İçeriğe geç

Kavram

Elocutio

Yunanca
φράσις (phrasis); λέξις (lexis)
Latince
elocutio; eloqui; dictio
Almanca
Ausdruck, sprachliche Gestaltung, Stil
Fransızca
élocution, style
İngilizce
style
Türkçe
üslup

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "dile getirme". Retorikte konuşmanın beş kısmının (buluş, düzenleme, üslup, hafıza, sunuş) üçüncüsü (3.3.1): bulunan ve düzenlenen şeylerin kelimelere dökülmesi. Quintilianus'a göre "her konuşma şeylerden ve kelimelerden oluşur: şeylerde buluşa, kelimelerde üsluba bakılır" (8.pr.6); bu yüzden işin en güç kısmıdır ve hatibi hatipten en çok bu ayırır (8.pr.13–16). Üslubun faziletleri tek kelimelerde Latince, açık (perspicuitas), süslü (ornatus) ve amaca uygun olmak; bir araya gelmiş kelimelerde doğru, iyi yerleştirilmiş (collocatio) ve figürlü (figura) olmaktır (8.1.1). Ama kelimeye özen şeye özenin hizmetindedir: "kelimelerin kendileri şeyler için bulunmuştur" (8.pr.32).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles lexis: kelime seçimi, istiare, dönemli cümle (Rhet. III 1–12) —
MÖ 1. yy Cicero elocutio: bulunan şeylere uygun kelimelerin ve cümlelerin getirilmesi; hatibin beş görevinden üçüncüsü Cicero, De inventione
MS 90'lar Quintilianus elocutio: VIII–XI. kitapların konusu; açıklık, süs, istiare ve figürler, dizim Quintilianus, Institutio oratoria VIII

Dönüşüm: Aristoteles'te dinleyiciye göre ayarlanan bir yardımcı kısımdan, Quintilianus'ta belagatin kendisinin adına (eloqui → eloquentia); ama aynı zamanda şeylerden kopan "kelime uğraşına" (8.pr.18–31) karşı bir uyarı.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca φράσις; λέξις phrasis "söyleyiş" (Quintilianus 8.1.1); Aristoteles Rhetorica III'te lexis: konuşmanın kelimelerle kurulan yanı.
Latince elocutio; eloqui e-loqui "dışarı söylemek, dile getirmek". Quintilianus adı fiilden açıklar: "zihinde tasarladığın her şeyi dışarı çıkarmak ve dinleyenlere ulaştırmak" (8.pr.15). Aynı kökten eloquentia "belagat".
Almanca / Fransızca Ausdruck, Stil / élocution
İngilizce style

Türkçe karşılığı

üslup. anlatım: yaygın ve doğru, ama "anlatı" (narratio) ile karışır ve fazla genel. ifade: tek tek söyleyişleri anlatır, sanatın kısmını değil. söyleyiş: sunuşa (pronuntiatio) kayar. üslup hem kelime seçimini hem dizimi ve süsü kapsadığı, Türk edebiyat geleneğinde de bu anlamda yerleşik olduğu için seçildi.

"Üslup" bugün kişisel tarzı da anlatır; Quintilianus'ta elocutio ise öğretilebilir bir sanatın kısmıdır: "en çok bu öğretilir; buna hiç kimse sanat olmadan ulaşamaz" (8.pr.16). Kişisel tarz anlamı Asyacılar ile "kuru" hatipler tartışmasında (8.pr.17) belirir, ama ölçü yine kurallardır.

Atıf ve kaynak notu

Beş görev şeması Helenistik retorikten gelir; Quintilianus elocutio'yu Yunanca phrasis karşılığı olarak sunar (8.1.1). Cicero'nun eloquentia ile elocutio arasında kurduğu bağ (8.pr.14–15) Quintilianus'un kendi yorumu değil, Cicero'dan aktarmadır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: üslupla, üslup, üslubun, üslubu, Üsluba

Metinlerde işaretlendiği yerler

7 yer · 7 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.