip başkasına yöneltilmesine, yani Yunanların apostrophē dediği söz figürüne, bazıları girişte hiç yer vermez; hatta bazıları bu inanca belli bir gerekçeyle ulaşmıştır. Çünkü gönlünü kazanmaya çalıştığımız kişilere hitap etmemizin daha tabiî olduğunu kabul etmek gerekir.

4.1.63

sermonem a persona iudicis aversum, quae ἀποστροφή dicitur, quidam in totum a prooemio summouent, nonnulla quidem in hanc persuasionem ratione ducti. nam prorsus esse hoc magis secundum naturam confitendum est, ut eos alloquamur potissimum, quos conciliare nobis studemus.

4.1.64Ama bazen girişte bir düşünce gerekli olur ve bu düşünce başka bir kişiye yöneltilince daha keskin, daha sert hâle gelir. Böyle bir durumda hangi hakla ya da ne kadar büyük bir batıl titizlikle bu figür sayesinde düşünceye güç vermekten alıkonacağız?

4.1.64

interim tamen et est prooemio necessarius sensus aliquis, et hic acrior fit atque vehementior ad personam derectus alterius. quod si accidat, quo iure aut qua tanta superstitione prohibeamur dare per hanc figuram sententiae vires?

4.1.65Çünkü sanat kitabı yazarları bunu yasak olduğu için değil, faydalı görmedikleri için yasaklarlar. Öyleyse fayda üstün gelirse, bizi bundan alıkoyan sebepten ötürü onu yapmamız gerekecektir.

4.1.65

neque enim istud scriptores artium, quia non liceat, sed quia non putent utile, vetant. ita si vincet utilitas, propter eandem causam facere debebimus propter quam vetamur.

4.1.66Nitekim Demosthenes de girişte sözünü Aiskhines'e çevirir; Marcus Tullius da bunu pek çok konuşmasında, kime gerekli gördüyse ona, özellikle de Ligarius'u Savunma'da Tubero'ya yapar.

4.1.66

et Demosthenes autem ad Aeschinen orationem in prooemio convertit, et M. Tullius, cum pro aliis quibusdam, ad quos ei visum est, tum pro Ligario ad Tuberonem;

4.1.67Çünkü o konuşma başka biçimde kurulsaydı çok daha cansız olacaktı. Bunu daha kolay anlamak için, en sert yeri olan şu bölümün tamamı —"Elinde, Tubero, bir davacının en çok isteyebileceği şey var" ve devamı— yargıca çevrilsin. O zaman söz gerçekten yolundan sapmış görünür ve bütün gücü gevşer; "Elinde Tubero, bir davacının en çok isteyebileceği şey var" deriz. Öteki biçimde ise Cicero Tubero'yu sıkıştırır ve üstüne gider;

4.1.67

nam erat multo futura languidior, si esset aliter figurata. quod facilius cognoscet, si quis totam illam partem vehementissimam, cuius haec forma est, habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum , et cetera convertat ad iudicem; tum enim vere aversa videatur oratio et languescat vis omnis, dicentibus nobis habet igitur Tubero, quod est accusatori maxime optandum. illo enim modo pressit atque institit,

4.1.68 bu biçimde ise yalnızca bir şey belirtmiş olurdu. Demosthenes'te de dönüşünü değiştirirsen aynı şey olur. Peki ya Sallustius? Bizzat aleyhinde konuştuğu Cicero'ya doğrudan yönelen bir başlangıç kullanmadı mı, hem de hemen ilk sözde? "Senin sövgülerine ağır ve kırgın bir yürekle katlanırdım, Marcus Tullius." Cicero da Catilina'ya karşı böyle yapmıştır:

4.1.68

hoc tantum indicasset. quod idem in Demosthene, si flexum illi mutaveris, accidit. quid ? non Sallustius derecto ad Ciceronem, in quem ipsum dicebat, usus est principio, et quidem protinus? graviter et iniquo animo maledicta tua paterer, Marce Tulli, sicut Cicero fecerat in Catilinam:

4.1.69 "Daha ne zamana kadar kötüye kullanacaksın?" Kimse apostrofa şaşmasın diye şunu da ekleyeyim: aynı Cicero, Scaurus'u seçim rüşvetiyle suçlandığında savunurken —bu dava notlarında yer alır, çünkü aynı kişiyi iki kez savunmuştur— sanık adına konuşan birinin kişileştirmesini kullanır; Rabirius Postumus'u ve yine Scaurus'u, bu kez zimmet suçundan yargılanırken savunduğunda örnekleri, Cluentius'u Savunma'da ise, az önce gösterdiğim gibi, bölümlemeyi kullanır.

4.1.69

quo usque tandem abutere? ac , ne quis apostrophen miretur, idem Cicero pro Scauro ambitus reo, quae causa est in commentariis (nam bis eundem defendit), prosopopoeia loquentis pro reo utitur, pro Rabirio vero Postumo eodemque Scauro reo repetundarum etiam exemplis, pro Cluentio (ut modo ostendi) partitione.

4.1.70Ama bunlar bazen iyi yapılabiliyor diye her yerde yapılmamalıdır; yalnız akıl kuralı alt ettiğinde yapılmalıdır. Benzetmeyi de, kısa olmak şartıyla, mecazı ve öteki söz sanatlarını da —o ihtiyatlı ve titiz yazarlar bunların hepsini yasaklar— böyle zaman zaman kullanacağız; tabii biri, biraz önce andığım Ligarius'u Savunma'daki o ilahî ironiden hoşlanmıyorsa başka.

4.1.70

non tamen haec, quia possunt bene aliquando fieri, passim facienda sunt, sed quotiens praeceptum vicerit ratio; quomodo et similitudine, dum brevi, et translatione atque aliis tropis (quae omnia cauti illi ac diligentes prohibent) utemur interim, nisi cui divina illa pro Ligario ironia, de qua paulo ante dixeram, displicet.

4.1.71Girişlerin başka kusurlarını daha isabetle aktarmışlardır. Pek çok davaya uydurulabilen giriş "sıradan" diye anılır; bu daha az hoş karşılanır, ama yine de bazen faydasız olmadan kullanırız; büyük hatipler de çoğu zaman ondan kaçınmamıştır. Karşı tarafın da kullanabileceği giriş "ortak", karşı tarafın kendi faydasına çevirebileceği giriş "tersine çevrilebilir", davayla bağı olmayan giriş "kopuk", başka bir yerden alınan giriş "aktarılmış" diye anılır; ayrıca uzun olan ve kurallara aykırı olan giriş de kusurludur. Bunların çoğu yalnız girişin değil, bütün konuşmanın kusurlarıdır. Giriş hakkında,

4.1.71

alia exordiorum vitia verius tradiderunt. quod in plures causas accommodari potest, vulgare dicitur; id minus favorabile aliquando tamen non inutiliter adsumimus, magnis saepe oratoribus non evitatum. quo et adversarius uti potest, commune appellatur; quod adversarius in suam utilitatem deflectere potest, commutabile; quod causae non cohaeret, separatum; quod aliunde trahitur, tralatum; praeterea quod longum, quod contra praecepta est; quorum pleraque non principii modo sunt vitia sed totius orationis. haec de prooemio,

4.1.72 kullanılacağı zamanlar için, bu kadarı yeter. Ama giriş her zaman kullanılmaz; çünkü yargıç onsuz da yeterince hazırlanmışsa ya da konu hazırlık gerektirmiyorsa bazen gereksizdir. Aristoteles iyi yargıçların önünde girişin hiç gerekli olmadığını söyler. Bazen de istesek bile kullanamayız: yargıç meşgulse, süre darsa, daha üstün bir otorite bizi doğrudan konunun kendisinden başlamaya zorluyorsa.

4.1.72

quotiens erit eius usus, non semper autem est; nam et supervacuum aliquando est, si sit praeparatus satis etiam sine hoc iudex, aut si res praeparatione non egeat. Aristoteles quidem in totum id necessarium apud bonos iudices negat. aliquando tamen uti nec si velimus eo licet, cum iudex occupatus, cum angusta sunt tempora, cum maior potestas ab ipsa re cogit incipere.

4.1.73Buna karşılık bazen girişin gücü giriş olmayan yerde de görülür. Çünkü yargıçlardan bazen anlatı sırasında da delillerin içinde de dikkat etmelerini ve teveccüh göstermelerini rica ederiz; Prodikos, yargıçları uyukluyorlarsa adeta bununla uyandırmak gerektiğini düşünürdü. Şu yer bu türdendir:

4.1.73

contraque est interim prooemii vis etiam non exordio. nam iudices et in narratione nonnunquam et in argumentis ut attendant et ut faveant rogamus, quo Prodicus velut dormitantes eos excitari putabat, quale est:

4.1.74 "O sırada Gaius Varenus, Ancharius ailesinin köleleri tarafından öldürülen o adam —yargıçlar, buna lütfen dikkatle kulak verin—..." Hele dava çok yönlüyse her kısma kendine ait bir ön söz verilmelidir: "Şimdi geri kalanı dinleyin", "Şimdi şuraya geçiyorum" gibi.

4.1.74

tum C. Varenus, is qui a familia Anchariana occisus est — hoc, quaeso, iudices, diligenter attendite. utique si multiplex causa est, sua quibusque partibus danda praefatio est, ut audite nunc reliqua, et transeo nunc illuc.

4.1.75Kanıtların kendi içinde de pek çok şey girişin yerini tutar; Cicero'nun Cluentius'u Savunma'da sansörlere karşı konuşmak üzereyken, Murena'yı Savunma'da Servius'tan özür dilerken yaptığı gibi. Ama bu, örneklerle doğrulanmaya gerek bırakmayacak kadar sık görülür.

4.1.75

sed in ipsis etiam probationibus multa funguntur prooemii vice, ut facit Cicero pro Cluentio dicturus contra censores, pro Murena, cum se Servio excusat. verum id frequentius est, quam ut exemplis confirmandum sit.

4.1.76Giriş kullandığımız her durumda, ister olayların açıklamasına ister doğrudan ispata geçelim, girişin son kısmı, ardından gelenlerin başlangıcının en rahat bağlanabileceği şey olmalıdır.

4.1.76

quotiens autem prooemio fuerimus usi, tum sive ad expositionem transibimus sive protinus ad probationem, id debebit in principio postremum esse, cui commodissime iungi initium sequentium poterit.

4.1.77Okullarda ise şöyle soğuk ve çocukça bir yapmacıklık vardır: geçişin kendisi mutlaka bir vecize üretsin ve bu hokkabazlıkla alkış toplasın istenir; Ovidius'un Metamorphoses'te hoppalık edip durduğu gibi. Ama onu, birbirinden son derece farklı şeyleri tek bir bütün görünümünde toplamak zorunda kaldığı için zorunluluk bağışlatabilir.

4.1.77

illa vero frigida et puerilis est in scholis adfectatio, ut ipse transitus efficiat aliquam utique sententiam et huius velut praestigiae plausum petat, ut Ovidius lascivire in Metamorphosesin solet, quem tamen excusare necessitas potest res diversissimas in speciem unius corporis colligentem.

4.1.78Hatibin ise bu geçişi gizlice yapmasına, olayların sırasına dikkatini vermesi için uyarılması bile gereken yargıcı aldatmasına ne gerek var? Çünkü yargıç anlatının başladığını henüz bilmiyorsa, açıklamanın ilk kısmı boşa gidecektir.

4.1.78

oratori vero quid est necesse surripere hanc transgressionem et iudicem fallere, qui, ut ordini rerum animum intendat, etiam commonendus est? peribit enim prima pars expositionis, si iudex narrari nondum sciet.

4.1.79Bu yüzden en iyisi, anlatıya birdenbire düşmemek, ama ona belirsiz biçimde de geçmemektir. Ardından daha uzun ve daha karışık bir açıklama gelecekse, yargıç bunun için ayrıca hazırlanmalıdır; Cicero'nun pek çok yerde, özellikle de şu yerde yaptığı gibi: "Olayı açıklamak için başlangıcı biraz daha geriden alacağım; yargıçlar, lütfen buna sıkılmayın; çünkü başlangıçları öğrendiğinizde sonuçları çok daha kolay anlayacaksınız." Giriş hakkında öğrendiklerim aşağı yukarı bunlardır.

4.1.79

quapropter , ut non abrupte cadere in narrationem, ita non obscure transcendere est optimum. si vero longior sequetur ac perplexa magis expositio, ad eam ipsam praeparandus erit iudex, ut Cicero saepius, sed et hoc loco fecit: paulo longius exordium rei demonstrandae repetam, quod, quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intelligetis. haec fere sunt mihi de exordio comperta.

4.2.12. Bölüm

Yukarıda anlatılan yollarla hazırlanan yargıca, hakkında hüküm vereceği olayın bildirilmesi son derece tabiîdir ve çoğu zaman da böyle yapılmalıdır. Bu, anlatıdır.

4.2.1

maxime naturale est et fieri frequentissime debet, ut praeparato per haec, quae supra dicta sunt, iudice res, de qua pronuntiaturus est, indicetur. haec est narratio.

4.2.2Anlatı konusunda, onun birçok türünü ayıranların aşırı ince bölümlemelerini bilerek geçiştireceğim. Çünkü onlara göre anlatı yalnız yargıçların önünde soruşturulan işin açıklaması değildir; bir de kişi anlatısı vardır: "Marcus Lollius Palicanus, Picenum'lu, aşağı tabakadan, söz ustası olmaktan çok geveze biri"; yer anlatısı vardır: "Hellespontos kıyısında, yargıçlar, Lampsakos adında bir kasaba var"; zaman anlatısı vardır: "Yeni baharda, karlı dağlardan soğuk su / erirken"; bir de tarihçilerin çok sık kullandığı sebep anlatısı vardır: bir savaşın, bir isyanın, bir salgının nereden çıktığını açıkladıklarında.

4.2.2

in qua sciens transcurram subtiles nimium divisiones quorundam plura eius genera facientium. non enim solam volunt esse illam negotii, de quo apud iudices quaeritur, expositionem, sed personae, ut M. Lollius Palicanus, humili loco Picens, loquax magis quam facundus; loci, ut oppidum est in Hellesponto Lampsacum, iudices; temporis ut vere novo gelidus canis cum montibus umor liquitur; causarum, quibus historici frequentissime utuntur, cum exponunt, unde bellum, seditio, pestilentia.

4.2.3Bundan başka anlatıların kimine tam, kimine eksik derler; bunu kim bilmez ki? Açıklamanın geçmiş zamana ait olabileceğini —en sık görülen budur—, şimdiki zamana ait olabileceğini —Cicero'nun, Chrysogonus'un adı anılınca dostlarının oraya buraya koşuşmasını anlatması böyledir—, gelecek zamana ait olabileceğini de eklerler; sonuncusu yalnız kehanette bulunanlara verilebilir; çünkü canlı tasvir (hypotypōsis) anlatı sayılmamalıdır.

4.2.3

praeter haec alias perfectas, alias imperfectas vocant; quod quis ignorat? adiiciunt expositionem et praeteritorum esse temporum, quae est frequentissima, et praesentium, qualis est Ciceronis de discursu amicorum Chrysogoni, postquam est nominatus, et futurorum, quae solis dari uaticinantibus potest; nam ὑποτύπωσις non est habenda narratio.

4.2.4Ama biz daha önemli şeylerle uğraşalım. Çoğu yazar her zaman anlatı yapılması gerektiğini düşünmüştür; bunun yanlış olduğu birçok delille gösterilebilir. Çünkü her şeyden önce bazı davalar o kadar kısadır ki anlatıdan çok bir önermeye sahiptirler.

4.2.4

sed nos potioribus vacemus. plerique semper narrandum putaverunt, quod falsum esse pluribus coarguitur. sunt enim ante omnia quaedam tam breves causae, ut propositionem potius habeant quam narrationem.

4.2.5Bu, bazen iki tarafın da başına gelir: ya hiç açıklanacak bir şey yoktur ya da olay üzerinde uzlaşılmış, hukuk soruşturuluyordur; yüz adamlar mahkemesinde, vasiyetsiz ölen bir kadına oğlunun mu kardeşinin mi mirasçı olması gerektiği, ergenliğin yaşa göre mi bedenin görünüşüne göre mi belirleneceği sorulduğunda olduğu gibi. Ya da olayda anlatıya yer vardır, ama ya her şey yargıç tarafından önceden bilinmektedir ya da önceki duruşmada doğru biçimde açıklanmıştır. Bazen yalnız bir tarafın başına gelir, daha sık da davacının:

4.2.5

id accidit aliquando utrique parti, cum vel nulla expositio est, vel de re constat, de iure quaeritur, ut apud centumviros, filius an frater debeat esse intestatae heres, pubertas annis an corporis habitu aestimetur: aut cum est quidem in re narrationi locus, sed aut ante iudici nota sunt omnia aut priore loco recte exposita. accidit aliquando alteri et saepius ab actore,

4.2.6 ya önermeyi ortaya koymak yeterlidir ya da böylesi daha çok işine gelir. "Sözleşmeyle ödünç verilmiş belli bir parayı istiyorum", "Vasiyetle bırakılmış bir mirası istiyorum" demek yeterlidir. Bunların neden ödenmesi gerekmediğini açıklamak karşı tarafa düşer.

4.2.6

vel quia satis est proponere vel quia sic magis expedit. satis est dixisse, certam creditam pecuniam peto ex stipulatione; Legatum peto ex testamento. diverse partis expositio est, cur ea non debeantur.

4.2.7Davacıya şöyle bildirmek de yeter, hem de daha çok işine gelir: "Horatius'un kendi kız kardeşini öldürdüğünü söylüyorum." Çünkü yargıç bütün suçu bu önermeden öğrenir; olayın sırası ve sebebi ise daha çok karşı tarafın lehinedir.

4.2.7

et satis est actori et magis expedit sic indicare: dico ab Horatio sororem suam interfectam. namque et propositione iudex crimen omne cognoscit, et ordo et causa facti pro adversario magis est.

4.2.8Sanık ise kendisine yüklenen şeyi ne inkâr ne de mazur gösterebildiğinde, dava yalnız bir hukuk sorusunda düğümlendiğinde anlatıyı bir yana bırakır. Tapınaktan özel bir parayı çaldığı için kutsal şeylere el uzatmakla suçlanan biri buna örnektir; onun için itiraf açıklamadan daha ölçülüdür: "Tapınaktan paranın alındığını inkâr etmiyoruz; ama para kutsal değil, özel olduğu için davacı kutsala el uzatma davası açarak bize iftira ediyor. Sizin incelemeniz gereken şey de kutsala el uzatma suçunun işlenip işlenmediğidir."

4.2.8

reus contra tunc narrationem subtrahet, cum id, quod obiicitur, neque negari neque excusari poterit, sed in sola iuris quaestione consistet; ut in eo, qui, cum pecuniam privatam ex aede sacra surripuerit, sacrilegii reus est, confessio verecundior quam expositio: non negamus de templo pecuniam esse sublatam, calumniatur tamen accusator actione sacrilegii, cum privata fuerit non sacra; vos autem de hoc cognoscetis, an sacrilegium sit admissum.

4.2.9Bunları bazen anlatı yapmamanın sebepleri olarak gördüğüm gibi, sanık kendisine yüklenen şeyi yalnızca inkâr ettiğinde anlatı olmadığını düşünenlerden de ayrılıyorum. Cornelius Celsus bu kanaattedir: cinayet davalarının çoğunu, seçim rüşveti ve zimmet davalarının ise hepsini bu türden sayar.

4.2.9

sed ut has aliquando non narrandi causas puto, sic ab illis dissentio, qui non existimant esse narrationem, cum reus quod obiicitur tantum negat; in qua est opinione Cornelius Celsus, qui condicionis huius esse arbitratur plerasque caedis causas et omnes ambitus ac repetundarum.

4.2.10Çünkü ona göre anlatı, ancak hakkında yargılama yapılan suçun özünü içeren açıklamadır. Ama sonra Cicero'nun Rabirius Postumus'u Savunma'da anlatı yaptığını kendisi de kabul eder; oysa Cicero orada hem soruşturmanın konusu olan paranın Rabirius'a ulaştığını inkâr etmiş hem de bu anlatıda suç hakkında hiçbir şey açıklamamıştır.

4.2.10

non enim putat esse narrationem, nisi quae summam criminis de quo iudicium est contineat, deinde fatetur ipse pro Rabirio Postumo narrasse Ciceronem; atque ille et negavit pervenisse ad Rabirium pecuniam, qua de re erat quaestio constituta, et in hac narratione nihil de crimine exposuit.

4.2.11Ben ise başka bakımlardan da büyük yazarları izleyerek mahkemelerde iki tür anlatı olduğunu düşünüyorum: biri davanın kendisinin, öteki davayla ilgili olayların açıklaması.

4.2.11

ego autem magnos alioqui secutus auctores, duas esse in iudiciis narrationum species existimo, alteram ipsius causae, alteram rerum ad causam pertinentium expositionem.

4.2.12"Adamı öldürmedim": burada anlatı yoktur, kabul. Ama o suçun delillerine karşı bir anlatı olacaktır, bazen uzun bir anlatı da: sanığın geçmiş hayatı hakkında, suçsuz olduğu hâlde neden tehlikeye sokulduğu hakkında ve kendisine yüklenen şeyi inanılmaz kılacak öteki konular hakkında.

4.2.12

non occidi hominem, nulla narratio est; convenit; sed erit aliqua et interim etiam longa contra argumenta eius criminis de anteacta vita, de causis, propter quas innocens in periculum deducatur, aliis, quibus incredibile id quod obiicitur fiat.

4.2.13Çünkü davacı yalnızca "öldürdün" demez; bunu hangi yollarla kanıtlayacaksa onları anlatır. Tragedyalarda olduğu gibi: Teukros, Aias'ı öldürmekle Odysseus'u suçlayıp onun ıssız bir yerde, düşmanının cansız bedeninin yanında, kanlı bir kılıçla bulunduğunu söylediğinde Odysseus yalnızca bu cinayeti kendisinin işlemediği cevabını vermez; Aias'la arasında hiçbir düşmanlık bulunmadığını, aralarındaki yarışın yalnızca şan için olduğunu da söyler. Sonra o ıssız yere nasıl geldiğini, yerde cansız yatanı nasıl gördüğünü, kılıcı yaradan nasıl çıkardığını ekler.

4.2.13

neque enim accusator tantum hoc dicit, occidisti; sed, quibus id probet narrat. ut in tragoediis, cum Teucer Vlixem reum facit Aiacis occisi dicens inventum eum in solitudine iuxta exanime corpus inimici cum gladio cruento, non id modo Ulixes respondet non esse a se id facinus admissum, sed sibi nullas cum Aiace inimicitias fuisse, de laude inter ipsos certatum; deinde subiungit, quomodo in eam solitudinem venerit, iacentem exanimem sit conspicatus, gladium e vulnere extraxerit.

4.2.14Bunlara delillendirme eklenir. Davacı "Düşmanının öldürüldüğü yerdeydin" dediğinde "Orada değildim" cevabı bile anlatısız olmaz; çünkü nerede olduğunu söylemek gerekir. Bu yüzden seçim rüşveti ve zimmet davaları da suçlar ne kadar çoksa bu türden o kadar çok anlatı içerebilir. Bunlarda suçların kendisi inkâr edilmelidir, ama delillere karşı, onlara zıt bir açıklamayla, kimi zaman tek tek, kimi zaman hep birlikte direnmelidir.

4.2.14

his subtexitur argumentatio. sed ne illud quidem sine narratione est, dicente accusatore, fuisti in eo loco, in quo tuus inimicus occisus est: Non fui; dicendum enim, ubi fuerit. quare ambitus quoque causae et repetundarum hoc etiam plures huiusmodi narrationes habere poterunt, quo plura crimina; in quibus ipsa quidem neganda sunt, sed argumentis expositione contraria resistendum est interdum singulis interdum universis.

4.2.15Seçim rüşvetiyle suçlanan biri, ana babasının kim olduğunu, kendisinin nasıl yaşadığını, hangi hizmetlerine güvenerek adaylığa giriştiğini anlatırsa kötü mü yapmış olur? Ya da zimmetle itham edilecek biri, hem geçmiş hayatını hem de bütün bir eyaleti, davacıyı ya da tanığı hangi sebeplerle gücendirdiğini

4.2.15

an reus ambitus male narrabit, quos parentes habuerit, quemadmodum ipse vixerit, quibus meritis fretus ad petitionem descenderit? aut qui repetundarum crimine insimulabitur, non et anteactam vitam, et quibus de causis provinciam universam vel accusatorem aut testem offenderit,

4.2.16 açıklamakla faydasız bir şey mi yapmış olur? Bu anlatı değilse, Cicero'nun Cluentius'u Savunma'daki, "Aulus Cluentius Habitus" diye başlayan ilk anlatısı da anlatı değildir. Çünkü orada zehirlemeden hiç söz etmez; annesinin neden ona düşman olduğunu anlatır.

4.2.16

non inutiliter exponet? quae si narratio non est, ne illa quidem Ciceronis pro Cluentio prima, cuius est initium: A. Cluentius Habitus. nihil enim hic de veneficio, sed de causis, quibus ei mater inimica sit, dicit.

4.2.17Davayla ilgili olan ama davanın kendisinin anlatısı olmayan anlatılar da vardır. Bunlar ya örnek vermek içindir: Verres'e Karşı'da Lucius Domitius hakkındaki anlatı gibi; Domitius, kendisine armağan olarak getirilen yaban domuzunu mızrakla kendisinin avladığını itiraf eden çobanı çarmıha germişti. Ya da dışarıdan gelen bir suçlamayı çürütmek içindir:

4.2.17

illae quoque sunt pertinentes ad causam sed non ipsius causae narrationes: vel exempli gratia ut in Verrem de L. Domitio, qui pastorem, quod is aprum, quem ipsi muneri obtulerat, exceptum esse a se venabulo confessus esset, in crucem sustulit; vel discutiendi alicuius extrinsecus criminis,

4.2.18 Rabirius Postumus'u Savunma'daki gibi: "Çünkü İskenderiye'ye varıldığında, yargıçlar, kral Postumus'a parasını kurtarmak için tek bir yol önerdi: kralın hazinesinin yönetimini ve adeta veznedarlığını üstlenmesi." Ya da büyütmek içindir: Verres'in yolculuğunun tasviri gibi.

4.2.18

ut pro Rabirio Postumo: nam ut ventum Alexandriam est, iudices, haec una ratio a rege proposita Postumo est servandae pecuniae, si curationem et quasi dispensationem regiam suscepisset; vel augendi, ut describitur iter Verris.

4.2.19Bazen de uydurma bir anlatı sokulur: ya yargıçları kışkırtmak için, Roscius'u Savunma'da biraz önce andığım Chrysogonus'la ilgili anlatı gibi; ya da onları bir nükteyle gevşetmek için, Cluentius'u Savunma'da Caepasius kardeşlerle ilgili anlatı gibi; bazen de yakışık uğruna konu dışına çıkılarak, yine Verres'e Karşı'da Proserpina hakkındaki şu anlatı gibi: "Annenin bir zamanlar bu yerlerde kızını aradığı söylenir." Bütün bunlar şunu göstermeye yarar: inkâr eden kişi hiç anlatı yapmaz değildir; inkâr ettiği şeyin kendisini anlatır.

4.2.19

ficta interim narratio introduci solet, vel ad concitandos iudices ut pro Roscio circa Chrysogonum, cuius paulo ante habui mentionem; vel ad resolvendos aliqua urbanitate, ut pro Cluentio circa fratres Caepasios; interdum per digressionem decoris gratia, qualis rursus in Verrem de Proserpina, in his quondam locis mater filiam quaesisse dicitur. quae omnia eo pertinent, ut appareat non utique non narrare eum qui negat, sed illud ipsum narrare quod negat.

4.2.20Yargıcın bildiği bir olayın anlatısının gereksiz olduğu yolunda koyduğum kural da düz bir şekilde anlaşılmamalıdır. Bunun şöyle anlaşılmasını isterim: yargıç yalnız neyin yapıldığını bilmekle kalmayıp, olayın işimize gelecek biçimde yapıldığı kanaatini de taşıyorsa.

4.2.20

ne hoc quidem simpliciter accipiendum, quod est a me positum, esse supervacuam narrationem rei, quam iudex noverit; quod sic intelligi volo, si non modo quid factum sit sciet, sed ita factum etiam, ut nobis expedit, opinabitur.

4.2.21Çünkü anlatı, yargıç yalnızca öğrensin diye değil, ondan çok daha fazla, bize katılsın diye bulunmuştur. Bu yüzden yargıcın bilgilendirilmesi değil de bir biçimde etkilenmesi gerekiyorsa, bir hazırlıkla anlatırız: olanları ana hatlarıyla bildiğini, ama her şeyin nasıl yapıldığını öğrenmekten de sıkılmamasını rica ederiz.

4.2.21

neque enim narratio in hoc reperta est, ut tantum cognoscat iudex, sed aliquanto magis, ut consentiat. quare , etiamsi non erit docendus, sed aliquo modo adficiendus, narrabimus cum praeparatione quadam: scire quidem eum in summam, quid acti sit, tamen rationem quoque facti cuiusque cognoscere ne gravetur.

4.2.22Bazen de heyete yeni alınan biri için bunları tekrarlıyormuş gibi yaparız; bazen de karşı tarafın ileri sürdüğü şeyin haksızlığını çevrede duranların hepsi anlasın diye. Bu türde, olayı bilen dinleyicinin bıkmaması için açıklamayı pek çok figürle çeşitlendirmek gerekir: "hatırladığın gibi", "belki burada oyalanmak gereksiz olur", "ama sen bunu en iyi bildiğine göre neden daha fazla uzatayım?",

4.2.22

interim propter aliquem in consilium adhibitum nos repetere illa simulemus, interim, ut rei, quae ex adverso proponatur, iniquitatem omnes etiam circumstantes intelligant. in quo genere plurimis figuris erit varianda expositio ad effugiendum taedium nota audientis, sicut meministi , et fortasse supervacuum fuerit hic commorari. sed quid ego diutius, cum tu optime noris?

4.2.23 "bunun nasıl bir şey olduğunu sen bilirsin" ve bunlara benzer sözlerle. Aksi takdirde, davayı bilen bir yargıcın önünde anlatı her zaman gereksiz görünüyorsa, bazen konuşmanın kendisi de gereksiz görünebilir.

4.2.23

illud quale sit, tu scias, et his similia. alioqui si apud iudicem, cui nota causa est, narratio semper videtur supervacua, potest videri non semper esse etiam ipsa actio necessaria.

4.2.24Daha sık tartışılan öteki konu şudur: anlatı mutlaka girişin ardından mı gelmelidir? Böyle düşünenlerin hiçbir gerekçeye dayanmadığı söylenemez. Çünkü giriş, yargıç olayı dinlemeye daha yatkın, daha öğrenmeye hazır, daha dikkatli olsun diye düzenlendiğine ve dava önceden öğrenilmeden ispata girişilemeyeceğine göre, yargıcın hemen olaylar hakkında bilgilendirilmesi gerekiyor gibi görünür.

4.2.24

alterum est, de quo frequentius quaeritur, an sit utique narratio prooemio subiicienda; quod qui opinantur, non possunt videri nulla ratione ducti. nam cum prooemium idcirco comparatum sit, ut iudex ad rem accipiendam fiat conciliatior, docilior, intentior, et probatio nisi causa prius cognita non possit adhiberi, protinus iudex notitia rerum instruendus videtur.

4.2.25Ama davaların durumu bunu da bazen değiştirir. Yoksa Marcus Tullius'un, Milo'yu Savunma için yazıp bize bıraktığı o çok güzel konuşmada, üç soruyu öne alarak anlatıyı ertelemesi kötü mü yapılmış görünür? Kendisinin bir adamı öldürdüğünü itiraf eden bir sanığı savunmak hiç caiz olmasaydı, ya da Milo senatonun önyargısıyla zaten mahkûm edilmiş olsaydı, ya da öteki nüfuzu bir yana, mahkemeyi silahlı askerlerle de kuşatmış olan Gnaeus Pompeius ona düşmanmış gibi korkulsaydı, Clodius'un Milo'ya nasıl tuzak kurduğunu anlatmak işe yarar mıydı?

4.2.25

sed hoc quoque interim mutat condicio causarum; nisi forte M. Tullius in oratione pulcherrima, quam pro Milone scriptam reliquit, male distulisse narrationem videtur tribus praepositis quaestionibus; aut profuisset exponere, quomodo insidias Miloni fecisset Clodius, si reum, qui a se hominem occisum fateretur, defendi omnino fas non fuisset, aut si iam praeiudicio senatus damnatus esset Milo, aut si Cn. Pompeius, qui praeter aliam gratiam iudicium etiam militibus armatis clauserat, tanquam adversus ei timeretur.

4.2.26Demek ki bu sorular da girişin gücünü taşıyordu, çünkü hepsi yargıcı hazırlıyordu. Cicero Varenus'u Savunma'da da anlatıyı ancak suçlamaları çürüttükten sonra yaptı. Suçlamayı yalnız geri püskürtmek değil, başkasına da aktarmak gerektiği her durumda bu faydalı olacaktır: önce bunlara karşı savunma yapılır, anlatı da başkasını suçlamanın adeta başlangıcı olur. Silah kullanmada da kendini korumaya darbe indirmekten önce özen gösterildiği gibi.

4.2.26

ergo hae quoque quaestiones vim prooemii obtinebant, cum omnes iudicem praepararent. sed pro Vareno quoque postea narravit quam obiecta diluit. quod fiet utiliter, quotiens non repellendum tantum erit crimen, sed etiam transferendum, ut his prius defensis velut initium sit alium culpandi narratio, ut in armorum ratione antiquior cavendi quam ictum inferendi cura est.

4.2.27Bazı davalar olacaktır —bu nadir de değildir—, yargılamanın konusu olan suç bakımından çürütülmesi kolay, ama geçmiş hayatın birçok ağır rezaletiyle yüklü. Bunların önce bertaraf edilmesi gerekir ki yargıç, asıl soruyu taşıyan işin savunmasını teveccühle dinlesin. Örneğin Marcus Caelius savunulacak olsa, avukat önce zehirleme suçlamasını değil, sefahat, küstahlık ve iffetsizlik sövgülerini karşılasa en iyisini yapmış olmaz mı? Cicero'nun bütün konuşması da yalnız bunların üzerinde döner. Sonra Palla'nın malları hakkındaki anlatıyı yapsa ve Caelius'un kendi konuşmasıyla savunulmuş olan şiddet davasını baştan sona açıklasa?

4.2.27

erunt quaedam causae (neque id raro) crimine quidem, de quo cognitio est, faciles ad diluendum sed multis anteactae vitae flagitiis et gravibus oneratae; quae prius amovenda sunt, ut propitius iudex defensionem ipsius negotii, cuius propria quaestio est, audiat: ut, si defendendus sit M. Caelius, nonne optime patronus occurrat prius conviciis luxuriae, petulantiae, impudicitiae quam veneficii, in quibus solis omnis Ciceronis versatur oratio; tum deinde narret de bonis Pallae totamque de vi explicet causam, quae est ipsius actione defensa?

4.2.28Ama bizi okulların âdeti yönlendiriyor. Okullarda bazı belli şeyler ortaya konur —bunlara "tema" deriz—; bunların dışında çürütülecek hiçbir şey yoktur; bu yüzden anlatı her zaman girişin ardından gelir. Hitabet alıştırmacılarına, kendi taraflarının ikinci sırasında bile anlatı yapıyormuş gibi görünme serbestliği de buradan gelir.

4.2.28

sed nos ducit scholarum consuetudo, in quibus certa quaedam ponuntur, quae themata dicimus, praeter quae nihil est diluendum, ideoque prooemio narratio semper subiungitur. inde libertas declamatoribus, ut etiam secundo partis suae loco narrare videantur.

4.2.29Çünkü davacı adına konuşurken hem ilk konuşanlarmış gibi açıklamaya hem de cevap veriyorlarmış gibi itiraza başvururlar; bu da doğrudur. Çünkü hitabet alıştırması mahkeme konuşmalarına hazırlık olduğuna göre, neden hemen iki sıra için de çalışmasın? Bu mantığı bilmeyenler, alıştıkları âdetten ötürü forumda hiçbir şeyin değiştirilmemesi gerektiğini sanırlar.

4.2.29

nam cum pro petitore dicunt et expositione, tanquam priores agant, uti solent et contradictione, tanquam respondeant, idque fit recte. nam cum sit declamatio forensium actionum meditatio, cur non in utrumque protinus locum se exerceat? cuius rationis ignari ex more, cui adsueverunt, nihil in foro putant esse mutandum.

4.2.30Ama okul konularında da bazen anlatının yerini önerme tutar. Çünkü kıskanç kocasını kötü muameleyle suçlayan kadın ya da Kinik bir filozofu ahlâksızlıkla sansörlerin önüne çıkaran kişi neyi açıklayacak? Bütün suç, konuşmanın herhangi bir yerinde söylenen tek bir kelimeyle yeterince belirtilir. Ama bu konuda bu kadarı yeter.

4.2.30

sed in scholasticis quoque nonnunquam evenit, ut pro narratione sit propositio. nam quid exponet, quae zelotypum malae tractationis accusat, aut qui Cynicum apud censores reum de moribus facit? cum totum crimen uno verbo in qualibet actionis parte posito satis indicetur. sed haec hactenus.

4.2.31Şimdi anlatmanın yolunun ne olduğunu ekleyeyim. Anlatı, yapılmış ya da yapılmış gibi gösterilen bir olayın inandırmaya elverişli açıklamasıdır; ya da Apollodoros'un tarifiyle, dinleyiciye anlaşmazlığın konusunu öğreten sözdür. Yazarların çoğu, özellikle İsokrates'in okulundan gelenler, anlatının açık, kısa ve akla yakın olmasını ister. "Açık" yerine "berrak", "akla yakın" yerine "inandırıcı" ya da "inanılır" dememizin bir önemi yoktur.

4.2.31

nunc , quae sit narrandi ratio, subiungam. narratio est rei factae aut ut factae utilis ad persuadendum expositio, vel (ut Apollodorus finit) oratio docens auditorem, quid in controversia sit. eam plerique scriptores, maxime qui sunt ab Isocrate, volunt esse lucidam, brevem, verisimilem. neque enim refert, an pro lucida perspicuam, pro verisimili probabilem credibilemve dicamus.

4.2.32Biz de aynı bölümlemeyi benimsiyoruz; gerçi Aristoteles bir noktada İsokrates'ten ayrılır ve kısalık kuralıyla alay eder; sanki açıklamanın ya uzun ya kısa olması gerekirmiş de ortadan gitmek mümkün değilmiş gibi. Theodoros'un izleyicileri de yalnız son niteliği bırakırlar, çünkü kısa ve açık açıklama yapmak her zaman faydalı değildir.

4.2.32

eadem nobis placet divisio; quanquam et Aristoteles ab Isocrate parte in una dissenserit praeceptum brevitatis irridens, tanquam necesse sit longam esse aut brevem expositionem nec liceat ire per medium, Theodorei quoque solam relinquant ultimam partem, quia nec breviter utique nec dilucide semper sit utile exponere.

4.2.33Bu yüzden her yerde neyin faydalı olduğunu göstermek için bunları tek tek daha dikkatle ayırmak gerekir. Anlatı ya tamamen bizim lehimizedir, ya tamamen karşı tarafın lehine ya da ikisinden karışıktır. Tamamen bizim lehimizeyse, yargıcın daha kolay anlamasını, hatırlamasını ve inanmasını sağlayan şu üç nitelikle yetiniriz.

4.2.33

quo diligentius distinguenda sunt singula, ut quid quoque loco prosit ostendam. narratio est aut tota pro nobis aut tota pro adversariis aut mixta ex utrisque. si erit tota pro nobis, contenti sumus his tribus partibus per quas efficitur, quo facilius iudex intelligat, meminerit, credat.

4.2.34Kimse tamamen bizim lehimize olan anlatının, doğru olduğu hâlde akla yakın da olması gerektiğini söylememi kınanacak bir şey saymasın. Çünkü pek çok şey doğrudur, ama pek inanılır değildir; yanlış şeyler de çoğu zaman akla yakındır. Bu yüzden yargıcın doğru olarak söylediklerimize inanması için de, uydurduklarımıza inanması için olduğundan az çaba göstermemeliyiz.

4.2.34

nec quisquam reprehensione dignum putet, quod proposuerim eam, quae sit tota pro nobis, debere esse verisimilem, cum vera sit. sunt enim plurima uera quidem, sed parum credibilia, sicut falsa quoque frequenter verisimilia. quare non minus laborandum est, ut iudex, quae vere dicimus quam quae fingimus, credat.

4.2.35Yukarıda saydığım bu nitelikler öteki kısımların da faziletleridir. Çünkü bütün konuşma boyunca karanlıktan kaçınmak, her yerde ölçüyü gözetmek gerekir; söylenen her şeyin de inanılır olması gerekir. Ama bunlar en çok, yargıcı ilk bilgilendiren kısımda gözetilmelidir; bu kısımda yargıç anlamaz, hatırlamaz ya da inanmazsa, öteki kısımlarda boşuna emek harcarız.

4.2.35

sunt quidem hae, quas supra retuli, virtutes aliarum quoque partium. nam et per totam actionem vitanda est obscuritas et modus ubique custodiendus, et credibilia esse omnia oportet quae dicuntur. maxime tamen haec in ea parte custodienda sunt, quae prima iudicem docet; in qua si acciderit, ut aut non intelligat aut non meminerit aut non credat, frustra in reliquis laborabimus.

4.2.36Anlatı şu durumda açık ve berrak olur: önce yerinde ve anlamı tam veren kelimelerle, bayağı olmayan ama aranıp bulunmuş ve kullanımdan uzak da olmayan kelimelerle açıklanırsa; sonra olaylar, kişiler, zamanlar, yerler ve sebepler bakımından iyi ayrılırsa; bir de sunuşun kendisi, yargıç söylenenleri olabildiğince kolay kavrasın diye buna uydurulursa.

4.2.36

erit autem narratio aperta atque dilucida, si fuerit primum exposita verbis propriis et significantibus et non sordidis quidem, non tamen exquisitis et ab usu remotis, tum distincta rebus, personis, temporibus, locis, causis, ipsa etiam pronuntiatione in hoc accommodata, ut iudex quae dicentur quam facillime accipiat.

4.2.37Ama bu nitelik pek çok kişi tarafından ihmal edilir. Bunlar, önceden yerleştirilmiş ya da tesadüfen çevreye üşüşmüş bir kalabalığın alkışına göre kurulmuş oldukları için o dikkatli sessizliğe katlanamazlar; her şeyi gürültü ve bağırışla sarsmadıkça kendilerini usta konuşan saymazlar. Olayı bildirmeyi gündelik konuşmaya ait, okumamış birinin bile yapabileceği bir iş sayarlar. Oysa kolay bir şeymiş gibi küçümsedikleri bu işi yapmak mı istemiyorlar, yapamıyorlar mı, bilemezsin.

4.2.37

quae quidem virtus negligitur a plurimis, qui ad clamorem dispositae vel etiam forte circumfusae multitudinis compositi non ferunt illud intentionis silentium nec sibi diserti videntur, nisi omnia tumultu et vociferatione concusserint; rem indicare sermonis cotidiani et in quemcumque etiam indoctorum cadentis existimant, cum interim, quod tanquam facile contemnunt, nescias, praestare minus velint an possint.

4.2.38Çünkü her şeyi denedikten sonra belagatte, herkesin dinledikten sonra kendisinin de aynısını söyleyeceğini sandığı şeyden daha zor bir şey bulamayacaklardır; çünkü onlar bu sözlerin iyi olduğunu değil, doğru olduğunu düşünürler. Hatip ise ancak doğruyu söylüyor gibi göründüğünde en iyi konuşur. Ama şimdi

4.2.38

neque enim aliud in eloquentia, cuncta experti, difficilius reperient quam id, quod se fuisse dicturos omnes putant, postquam audierunt, quia non bona iudicant esse illa, sed vera. tum autem optime dicit orator, cum videtur vera dicere. at nunc,

4.2.39 adeta açıklama sahasını ele geçirmiş gibi, en çok burada seslerini kıvırır, başlarını arkaya atar, kollarını yanlarına savurur; hem konular hem kelimeler hem söz dizimi bakımından her türlü şımarıklığa girişirler. Sonra, bir ucube gibi, konuşma beğenilir, dava anlaşılmaz. Ama bunları bırakalım; yoksa doğruyu öğütlemekle kazanacağımız teveccüh, kötüyü kınamakla kazanacağımız düşmanlıktan az olur.

4.2.39

velut campum nacti expositionis, hic potissimum et vocem flectunt et cervicem reponunt et brachium in latus iactant totoque et rerum et verborum et compositionis genere lasciviunt; deinde, quod sit monstro simile, placet actio, causa non intelligitur. verum haec omittamus, ne minus gratiae praecipiendo recta quam offensae reprehendendo prava mereamur.

4.2.40Anlatı her şeyden önce şöyle kısa olur: olayı yargıcı ilgilendirdiği noktadan anlatmaya başlarsak; sonra davanın dışında hiçbir şey söylemezsek; bir de, çıkarıldığında ne bilgiden ne faydadan bir şey eksiltmeyen her şeyi kesip atarsak.

4.2.40

brevis erit narratio ante omnia, si inde coeperimus rem exponere, unde ad iudicem pertinet; deinde, si nihil extra causam dixerimus; tum etiam,si reciderimus omnia, quibus sublatis neque cognitioni quidquam neque utilitati detrahatur.

4.2.41Çünkü kısımların kısalığı bazen uzun bir toplam ortaya çıkarır. "Limana geldim, gemiyi gördüm, kaça götüreceğini sordum, fiyatta anlaştık, gemiye bindim, demirler alındı, halatı çözdük, yola çıktık." Bunların hiçbiri daha çabuk söylenemez; ama "limandan denize açıldım" demek yeter. Olayın sonu öncekileri yeterince gösteriyorsa, geri kalanların anlaşılmasını sağlayan bu sözle yetinmeliyiz. Bu yüzden,

4.2.41

solet enim quaedam esse partium brevitas, quae longam tamen efficit summam. in portum veni, navem prospexi, quanti veheret interrogavi, de pretio convenit, conscendi, sublatae sunt ancorae, solvimus oram, profecti sumus. nihil horum dici celerius potest, sed sufficit dicere e portu navigavi. et quotiens exitus rei satis ostendit priora, debemus hoc esse contenti, quo reliqua intelliguntur. quare ,

4.2.42 "Genç bir oğlum var" demek mümkünken şunların hepsi gereksizdir: "Çocuk sahibi olmayı arzuladığım için evlendim, bir oğlum doğdu, onu kucağıma alıp evladım olarak kabul ettim, yetiştirdim, gençlik çağına ulaştırdım." Bu yüzden bazı Yunanlar kesilip budanmış açıklamayı, yani syntomon'u, kısa açıklamadan ayrı bir şey saymışlardır: birinde gereksiz hiçbir şey yoktur; öteki ise gerekli şeylerden de bazılarını eksik bırakabilir.

4.2.42

cum dicere liceat, est mihi filius iuvenis, omnia illa supervacua: cupidus ego liberorum uxorem duxi, natum filium sustuli, educavi, in adolescentiam perduxi. ideoque Graecorum aliqui aliud circumcisam expositionem, id est σύντομον, aliud brevem putaverunt, quod illa supervacuis careret, haec posset aliquid ex necessariis desiderare.

4.2.43Biz ise kısalığı, gerekenden daha az değil, gerekenden daha fazla söylenmemesinde görürüz. Bazı sanat kitabı yazarlarının anlatıda kaçınılması gerektiğini öğrettiği tekrarları, tautologia'ları ve perissologia'ları ise geçiyorum; çünkü bunlar yalnız kısalık uğruna kaçınılacak kusurlar değildir.

4.2.43

nos autem brevitatem in hoc ponimus, non ut minus, sed ne plus dicatur quam oporteat. nam iterationes quidem et ταυτολογίας et περισσολογίας, quas in narratione vitandas quidam scriptores artium tradiderunt, transeo; sunt enim haec vitia non tantum brevitatis gratia refugienda.

4.2.44Her şeyi aşırı kısaltanların peşinden gelen karanlıktan da aynı ölçüde sakınmak gerekir; anlatıda bir şeyin fazla olması, eksik olmasından iyidir. Çünkü gereksiz şeyler söylenince bıkkınlık verir, gerekli şeyler çıkarılınca tehlike doğar.

4.2.44

non minus autem cavenda erit, quae nimium corripientes omnia sequitur, obscuritas, satiusque est aliquid narrationi superesse quam deesse. nam supervacua cum taedio dicuntur, necessaria cum periculo subtrahuntur.

4.2.45Bu yüzden Sallustius'un o kısalığından ve kopuk konuşma tarzından da kaçınmalıyız; gerçi kendi yerinde bu bir fazilettir. Kendine vakit ayıran okuru belki pek yanıltmaz; ama dinleyicinin üzerinden uçup geçer, tekrarlanmayı da beklemez. Üstelik okur genellikle eğitimli biridir; yargıcı ise çoğunlukla taşra yargıç listelerine gönderir ve o ancak anladığı şey hakkında hüküm verecektir. Bu yüzden belki her yerde, ama özellikle anlatıda şu orta yol tutulmalıdır: gerektiği kadar ve yettiği kadar konuşmak.

4.2.45

quare vitanda est etiam illa Sallustiana, quanquam in ipso virtutis obtinet locum, brevitas et abruptum sermonis genus, quod otiosum fortasse lectorem minus fallat, audientem transvolat nec dum repetatur exspectat, cum praesertim lector non fere sit nisi eruditus, iudicem rura plerumque in decurias mittant de eo pronuntiaturum quod intellexerit; ut fortasse ubicunque, in narratione tamen praecipue, media haec tenenda sit via dicendi quantum opus est et quantum satis est.

4.2.46"Gerektiği kadar" sözünü yalnız bildirmeye yetecek kadar diye anlamıyorum; çünkü kısalık süssüz olmamalıdır, yoksa kaba olur. Haz insanı yanıltır; zevk veren şeyler daha az uzun görünür; tıpkı hoş ve yumuşak bir yolun, daha uzun olsa da, sert ve kurak bir kestirme yoldan daha az yorması gibi.

4.2.46

quantum opus est autem non ita solum accipi volo, quantum ad indicandum sufficit, quia non inornata debet esse brevitas, alioqui sit indocta; nam et fallit voluptas et minus longa quae delectant videntur, ut amoenum ac molle iter, etiamsi est spatii amplioris, minus fatigat quam durum aridumque compendium.

4.2.47Kısalığa da hiçbir zaman, açıklamayı inanılır kılan şeylerin araya katılmasını istemeyecek kadar özen göstermem. Çünkü çıplak ve her yandan budanmış bir açıklama anlatıdan çok itiraf diye anılabilir. Ayrıca olayın durumu gereği uzun olan pek çok anlatı vardır; bunlar için, öğütlediğim gibi, yargıç girişin son kısmında dikkat etmeye hazırlanmalıdır; sonra da her türlü sanatla ya anlatının uzunluğundan ya da verdiği bıkkınlıktan bir şey eksiltmeye özen gösterilmelidir.

4.2.47

neque mihi unquam tanta fuerit cura brevitatis, ut non ea, quae credibilem faciunt expositionem, inseri velim. simplex enim et undique praecisa non tam narratio vocari potest quam confessio. sunt porro multae condicione ipsa rei longae narrationes, quibus extrema (ut praecepi) prooemii parte ad intentionem praeparandus est iudex; deinde curandum, ut omni arte vel ex spatio eius detrahamus aliquid vel ex taedio.

4.2.48Anlatının daha az uzun olmasını, ertelenebilecek şeyleri erteleyerek sağlarız; ama ertelediğimiz şeyleri anmadan değil: "Öldürmek için hangi sebepleri olduğunu, kimleri suç ortağı yaptığını, tuzağı nasıl kurduğunu ispat kısmında söyleyeceğim."

4.2.48

ut minus longa sit, efficiemus quae poterimus differendo, non tamen sine mentione eorum, quae differemus: quas causas occidendi habuerit, quos adsumpserit conscios, quemadmodum disposuerit insidias, probationis loco dicam.

4.2.49Bazı şeyler de sıradan atlanmalıdır; Cicero'daki şu yer gibi: "Fulcinius ölür. Çünkü olayda bulunan ama davadan uzak olan pek çok şeyi geçeceğim." Bölümleme de bıkkınlığı hafifletir: "Sözleşmenin kendisinden önce olanları anlatacağım, sözleşmenin içinde olanları anlatacağım, sonra olanları anlatacağım."

4.2.49

quaedam vero ex ordine praetermittenda, quale est apud Ciceronem: moritur Fulcinius; multa enim, quae sunt in re, quia remota sunt a causa, praetermittam. et partitio taedium levat: dicam quae acta sint ante ipsum rei contractum, dicam quae in re ipsa, dicam quae postea.

4.2.50Böylece tek bir uzun anlatı yerine üç orta boy anlatı varmış gibi görünecektir. Bazen açıklamaları kısa bir ara sözle bölmek de işe yarar: "Önce olanları dinlediniz; şimdi de ardından gelenleri dinleyin." Çünkü yargıç öncekilerin bitmesiyle dinlenir ve adeta yeni bir başlangıca yeniden hazırlanır.

4.2.50

ita tres potius modicae narrationes videbuntur quam una longa. interim expediet expositiones brevi interfatione distinguere: audistis quae ante acta sunt, accipite nunc quae insequuntur. reficietur enim iudex priorum fine et se velut ad novum rursus initium praeparabit.

4.2.51Ama bu yollara başvurulduğu hâlde olayların sırası uzayıp gitmişse, son kısımda bir hatırlatma faydasız olmayacaktır. Cicero bunu kısa bir anlatıda bile yapmıştır: "Şimdiye kadar, Caesar, Quintus Ligarius'un hiçbir kusuru yok; evinden çıktığında hiçbir savaşa gitmiyordu, savaştan en küçük bir şüphe bile yoktu" ve devamı.

4.2.51

si tamen adhibitis quoque his artibus in longum exierit ordo rerum, erit non inutilis in extrema parte commonitio; quod Cicero etiam in brevi narratione fecit: adhuc , Caesar, Q. Ligarius omni culpa caret; domo est egressus non modo nullum ad bellum sed ne ad minimam quidem belli suspicionem et cetera.

4.2.52Anlatı her şeyden önce şöyle inanılır olur: önce kendi gönlümüze danışıp tabiata aykırı bir şey söylemezsek; sonra eylemlerin önüne sebeplerini ve gerekçelerini koyarsak —hepsinin değil, yalnız hakkında soruşturma yapılanların—; inanılmasını istediğimiz eylemlere uygun kişiler kurarsak: hırsızlıkla suçlananı açgözlü, zinayla suçlananı şehvet düşkünü, cinayetle suçlananı gözü kara gösterirsek, ya da savunuyorsak bunların tersini; bir de yerleri, zamanları ve benzerlerini.

4.2.52

credibilis autem erit narratio ante omnia, si prius consuluerimus nostrum animum, ne quid naturae dicamus adversum, deinde si causas ac rationes factis praeposuerimus, non omnibus sed de quibus quaeritur, si personas convenientes iis, quae facta credi volemus, constituerimus, ut furti reum cupidum, adulterii libidinosum, homicidii temerarium, vel his contraria, si defendemus; praeterea loca, tempora et similia.

4.2.53İnanılır bir olay akışı da vardır; komedilerde ve mimoslarda görülen türden. Çünkü bazı şeyler tabiatça birbirini izler ve birbirine bağlanır; öyle ki öncekileri iyi anlatmışsan, sonra anlatacağın şeyi yargıç kendisi bekler.

4.2.53

est autem quidam et ductus rei credibilis, qualis in comoediis etiam et in mimis. aliqua enim naturaliter sequuntur et cohaerent ut, si priora bene narraveris, iudex ipse quod postea sis narraturus exspectet.

4.2.54Kanıtların bazı tohumlarını saçmak da faydasız olmaz; ama bunun ispat değil anlatı olduğunu unutmamak şartıyla. Yine de bazen ileri sürdüğümüz şeyi bir delille de doğrularız; ama yalın ve kısa bir delille, zehirleme davalarındaki gibi: "Sağlıklı olarak içti, hemen yere yığıldı; ardından morluk ve şişlik geldi."

4.2.54

ne illud quidem fuerit inutile, semina quaedam probationum spargere, verum sic ut narrationem esse meminerimus non probationem. nonnunquam tamen etiam argumento aliquo confirmabimus, quod proposuerimus, sed simplici et brevi, ut in veneficiis: sanus bibit, statim concidit, livor ac tumor confestim est insecutus.

4.2.55Sanığın güçlü ve silahlı, karşısındakilerin ise zayıf, silahsız ve tasasız olduğunun söylenmesi gibi hazırlıklar da aynı işi görür. Kısacası ispatta ele alacağımız her şeyin —kişinin, sebebin, yerin, zamanın, aletin, fırsatın— tadına anlatıda biraz bakarız.

4.2.55

hoc faciunt et illae praeparationes, cum reus dicitur robustus, armatus contra infirmos, inermes, securos. omnia denique, quae probatione tractaturi sumus, personam, causam, locum, tempus, instrumentum, occasionem, narratione delibabimus.

4.2.56Bazen de bunlardan yoksun kalırsak, olayın pek inanılır olmadığını, ama doğru olduğunu ve bu yüzden daha büyük bir suç sayılması gerektiğini itiraf ederiz; nasıl ya da niçin yapıldığını bilmediğimizi, buna şaştığımızı, ama ispat edeceğimizi söyleriz.

4.2.56

aliquando , si destituti fuerimus his, etiam fatebimur vix esse credibile, sed verum et hoc maius habendum scelus; nescire nos quomodo factum sit aut quare, mirari sed probaturos.

4.2.57En iyi hazırlıklar ise gizli kalanlardır. Cicero, Milo'nun Clodius'a değil Clodius'un Milo'ya tuzak kurduğunu gösterecek her şeyi son derece faydalı biçimde önceden söylemiştir; ama en büyük etkiyi saflığın o son derece kurnaz taklidi yapar: "Milo ise o gün senatoda bulunduktan sonra, senato dağılınca eve geldi, ayakkabılarını ve giysilerini değiştirdi, karısı, kadınlarda olduğu gibi, hazırlanırken bir süre oyalandı."

4.2.57

optimae vero praeparationes erunt quae latuerint, ut a Cicerone sunt quidem utilissime praedicta omnia, per quae Miloni Clodius non Clodio Milo insidiatus esse videatur; plurimum tamen facit illa callidissima simplicitatis imitatio: Milo autem, cum in senatu fuisset eo die, quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutauit, paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est.

4.2.58Milo hiçbir şeyi aceleyle, hiçbir şeyi önceden tasarlayarak yapmamış görünüyor! Bu son derece belagatli adam bunu yalnız olayların kendisiyle, yani gecikmeleri ve yolculuğun ağır akışını uzatarak değil, bayağı ve gündelik kelimelerle, gizli bir sanatla da başarmıştır. Bunlar başka türlü söylenseydi, gürültülerinin kendisiyle yargıcı avukata karşı tetikte olmaya uyandırırdı.

4.2.58

quam nihil festinato, nihil praeparato fecisse videtur Milo! quod non solum rebus ipsis vir eloquentissimus, quibus moras et lentum profectionis ordinem ducit, sed verbis etiam vulgaribus et cotidianis et arte occulta consecutus est; quae si aliter dicta essent, strepitu ipso iudicem ad custodiendum patronum excitassent.

4.2.59Bu sözler çoğu kişiye yavan görünür; ama Cicero'nun yargıcı nasıl aldattığı tam da okurun bile bunu güçlükle fark etmesinden anlaşılır. Açıklamayı inanılır kılan şeyler bunlardır.

4.2.59

frigere videntur ista plerisque, sed hoc ipso manifestum est, quomodo iudicem fefellerit, quod vix a lectore deprehenditur. haec sunt quae credibilem faciant expositionem.

4.2.60Anlatıda birbirine zıt ya da kendi içinde çelişen şeyler söylememek gerektiğini birine öğütlemek gerekiyorsa, ona geri kalanı öğretmek boşunadır; bazı sanat kitabı yazarları bunu da gizli bir şeymiş ve basiretleriyle onu kendileri çıkarıp bulmuşlar gibi aktarsalar da.

4.2.60

nam id quidem, ne qua contraria aut sibi repugnantia in narratione dicamus, si cui praecipiendum est, is reliqua frustra docetur, etiamsi quidam scriptores artium hoc quoque tanquam occultum et a se prudenter erutum tradunt.

4.2.61Bazıları anlatmanın bu üç faziletine bir de görkemi, Yunanların megaloprepeia dediği şeyi ekler. Ama bu her davaya uymaz: çoğu özel davada, belli bir borç, kira ve iş sözleşmesi ya da yasaklama emirleri hakkındaki davalarda, ölçüyü aşarak yükselen bir söze ne yer olabilir? Her zaman faydalı da değildir; az önceki Milo örneğinden anlaşıldığı gibi.

4.2.61

his tribus narrandi virtutibus adiiciunt quidam magnificentiam, quam μεγαλοπρέπειαν vocant, quae neque in omnes causas cadit (nam quid in plerisque iudiciis privatis, de certa credita, locato et conducto, interdictis habere loci potest supra modum se tollens oratio?) neque semper est utilis, velut proximo exemplo Miloniano patet.

4.2.62Açıkladığımız şeyi itiraf etmemiz, mazur göstermemiz, küçültmemiz gereken pek çok dava olduğunu da unutmayalım; o görkem fazileti bunların hepsine yabancıdır. Bu yüzden görkemli konuşmak anlatıya, acındırarak, haset uyandırarak, ağırbaşlı, tatlı ya da nükteli konuşmaktan daha özgü değildir. Bunlar kendi yerlerinde övgüye değer olsalar da, özel olarak bu kısma verilmiş ve adeta ona adanmış değildir.

4.2.62

et meminerimus multas esse causas, in quibus confitendum, excusandum, summittendum sit quod exponimus; quibus omnibus aliena est illa magnificentiae virtus. quare non magis proprium narrationis est magnifice dicere quam miserabiliter, invidiose, graviter, dulciter, urbane; quae, cum suo quoque loco sint laudabilia, non sunt huic parti proprie adsignata et velut dedita.

4.2.63Theodektes'in yalnız anlatıya özgü saydığı nitelik de anlatıya uygun olduğu kadar öteki kısımlar için de ortak bir fazilettir; çünkü açıklamanın yalnız görkemli değil, hoş da olmasını ister. Bunlara bir de Yunancada enargeia denen canlılığı ekleyenler vardır.

4.2.63

illa quoque ut narrationi apta, ita ceteris quoque partibus communis est virtus, quam Theodectes huic uni proprie dedit; non enim magnificam modo vult esse, verum etiam iucundam expositionem. sunt qui adiiciant his evidentiam, quae ἐνάργεια Graece vocatur.

4.2.64Kimseyi yanıltmak istemem; Cicero'nun da daha fazla nitelik benimsediğini gizlemeyeceğim. Çünkü anlatının açık, kısa ve inanılır olmasının yanında canlı olmasını, karakteri saygınlıkla yansıtmasını ister. Ama karakteri yansıtan bir konuşmada her şey, mümkün olduğu kadar, saygınlıkla olmalıdır. Anlatıda canlılık, benim anladığım kadarıyla, bir gerçeğin yalnız söylenmesi değil bir bakıma gösterilmesi de gerektiğinde gerçekten büyük bir fazilettir; ama açıklığın altına konabilir. Bazıları ise onu bazen açıklığa zıt bile saymışlardır, çünkü bazı davalarda gerçeğin karartılması gerekirmiş; bu gülünçtür.

4.2.64

neque ego quemquam deceperim, ut dissimulem Ciceroni quoque plures partes placere. nam praeterquam planam et brevem et credibilem vult esse evidentem, moratam cum dignitate. sed in oratione morata debent esse omnia cum dignitate, quae poterunt. evidentia in narratione, quantum ego intelligo, est quidem magna virtus, cum quid veri non dicendum, sed quodammodo etiam ostendendum est; sed subiici perspicuitati potest, quam quidam etiam contrariam interim putaverunt, quia in quibusdam causis obscuranda veritas esset; quod est ridiculum.

4.2.65Çünkü karartmak isteyen kişi doğru yerine yanlış şeyler anlatır; anlattığı şeylerin de olabildiğince canlı görünmesi için uğraşmalıdır.

4.2.65

nam qui obscurare vult, narrat falsa pro veris, et in iis quae narrat debet laborare, ut videantur quam evidentissima.

4.2.66Bir bakıma rastlantıyla anlatıların daha zor bir türüne geldiğimize göre, şimdi olayın aleyhimize olduğu anlatılardan söz edelim. Bazıları bu durumda anlatıyı atlamak gerektiğini düşünmüştür. Gerçekten de bundan daha kolay bir şey yoktur; tabii davayı hiç yürütmemek hariç. Ama böyle bir davayı haklı bir gerekçeyle üstlenmişsen, davanın kötü olduğunu susarak itiraf etmek hangi sanatın işidir? Meğer yargıç, anlatmak istemediğini bildiği şeye göre hüküm verecek kadar kalın kafalı olsun.

4.2.66

et quatenus etiam forte quadam pervenimus ad difficilius narrationum genus, iam de iis loquamur, in quibus res contra nos erit, quo loco nonnulli praetereundam narrationem putaverunt. et sane nihil est facilius, nisi prorsus totam causam omnino non agere. sed si aliqua iusta ratione huiusmodi susceperis litem, cuius artis est malam esse causam silentio confiteri? nisi forte tam hebes futurus est iudex, ut secundum id pronuntiet, quod sciet narrare te noluisse.

4.2.67Anlatıda bazı şeylerin inkâr edilmesi, bazılarının eklenmesi, bazılarının değiştirilmesi gerektiği gibi bazılarının da susulması gerektiğini inkâr etmiyorum; ama susulması gereken ve susmanın serbest olduğu şeyler susulmalıdır. Bu bazen kısalık uğruna da yapılır: "Ona uygun gördüğü cevabı verdi" sözü böyledir.

4.2.67

neque infitias eo in narratione, ut aliqua neganda, aliqua adiicienda, aliqua mutanda, sic aliqua etiam tacenda; sed tacenda, quae tacere oportebit et liberum erit. quod fit nonnunquam brevitatis quoque gratia, quale illud est, respondit quae ei visum est.

4.2.68Öyleyse dava türlerini ayıralım. Kusurun değil, açılacak davanın türünün soruşturulduğu davalarda, tema aleyhimize olsa bile itiraf etmemiz serbesttir: "Tapınaktan para aldı, ama özel bir paraydı; bu yüzden kutsala el uzatmış değildir."

4.2.68

distinguamus igitur genera causarum. namque in iis, in quibus non de culpa quaeretur sed de actione, etiamsi erunt contra nos themata, confiteri nobis licebit: pecuniam de templo sustulit sed privatam, ideoque sacrilegus non est.

4.2.69"Bir kızı kaçırdı; ama babaya seçim hakkı verilmeyecektir." "Hür doğmuş bir genci kirletti, kirletilen genç de kendini astı; ama bu yüzden kirleten, ölümün sebebi olarak ölüm cezasına çarptırılmayacak, ırza geçen için konmuş ceza olan on bin sesterti ödeyecektir." Ama bu itiraflarda da karşı tarafın açıklamasının uyandırdığı hasetten bir şeyler eksiltilebilir; nitekim kölelerimiz bile kendi kusurlarından söz ederken daha yumuşak konuşur.

4.2.69

virginem rapuit, non tamen optio patri dabitur. ingenuum stupravit et stupratus se suspendit, non tamen ideo stuprator capite ut causa mortis punietur, sed decem milia, quae poena stupratori constituta est, dabit. verum in his quoque confessionibus est aliquid, quod de invidia, quam expositio adversarii fecit, detrahi possit, cum etiam servi nostri de peccatis suis mollius loquantur.

4.2.70Bazı şeyleri adeta anlatmıyormuş gibi yumuşatırız: "Karşı tarafın dediği gibi tapınağa hırsızlık niyetiyle girmedi, bunun için uzun süre fırsat da kollamadı; fırsat ve bekçilerin yokluğu onu baştan çıkardı, insanların gönlünde fazlasıyla güç sahibi olan para da onu yendi. Ama ne fark eder? Suç işledi ve hırsızdır; cezasını reddetmediğimiz şeyi savunmanın anlamı yok."

4.2.70

quaedam enim quasi non narrantes mitigabimus: non quidem, ut adversarius dicit, consilium furti in templum attulit nec diu captavit eius rei tempus; sed occasione et absentia custodum corruptus et pecunia, quae nimium in animis hominum potest, victus est. sed quid refert? peccavit et fur est; nihil attinet id defendere, cuius poenam non recusamus.

4.2.71Bazen de adeta kendimiz mahkûm ederiz: "Şaraba kapıldığını mı söyleyeyim? Bir yanılgıya düştüğünü mü? Gecenin karanlığında aldandığını mı? Bunlar belki doğrudur; ama sen hür doğmuş bir genci kirlettin; on bini öde." Dava bazen önceden konan bir sözle korunabilir, sonra açıklanabilir.

4.2.71

interim quasi damnemus ipsi: vis te dicam vino impulsum? errore lapsum? nocte deceptum? vera sunt ista fortasse; tu tamen ingenuum stuprasti, solve decem milia. nonnunquam praepositione praemuniri potest causa, deinde exponi.

4.2.72Babalarını öldürmek için birlikte ant içmiş üç oğulun aleyhine her şey vardır: kura çektiler, gece sırayla birer birer, ellerinde kılıçla, babaları uyurken yatak odasına girdiler; hiçbiri onu öldüremeyince babalarını uyandırıp her şeyi açıkladılar.

4.2.72

contraria sunt omnia tribus filiis, qui in mortem patris coniurarant: sortiti nocte singuli per ordinem cum ferro cubiculum intrarunt patre dormiente; cum occidere eum nemo potuisset, excitato omnia indicarunt.

4.2.73Ama mirasını oğullarına paylaştırmış ve baba katilliğiyle suçlanan oğullarını savunan baba şöyle konuşabilir: "Kanuna karşı şu kadarı yeter: babası yaşadığı ve üstelik çocuklarını savunduğu hâlde bu gençlere baba katilliği yükleniyor. Olayın sırasını anlatmaya ne gerek var, kanunla hiçbir ilgisi yokken? Ama benden kusurumu itiraf etmemi istiyorsanız: sert bir babaydım; artık onlar tarafından daha iyi yönetilebilecek olan mirasın cimri bir bekçisiydim."

4.2.73

si tamen pater, qui divisit patrimonium et reos parricidii defendit, sic agat: quod contra legem sufficit, parricidium obiicitur iuvenibus, quorum pater vivit atque etiam liberis suis adest. ordinem rei narrare quid necesse est, cum ad legem nihil pertineat? sed si confessionem culpae meae exigitis, fui pater durus et patrimonii, quod iam melius ab his administrari poterat, tenax custos;

4.2.74Sonra şunu ekleyebilir: oğulları, ana babaları daha hoşgörülü olan kişiler tarafından kışkırtılmışlardı; ama sonucun da gösterdiği gibi, her zaman babalarını öldüremeyecek bir yüreğe sahiptiler; başka türlü bir niyet taşısalardı ne yemine ne kuraya gerek kalırdı; kura da her biri kendisinin bu işten kurtulmasını istediği için çekilmişti. Bütün bunlar, nasıl olursa olsun, ilk önermenin kısa savunmasıyla yumuşatıldığı için daha sakin gönüllerle karşılanacaktır.

4.2.74

deinde subiiciat stimulatos ab iis, quorum indulgentiores parentes erant, semper tamen habuisse eum animum, qui sit eventu deprehensus, ut occidere patrem non possent; neque enim iureiurando opus fuisse, si alioqui hoc mentis habuissent, nec sorte, nisi quod se quisque eximi voluerit, omnia haec qualiacunque placidioribus animis accipientur, illa brevi primae propositionis defensione mollita.

4.2.75Ama bir şeyin yapılıp yapılmadığı ya da nasıl yapıldığı soruşturulduğunda, her şey aleyhimize olsa bile, davanın gereğini bozmadan açıklamadan nasıl kaçınabiliriz? Davacı anlatı yaptı; hem de yalnız olanları bildirecek biçimde değil; buna haset kattı, olayı sözlerle sertleştirdi; arkasından kanıtlar geldi, sonuç kısmı yargıçları alevlendirdi ve onları öfkeyle dolu bıraktı. Yargıç tabiatıyla

4.2.75

at cum quaeritur an factum sit vel quale factum sit, licet omnia contra nos sint, quomodo tamen evitare expositionem salva causae ratione possumus? narravit accusator neque ita ut, quae essent acta, tantum indicaret, sed adiecit invidiam, rem verbis exasperavit, accesserunt probationes, peroratio incendit et plenos irae reliquit. exspectat naturaliter iudex,

4.2.76 bizim ne anlatacağımızı bekler. Hiçbir şey açıklamazsak, olayların karşı tarafın söylediği gibi olduğuna ve söylediği nitelikte olduğuna inanmak zorunda kalır. Peki ne yapmalı? Aynı şeyleri mi açıklayacağız? Dava keyfiyet meselesiyse —bu soru ancak olay üzerinde uzlaşıldığında ortaya çıkar—, aynı şeyleri açıklarız, ama aynı biçimde değil: başka sebepler, başka bir niyet, başka bir gerekçe göstereceğim.

4.2.76

quid narretur a nobis. si nihil exponimus, illa esse quae adversarius dixit et talia qualia dixit credat necesse est. quid ergo? eadem exponemus? si de qualitate agitur, cuius tum demum quaestio est, cum de re constat, eadem sed non eodem modo; alias causas, aliam mentem, aliam rationem dabo.

4.2.77Bazı şeyleri sözlerle hafifletmek mümkün olacaktır: sefahat cömertlik, açgözlülük tutumluluk, ihmal saflık adıyla yumuşatılacaktır. Sonunda yüz ifadesiyle, sesle, duruşla teveccüh ya da acıma kazanırım. Bazen itirafın kendisi bile gözyaşı döktürür. Şunu da seve seve sorarım: anlatmadıkları şeyleri savunacaklar mı, savunmayacaklar mı?

4.2.77

verbis elevare quaedam licebit; luxuria liberalitatis, avaritia parsimoniae, negligentia simplicitatis nomine lenietur; vultu denique, voce, habitu vel favoris aliquid vel miserationis merebor. solet nonnunquam movere lacrimas ipsa confessio. atque ego libenter interrogem, sint illa defensuri, quae non narraverint, necne?

4.2.78Çünkü ne savunur ne anlatırlarsa, bütün dava elden çıkar; savunacaklarsa da doğrulayacağımız şeyi önceden ortaya koymamız çoğu zaman şüphesiz gereklidir. Öyleyse hem çürütülebilecek hem de çürütülmesi için mutlaka bildirilmesi gereken bir şeyi neden açıklamayalım?

4.2.78

nam si neque defenderint neque narraverint, tota causa prodetur; at si defensuri sunt, proponere certe plerumque id, quod confirmaturi sumus, oportet. cur ergo non exponamus, quod et dilui potest et, ut hoc contingat, utique indicandum est?

4.2.79Ya da ispat ile anlatı arasında şundan başka ne fark vardır: anlatı ispatın kesintisiz bir önermesidir, ispat da anlatıya uygun bir doğrulamadır. Öyleyse bakalım, bu açıklama ancak daha uzun, hazırlık bakımından biraz daha sözü bol ve bazı delillerle donatılmış olmak zorunda değil mi? (Deliller diyorum, delillendirme demiyorum.) Ama ona en çok katkı yapan, söylediğimizi gerçekleştireceğimizi sık sık vurgulamaktır: olayların gücünün ilk açıklamada gösterilemeyeceğini, yargıçların beklemesini, kanaatlerini ertelemesini ve umutlu olmasını isteriz.

4.2.79

aut quid inter probationem et narrationem interest, nisi quod narratio est probationis continua propositio, rursus probatio narrationi congruens confirmatio? videamus ergo, num haec expositio longior demum debeat esse et paulo verbosior praeparatione et quibusdam argumentis (argumentis dico, non argumentatione), cui tamen plurimum confert frequens adfirmatio effecturos nos quod dicimus; non posse vim rerum ostendi prima expositione; exspectent et opiniones suas differant et bene sperent.

4.2.80Kısacası karşı tarafın açıkladığından başka türlü anlatılabilecek her şey mutlaka anlatılmalıdır; yoksa bu davalarda girişler de gereksizdir. Girişler de, yargıcı olayları öğrenmeye daha yatkın kılmaktan başka ne yapar ki? Hem şu da açıktır: girişlerin hiçbir yerde, yargıcın gönlünün aleyhimize yerleşmiş bir kanaatten döndürülmesi gereken yerden daha büyük bir faydası yoktur.

4.2.80

denique utique narrandum est, quidquid aliter quam adversarius exposuit narrari potest, aut etiam prooemia sunt in his causis supervacua; quae quid magis agunt, quam ut cognitioni rerum accommodatiorem iudicem faciant? atque constabit, nusquam esse eorum maiorem usum, quam ubi animus iudicis ab aliqua contra nos insita opinione flectendus est.

4.2.81Bir eylemin yapılıp yapılmadığının soruşturulduğu tahmin davaları ise çoğu zaman yargılamanın konusu olan olayın değil, olayın çıkarsanmasını sağlayan şeylerin açıklamasını içerir. Davacı bunları şüphe uyandıracak biçimde anlatır, sanık da şüpheyi hafifletmek zorundadır; bu yüzden ikisi bunları yargıca farklı biçimlerde sunmalıdır.

4.2.81

coniecturales autem causae, in quibus de facto quaeritur, non tam saepe rei, de qua iudicium est, quam eorum, per quae res colligenda est, expositionem habent. quae cum accusator suspiciose narret, reus levare suspicionem debeat, aliter ab hoc atque ab illo ad iudicem perferri oportet.

4.2.82"Ama bazı deliller kalabalık oldukları için güçlüdür, ayrılınca daha hafif kalırlar." Bu, anlatı yapılıp yapılmayacağı sorusuyla değil, nasıl yapılacağı sorusuyla ilgilidir. Çünkü davanın işine geliyorsa, açıklamada birçok şeyi bir araya yığmaya, ispat sözü vermeye, hatta anlatıyı bölüp kanıtları kısımların ardına ekleyerek sonra devamına geçmeye ne engel var?

4.2.82

at enim quaedam argumenta turba valent, diducta leviora sunt. id quidem non eo pertinet, ut quaeratur an narrandum, sed quomodo narrandum sit. nam et congerere plura in expositione quid prohibet, si id utile est causae, et promittere, sed et dividere narrationem et probationes subiungere partibus atque ita transire ad sequentia?

4.2.83Çünkü her şeyin yapıldığı sırayla anlatılması gerektiğini düşünenlere de katılmıyorum; işimize hangi sıra geliyorsa o sırayla anlatmayı tercih ederim. Bu da pek çok figürle yapılabilir. Bazen bir şeyi daha faydalı bir yerde geri getirdiğimizde onu unutmuş gibi yaparız; bazen geri kalan sırayı sonra vereceğimizi, çünkü dava böylece daha açık olacağını söyleriz; bazen de olayı açıkladıktan sonra ondan önce gelen sebepleri ekleriz.

4.2.83

nam ne iis quidem accedo, qui semper eo putant ordine, quo quid actum sit, esse narrandum, sed eo malo narrare, quo expedit. quod fieri plurimis figuris licet. nam et aliquando nobis excidisse simulamus, cum quid utiliore loco reducimus, et interim nos reddituros reliquum ordinem testamur, quia sic futura sit causa lucidior; interim re exposita subiungimus causas quae antecesserunt.

4.2.84Çünkü savunmanın tek bir kanunu, belli bir reçetesi yoktur; olaya ve zamana göre neyin faydalı olacağına bakmak gerekir. Yara nasılsa ona göre ya hemen tedavi edilmeli ya da tedavi ertelenebiliyorsa şimdilik sarılmalıdır.

4.2.84

neque enim est una lex defensionis certumque praescriptum; pro re, pro tempore intuenda quae prosint, atque ut erit vulnus, ita vel curandum protinus vel, si curatio differri potest, interim deligandum.

4.2.85Birden çok kez anlatı yapmayı da günah saymam; Cicero bunu Cluentius'u Savunma'da yapmıştır. Bu yalnız serbest değil, bazen gereklidir de: zimmet davalarında ve basit olmayan bütün davalarda olduğu gibi. Kurallara batıl bir bağlılıkla davanın gereğine aykırı olarak sürüklenmek deliliktir.

4.2.85

nec saepius narrare duxerim nefas, quod Cicero pro Cluentio fecit; estque non concessum modo, sed aliquando etiam necessarium, ut in causis repetundarum omnibusque quae simplices non sunt. amentis est enim superstitione praeceptorum contra rationem causae trahi.

4.2.86Anlatıyı kanıtlardan önce koymak, yargıç neyin soruşturulduğunu bilmeden kalmasın diye âdet olmuştur. Öyleyse her şey tek tek ispat edilecek ya da çürütülecekse, neden tek tek de anlatılmasın? Bizim tecrübemize ne kadar güvenilmesi gerekiyorsa, ben bunu forumda, fayda gerektirdikçe yaptım ve hem bilgili kişilerin hem de yargılayanların bunu onayladığını biliyorum. Hatta —bunu kibirle söylemiyorum, çünkü birlikte dava yürüttüğüm pek çok kişi yalan söylüyorsam beni yalanlayabilir— davayı ortaya koyma vazifesi genellikle benden istenirdi.

4.2.86

narrationem ideo ante probationes ponere est institutum, ne iudex, qua de re quaeratur, ignoret. cur igitur, si singula probanda aut refellenda erunt, non singula etiam narrentur? me certe, quantacunque nostris experimentis habenda est fides, fecisse hoc in foro, quotiens ita desiderabat utilitas, probantibus et eruditis et iis, qui iudicabant, scio; et (quod non arroganter dixerim, quia sunt plurimi, quibuscum egi, qui me refellere possint, si mentiar) fere ponendae a me causae officium exigebatur.

4.2.87Ama bu yüzden olayların sırasını izlemeyi daha sık yapmamız gerekmediği sanılmasın. Bazı şeylerin sırası ters çevrilirse çirkin bile olur; doğurduğunu, sonra gebe kaldığını; vasiyetnamenin açıldığını, sonra mühürlendiğini anlatman gibi. Bunlarda sonraki şeyi söylemişsen, öncekini hiç anmamak en iyisidir; çünkü önce geldiği apaçıktır.

4.2.87

neque ideo tamen non id saepius facere oportebit, ut rerum ordinem sequamur. quaedam vero etiam turpiter convertuntur, ut si peperisse narres, deinde concepisse; apertum testamentum, deinde signatum; in quibus si id, quod posterius est, dixeris, de priore tacere optimum; palam est enim praecessisse.

4.2.88Yalan açıklamalar da vardır; forumda bunların iki türü bulunur. Biri belgelerle desteklenir: Publius Clodius'un tanıklarına güvenip, Roma'da kutsala saygısızlık suçunu işlediği gece Interamna'da olduğunu söylemesi gibi. Öteki ise konuşanın yeteneğiyle savunulmalıdır. Bu bazen yalnız utanç verici olanı örtmekle ilgilidir —bana kalırsa "renk" adı da buradan gelir—, bazen de soruyla ilgilidir.

4.2.88

sunt quaedam et falsae expositiones, quarum in foro duplex genus est: alterum, quod instrumentis adiuvatur, ut P. Clodius fiducia testium, qua nocte incestum Romae commiserat, Interamnae se fuisse dicebat; alterum, quod est tuendum dicentis ingenio. id interim ad solam verecundiam pertinet, unde etiam mihi videtur dici color, interim ad quaestionem.

4.2.89Ama hangisi olursa olsun, ilk kaygımız uyduracağımız şeyin olabilir olması olsun; sonra kişiye, yere ve zamana uygun düşmesi, inanılır bir gerekçesi ve sırası bulunması; mümkünse doğru bir şeye bağlanması ya da davada yer alan bir delille doğrulanması. Çünkü tamamen olayın dışından alınan şeyler yalan söyleme serbestliğini ele verir.

4.2.89

sed utrumcunque erit, prima sit curarum, ut id quod fingemus fieri possit; deinde, ut et personae et loco et tempori congruat et credibilem rationem et ordinem habeat; si continget, etiam verae alicui rei cohaereat aut argumento, quod sit in causa, confirmetur. nam quae tota extra rem petita sunt, mentiendi licentiam produnt.

4.2.90Özellikle şuna dikkat etmeliyiz (uyduranlar çoğu zaman bunu unutur): söyledikleri birbiriyle çatışmasın. Çünkü bazı şeyler tek tek hoşa gider, ama toplamda birbirini tutmaz. Ayrıca doğru olduğu bilinecek şeylere aykırı olmasınlar; okulda da renk temanın dışında aranmasın.

4.2.90

curandum praecipue, (quod fingentibus frequenter excidit) ne qua inter se pugnent; quaedam enim partibus blandiuntur, sed in summam non consentiunt; praeterea, ne iis, quae vera esse constabit, adversa sint; in schola etiam, ne color extra themata quaeratur.

4.2.91Her iki yerde de hatip bütün konuşma boyunca neyi uydurduğunu hatırlamalıdır, çünkü yanlış şeyler çoğu zaman akıldan çıkar.

4.2.91

utrobique autem orator meminisse debebit actione tota, quid finxerit, quoniam solent excidere quae falsa sunt,

4.2.92Halk arasında söylenen "yalancının hafızası güçlü olmalı" sözü de doğrudur. Şunu da bilelim: bizim eylemimiz soruşturuluyorsa tek bir şey söylemeliyiz; başkasının eylemi soruşturuluyorsa şüpheleri birçok yöne dağıtmak serbesttir. Yine de bazı okul tartışmalarında, birinin kendisine sorulan soruya cevap vermediği varsayılır; bunlarda verilebilecek bütün cevapları sayıp dökme serbestliği vardır.

4.2.92

verumque est illud, quod vulgo dicitur, mendacem memorem esse oportere. sciamus autem, si de nostro facto quaeratur, unum nobis aliquid esse dicendum; si de alieno, mittere in plura suspiciones licere. est tamen quibusdam scholasticis controversiis, in quibus ponitur aliquem non respondere quod interrogator, libertas omnia enumerandi, quae responderi potuissent.

4.2.93Uydurulacak şeylerin, tanıkla yalanlanamayacak türden şeyler olması gerektiğini de unutmayalım. Bunlar şunlardır: kendi gönlümüzden kaynaklanan, yalnız kendimizin bildiği şeyler; ölülerden gelen şeyler, çünkü bunları inkâr edecek kimse yoktur; aynı şey işine gelecek birinden gelenler, çünkü o inkâr etmeyecektir; karşı taraftan gelenler de, çünkü inkâr etse de inanılmayacaktır.

4.2.93

fingenda vero meminerimus ea, quae non cadant in testem. sunt autem haec, quae a nostro dicuntur animo, cuius ipsi tantum conscii sumus; item quod a defunctis, nec hoc enim est qui neget; itemque ab eo cui idem expediet, is enim non negabit; ab adversario quoque, quia non est habiturus in negando fidem.

4.2.94Rüyalara ve batıl inançlara dayanan renkler ise artık bizzat bu kolaylıkları yüzünden itibarlarını yitirmiştir. Anlatıda renk kullanmak, bunlar bütün konuşma boyunca birbirini tutmuyorsa yeterli değildir; özellikle de bazılarının tek ispatı ısrarla ileri sürülmeleri ve bu ısrarın sürdürülmesidir.

4.2.94

somniorum et superstitionum colores ipsa iam facilitate auctoritatem perdiderunt. non est autem satis in narratione uti coloribus, nisi per totam actionem consentiant, cum praesertim quorundam probatio sola sit in adseveratione et perseverantia;

4.2.95Örneğin, zengin bir adamın üç kez evlatlıktan reddettiği ve üç kez de beraat eden bir genci kendi oğlu olarak geri isteyen o asalak, elbette şöyle bir renge başvurur: çocuğu terk etmesinin sebebi yoksulluğuymuş; o evde bir oğlu olduğu için de asalak rolüne bürünmüş; genç de reddeden adamın oğlu olmadığı için üç kez suçsuz yere reddedilmiş.

4.2.95

ut ille parasitus, qui ter abdicatum a divite iuvenem et absolutum tanquam suum filium asserit, habebit quidem colorem, quo dicat et paupertatem sibi causam exponendi fuisse et ideo a se parasiti personam esse susceptam, quia in illa domo filium haberet; et ideo illum ter innocentem abdicatum, quia filius abdicantis non esset.

4.2.96Ama her sözünde hem bir babanın sevgisini, hem de en ateşlisinden bir sevgiyi, zengin adama karşı nefretini ve gence karşı korkusunu göstermezse —çünkü onun bu kadar nefret edildiği evde kalmasının tehlikeli olacağını bilir—, sahte bir hak iddiacısı olduğu şüphesinden kurtulamaz.

4.2.96

nisi tamen in omnibus verbis et amorem patrium atque hunc quidem ardentissimum ostenderit et odium divitis et metum pro iuvene, quem periculose mansurum in illa domo, in qua tam invisus sit, sciat, suspicione subiecti petitoris non carebit.

4.2.97Okul tartışmalarında bazen şöyle bir şey olur —forumda olabileceğinden şüpheliyim—: iki taraf da aynı rengi kullanır, sonra her biri onu kendi lehine savunur. Şu tartışmada olduğu gibi:

4.2.97

evenit aliquando in scholasticis controversiis, quod in foro an possit accidere dubito, ut eodem colore utraque pars utatur, deinde eum pro se quaeque defendat, ut in illa controversia:

4.2.98Bir kadın kocasına, üvey oğlunun kendisine ırz düşmanlığı teklif ettiğini ve ona bir saat ve yer belirlediğini söyledi; oğul da üvey annesi hakkında aynı şeyi ihbar etti, yalnız başka bir saat ve yer bildirdi. Baba, karısının önceden söylediği yerde oğlunu, oğlunun söylediği yerde karısını buldu; karısını boşadı; kadın susunca da oğlunu evlatlıktan reddediyor. Genç için söylenebilecek hiçbir şey yoktur ki aynısı üvey anne için de söylenemesin.

4.2.98

uxor marito dixit, appellatam se de stupro a privigno et sibi constitutum tempus et locum; eadem contra filius detulit de noverca, edito tantum alio tempore ac loco; pater in eo, quem uxor praedixerat, filium invenit, in eo, quem filius, uxorem; illam repudiavit, qua tacente filium abdicat. nihil dici potest pro iuvene, quod non idem sit pro noverca.

4.2.99Yine de ortak olan şeyler de ortaya konacak, sonra kişilerin karşılaştırılmasından, ihbarın sırasından ve boşanan kadının susmasından deliller çıkarılacaktır.

4.2.99

ponentur tamen etiam communia; deinde ex personarum comparatione et indicii ordine et silentio repudiatae argumenta ducentur.

4.2.100Şunu da bilmek gerekir: bazı şeyler renk kabul etmez, yalnızca savunulmaları gerekir. Düşmanı olan bir yoksulun heykelini kırbaçlayan ve hakaret suçuyla yargılanan zengin böyledir; çünkü yaptığının ölçülü bir şey olduğunu kimse söyleyemez; ama belki bunun cezasız kalabilecek bir şey olduğunu kabul ettirebilir.

4.2.100

ne illud quidem ignorare oportet, quaedam esse quae colorem non recipiant, sed tantum defendenda sint, qualis est ille dives, qui statuam pauperis inimici flagellis cecidit et reus est iniuriarum; nam factum eius modestum esse nemo dixerit, fortasse ut sit tutum obtinebit.

4.2.101Açıklamanın bir kısmı lehimize, bir kısmı aleyhimize olacaksa, anlatının karıştırılmasına mı ayrılmasına mı, davanın durumuna bakılarak karar verilmelidir. Çünkü zarar verenler daha çoksa, fayda verenler onların altında ezilir. Bu durumda en iyisi ayırmaktır: tarafımıza yardım edecek şeyleri açıklayıp doğruladıktan sonra, geri kalanlara karşı yukarıda sözü edilen çarelere başvurmak. Fayda verenler daha çoksa,

4.2.101

quodsi pars expositionis pro nobis, pars contra nos erit, miscenda sit an separanda narratio, cum ipsa condicione causae deliberandum est. nam si plura sunt quae nocent, quae prosunt obruuntur. itaque tunc dividere optimum erit, et iis, quae partem nostram adiuvabunt, expositis et confirmatis, adversus reliqua uti remediis, de quibus supra dictum est. si plura proderunt,

4.2.102 bunları birleştirmek de mümkündür; böylece engel olanlar, adeta yardımcı birliklerimizin ortasına yerleştirilmiş olarak daha az güç taşırlar. Ama bunlar çıplak olarak konmamalı; kendi tarafımızı bir delillendirmeyle güçlendirmeli, karşı tarafınkilerin neden inanılır olmadığını da eklemeliyiz; çünkü bunları ayırmazsak, iyi yanlarımızın karışan kötü yanlarla lekelenmesinden korkulur.

4.2.102

etiam coniungere licebit, ut quae obstant in mediis velut auxiliis nostris posita minus habeant virium. quae tamen non erunt nuda ponenda, sed ut et nostra aliqua argumentatione firmemus et diversa cur credibilia non sint adiiciamus; quia, nisi distinxerimus, verendum est, ne bona nostra permixtis malis inquinentur.

4.2.103Anlatı hakkında şu kurallar da öğütlenir: anlatıdan hiçbir konu dışına çıkış yapılmasın, söz yargıçtan başka birine çevrilmesin, başka bir kişiye söz verilmesin, delillendirme yapılmasın; bazıları duygulara başvurulmasın diye de ekler. Bunların çoğu çok sık gözetilmelidir; hatta akıl zorlamadıkça hiçbir zaman değiştirilmemelidir.

4.2.103

illa quoque de narratione praecipi solent, ne qua ex ea fiat excursio, ne avertatur a iudice sermo, ne alienae personae vocem demus, ne argumentemur; adiiciunt quidam etiam, ne utamur adfectibus; quorum pleraque sunt frequentissime custodienda, immo nunquam, nisi ratio coegerit, mutanda.

4.2.104Açıklamanın açık ve kısa olması için konu dışına çıkış kadar nadiren haklı gösterilebilecek bir şey yoktur. Çıkış ancak kısa olmalı ve şöyle olmalıdır: adeta bir duygunun gücüyle doğru yoldan itilmiş gibi görünmeliyiz. Cicero'nun Sassia'nın evliliği hakkında yaptığı çıkış böyledir:

4.2.104

ut sit expositio perspicua et brevis, nihil quidem tam raro poterit habere rationem quam excursio; nec unquam debebit esse nisi brevis et talis, ut vi quadam videamur adfectus velut recto itinere depulsi, qualis est Ciceronis circa nuptias Sasiae:

4.2.105"Ah, kadının inanılmaz suçu, bu kadın dışında bütün bir hayat boyunca işitilmemiş suçu! Ah, gemsiz ve dizginlenmez şehvet! Ah, eşsiz küstahlık! Tanrıların gücünden ve insanların dedikodusundan korkmasa bile, o geceden, o düğün meşalelerinden, yatak odasının eşiğinden, kızının yatağından, hiç değilse önceki evliliğe tanıklık eden o duvarlardan da mı korkmadı?"

4.2.105

O mulieris scelus incredibile et praeter hanc unam in omni uita inauditum! O libidinem effrenatam et indomitam! O audaciam singularem! nonne timuisse, si minus vim deorum hominumque famam, at illam ipsam noctem facesque illas nuptiales non limen cubiculi non cubile filiae non parietes denique ipsos, superiorum testes nuptiarum

4.2.106Sözün yargıçtan çevrilmesi ise bazen hem daha kısa bildirir hem de daha güçlü suçlar. Bu konuda girişte söylediğim görüşü taşıyorum; kişileştirme hakkında da öyle. Kişileştirmeyi yalnız Aufidia'yı Savunma'da Servius Sulpicius kullanmaz —"Seni uykuyla mı gevşemiş sanayım, yoksa ağır bir uyuşukluğa mı gömülmüş?"—; Marcus Tullius da gemi kaptanları hakkında kullanır (çünkü bu da olayın açıklamasıdır): "Ziyaretine gelmek için şu kadar vereceksin" ve devamı.

4.2.106

sermo vero aversus a iudice et brevius indicat interim et coarguit magis, de qua re idem, quod in prooemio dixeram, sentio, sicut de prosopopoeia quoque; qua tamen non Servius modo Sulpicius utitur pro Aufidia: somnone te languidum an gravi lethargo putem pressum? sed M. quoque Tullius circa nauarchos, (nam ea quoque rei expositio est) ut adeas, tantum dabis, et reliqua.

4.2.107Peki ya Cluentius'u Savunma'da Staienus ile Bulbus'un konuşması hem hıza hem inandırıcılığa en çok katkıyı yapmıyor mu? Cicero bunları bir dikkatsizlik yüzünden yapmış görünmesin diye —gerçi onda böyle bir şey inanılır değildir— Partitiones'te şunu öğütlemiştir: anlatıda tatlılık, şaşkınlıklar, beklentiler, beklenmedik sonuçlar, kişilerin konuşmaları ve bütün duygular bulunmalıdır.

4.2.107

quid ? pro Cluentio, Staieni Bulbique colloquium nonne ad celeritatem plurimum et ad fidem confert? quae ne fecisse inobservantia quadam videatur, quanquam hoc in illo credibile non est, in Partitionibus praecepit, ut habeat narratio suavitatem, admirationes, exspectationes, exitus inopinatos, colloquia personarum, omnes adfectus.

4.2.108Delillendirmeyi, dediğim gibi, hiçbir zaman yapmayacağız; ama bazen bir delil koyacağız. Cicero Ligarius'u Savunma'da bunu yapar: Ligarius'un eyaleti öyle yönettiğini söyler ki barış onun işine gelmekteydi. Gerektiğinde açıklamaya kısa bir savunma ve eylemlerin gerekçesini de katacağız.

4.2.108

argumentabimur , ut dixi, nunquam; argumentum ponemus aliquando; quod facit pro Ligario Cicero, cum dicit sic eum provinciae praefuisse, ut illi pacem esse expediret. inseremus expositioni et brevem, cum res poscet, defensionem et rationem factorum.

4.2.109Çünkü anlatı bir tanık gibi değil, bir avukat gibi yapılmalıdır. Olayın kendi sırası şudur: "Quintus Ligarius, Gaius Considius'la birlikte elçi yardımcısı olarak yola çıktı." Peki Marcus Tullius ne yapar? "Çünkü Quintus Ligarius, ortada hiçbir savaş şüphesi yokken, Gaius Considius'la birlikte elçi yardımcısı olarak Afrika'ya gitti" der. Başka bir yerde de:

4.2.109

neque enim narrandum est tanquam testi sed tanquam patrono. rei ordo per se talis est: Q. Ligarius legatus cum C. Considio profectus. quid ergo M. Tullius? Q. enim, inquit, Ligarius , cum esset nulla belli suspicio, legatus in Africam cum C. Considio profectus est. et alibi:

4.2.110 "Hiçbir savaşa gitmiyordu, savaştan en küçük bir şüphe bile yoktu." Olayı bildiren biri için "Quintus Ligarius hiçbir işe karışmaya razı olmadı" demek yeterliyken şunu ekler: "gözü evindeydi, ailesine dönmek istiyordu." Böylece açıkladığı şeyi hem bir gerekçeyle inanılır kıldı hem de duyguyla doldurdu.

4.2.110

non modo ad bellum sed ne ad minimam quidem suspicionem belli. Et cum esset indicaturo satis, Q. Ligarius nullo se implicari negotio passus est, adiecit, domum spectans, ad suos redire cupiens. ita quod exponebat, et ratione fecit credibile et adfectu quoque implevit.

4.2.111Bu yüzden anlatıda duygulara başvurulmaması gerektiğini düşünenlere daha çok şaşıyorum. Bununla "uzun süre değil ve sonuç kısmındaki gibi değil" demek istiyorlarsa, benimle aynı görüştedirler; çünkü oyalanmalardan kaçınmak gerekir. Ama yargıcı bilgilendirirken aynı zamanda etkilemeyi neden istemeyeyim?

4.2.111

quo magis miror eos, qui non putant utendum in narratione adfectibus. qui si hoc dicunt, non diu neque ut in epilogo, mecum sentiunt; effugiendae sunt enim morae. ceterum cur ego iudicem nolim, dum eum doceo, etiam movere ?

4.2.112Konuşmanın son kısmında elde etmeye çalışacağım şeyi, mümkünse olaylara girişin hemen başında neden elde etmeyeyim? Özellikle de kanıtlar sırasında onun gönlünü öfke ya da acımayla dolmuş olarak daha kolay elimde tutacakken?

4.2.112

cur , quod in summa parte sum actionis petiturus, non in primo statim rerum ingressu, si fieri potest, consequar? cum praesertim etiam in probationibus faciliorem sim animum eius habiturus occupatum vel ira vel miseratione.

4.2.113Marcus Tullius bir Roma vatandaşının dövülmesi hakkında bütün duyguları en kısa biçimde harekete geçirmiyor mu? Yalnız adamın durumuyla, haksızlığın yapıldığı yerle, dayağın türüyle değil, onun ruhunu övmekle de. Çünkü kendisi değneklerle dövülürken inlemeyen, yalvarmayan, yalnızca dövenin nefretini çekerek ve hukuka güvenerek bir Roma vatandaşı olduğunu haykıran son derece yüce bir adam gösterir.

4.2.113

an non M. Tullius circa verbera civis Romani omnis brevissime movet adfectus, non solum condicione ipsius, loco iniuriae, genere verberum, sed animi quoque commendatione? summum enim virum ostendit qui, cum virgis caederetur, non ingemuerit, non rogaverit, sed tantum ciuem Romanum esse se cum invidia caedentis et fiducia iuris clamaverit.

4.2.114Peki ya Philodamos'un başına geleni bütün açıklama boyunca nefretle alevlendirmekle kalmayıp idamın kendisinde de gözyaşıyla doldurmadı mı? Çünkü oğlunun ölümüne ağlayan babayı ve babasının ölümüne ağlayan oğlu anlatmaktan çok gözler önüne serdi.

4.2.114

quid ? Philodami casum nonne cum per totam expositionem incendit invidia, tum in supplicio ipso lacrimis implevit, cum flentes non tam narraret quam ostenderet patrem de morte filii, filium de patris?

4.2.115Hangi sonuç konuşması bundan daha acındırıcı olabilir? Gönül rahatlığıyla anlattığın şeylere sonuç kısmında duygu çağırmak için çok geçtir: yargıç onlara alışmıştır; yeni olduklarında etkilenmediği şeyleri artık hiçbir ruh hareketi duymadan karşılar; ruhun bir kez yerleşmiş hâlini değiştirmek ise zordur.

4.2.115

quid ulli epilogi possunt magis habere miserabile? serum est enim advocare iis rebus adfectum in peroratione, quas securus narraveris; adsuevit illis iudex iamque eas sine motu mentis accipit, quibus commotus novis non est, et difficile est mutare animi habitum semel constitutum.

4.2.116Ben ise —çünkü görüşümü gizlemeyeceğim, gerçi söyleyeceğim şey herhangi bir kuraldan çok örneklerde bulunur— anlatının, konuşmanın her kısmı kadar, hatta her kısmından çok, mümkün olan bütün çekicilikle ve zarafetle süslenmesi gerektiğini düşünüyorum. Ama açıkladığımız olayın tabiatının ne olduğu çok önemlidir.

4.2.116

ego vero (neque enim dissimulabo iudicium meum, quamquam id, quod sum dicturus, exemplis magis quam praeceptis ullis continetur) narrationem, ut si ullam partem orationis, omni qua potest gratia et venere exornandam puto. sed plurimum refert, quae sit natura eius rei quam exponimus.

4.2.117Küçük davalarda —özel davalar genellikle böyledir— süs sıkı ve adeta konuya yapışık olmalı, kelimelerde en büyük özen gösterilmelidir. Genel konularda coşkunluğun sürüklediği ve çevreleyen sözün bolluğu içinde gizlenen kelimeler, burada belirgin olmalı ve Zenon'un istediği gibi anlamla boyanmış olmalıdır. Söz dizimi gizli tutulmalı, ama yine de olabildiğince hoş olmalıdır.

4.2.117

in parvis ergo, quales sunt fere privatae, sit ille pressus et velut applicitus rei cultus, in verbis summa diligentia; quae in locis impetu feruntur et circumiectae orationis copia latent, hic expressa et, ut vult Zeno, sensu tincta esse debebunt; compositio dissimulata quidem sed tamen quam iucundissima;

4.2.118Figürler, eskilerin otoritesiyle kabul edilmiş olan şiirsel ve konuşma kurallarına aykırı figürler olmamalıdır (çünkü dil olabildiğince arı olmalıdır); çeşitlilikleriyle bıkkınlıktan kaçınan, değişiklikleriyle gönlü dinlendiren figürler olmalıdır; yoksa aynı hâl ekine, benzer söz dizimine, eşit ifade akışlarına düşeriz. Çünkü açıklamanın öteki süsleri yoktur; bu zarafetle hoş gösterilmezse yerde sürünmesi kaçınılmazdır.

4.2.118

figurae non illae poeticae et contra rationem loquendi auctoritate veterum receptae (nam debet esse quam purissimus sermo), sed quae varietate taedium effugiant et mutationibus animum levent, ne in eundem casum similem compositionem, pares elocutionum tractus incidamus. caret enim ceteris lenociniis expositio et, nisi commendetur hac venustate, iaceat necesse est.

4.2.119Yargıç da hiçbir kısımda bundan daha dikkatli değildir; bu yüzden doğru söylenen hiçbir şey boşa gitmez. Ayrıca dinleyene hoş gelen şeylere nasılsa daha kolay inanır ve haz onu inanmaya götürür.

4.2.119

nec in ulla parte intentior est iudex, eoque nihil recte dictum perit. praeterea nescio quomodo etiam credit facilius, quae audienti iucunda sunt, et voluptate ad fidem ducitur.

4.2.120Olay daha büyükse, korkunç şeyleri nefret uyandıracak, acıklı şeyleri acındıracak biçimde söylemek serbest olacaktır; ama duyguları tüketmek için değil, adeta ilk çizgileriyle belirtmek için; öyle ki olayın tablosunun nasıl olacağı hemen açıkça görünsün.

4.2.120

ubi vero maior res erit, et atrocia invidiose et tristia miserabiliter dicere licebit, non ut consumantur adfectus, sed ut tamen velut primis lineis designentur, ut plane, qualis futura sit imago rei, statim appareat.

4.2.121Dikkatten adeta yorulmuş olan yargıcın midesini bir vecizeyle tazelemeyi de yasaklamam; en çok da kısa bir ara sözle, şu söz gibi: "Milo'nun köleleri, herkesin kendi kölelerinden böyle bir durumda yapmalarını isteyeceği şeyi yaptılar"; bazen de biraz daha serbest bir sözle, şu söz gibi: "Kayınvalide damadıyla evleniyor; ne kuş alametçisi var, ne nikâhı onaylayan kimse;

4.2.121

ne sententia quidem velut fatigatum intentione stomachum iudicis reficere dissuaserim, maxime quidem brevi interiectione, qualis est illa, fecerunt servi Milonis, quod suos quisque servos in tali re facere voluisset, interim paulo liberiore, qualis est illa, nubit genero socrus, nullis auspicibus, nullis auctoribus,

4.2.122 herkesin ağzında uğursuz bir haber." Bu, her konuşmanın gösterişten çok faydaya göre kurulduğu ve mahkemelerin henüz daha sert olduğu zamanlarda bile yapıldığına göre, haz ölüm ya da servet tehlikesinin ta içine dalmışken şimdi ne kadar daha çok yapılmalıdır! İnsanların bu arzusuna ne kadar yer verilmesi gerektiğini başka bir yerde söyleyeceğim. Şimdilik ona biraz göz yummak gerektiğini kabul ediyorum.

4.2.122

funestis ominibus omnium. quod cum sit factum iis quoque temporibus, quibus omnis ad utilitatem potius quam ad ostentationem componebatur oratio, et erant adhuc severiora iudicia, quanto nunc faciendum magis, cum in ipsa capitis aut fortunarum pericula inrupit voluptas? cui hominum desiderio quantum dari debeat alio loco dicam. interim aliquid indulgendum esse confiteor.

4.2.123Gerçeğe eklenen inanılır bir olay tasviri de çok katkı yapar; bu tasvir dinleyenleri adeta olay yerine götürüyor gibidir. Marcus Caelius'un Antonius'a karşı yaptığı şu tasvir böyledir: "Çünkü onu sarhoş bir uykuya yıkılmış, bütün göğsüyle horlayarak, geğirtili soluklarını art arda salarken buluyorlar; o şanlı çadır arkadaşı kadınlar da bütün sedirlerin üzerinde enlemesine yatıyor, ötekiler de dört bir yanda yere serilmiş uzanıyordu.

4.2.123

multum confert adiecta veris credibilis rerum imago, quae velut in rem praesentem perdicere audientes videtur, qualis est illa M. Caelii in Antonium descriptio: namque ipsum offendunt temulento sopore profligatum, totis praecordiis stertentem, ructuosos spiritus geminare, praeclarasque contubernales ab omnibus spondis transversas incubare et reliquas circumiacere passim.

4.2.124Ama düşmanın geldiğini anlayınca dehşetten yarı ölü hâlde Antonius'u uyandırmaya çalışıyor, adını haykırıyor, boşuna ensesinden kaldırıyorlardı; biri kulağına daha tatlı bir sesle sesleniyor, bazıları daha şiddetle ona vuruyordu. O ise hepsinin sesini ve dokunuşunu tanıdığı için en yakındakinin boynuna sarılmaya çalışıyordu; uyandırıldığı için uyuyamıyor, sarhoş olduğu için de uyanık kalamıyordu; yarı uykulu bir uyuşukluk içinde yüzbaşıların ve cariyelerin elleri arasında savruluyordu." Bundan daha inanılır bir şey uydurulamaz, daha şiddetle kınanamaz, daha açık gösterilemez.

4.2.124

quae tamen exanimatae terrore, hostium adventu percepto, excitare Antonium conabantur, nomen inclamabant, frustra a ceruicibus tollebant, blandius alia ad aurem invocabat, uehementius etiam nonnulla feriebat; quarum cum omnium vocem tactumque noscitaret, proximae cuiusque collum amplexu petebat, neque dormire excitatus neque vigilare ebrius poterat, sed semisomno sopore inter manus centurionum concubinarumque iactabatur. nihil his neque credibilius fingi neque vehementius exprobrari neque manifestius ostendi potest.

4.2.125Anlatanın itibarının açıklamaya ne kadar inandırıcılık kattığını da geçmeyeceğim. Bu itibarı her şeyden önce hayatımızla, ama konuşma tarzımızın kendisiyle de hak etmeliyiz; bu tarz ne kadar ağırbaşlı ve temiz olursa, iddia ederken o kadar çok ağırlık taşıması kaçınılmazdır.

4.2.125

neque illud quidem praeteribo, quantam adferat fidem expositioni narrantis auctoritas; quam mereri debemus ante omnia quidem vita, sed et ipso genere orationis, quod quo fuerit gravius ac sanctius, hoc plus habeat necesse est in adfirmando ponderis.

4.2.126Bu yüzden özellikle bu kısımda kurnazlık şüphesi uyandıracak her şeyden kaçınmalıyız; çünkü yargıç hiçbir yerde kendini bundan daha çok korumaz. Hiçbir şey uydurulmuş, hiçbir şey zorlanmış görünmesin; her şeyin hatipten çok davadan çıktığına inanılsın.

4.2.126

effugienda igitur in hac praecipue parte omnis calliditatis suspicio, neque enim se usquam custodit magis iudex; nihil videatur fictum, nihil sollicitum; omnia potius a causa quam ab oratore profecta credantur.

4.2.127Ama biz buna katlanamayız; sanat görünmezse kaybolduğunu sanırız; oysa sanat görünürse sanat olmaktan çıkar. Övgüye bağımlıyız ve emeğimizin en yüksek ödülünü onda görürüz. Böylece çevrede duranlara göstermek istediğimiz şeyi yargıçlara ele veririz.

4.2.127

at hoc pati non possumus et perire artem putamus, nisi appareat, cum desinat ars esse, si apparet. pendemus ex laude atque hanc laboris nostri ducimus summam. ita , quae circumstantibus ostentare volumus, iudicibus prodimus.

4.2.128Bir de tekrarlanan anlatı vardır; buna epidiēgēsis denir. Mahkemeden çok hitabet alıştırmasına ait bir şeydir; anlatı kısa olması gerektiği için olayın daha geniş ve daha süslü biçimde açıklanabilmesi amacıyla bulunmuştur. Bu, ya nefret uyandırmak ya da acındırmak için yapılır. Bana kalırsa bu hem nadiren yapılmalı hem de hiçbir zaman bütün sıra tekrarlanacak biçimde yapılmamalıdır; çünkü aynı şey kısım kısım da elde edilebilir. Ayrıca epidiēgēsis kullanmak isteyen, anlatı yerinde olayı kısaca söylemeli, olanı bildirmekle yetinip nasıl olduğunu yerinde daha ayrıntılı açıklayacağını vaat etmelidir.

4.2.128

est quaedam etiam repetita narratio, quae ἐπιδιήγησις dicitur, sane res declamatoria magis quam forensis, ideo autem reperta, ut, quia narratio brevis esse debet, fusius et ornatius res possit exponi; quod fit vel invidiae gratia vel miserationis. id et raro faciendum iudico neque sic unquam, ut totus ordo repetatur; licet enim per partes idem consequi. ceterum , qui uti ἐπιδιηγήσει volet, narrationis loco rem stringat et contentus indicare, quod factum sit, quo sit modo factum plenius se loco suo expositurum esse promittat.

4.2.129Bazıları anlatıya mutlaka kişiden başlanması, kişi bizim tarafımızdansa hemen övülmesi, karşı taraftansa hemen kötülenmesi gerektiğini düşünür. Bu gerçekten de en sık rastlanan yoldur, çünkü anlaşmazlık kişiler arasındadır.

4.2.129

initium narrationis quidam utique faciendum a persona putant, eamque, si nostra sit, ornandam, si aliena, infamandam statim. hoc sane frequentissimum est, quia personae sunt inter quas litigatur.

4.2.130Ama işe yarayacaksa kişiler de bazen kendilerine ait arazlarla birlikte ortaya konmalıdır: "Yargıçlar, bu Aulus Cluentius'un babası Aulus Cluentius Habitus, yalnız memleketi Larinum belediyesinin değil, o bölgenin ve çevresinin de fazileti, şöhreti ve soyluluğuyla önde gelen bir adamdı" gibi;

4.2.130

sed hae quoque interim cum suis accidentibus ponendae, cum id profuturum est: ut A. Cluentius Habitus fuit pater huiusce, iudices, homo non solum municipii Larinatis, ex quo erat, sed regionis illius et uicinitatis virtute, existimatione, nobilitate princeps;

4.2.131bazen bunlarsız: "Çünkü Quintus Ligarius ... iken" gibi. Çoğu zaman da olaydan başlanır; Cicero'nun Tullius'u Savunma'daki şu sözü gibi: "Marcus Tullius'un Thurii topraklarında babasından kalma bir çiftliği var"; Demosthenes'in Ktesiphon'u Savunma'daki şu sözü gibi: "Fokis savaşı patlak verdiğinde."

4.2.131

interim sine his ut Q. enim Ligarius cum esset; frequenter vero et a re, sicut pro Tullio Cicero fundum habet in agro Thurino M. Tullius paternum; Demosthenes pro Ctesiphonte τοῦ γὰρ Φωκικοῦ συστάντος πολέμου.

4.2.132Anlatının sonu konusunda, açıklamanın sorunun doğduğu noktaya kadar götürülmesini isteyenlerle bir anlaşmazlık var: "Bu olaylar böyle olduktan sonra praetor Publius Dolabella, âdet olduğu üzere, şiddet ve silahlı adamlar hakkında hiçbir istisna tanımadan bir yasaklama emri çıkardı: kimi nereden çıkardıysa oraya geri koysun. Sonra kendisi geri koyduğunu söyledi. Bunun üzerine bahisli bir sözleşme yapıldı; bu sözleşme hakkında hükmü siz vereceksiniz." Bunu davacı her zaman yapabilir, savunan ise her zaman yapamaz.

4.2.132

de fine narrationis cum iis contentio est, qui perduci expositionem volunt eo, unde quaestio oritur: his rebus ita gestis, P. Dolabella praetor interdixit, ut est consuetudo, de vi, hominibus armatis, sine ulla exceptione, tantum ut unde deiecisset restitueret; deinde restituisse se dixit. sponsio facta est; hac de sponsione vobis iudicandum est. id a petitore semper fieri potest, a defensore non semper.

4.3.13. Bölüm

Sıra bakımından anlatının ardından doğrulama gelir; çünkü bunun için açıkladığımız şeylerin ispat edilmesi gerekir. Ama bu kısma girmeden önce bazılarının bir görüşü hakkında birkaç şey söylemeliyim. Çoğu kişi olayların sırasını ortaya koyduktan sonra hemen, mutlaka sevinçli ve alkış toplayacak bir genel konuya, olabildiğince hoşa gidecek biçimde dalmayı âdet edinmiştir.

4.3.1

ordine ipso narrationem sequitur confirmatio. Probanda sunt enim quae propter hoc exposuimus. sed priusquam ingrediar hanc partem, pauca mihi de quorundam opinione dicenda sunt. plerisque moris est prolato rerum ordine protinus utique in aliquem laetum ac plausibilem locum quam maxime possint favorabiliter excurrere.

4.3.2Bu âdet hitabet alıştırmalarının gösterişinden doğup forumlara da girmiştir; çünkü dava yürütmek, dava sahiplerinin faydası için değil, avukatların böbürlenmesi için bulunmuş bir şeye dönüşmüştür. Korktukları şudur: çoğu zaman istenen o sıkı ve yalın anlatının ardından hemen delillerin çekişmesi gelirse, konuşmanın verdiği hazlar uzun süre ertelendiği için söz soğuyacaktır. Bunda kusur şuradadır:

4.3.2

quod quidem natum ab ostentatione declamatoria iam in forum venit, postquam agere causas non ad utilitatem litigatorum, sed ad patronorum iactationem repertum est, ne, si pressae illi, qualis saepius desideratur, narrationis gracilitati coniuncta argumentorum pugnacitas fuerit, dilatis diutius dicendi voluptatibus oratio refrigescat. in quo vitium illud est,

4.3.3 bunu davaların ve faydanın farkını gözetmeden, sanki her zaman işe yararmış, hatta gerekliymiş gibi yaparlar; bu yüzden başka bir yeri olan kısımlardan aldıkları düşünceleri buraya yığarlar; öyle ki pek çok şeyin ya ikinci kez söylenmesi gerekir ya da başka bir yerde söylendikleri için kendi yerlerinde söylenemezler. Ben ise şunu kabul ediyorum:

4.3.3

quod sine discrimine causarum atque utilitatis hoc, tanquam semper expediat aut etiam necesse sit, faciunt, eoque sumptas ex iis partibus, quarum alius erat locus, sententias in hanc congerunt, ut plurima aut iterum dicenda sint aut, quia alieno loco dicta sunt, dici suo non possint. ego autem confiteor,

4.3.4 bu türden bir açılma, olay gerektirdiğinde ya da hiç değilse izin verdiğinde, yalnız anlatının değil, ya hep birlikte ya da bazen tek tek soruların ardından da yerinde olarak gelebilir; konuşma da en çok bununla aydınlanır ve süslenir. Ama bağlantılıysa ve kendiliğinden geliyorsa; yoksa zorla araya sıkıştırılır ve tabiatça birleşik olan şeyleri birbirinden koparırsa değil.

4.3.4

hoc exspatiandi genus non modo narrationi sed etiam quaestionibus vel universis vel interim singulis opportune posse subiungi, cum res postulat aut certe permittit, atque eo vel maxime illustrari ornarique orationem, sed si cohaeret et sequitur, non si per vim cuneatur et quae natura iuncta erant distrahit.

4.3.5Çünkü anlatının ardından hiçbir şey ispat kadar doğal olarak gelmez; meğer o konu dışına çıkış ya anlatının adeta sonu ya da ispatın adeta başlangıcı olsun. Demek ki ona bazen yer olacaktır: örneğin açıklama sona doğru korkunç bir hâl aldıysa, adeta hemen patlayıveren bir öfkeyle onu sürdürebiliriz.

4.3.5

nihil enim tam est consequens quam narrationi probatio, nisi excursus ille vel quasi finis narrationis vel quasi initium probationis est. erit ergo illi nonnunquam locus, ut, si expositio circa finem atrox fuerit, prosequamur eam velut erumpente protinus indignatione.

4.3.6Ama bu, ancak olay şüphe götürmüyorsa yapılmalıdır. Aksi takdirde suçlamanın büyük olduğunu göstermeden önce doğru olduğunu göstermelisin; çünkü suçların uyandırdığı nefret, ispat edilmeden önce sanığın lehinedir: bir suç ne kadar ağırsa ona inanmak o kadar zordur.

4.3.6

quod tamen ita fieri oportebit, si res dubitationem non habebit. alioqui prius est quod obiicias verum efficere quam magnum, quia criminum invidia pro reo est, priusquam probabitur; difficillima est enim gravissimi cuiusque sceleris fides.

4.3.7Aynı biçimde karşı tarafa yapılmış bazı iyilikleri anlattıysan nankörlüğe karşı ateş püskürmen, ya da suçlamaların çeşitliliğini anlatıyla gösterdiysen bunlar yüzünden ne büyük bir tehlikenin yöneltildiğini ortaya koyman da faydasız olmayabilir.

4.3.7

item fieri non inutiliter potest ut, si merita in adversarium aliqua exposueris, in ingratum inveharis, aut, si varietatem criminum narratione demonstraveris, quantum ob ea periculum intentetur, ostendas.

4.3.8Ama bütün bunlar kısa olmalı. Çünkü yargıç olayların sırasını dinledikten sonra ispata koşar ve kararından bir an önce emin olmak ister. Ayrıca açıklamanın kendisinin, gönüller başka şeye çevrilip boş bir oyalanmayla yorulduğu için uçup gitmemesine de dikkat etmek gerekir.

4.3.8

verum haec breviter omnia. iudex enim ordine audito festinat ad probationem et quam primum certus esse sententiae cupit. praeterea cavendum est, ne ipsa expositio vanescat, aversis in aliud animis et inani mora fatigatis.

4.3.9Ama anlatının ardından bu hamle her zaman gerekli olmadığı gibi, sorudan önce yapılacak bir hazırlık çoğu zaman faydalıdır; hele soru ilk bakışta pek hoş karşılanacak gibi değilse, sert bir kanunu ya da ceza davalarını savunuyorsak. Burası, yargıcı kanıtlarımıza ısındırmak, yumuşatmak ya da kışkırtmak için adeta ikinci bir girişin yeridir. Bu burada daha serbest ve daha sert biçimde yapılabilir, çünkü yargıç davayı artık bilmektedir.

4.3.9

sed ut non semper est necessaria post narrationem illa procursio, ita frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, utique si prima specie minus erit favorabilis, si legem asperam ac poenarias actiones tuebimur. est hic locus velut sequentis exordii ad conciliandum probationibus nostris iudicem, mitigandum, concitandum. Quod liberius hic et vehementius fieri potest, quia iudici nota iam causa est.

4.3.10Sert bir şey varsa, bu adeta yatıştırıcı merhemlerle onu önceden yumuşatırız; böylece yargıçların kulakları sonra söyleyeceklerimizi daha kolay kabul eder ve hakkımızdan nefret etmezler. Çünkü isteksiz insanlar hiçbir şeye kolay inandırılamaz.

4.3.10

his igitur velut fomentis, si quid erit asperum, praemolliemus, quo facilius aures iudicum quae post dicturi erimus admittant, ne ius nostrum oderint. nihil enim facile persuadetur invitis.

4.3.11Bu noktada yargıcın tabiatını da bilmek gerekir: hukuka mı daha yatkındır, hakkaniyete mi? Buna göre bu iş daha çok ya da daha az gerekli olacaktır. Aynı şey sorudan sonra da sonuç kısmının yerini tutar.

4.3.11

quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus; proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium. ceterum res eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur.

4.3.12Bu kısma Yunanlar parekbasis, Latinler ise egressus ya da egressio, yani konu dışına çıkış derler. Ama dediğim gibi, bütün dava boyunca türlü türlü açılmalar içeren pek çok konu dışına çıkış vardır: insanların ve yerlerin övgüsü, bölgelerin tasviri, bazı gerçek, hatta efsanevî olayların açıklaması gibi.

4.3.12

hanc partem παρέκβασιν vocant Graeci, Latini egressum vel egressionem. sed hae sunt plures, ut dixi, quae per totam causam varios habent excursus, ut laus hominum locorumque, ut descriptio regionum, expositio quarundam rerum gestarum, vel etiam fabulosarum.

4.3.13Verres'e Karşı yazılmış konuşmalarda Sicilya'nın övgüsü ve Proserpina'nın kaçırılışı bu türdendir; Gaius Cornelius'u Savunma'da Gnaeus Pompeius'un faziletlerinin o halka hoş gelen anılışı da öyledir: o ilahî hatip, sanki konuşmasının akışı komutanın adıyla bile durdurulmuş gibi, başladığı sözü yarıda keserek hemen oraya yönelmiştir.

4.3.13

quo ex genere est in orationibus contra Verrem compositis Siciliae laus, Proserpinae raptus; pro C. Cornelio popularis illa virtutum Cn. Pompei commemoratio, in quam ille divinus orator, velut nomine ipso ducis cursus dicendi teneretur, abrupto quem inchoaverat sermone devertit actutum.

4.3.14Konu dışına çıkış (parekbasis), benim kanaatime göre, davanın faydasıyla ilgili olan bir şeyin sıranın dışına taşarak ele alınmasıdır. Bu yüzden ona neden özellikle olayların sırasını izleyen bu yerin verildiğini anlamıyorum; konuşma doğru yoldan bunca biçimde saptığı hâlde, bu adın ancak konu dışına çıkışta bir şey açıklanacaksa uygun düştüğünü neden düşündüklerini de anlamıyorum.

4.3.14

Παρέκβασις est, ut mea quidem fert opinio, alicuius rei, sed ad utilitatem causae pertinentis extra ordinem excurrens tractatio. quapropter non video cur hunc ei potissimum locum adsignent, qui rerum ordinem sequitur, non magis quam illud, cur hoc nomen ita demum proprium putent, si aliquid in digressu sit exponendum, cum tot modis a recto itinere declinet oratio.

4.3.15Çünkü belirlediğimiz o beş kısmın dışında söylenen her şey konu dışına çıkıştır: öfke, acıma, nefret, sövgü, mazeret, gönül kazanma, sövgülerin çürütülmesi. Bunlara benzer olarak soruya girmeyen şeyler de öyledir: her türlü büyütme, küçültme, her tür duygu ve konuşmayı en çok hoş ve süslü kılan şeyler; sefahat, açgözlülük, din, vazifeler hakkındaki sözler. Bunlar benzer konulardaki delillere bağlı oldukları için, bağlantılı oldukları için konu dışına çıkmış görünmezler.

4.3.15

nam quidquid dicitur praeter illas quinque quas fecimus partes, egressio est, indignatio, miseratio, invidia, convicium, excusatio, conciliatio, maledictorum refutatio. similia his, quae non sunt in quaestione, omnis amplificatio, minutio, omne adfectus genus, et quae maxime iucundam et ornatam faciunt orationem, de luxuria, de avaritia, religione, officiis; quae cum sint argumentis subiecta similium rerum, quia cohaerent, egredi non videntur.

4.3.16Ama konuyla hiçbir bağı olmayan pek çok şey de araya sokulur: bunlarla yargıç dinlendirilir, uyarılır, yatıştırılır, ondan ricada bulunulur, övülür. Bunlar sayısızdır; bazılarını önceden hazırlanmış olarak getiririz, bazılarını da fırsattan ya da zorunluluktan çıkarırız: biz konuşurken yeni bir şey olursa, araya girilirse, biri gelirse, bir kargaşa çıkarsa.

4.3.16

sed plurima sunt, quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur, quibus iudex reficitur, admonetur, placatur, rogatur, laudatur. innumerabilia sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel necessitate ducimus, si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio, interventus alicuius, tumultus.

4.3.17Cicero da Milo'yu Savunma'yı konuşurken girişte bu yüzden konu dışına çıkmak zorunda kaldı; kullandığı o kısa sözden bu anlaşılır. Sorudan önce bir şey hazırlayan ya da bitmiş bir ispata adeta bir tavsiye ekleyen kişi biraz daha uzağa gidebilir. Ama ispatın ortasından fırlayan kişi, saptığı yere çabucak dönmelidir.

4.3.17

unde Ciceroni quoque in prooemio, cum diceret pro Milone, digredi fuit necesse, ut ipsa oratiuncula qua usus est patet. potest autem paulo longius exire, qui praeparat aliquid ante quaestionem et qui finitae probationi velut commendationem adiicit. at qui ex media erumpit, cito ad id redire debet unde devertit.

4.4.14. Bölüm

Bazıları anlatının ardına, mahkeme konusunun bir kısmı olarak önermeyi ekler; bu görüşe cevap verdik. Bana kalırsa önerme her doğrulamanın başlangıcıdır; yalnız ana soru gösterilirken değil, bazen tek tek delillerde, özellikle de epikheirēma denen delillerde konur. Ama şimdi birincisinden söz ediyoruz. Onu her zaman kullanmak gerekmez.

4.4.1

sunt qui narrationi propositionem subiungant tanquam partem iudicialis materiae, cui opinioni respondimus. mihi autem propositio videtur omnis confirmationis initium, quod non modo in ostendenda quaestione principali, sed nonnunquam etiam in singulis argumentis poni solet maximeque in iis quae ἐπιχειρήματα vocantur. sed nunc de priore loquimur. ea non semper uti necesse est.

4.4.2Çünkü bazen önerme olmadan da sorunun ne üzerinde döndüğü yeterince açıktır; hele anlatı sorunun başladığı yerde bitiyorsa. Hatta bazen açıklamanın ardına, genellikle delillerde yapılan genel bir toplama eklenir: "Bu olaylar, yargıçlar, açıkladığım gibi oldu: tuzak kuran yenildi, şiddet şiddetle bastırıldı, daha doğrusu küstahlık yiğitlikle ezildi."

4.4.2

aliquando enim sine propositione quoque satis manifestum est quid in quaestione versetur, utique si narratio ibi finem habet, ubi initium quaestio, adeo, ut aliquando subiungatur expositioni, quae solet in argumentis esse summa collectio: haec, sicut exposui, ita gesta sunt, iudices; insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa virtute audacia est.

4.4.3Ama olay savunulamadığında ve tarif üzerinde soru doğduğunda önerme bazen çok faydalıdır. Tapınaktan özel bir parayı alan kişiyi savunurken şöyle denir: "Kutsala el uzatma davası görülüyor; siz kutsala el uzatma hakkında inceleme yapıyorsunuz." Böylece yargıç, vazifesinin yalnız tek bir şey olduğunu, yüklenen şeyin kutsala el uzatma olup olmadığını araştırmak olduğunu anlar.

4.4.3

nonnunquam vero valde est utilis, ubi res defendi non potest et de fine quaeritur, ut pro eo, qui pecuniam privatam de templo sustulit, sacrilegii agitur, de sacrilegio cognoscitis, ut iudex intelligat id unum esse officii sui, quaerere an id quod obiicitur sacrilegium sit.

4.4.4Karanlık ya da çok yönlü davalarda da öyledir; ama her zaman yalnızca dava daha açık olsun diye değil, bazen daha çok etkilesin diye. Hemen ardından işe yarayacak bazı şeyler eklenirse etkiler: "Kanun açıkça yazılmıştır: surlara tırmanan yabancı ölümle cezalandırılır. Yabancı olduğun kesindir; surlara tırmandığın soru konusu bile değildir; geriye cezalandırılmandan başka ne kalıyor?" Bu önerme karşı tarafın itirafını sıkıştırır ve bir bakıma hükmü geciktiren her şeyi ortadan kaldırır; soruyu yalnızca belirtmez, ona yardım da eder.

4.4.4

item in causis obscuris aut multiplicibus, nec semper propter hoc solum ut sit causa lucidior, sed aliquando etiam ut magis moveat. movet autem, si protinus subtexantur aliqua, quae prosint. lex aperte scripta est ut peregrinus qui murum ascenderit morte multetur; peregrinum te esse certum est; quin ascenderis murum, non quaeritur; quid superest, nisi ut te puniri oporteat? haec enim propositio confessionem adversarii premit et quodammodo iudicandi moram tollit, nec indicat quaestionem sed adiuvat.

4.4.5Önermeler basit, ikili ya da çoklu olur; bu da birden çok biçimde gerçekleşir. Çünkü ya birden çok suç birleştirilir: Sokrates'in gençliği baştan çıkardığı ve yeni batıl inançlar getirdiği için suçlanması gibi; ya da tek bir suç birçok parçadan derlenir: Aiskhines'e elçiliği kötü yürüttüğü suçlamasının, yalan söylediği, talimatların hiçbirini yerine getirmediği, oyalandığı, hediyeler aldığı için yöneltilmesi gibi.

4.4.5

sunt autem propositiones et simplices et duplices vel multiplices, quod accidit non uno modo. nam et plura crimina iunguntur, ut cum Socrates accusatus est, quod corrumperet iuventutem et novas superstitiones introduceret; et singula ex pluribus colliguntur, ut cum legatio male gesta obiicitur Aeschini, quod mentitus sit, quod nihil ex mandatis fecerit, quod moratus sit, quod munera acceperit.

4.4.6Reddetme de bazen birden çok önerme içerir. Bir para talebine karşı şöyle denir: "Talebin kötü yapılmış: çünkü senin vekil olmaya hakkın yoktu, adına dava açtığın kişinin de vekil tutmaya hakkı yoktu; ayrıca bu adam benim ödünç para aldığım söylenen kişinin mirasçısı değil; ben ona da borçlu değildim."

4.4.6

recusatio quoque plures interim propositiones habet, ut contra petitionem pecuniae: male petis, procuratorem enim tibi esse non licuit, sed neque illi, cuius nomine litigas, habere procuratorem; sed neque est heres eius, a quo accepisse mutuam dicor nec ipsi debui.

4.4.7Bunlar istendiği kadar çoğaltılabilir, ama durumu göstermiş olmak yeter. Bunlar her birinin ardından kanıtları getirilerek tek tek konursa birden çok önerme olur; birleştirilirlerse bölümlemeye girer.

4.4.7

multiplicari haec in quantum libet possunt, sed rem ostendisse satis est. hae si ponantur singulae subiectis probationibus, plures sunt propositiones; si coniungantur, in partitionem cadunt.

4.4.8Bir de yalın önerme vardır; tahmin meselelerinde genellikle böyledir: "Cinayet davası açıyorum", "Hırsızlıkla suçluyorum". Gerekçesi eklenmiş önerme de vardır: "Gaius Cornelius devletin yüceliğine karşı suç işledi; çünkü bir halk tribunu olduğu hâlde kanun metnini halk toplantısında kendisi okudu." Bunlardan başka ya kendi önermemizi kullanırız: "Zinayla suçluyorum"; ya karşı tarafınkini: "Bana zina davası açılıyor"; ya da ortak bir önermeyi: "Benimle karşı taraf arasındaki soru, vasiyetsiz ölen kişiye ikimizden hangisinin daha yakın olduğudur." Bazen birbirine karşıt önermeleri de birleştiririz: "Ben şunu söylüyorum, karşı taraf şunu."

4.4.8

est et nuda propositio, qualis fere in coniecturalibus, caedis ago, furtum obiicio; est ratione subiecta, ut maiestatem minuit C. Cornelius; nam codicem tribunus plebis ipse pro contione legit. praeter haec utimur propositione aut nostra, ut adulterium obiicio; aut adversarii, ut adulterii mecum agitur, aut communi, ut inter me et adversarium quaestio est, uter sit intestato propior. nonnumquam diversas quoque iungimus: ego hoc dico, adversarius hoc.

4.4.9Bazen kendi başına önerme olmayan bir söz, olayların sırasını açıkladıktan sonra eklendiğinde önermenin gücünü taşır: "Bunlar hakkında inceleme yapacaksınız." Bu, yargıca bir hatırlatmadır: soruya daha keskin bir dikkatle yönelsin, adeta bir dokunuşla uyandırılmış gibi anlatının bittiğini ve ispatın başladığını anlasın; biz doğrulamaya girerken o da bir bakıma dinlemeye yeni bir girişle başlasın.

4.4.9

habet interim vim propositionis, etiamsi per se non est propositio, cum exposito rerum ordine subiicimus: de his cognoscetis, ut sit haec commonitio iudicis, quo se ad quaestionem acrius intendat et velut quodam tactu resuscitatus finem esse narrationis et initium probationis intelligat, et nobis confirmationem ingredientibus ipse quoque quodammodo novum audiendi sumat exordium.

4.5.15. Bölüm

Bölümleme, bizim önermelerimizin, karşı tarafın önermelerinin ya da ikisinin birden sırayla yerleştirilmiş bir sayımıdır. Bazıları bölümlemenin her zaman kullanılması gerektiğini düşünür; çünkü yargıç neyden söz ettiğimizi ve sonra neyden söz edeceğimizi bilirse dava daha açık olur, yargıç da daha dikkatli ve öğrenmeye daha hazır olur.

4.5.1

partitio est nostrarum aut adversarii propositionum aut utrarumque ordine collocata enumeratio. hac quidam utendum semper putant, quod ea fiat causa lucidior et iudex attentior ac docilior, si scierit et de quo dicamus et de quo dicturi postea simus.

4.5.2Bazıları ise bunu iki sebepten ötürü hatip için tehlikeli sayar: hem vaat ettiğimiz şeyler bazen unutulur, hem de bölümlemede atladığımız bir şey sonra karşımıza çıkar. Ama bu, ya hiç yeteneği olmayan ya da davaya hiçbir şey düşünüp tasarlamadan gelen kişiden başka kimsenin başına gelmez.

4.5.2

rursus quidam periculosum id oratori arbitrantur duabus ex causis: quod nonnunquam et excidere soleant quae promisimus et, si qua in partiendo praeterimus, occurrere; quod quidem nemini accidet, nisi qui plane vel nullo fuerit ingenio vel ad agendum nihil cogitati praemeditatique detulerit.

4.5.3Yoksa doğru bir bölümlemenin yolu kadar açık ve berrak başka ne vardır? Çünkü tabiatı kılavuz edinir; öyle ki konuşmanın yolundan ayrılmamak hafızaya en büyük yardımdır. Bu yüzden bölümlemenin üç önermeden fazlaya uzatılmasını yasaklayanları da onaylamam. Bölümleme fazla çok parçalı olursa şüphesiz yargıcın hafızasından kaçar ve dikkatini karıştırır; ama bir kanunla bağlanmış gibi bu sayıya bağlanmamalıdır, çünkü dava daha fazlasını gerektirebilir.

4.5.3

alioqui quae tam manifesta et lucida est ratio quam rectae partitionis? sequitur enim naturam ducem adeo ut memoriae id maximum sit auxilium via dicendi non decedere. quapropter ne illos quidem probaverim, qui partitionem vetant ultra tres propositiones extendere. quae sine dubio, si nimium sit multiplex, fugiet memoriam iudicis et turbabit intentionem; hoc tamen numero velut lege non est alliganda, cum possit causa plures desiderare.

4.5.4Bölümlemenin her zaman kullanılmamasının daha önemli başka sebepleri vardır. Önce şu: pek çok şey, birdenbire bulunmuş, evden getirilmemiş, konuşma sırasında olayın kendisinden doğmuş gibi göründüğünde daha hoşa gider. "Az kalsın unutuyordum", "aklımdan çıkmıştı", "iyi ki hatırlattın" gibi, hiç de nahoş olmayan figürler buradan gelir. Çünkü kanıtlar önceden ortaya konursa, geri kalanın bütün yenilik çekiciliği önceden koparılıp alınır.

4.5.4

alia sunt magis, propter quae partitione non semper sit utendum: primum, quia pleraque gratiora sunt, si inventa subito nec domo adlata, sed inter dicendum ex re ipsa nata videantur, unde illa non iniucunda schemata, paene excidit mihi, et fugerat me, et recte admones. propositis enim probationibus omnis in reliquum gratia novitatis praecerpitur.

4.5.5Bazen yargıcı aldatmak, türlü sanatlarla ona sokulmak gerekir; öyle ki istediğimizden başka bir şeyin yapıldığını sansın. Çünkü bazen önerme serttir; yargıç bunu önceden görürse, tedavi edilmeden önce hekimin bıçağını gören kişi gibi önceden ürker. Ama konu önceden ortaya konmadan, onu hiçbir duyuru yapılmadan tasasız ve kendine dönük bulan söz içeri girerse, vaat edilseydi inanılmayacak şeyi başarır.

4.5.5

interim vero etiam fallendus est iudex et variis artibus subeundus, ut aliud agi quam quod petimus putet. nam est nonnunquam dura propositio, quod iudex si providit, non aliter praeformidat quam qui ferrum medici priusquam curetur aspexit; at si re non ante proposita securum ac nulla denuntiatione in se conversum intrarit oratio, efficiet, quod promittenti non crederetur.

4.5.6Bazen yalnız soruları ayırmaktan değil, onları ele almaktan da tamamen kaçınmak gerekir; dinleyiciyi duygularla sarsmak ve dikkatinden uzaklaştırmak gerekir. Çünkü hatibin işi yalnız bilgilendirmek değildir; belagat etkilemekte daha güçlüdür. Yargıcı inceleme yaparken yargısından koparmaya çalıştığımız o anda, bölümlemenin o aşırı ince ve titizlikle parçalara ayrılmış özeni bu işe en çok aykırı olan şeydir.

4.5.6

interim refugienda non modo distinctio quaestionum est, sed omnino tractatio; adfectibus turbandus et ab intentione auferendus auditor. non enim solum oratoris est docere, sed plus eloquentia circa movendum valet. cui rei contraria est maxime tenuis illa et scrupulose in partes secta divisionis diligentia eo tempore quo cognoscenti iudicium conamur auferre.

4.5.7Peki kendi başına hafif ve zayıf olan şeylerin bazen kalabalıkla güç kazanmasına ne demeli? Bu yüzden bunları daha çok bir araya yığmalı ve adeta bir huruç harekâtıyla savaşmalıdır. Ama bu nadir olmalı ve yalnızca zorunluluktan yapılmalıdır: akla aykırı görünen bu şeyin kendisini akıl zorladığında.

4.5.7

quid quod interim, quae per se levia sunt et infirma, turba valent? ideoque congerenda sunt potius et velut eruptione pugnandum; quod tamen rarum esse debet et ex necessitate demum, cum hoc ipsum quod dissimile rationi est coegerit ratio.

4.5.8Bundan başka her bölümlemede mutlaka en güçlü bir şey vardır; yargıç onu duyunca ötekilere gereksiz şeylermiş gibi sıkılarak katlanır. Bu yüzden birden çok suçlama yöneltilecek ya da çürütülecekse, her konuda ne söyleyeceğimiz sırayla görünsün diye bölümleme hem faydalı hem hoştur; ama tek bir suçlamayı türlü biçimlerde savunacaksak gereksizdir.

4.5.8

praeter haec in omni partitione est utique aliquid potentissimum, quod cum audivit iudex cetera tanquam supervacua gravari solet. itaque si plura vel obiicienda sunt vel diluenda, et utilis et iucunda partitio est ut, quid quaque de re dicturi simus, ordine appareat; at si unum crimen varie defendemus, supervacua.

4.5.9Örneğin şöyle bölümlersek: "Savunduğum bu sanığın, ondan cinayet beklenebilecek biri olmadığını söyleyeceğim; onun öldürmek için bir sebebi olmadığını söyleyeceğim; adamın öldürüldüğü sırada denizin öbür yakasında olduğunu söyleyeceğim"; o zaman sonuncudan önce ele aldığın her şeyin boş görünmesi kaçınılmazdır.

4.5.9

ut si illa partiamur, dicam non talem esse hunc quem tueor reum, ut in eo credibile videri possit homicidium; dicam occidendi causam huic non fuisse; dicam hunc eo tempore quo homo occisus est trans mare fuisse, omnia, quae ante id quod ultimum est exsequeris, inania videri necesse est.

4.5.10Çünkü yargıç en güçlü olana koşar. Avukatı vaadiyle adeta borçlanmış sayar; sabırlıysa ondan sessizce bunu ister; meşgulse, bir yetki sahibiyse ya da huyu kabaysa onu sövgüyle sıkıştırır.

4.5.10

festinat enim iudex ad id quod potentissimum est. et velut obligatum promisso patronum, si est patientior, tacitus appellat; si vel occupatus vel in aliqua potestate vel etiam si moribus incompositus, cum convicio efflagitat.

4.5.11Bu yüzden Cicero'nun Cluentius'u Savunma'daki bölümlemesini kınayanlar eksik olmamıştır. Orada önce hiç kimsenin Oppianicus'tan daha büyük suçlamalarla, daha ağır tanıklarla mahkemeye çağrılmadığını; sonra onu mahkûm eden yargıçların kendilerinin önyargılı kararlar verdiğini; son olarak mahkemeye rüşvetle Cluentius tarafından değil, Cluentius'a karşı el atıldığını söyleyeceğini vaat etmişti. Kınayanlara göre, üçüncüsü ispat edilebilirse

4.5.11

itaque non defuerunt, qui Ciceronis illam pro Cluentio partitionem improbarent, qua se dicturum esse promisit primum, neminem maioribus criminibus, gravioribus testibus, in iudicium vocatum quam Oppianicum; deinde praeiudicia esse facta ab ipsis iudicibus, a quibus condemnatus sit; postremo, iudicium pecunia temptatum non a Cluentio, sed contra Cluentium; quia, si probari posset, quod est tertium,

4.5.12 öncekileri söylemeye hiç gerek kalmazdı. Buna karşılık hiç kimse, Cicero'nun Murena'yı Savunma'da en iyi biçimde bölümleme yaptığını kabul etmeyecek kadar adaletsiz ya da ahmak olmaz: "Yargıçlar, bütün suçlamanın üç kısımdan oluştuğunu anlıyorum: biri hayatının kınanması, öteki saygınlık yarışı, üçüncüsü seçim rüşveti suçlamaları üzerinde dönüyordu." Çünkü böylece hem davayı en açık biçimde gösterdi hem de bir kısmı ötekiyle gereksiz kılmadı.

4.5.12

nihil necesse fuerit dicere priora. rursus nemo tam erit iniustus aut stultus, quin eum fateatur optime pro Murena esse partitum: intelligo, iudices, tris totius accusationis fuisse partis, et earum unam in reprehensione vitae, alteram in contentione dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam. nam sic et ostendit lucidissime causam et nihil fecit altero supervacuum.

4.5.13Şu savunma türü hakkında da çoğu kişi tereddüt eder: "Öldürdüysem doğru yaptım; ama öldürmedim." Sonraki sağlamsa öncekinin ne anlamı var? Bunlar birbirine engel olur, ikisini birden kullananlara da hiçbirinde inanılmaz. Bu kısmen doğrudur: sonraki savunma, şüphe götürmez olmak şartıyla,

4.5.13

de illo quoque genere defensionis plerique dubitant: si occidi, recte feci; sed non occidi; quo enim prius pertinere, si sequens firmum sit? haec invicem obstare, et utroque utentibus in neutro haberi fidem. quod sane in parte verum est, et illo sequenti, si modo indubitabile est,

4.5.14 tek başına kullanılmalıdır. Ama daha güçlü olan savunmada bir şeyden korkuyorsak iki ispata da dayanırız. Çünkü her biri başka bir şeyden etkilenir: olayın yapıldığına inanan kişi bunun haklı olduğuna da inanabilir; haklı olduğu gerekçesinden etkilenmeyecek olan kişi de belki yapıldığına inanmaz. Nişanı şaşmayan bir el tek bir mızrakla yetinebilir, ama nişanı şaşabilen bir elin birçok mızrak saçması gerekir;

4.5.14

sit solo utendum. at si quid in eo, quod est fortius, timebimus, utraque probatione nitemur. alius enim alio moveri solet, et qui factum putavit, iustum credere potest; qui tanquam iusto non movebitur, factum fortasse non credet. ut certa manus uno telo possit esse contenta, incerta plura spargenda sunt,

4.5.15 ta ki talihe de yer kalsın. Cicero Milo'yu Savunma'da bunu son derece güzel yapar: önce tuzak kuranın Clodius olduğunu gösterir, sonra fazladan şunu ekler: öyle olmasa bile, böyle bir vatandaş, onu öldürenin en büyük fazileti ve şanıyla öldürülebilirdi.

4.5.15

ut sit et fortunae locus. egregie vero Cicero pro Milone insidiatorem primum Clodium ostendit, tum addidit ex abundanti, etiamsi id non fuisset, talem tamen civem cum summa virtute interfectoris et gloria necari potuisse.

4.5.16Ama daha önce sözünü ettiğim o sırayı da mahkûm etmem; çünkü bazı şeyler kendileri sert olsa da ardından gelenleri yumuşatmaya yararlar. Halk arasında söylenen şu söz de büsbütün gerekçesiz değildir: "Hakkaniyete uygun olanı alasın diye hakkaniyete aykırı olanı iste."

4.5.16

neque illum tamen ordinem, de quo prius dixi, damnaverim; quia quaedam, etiamsi ipsa sunt dura, in id tamen valent, ut ea molliant quae sequuntur. nec omnino sine ratione est quod vulgo dicitur: iniquum petendum, ut aequum feras.

4.5.17Ama kimse bunu, her şeyin göze alınabileceğine inanacak biçimde anlamasın. Çünkü Yunanlar haklı olarak, hiç gerçekleştirilemeyecek şeylerin denenmemesini öğütler. Sözünü ettiğim bu ikili savunmayı her kullanışımızda, öncekinden sonrakine inandırıcılık aktarmaya çalışmalıyız. Çünkü güvenle itiraf da edebilecek olan kişinin inkâr ederken yalan söylemek için bir sebebi olmadığı düşünülebilir.

4.5.17

quod tamen nemo sic accipiat ut omnia credat audenda. recte enim Graeci praecipiunt, non temptanda, quae effici omnino non possint. sed quotiens hac, de qua loquor, duplici defensione utemur, id laborandum est, ut in illam partem sequentem fides ex priore ducatur. potest enim videri, qui tuto etiam confessurus fuit, mentiendi causam in negando non habere.

4.5.18Şunu da mutlaka yapmalıyız: yargıcın, sözünü ettiğimizden başka bir ispat beklediğinden şüphelendiğimiz her durumda, o konuda da tam ve hemen yeterli açıklamayı yapacağımızı vaat etmeliyiz; özellikle de söz konusu olan şey namussa.

4.5.18

et illud utique faciendum est, ut, quotiens suspicabimur a iudice aliam probationem desiderari quam de qua loquimur, promittamus nos plene et statim de eo satis esse facturos, praecipueque si de pudore agetur.

4.5.19Çoğu zaman da pek utanılacak bir dava hukuk bakımından güvencede olur. Yargıçlar bu konuda isteksizce ve yüz çevirerek dinlemesinler diye onlara daha sık hatırlatmak gerekir: ardından dürüstlüğün ve saygınlığın savunması gelecektir; biraz beklesinler ve işin sırasıyla yürütülmesine izin versinler.

4.5.19

frequenter autem accidit, ut causa parum verecunda iure tuta sit; de quo ne inviti iudices audiant et aversi, frequentius sunt admonendi, secuturam defensionem probitatis et dignitatis; exspectent paulum et agi ordine sinant.

4.5.20Bazı şeyleri bazen dava sahiplerinin isteğine rağmen söylüyormuş gibi yapmalıyız; Cicero Cluentius'u Savunma'da yargı kanunu hakkında böyle yapar. Bazen de sanki onlar araya girmiş gibi durmalı, çoğu zaman sözü onlara çevirmeli, kendi planımızı uygulamamıza izin vermeleri için onları yüreklendirmeliyiz. Böylece yargıcın gönlüne sokulmuş oluruz; o da namus ispatını beklerken o sert şeylere daha az karşı koyar.

4.5.20

quaedam interim nos invitis litigatoribus simulandum est dicere, quod Cicero pro Cluentio facit circa iudiciariam legem; nonnunquam, quasi interpellemur ab iis, subsistere; saepe convertenda ad ipsos oratio; hortandi ut sinant nos uti nostro consilio. ita surrepetur animo iudicis et, dum sperat probationem pudoris, asperioribus illis minus repugnabit.

4.5.21Onları kabul ettikten sonra utanç verici olanın savunmasına da daha kolay yaklaşır. Böylece iki şey birbirine yardım eder: yargıç ölçülülüğün ispatı umuduyla hakkımıza daha dikkatli, hakkın ispatıyla da ölçülülüğe daha yatkın olur.

4.5.21

quae cum receperit, etiam verecundiae defensioni facilior erit. sic utraque res invicem iuvabit, eritque iudex circa ius nostrum spe modestiae attentior, circa modestiam iuris probatione proclivior.

4.5.22Ama bölümleme her zaman gerekli ya da faydalı olmadığı gibi, yerinde kullanıldığında konuşmaya çok büyük bir açıklık ve çekicilik katar. Çünkü yalnız, konular adeta kalabalığın içinden çekilip yargıçların gözü önüne konduğu için söylenenleri daha açık kılmakla kalmaz; her kısmın belli bir sonu olduğu için dinleyeni de dinlendirir; tıpkı yolculuk yapanların yorgunluğunu, yazılı taşlarla işaretlenmiş mesafelerin çok azaltması gibi.

4.5.22

sed ut non semper necessaria aut utilis est partitio, ita opportune adhibita plurimum orationi lucis et gratiae confert. neque enim solum id efficit, ut clariora fiant, quae dicuntur, rebus velut ex turba extractis et in conspectu iudicum positis; sed reficit quoque audientem certo singularum partium fine, non aliter quam facientibus iter multum detrahunt fatigationis notata inscriptis lapidibus spatia.

4.5.23Çünkü tükettiğin emeğin ölçüsünü bilmek haz verir; ne kadar kaldığını bilmek de geri kalanını daha güçlü biçimde sürdürmeye teşvik eder. Sonunun nerede olduğu belli olan hiçbir şeyin uzun görünmesi gerekmez.

4.5.23

nam et exhausti laboris nosse mensuram voluptati est, et hortatur ad reliqua fortius exsequenda scire quantum supersit. nihil enim longum videri necesse est, in quo, quid ultimum sit, certum est.

4.5.24Quintus Hortensius bölümlemedeki titizliğinden ötürü haksız yere çok övgü toplamış değildir; gerçi Cicero onun parmaklara dağıtılmış bölümlemesiyle bazen hafifçe alay eder. Çünkü jestin de kendi ölçüsü vardır; aşırı kesik kesik ve adeta eklem eklem bölümlemeden ise mutlaka ve en çok kaçınılmalıdır.

4.5.24

nec immerito multum ex diligentia partiendi tulit laudis Q. Hortensius, cuius tamen divisionem in digitos diductam nonnunquam Cicero leviter eludit. nam est suus et in gestu modus, et vitanda, utique maxime, concisa nimium et velut articulosa partitio.

4.5.25Çünkü o ufacık, artık uzuv değil de kırıntı olan parçalar itibardan çok şey eksiltir. Bu şöhrete düşkün olanlar daha ince ve daha bol bölümleme yapmış görünmek için hem gereksiz şeyleri katarlar hem de tabiatça tek olan şeyleri bölerler; daha çok değil, daha küçük parçalar yapmış olurlar. Sonra bin tane parçacık yaptıklarında, bölümlemenin önlemek için bulunduğu o karanlığın aynısına düşerler.

4.5.25

nam et auctoritati plurimum detrahunt minuta illa nec iam membra sed frusta, et huius gloriae cupidi, quo subtilius et copiosius divisisse videantur, et supervacua adsumunt et quae natura singularia sunt secant, nec tam plura faciunt quam minora; deinde cum fecerunt mille particulas, in eandem incidunt obscuritatem, contra quam partitio inventa est.

4.5.26Bölümlenmiş olsun basit olsun, önerme faydalı olarak kullanılabildiği her durumda önce açık ve berrak olmalıdır (çünkü yalnız ötekiler karanlık olmasın diye kullanılan bir şeyin kendisinin karanlık olmasından daha çirkin ne olabilir?); sonra kısa olmalı ve hiçbir gereksiz kelimeyle yüklenmemelidir. Çünkü ne söyleyeceğimizi değil, neyden söz edeceğimizi gösteririz.

4.5.26

et divisa autem et simplex propositio, quotiens utiliter adhiberi potest, primum debet esse aperta atque lucida (nam quid sit turpius, quam id esse obscurum ipsum, quod in eum solum adhibetur usum, ne sint cetera obscura?), tum brevis nec ullo supervacuo onerata verbo. non enim, quid dicamus, sed de quo dicturi simus ostendimus.

4.5.27Önermede hiçbir şeyin eksik ya da fazla olmamasını da sağlamak gerekir. Fazlalık genellikle şöyle olur: cinslere ayırmak yeterliyken türlere ayırırız ya da cinsi koyduktan sonra türünü de ekleriz: "Faziletten, adaletten, kendine hâkimiyetten söz edeceğim" gibi; oysa adalet ve kendine hâkimiyet faziletin türleridir.

4.5.27

obtinendum etiam, ne quid in ea desit, ne quid supersit. superest autem sic fere, cum aut in species partimur, quod in genera partiri sit satis, aut genere posito subiicitur species, ut dicam de virtute, iustitia, continentia, cum iustitia atque continentia virtutis sint species.

4.5.28İlk bölümleme şudur: üzerinde uzlaşılan nedir, tartışılan nedir? Uzlaşılan şeyde karşı taraf neyi kabul ediyor, biz neyi; tartışılan şeyde bizim önermelerimiz nelerdir, karşı tarafınkiler nelerdir? Ama en kötüsü, ortaya koyduğun şeyleri koyduğun sırayla işlememektir.

4.5.28

partitio prima est, quid sit de quo conveniat, quid de quo ambigatur. in eo, quod convenit, quid adversarius fateatur, quid nos; in eo, de quo ambigitur, quae nostrae propositiones, quae partis adversae. pessimum vero, non eodem ordine exsequi, quo quidque proposueris.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…