İçeriğe geç

Kavram

Amplificatio

Yunanca
αὔξησις (auxēsis); δείνωσις (deinōsis)
Latince
amplificatio; augere; incrementum, comparatio, ratiocinatio, congeries
Almanca
Amplifikation, Steigerung
Fransızca
amplification
İngilizce
amplification
Türkçe
büyütme; küçültme (*minutio*, *extenuatio*)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "genişletme, artırma" (bir evi, bir mülkü büyütmek). Retorikte sözün bir şeyi olduğundan daha büyük ya da daha küçük göstermesi; Aristoteles'te övgü türünün başlıca aracı, Cicero'da hatibin en yüksek işi. Quintilianus VIII 4'te büyütmeyi üslubun (elocutio) içinde, süsün (ornatus) gücü olarak ele alır: artırma bazen "en yükseğin de üstüne" çıkar (8.4.3–7), karşılaştırma aşağıda olanı büyüterek yukarıdakini yükseltir (8.4.9), çıkarım bir şeyi büyütüp başka bir şeyin artmasını sağlar (8.4.15–16), yığma aynı şeyi anlatan kelimeleri üst üste koyar (8.4.26–27). Kanıttaki "küçükten büyüğe" delilinden farkı: orada kanıt, burada büyütme aranır (8.4.12).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles auxēsis: övgü türünün başlıca aracı (Rhetorike I 9) rhetorike
MÖ 1. yy Cicero amplificatio: belagatin en yüksek övgüsü; De oratore III 104 Cicero, De oratore
MS 90'lar Quintilianus amplificatio: dört türü (artırma, karşılaştırma, çıkarım, yığma) ve küçültme; VIII 4 Quintilianus, Institutio oratoria

Dönüşüm: Kanıt aracından duygu aracına: Aristoteles'te büyütme bir topos'tur; Cicero ve Quintilianus'ta yargıcın ruhunu harekete geçiren üslup gücüne dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca αὔξησις; δείνωσις auxein "büyütmek, artırmak"; deinōsis "korkunçlaştırma", öfke uyandıracak büyütme (8.3.88).
Latince amplificatio; augere amplus "geniş, büyük" + facere. Karşıtı minutio, extenuatio "küçültme". Quintilianus VIII 4'te dört türü: incrementum "artırma", comparatio "karşılaştırma", ratiocinatio "çıkarım", congeries "yığma".
Almanca / Fransızca Amplifikation / amplification
İngilizce amplification

Türkçe karşılığı

büyütme. abartma: hyperbolē için ayrıldı (8.6.67), abartma gerçeği aşar, büyütme ise gerçeğin ağırlığını gösterir. yüceltme: yalnız övgüye uyar, suçu büyütmeyi karşılamaz. genişletme: dilatare (8.4.14) için kullanıldı. büyütme hem suçu hem erdemi büyütmeye, karşıtı "küçültme"yle simetriye uyduğu için seçildi.

"Büyütme" Türkçede abartma ve şişirme gibi duyulabilir. Quintilianus'ta ise amplificatio yalan değildir: aynı olayı adlandırma (dövülene "öldürüldü" demek, 8.4.1), basamaklama ve karşılaştırmayla şeyin gerçek ağırlığını dinleyiciye hissettirmektir; "hatibin bütün gücü büyütmekte ve küçültmektedir" (8.3.89).

Atıf ve kaynak notu

Dört türlü ayrım Quintilianus'un kendi düzenlemesidir; "çıkarım" (ratiocinatio) adını kendisi de yeterince uygun bulmadığını söyler (8.4.15).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Büyütmenin, büyütme, büyütmeyi

Metinlerde işaretlendiği yerler

3 yer · 3 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.