Kavram
Amplificatio
- Yunanca
- αὔξησις (auxēsis); δείνωσις (deinōsis)
- Latince
- amplificatio; augere; incrementum, comparatio, ratiocinatio, congeries
- Almanca
- Amplifikation, Steigerung
- Fransızca
- amplification
- İngilizce
- amplification
- Türkçe
- büyütme; küçültme (*minutio*, *extenuatio*)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "genişletme, artırma" (bir evi, bir mülkü büyütmek). Retorikte sözün bir şeyi olduğundan daha büyük ya da daha küçük göstermesi; Aristoteles'te övgü türünün başlıca aracı, Cicero'da hatibin en yüksek işi. Quintilianus VIII 4'te büyütmeyi üslubun (elocutio) içinde, süsün (ornatus) gücü olarak ele alır: artırma bazen "en yükseğin de üstüne" çıkar (8.4.3–7), karşılaştırma aşağıda olanı büyüterek yukarıdakini yükseltir (8.4.9), çıkarım bir şeyi büyütüp başka bir şeyin artmasını sağlar (8.4.15–16), yığma aynı şeyi anlatan kelimeleri üst üste koyar (8.4.26–27). Kanıttaki "küçükten büyüğe" delilinden farkı: orada kanıt, burada büyütme aranır (8.4.12).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | auxēsis: övgü türünün başlıca aracı (Rhetorike I 9) | rhetorike |
| MÖ 1. yy | Cicero | amplificatio: belagatin en yüksek övgüsü; De oratore III 104 | Cicero, De oratore |
| MS 90'lar | Quintilianus | amplificatio: dört türü (artırma, karşılaştırma, çıkarım, yığma) ve küçültme; VIII 4 | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Kanıt aracından duygu aracına: Aristoteles'te büyütme bir topos'tur; Cicero ve Quintilianus'ta yargıcın ruhunu harekete geçiren üslup gücüne dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αὔξησις; δείνωσις | auxein "büyütmek, artırmak"; deinōsis "korkunçlaştırma", öfke uyandıracak büyütme (8.3.88). |
| Latince | amplificatio; augere | amplus "geniş, büyük" + facere. Karşıtı minutio, extenuatio "küçültme". Quintilianus VIII 4'te dört türü: incrementum "artırma", comparatio "karşılaştırma", ratiocinatio "çıkarım", congeries "yığma". |
| Almanca / Fransızca | Amplifikation / amplification | |
| İngilizce | amplification |
Türkçe karşılığı
büyütme. abartma: hyperbolē için ayrıldı (8.6.67), abartma gerçeği aşar, büyütme ise gerçeğin ağırlığını gösterir. yüceltme: yalnız övgüye uyar, suçu büyütmeyi karşılamaz. genişletme: dilatare (8.4.14) için kullanıldı. büyütme hem suçu hem erdemi büyütmeye, karşıtı "küçültme"yle simetriye uyduğu için seçildi.
"Büyütme" Türkçede abartma ve şişirme gibi duyulabilir. Quintilianus'ta ise amplificatio yalan değildir: aynı olayı adlandırma (dövülene "öldürüldü" demek, 8.4.1), basamaklama ve karşılaştırmayla şeyin gerçek ağırlığını dinleyiciye hissettirmektir; "hatibin bütün gücü büyütmekte ve küçültmektedir" (8.3.89).
Atıf ve kaynak notu
Dört türlü ayrım Quintilianus'un kendi düzenlemesidir; "çıkarım" (ratiocinatio) adını kendisi de yeterince uygun bulmadığını söyler (8.4.15).
İlgili kavramlar
- ornatus
- elocutio
- eloquentia
- rhetorike (Yunanca karşılığın bağlamı)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Büyütmenin, büyütme, büyütmeyi
Metinlerde işaretlendiği yerler
3 yer · 3 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.