Kavram
Elocutio
- Yunanca
- φράσις (phrasis); λέξις (lexis)
- Latince
- elocutio; eloqui; dictio
- Almanca
- Ausdruck, sprachliche Gestaltung, Stil
- Fransızca
- élocution, style
- İngilizce
- style
- Türkçe
- üslup
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "dile getirme". Retorikte konuşmanın beş kısmının (buluş, düzenleme, üslup, hafıza, sunuş) üçüncüsü (3.3.1): bulunan ve düzenlenen şeylerin kelimelere dökülmesi. Quintilianus'a göre "her konuşma şeylerden ve kelimelerden oluşur: şeylerde buluşa, kelimelerde üsluba bakılır" (8.pr.6); bu yüzden işin en güç kısmıdır ve hatibi hatipten en çok bu ayırır (8.pr.13–16). Üslubun faziletleri tek kelimelerde Latince, açık (perspicuitas), süslü (ornatus) ve amaca uygun olmak; bir araya gelmiş kelimelerde doğru, iyi yerleştirilmiş (collocatio) ve figürlü (figura) olmaktır (8.1.1). Ama kelimeye özen şeye özenin hizmetindedir: "kelimelerin kendileri şeyler için bulunmuştur" (8.pr.32).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | lexis: kelime seçimi, istiare, dönemli cümle (Rhet. III 1–12) | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | elocutio: bulunan şeylere uygun kelimelerin ve cümlelerin getirilmesi; hatibin beş görevinden üçüncüsü | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | elocutio: VIII–XI. kitapların konusu; açıklık, süs, istiare ve figürler, dizim | Quintilianus, Institutio oratoria VIII |
Dönüşüm: Aristoteles'te dinleyiciye göre ayarlanan bir yardımcı kısımdan, Quintilianus'ta belagatin kendisinin adına (eloqui → eloquentia); ama aynı zamanda şeylerden kopan "kelime uğraşına" (8.pr.18–31) karşı bir uyarı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φράσις; λέξις | phrasis "söyleyiş" (Quintilianus 8.1.1); Aristoteles Rhetorica III'te lexis: konuşmanın kelimelerle kurulan yanı. |
| Latince | elocutio; eloqui | e-loqui "dışarı söylemek, dile getirmek". Quintilianus adı fiilden açıklar: "zihinde tasarladığın her şeyi dışarı çıkarmak ve dinleyenlere ulaştırmak" (8.pr.15). Aynı kökten eloquentia "belagat". |
| Almanca / Fransızca | Ausdruck, Stil / élocution | |
| İngilizce | style |
Türkçe karşılığı
üslup. anlatım: yaygın ve doğru, ama "anlatı" (narratio) ile karışır ve fazla genel. ifade: tek tek söyleyişleri anlatır, sanatın kısmını değil. söyleyiş: sunuşa (pronuntiatio) kayar. üslup hem kelime seçimini hem dizimi ve süsü kapsadığı, Türk edebiyat geleneğinde de bu anlamda yerleşik olduğu için seçildi.
"Üslup" bugün kişisel tarzı da anlatır; Quintilianus'ta elocutio ise öğretilebilir bir sanatın kısmıdır: "en çok bu öğretilir; buna hiç kimse sanat olmadan ulaşamaz" (8.pr.16). Kişisel tarz anlamı Asyacılar ile "kuru" hatipler tartışmasında (8.pr.17) belirir, ama ölçü yine kurallardır.
Atıf ve kaynak notu
Beş görev şeması Helenistik retorikten gelir; Quintilianus elocutio'yu Yunanca phrasis karşılığı olarak sunar (8.1.1). Cicero'nun eloquentia ile elocutio arasında kurduğu bağ (8.pr.14–15) Quintilianus'un kendi yorumu değil, Cicero'dan aktarmadır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: üslupla, üslup, üslubun, üslubu, Üsluba
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.