Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi
IV. Kitap
PL64.1107Sevgili Patricius, çok zor bir işin akışında dostluğu düşünmenin çoğu zaman ne kadar güç verdiğini anlatamam. Çünkü yürekten ve derinden sevdiğimiz kişiler için daha büyük bir hevesle yazıyoruz ve hoşa gitmek isteyenlere konuların bolluğu kendiliğinden sunuluyor. Buna şu da eklenir: Akla ne gelirse yargılanmadan, hatta düzeltilmeden söylenir; çünkü sevgili bir gönlün gizliliğinde düşündüğünü söylemenin hiçbir tehlikesi yoktur. Senin iyi niyetini düşününce, senin hoşnutluğun için harcanan her şey bana kolay ve deyim yerindeyse tatlı geliyor. Ama kendimi tartınca, hazırlıksız olduğum bu göreve yetemeyeceğimden ve eksik kalanın suçunun teşvik edene zarar vermesinden korkuyorum. Bu yüzden, kendi ahlâkınla düzeltilmiş olarak bir yanılgımızın yükünü taşımaman için sana tekrar tekrar özen göstermek düşer. Havlayan hasedin ısırıklarını bilirsin; çekememezliğin çok zor konularda ne kadar kolay hüküm verdiğini bilirsin. Rica ederim, ortak işimizin hevesiyle eserimize son elini koy: fazla olanı kes, boşlukları doldur, yanlışları düzelt, kısacası emeğimizin ve teşvikinin savunucusu ol. Hele vazifesini yapmış olmak beni rahatlatacağından ve eser beğenilmezse utancı dost olan sana yakışacağından. Ama bunlar başka zamana. Şimdi üstlendiğimiz işin yolunu izleyelim.
Sorulan şeyin terimlerinde bulunan yerlerin kimi bütünden, kimi parçalardan, kimi işaretten, kimi ilişkili şeylerden olduğuna göre, bütünden olan ve tarifte kurulu olan yeri önceki bölümde yeterince tartışmıştır. Şimdi doğru sıra yolunu tutarak parçaların sayımından söz etmeye başlıyor; parçaların sayımının nasıl olduğunu yalnız örnekle öğretmek değil, delillendirmelerde nasıl kullanılacağını da akılla göstermek için.
quaedam et plurimorum inter se differentium similitudo notio est, cujus notionis aliud genus est, aliud forma. Sed quoniam similium intelligentia est omnis notio, in rebus vero similibus necessaria est differentiarum discretio, idcirco indiget adhuc notio indiget quadam enodatione ac divisione, velut ipse intellectus animalis sibi ipse non sufficit. Nam mox animus ad aliquod animal, id est vel hominem vel equum, deducitur inquirendum, et hominis notio vel ad Tullium, vel ad Platonem, vel ad quemlibet-singularium personarum refertur. Quae cum ita sint, quoties genus dividitur in formas, nullam praetermitti oportebit. Est enim vitium vel maximum, si qua dividentem forma praetereat, veluti si quis jus dividere velit, in legem, morem atque aequitatem necesse est partiatur. Nam et lex, et mos, et aequitas, et singula, et in commune, juris vocabulo subjecta sunt. Culpat vero illorum inscitiam qui idem species vel formas putant esse quod partes, conturbarique eos inscitia dicit, quod res a se plurimum differentes imperite atque improvide distinguere ac segregare non curant. Sed quoniam de definitione loquebatur, addit aliam speciem definitionis, quam nos superius enumeravimus, quae per translationemnonproprietatisveritatisque, sed splendoris. atque ornatus ratione perficitur, quod poetarum atque oratorum esse autumat, quibus luculenta oratio curae est. Hujus definitionis exemplum a jure civili Tullius petit, aitque se non aliter ab exemplis notioribus Trebatio recessurum quam si necessitas cogat. Per translationem vero definitio est, veluti cum Aquilius, littus definire volens, dicebat littus esse quo fluctus eluderet. Hoc eludere ab iis translatum est qui agitatione aliqua, causa lusus, moventur. Itemque adolescentia est flos aetatis, id ab arboribus ductum est, quarum fructus flores praecedunt cedunt. Et senectus, vitae occasus, id a die ductum est, qui desinit esse cum sol occiderit: quae translationes a proprietate discedunt, et quadam similitudine subjecta signant. Est enim translatio quoties habentis rei nomen, propter alterius rei similitudinem, a re simili nomen imponitur, ut motus habet proprium nomen, item lusus suo vocabulo nuncupatur cupatur. Sed qui dicit, qua fluctus eluderet, a similitudine agit a tionis ad fluctuum motum vocabulum transfert. Ac de definitionibus quidem disputatio terminans, ad partitiones transitum facit. Sed nunc tertio volumini satis est reliqua in posterum differantur. LIBER QUARTUS. Explicare non possum, mi Patrici, quantas saepe in difficillimi operis cursu vires afferat amicitiae contemplatio, cum et iis studiosius componamus, quos reposito penitus amore diligimus, et placere cupientibus multa sese rerum copia subministret. Huc accedit. quod ut quaeque in mentem venerint injudicata atque etiam incastigata promuntur, quandoquidem apud cari pectoris secretum nihil est periculi proferre quod sentias. Est igitur mihi, cum tuam benevolentiam specto, pronum omne atque, ut ita dicam, voluptarium, quod in tuae praescriptum jucunditatis impenditur. Sed cum memet ipse perpendo, vereor ne imparatomuneri pares se non possim, et deficientis culpa in adhortantis cedat injuriam. Quo fit ut tibi etiam atque etiam providendum sit, ne, tuis ipse moribus emendatus, nostri alicujus erroris sarcinam feras. Nosti oblatrantis morsus invidiae, nosti quam facillime in difficillimis causis livor judicium ferat. Quaeso igitur extremam nostro operi manum communis negotii studiosus imponas, abundantia reseces, hiantia suppleas, errata reprehendas, sis postremo nostri laboris; adhortationis assertor, cum praesertim me securum peractum reddat officium, te amici pudor magis possit convenire, si displicet. Sed haec alias, nunc operis suscepti tramitem persequamur. Quoniam locorum in ipsis de quibus quaeritur terminis inhaerentium, alii sunt a toto, alii a partibus, alii a nota, alii ex affectis, de eo quidem loco qui a toto est, et in definitione est constitutus, sufficienter disseruit superiore tractatu. Nunc vero de partium enumeratione dicere instituit, rectam ordinis viam scilicet insistens, ut non solum exemplo qualis esset partium enumeratio perdoceret, verum ratione quoque ostenderet quomodo partium enumeratione in argumentationibus esset utendum.
PL64.1107_2Parçalamayı şöyle kullanmak gerekir ki hiçbir parçayı bırakmayasın. Vesayeti parçalamak istersen, birini atladığında bilgisizce davranmış olursun. Ama sözleşmelerin ya da davaların kalıbını parçalıyorsan, sınırsız bir konuda bir şey atlamak kusur değildir. Aynı şey bölmede ise kusurludur. Çünkü her cinsin altına konan biçimlerin sayısı bellidir. Parçaların dağıtımı ise çoğu zaman daha sınırsızdır, kaynaktan çıkan derelerin ayrılması gibi. Bu yüzden hitabet sanatlarında mesele cinsi öne sürülünce kaç biçimi olduğu kesin olarak eklenir. Ama kelime ve düşünce süslerinden, yani figür denen şeylerden söz edilirken aynı şey yapılmaz. Çünkü konu daha sınırsızdır. Böylece parçalama ile bölme arasında nasıl bir fark görmek istediğimiz bundan da anlaşılsın. Kelimeler neredeyse aynı değerde görünse de şeyler farklı olduğu için adlar da ayrılsın istemişlerdir.
Anlamı şudur. Parçalarla birleşen şeylerin kimi az sayıda ve kolay anlaşılıp kavranabilir parçalara sahiptir, kimi daha çok ve anlaşılması zor parçalara. Az olup anlayışa kolayca giren parçalarda, parçalarken bir şeyi bırakmak belki de en büyük kusurdur. Ama kendi dediği gibi sayısı daha sınırsız ve görünüşü daha karışık olanlarda kusur daha az
Partitione autem sic utendum est, nullam ut partem relinquas, ut si partiri velis tutelam, inscienter facias, si ullam praetermittas. At si stipulationum, aut judiciorum formulam partiare, non est vitium in re infinita praetermittere aliquid aliquid. Quod idem in divisione vitiosum est Formarum enim certus est numerus, quae cuique generi subjiciantur. Partium distributio saepe est infinitior, tanquam rivorum a fonte deductio. Itaque in oratoriis artibus quaestionis genere proposito, quot ejus formae sint subjungitur absolute; at cum de ornamentis verborum sententiarumque praecipitur, quae vocantur ⟦σχήματα⟧, non fit idem. Res enim est infinitior, ut ex hoc quoque intelligatur quod velimus inter partitionem et divisionem interesse. Quanquam enim vocabula prope idem valere videantur, tamen, quia res differebant, nomina etiam distare voluerunt. Sensus hujusmodi est. Rerum quae partibus conjunguntur junguntur, aliae quidem paucas, sed facile intelligibiles comprehensibilesque partes habent, aliae vero plures intellectuque difficiles. In his igitur partibus quae sunt paucae ac facile sub intelligentiam cadunt, vel maximum vitium est, si partiendo aliquid relinquatur. In his vero quarum, ut ipse ait, infinitior numerus est et confusior perspectio, minus vitio-
PL64.1109olur; yani bölen kişi sayımda bir parçayı atlarsa. Bu, yalnız bazı parçalardan oluşan şeylerde değil, çoğu zaman dağıtımda ayırdığımız parçaların kendisinde de olur. İnsanın bedenini anlayışla ve akılla kendi uzuvlarına ayırmak istersek şöyle yaparız: baş, omuzlar, eller, göğüs, karın, baldırlar ve ayaklar. Bölmek için daha büyük parçaları aldığımızdan hiçbir şey atlanmamış görünür. Ama en küçük parçacıklara kadar inersek gözleri, dudakları, burun deliklerini, kulakları ve bunların parçalarını da izlememiz gerekir; bütün bedende bunu yapmak gerekir, böylece parçaların sayısı daha sınırsız olduğundan parçalama da daha zor olur. Dediğimiz gibi şeyler çoğu zaman incelenmesi kolay olmayan parçalardan da birleşmiştir. Biri sözleşmeleri ve dava kalıplarını parçalarsa, ya da Yunanlıların skhēmata dediği konuşma figürlerini bölmek gerekirse olduğu gibi. Burada bir şey atlanırsa bu, parçalayanın kusuru sayılmaz; çünkü parçaların çok yönlü tabiatı çoğu zaman yanılmaya yol açar. Ama biri cinsi bölüyorsa bir biçimi atlaması zararlıdır, çünkü biçimlerin kemiyeti sınırlıdır. Bunlar her zaman zıt yönde bölündüğünden, cinsin türleri ya her zaman iki ya da üçtür; üç olması, üçüncünün zıtların karışmasından oluştuğu zamandır. Rengi bölersek şöyle demek gerekir: Rengin kimi beyaz, kimi siyah, kimi ortadadır. Bu orta, beyaz ve siyah rengin karışımından oluşur; mora, kırmızıya ya da yeşile, yani hangi başka renk türüne geçerse geçsin. Böyle bir şeyi bölüyorsan ve bölme için aldığın parçaları anlayışla kolayca kavrayabiliyorsan, vesayetleri parçalarken olduğu gibi bir şey atlaman kusur olur. Vesayet hemen hemen dört biçimdedir: ya kan bağı derecesiyle olur, ya patronluk hakkıyla verilir, ya vasiyetle babanın seçtiği vasi olur, ya da şehir pretorunun yetkisiyle kurulur. Belki daha fazlası vardır, ama şimdilik bunlar yeter. Burada parçalar hem az hem kolay kavranabilirdir. Ama sözleşmelerin ve davaların kalıplarını kavramak istersen, bunların içinde pek çok parça olduğu için bir şey atlaman kusur olmaz. Vesayetle ilgili söylenen örnek eldeki bir parça örneğidir, çünkü vesayet daha çok bütünün parçalara değil, cinsin biçimlere ayrılması gibi bölünmüştür. Vasi kan bağıyla da, patronluk hakkıyla da, öbür yollarla da olsa vesayet hakkının tamamına sahiptir; oysa tek tek parçalarda bütünün tam adını almak olağan değildir. Örneğin uygun görünmesi için, birleşince vesayeti meydana getirebilen, tek tek vesayet adıyla anılmayan parçalar aranmalıdır; bilmiyorum, hukuk bilginlerinden biri vesayetin böyle parçalarını ortaya koymuş mudur?
Retorikçi Merobaudes ise bunu şöyle anlamak gerektiğini düşünmüştür: "Parçalamayı öyle kullanmak gerekir ki hiçbir parçayı atlamayasın" sözünü bölme hakkında, yani öne konan parçalamanın bir kısmı hakkında söylemiştir. Çünkü hem bölmeye hem uzuvlara dağıtmaya parçalama denir; bölmede bir şey atlamak kusurlu, uzuvların parçalanmasında ise değildir. Böylece vesayet örneğini, bölme olan parçalamaya uygun olarak vermiştir. Bölme, yani biçimlerin cinsten parçalanması yapıyorsan, bir şey atlamak en büyük kusurdur; çünkü biçimlerin sayısı sınırlı olduğundan, bir şey atlanmışsa bu bilgisizlikle olmuştur. Örneğin hitabet meselelerini biçimlere bölmek istersek, her retorik meselesinin ya olay hakkında, ya olayın keyfiyeti hakkında, ya da ad hakkında olduğunu söyleriz. Ama söz ve düşünce figürlerini dağıtıyorsam, dediğimiz gibi bir şey geçmek kusur olmaz; çünkü düşünce ve söz figürleri birbirinden çok yönlü ve türlü yollarla farklıdır. Burada da figürlerin parçaları bütünün parçaları gibi değil, cinsin türleri gibi anlaşılmalı görünüyor. Çünkü sınırsız olan figürlerin her biri, genel figürün türü gibidir; bunu retorikçilerin üslubu ele aldıkları yerlerdeki sözlerinden anlayabiliriz. Çünkü figürleri birleştiren, öyle ki tek tek figürlerin küllî figür adını alamayacağı parçalar yoktur. Ama bize şöyle itiraz edilebilir: Türlerse figürler nasıl sınırsız olur? Kolayca cevap vereceğim: Üslup değişince figür de değişir; bu yüzden figür yapmak konuşanın elindedir, onları ele alan kişi ortaya çıkmadan önce zor tanıyabilir.
est, si qua dividentem pars in enumeratione praetereat. Fit autem hoc non solum per eas res quae aliquibus partibus constant, verum etiam saepe per partes ipsas quas in distributione partimur, ut si hominis corpus velimus intellectu ac ratione per propria membra disjungere, faciemus ita, caput, humeros, manus, thoracem, ventrem, suras atque pedes. Et quoniam majores partes sumpsimus ad dividendum, idcirco nihil praetermissum esse videtur; at si minutissimas particulas persequamur, tum oculi quoque, et labia, et nares, atque aures, earumque partes persequendae sunt, idque in toto corpore faciendum est, eodemque modo difficilior erit partitio, cum sit partium numerus infinitior. Saepe etiam, ut dictum est, res ipsae his partibus junctae sunt, quarum non sit facilis inspectio, ut si quis stipulationem et judiciorum formulas partiatur, vel etiam si figuras loquendi, quae Graeci ⟦σχήματα⟧ vocant, dividi necesse sit. Hic igitur si quid praetermissum sit, non erit vitium partientis, quia partium natura multiplex saepius obtendit errorem. At si quis genus dividat, perniciosum est aliquam praeterire formam, quoniam formarum finita quantitas est. Nam quia semper in contrarium dividuntur, aut duae sunt semper species generis, aut tres, et tunc tres, cum ea tertia, quae sumitur, ex contrariorum permistione perficitur, utsi colorem dividamus, dicendum est ita. Coloris aliud est album, aliud nigrum, aliud medium. Idque medium ex albi coloris ac nigri commistione conjunctum est, quamvis in quamlibet aliam coloris speciem transferatur, seu purpurei, seu rubri, seu viridis. Itaque si tale est quod dividis, talesque sunt partes quas ad divisionem sumis, quas non difficulter intelligentia comprehendas, vitium erit, si quid omiseris, velut si tutelas partiaris. Tutela quippe quatuor fere modis est, aut enim per consanguinitatis gradum est, aut patronatus jure defertur, aut testamento patris tutor eligitur, aut urbani praetoris jurisdictione formatur, et sunt forsitan plures, sed nunc istae sufficiunt. Hic igitur et paucae partes, et facile comprehensibiles hensibiles. At si stipulationum formulas et judiciorum comprehendere velis, quoniam multae in his partes sunt, non erit vitiosum si quid omiseris; in promptu vero est exemplum partium, quod de tutelis est dictum, magis enim ut genus in formas, quam ut totum in partes, tutela divisa est. Nam sive per consanguinitatem sit tutor, sive patronatus jure, sive caeteris modis, integrum tutelae jus habet, quod in singulis partibus non solet evenire, ut totius integrum capiant nomen. Sed ut conveniens videatur exemplum, requirendae sunt tales tutelarum partes quae junctae tutelas efficere possint, non quae singulae tutelae nomine designentur, quod nescio an quisquam jurisperitiae professor tales tutelae partes ediderit. Merobaudes vero rhetor ita intelligendum putavit, ut id quod ait, Partitione sic utendum est, ut nullam partem praetermittas, de divisione dixerit, id est de una parte propositae partitionis. Nam et divisio et per membra distributio partitio nuncupatur; in divisione enim vitiosum est aliquid praetermittere, in partitione membrorum minime. Ita exemplum de tutelis ei partitioni accommodatum dedit, quae est divisionis. At si divisionem facias, id est formarum a genere partitionem, summum est vitium aliquid praetermittere. quoniam cum sit finitus formarum numerus, si quid omissum sit, inscitia praeteritur: ut si oratorias quaestiones in formas dividere velimus, dicemus omnem rhetoricam quaestionem stionem, aut de facto esse, aut de qualitate facti, aut de nomine. At si locutionum figuras sententiarumque distribuam, non erit, ut dictum est, vitium, transire aliquid, quandoquidem sententiarum inter se atque locutionum figurae et multiplices, et varia ratione diversae. Hic quoque figurarum partes non ita videntur accipi posse, quemadmodum totius, sed ut species generis; unaquaeque enim figurarum quae infinitae sunt, velut figurae generalis species est, quod possumus intelligere ex his verbis rhetorum, ubi de elocutione tractatur. Nullae namque sunt figurarum partes quae figuras jungant, ita ut singulae figurae nomen universalis figurae non possint admittere. Sed objici nobis potest: Et quomodo infinitae sunt figurae, si species sunt? Sed respondebo leviter, Elocutione mutata, figuram quoque mutari, atque idcirco in potestate esse dicentis figuras facere, quas is qui tractat difficile, antequam fiant, potest agnoscere;
PL64.1109_2Bunlar cevherî ayrımlarla kurulmaz, daha çok arazlarla açıklanır. Bu yüzden figür bölünürken, cinsin türlere değil, ortak adın anlamlarına bölünmesi yapılıyor gibi görünür. Bir adın bütün anlamlarını bölmeyle kuşatmak zordur, çünkü çoğunlukla yenileri uydurulur. Ama şeylerin yolu buna da izin vermez. Çünkü her figür genel figür adı ve tarifiyle kapsanır. Figür hangi biçimde tarif edilirse edilsin, tek tek her figürün tarifi de aynı olur. Bu da her figürün küllî figürün türü olduğunu gösterir. Çünkü tür ve cins eş anlamlıdır. Ama daha doğrusu şudur: Tullius figürlerin parçalanmasını üslubun kendisine bağlamıştır; figür onun türü değil bir parçasıdır. Çünkü parlak üslup türlü ve çok yönlü figürlerden dokunur. Biri üslubu figürlere parçalamak isterse cinsi türlere değil, bütünü parçalara ayırmış olur. Durum böyle olduğundan bundan da bölme ile parçalama arasındaki fark anlaşılır: Parçalama bazen öyledir ki bir şey atlansa da kusur doğurmaz. Biçimlerin bölünmesi ise öyledir ki hiçbir şey kusursuzca atlanamaz. Böylece şeyler farklı olduğu için, birbirinden ayrı şeylere farklı kelimeler de konmuş görünmektedir.
İşaretlemeden de çok şey alınır. Bu, delilin adın gücünden çıkarılmasıdır; Yunanlılar buna etymologia, yani kelimeden kelimeye "doğru söyleyiş" (veriloquium) derler. Biz ise yeterince uygun olmayan yeni bir kelimeden kaçınarak bu cinse işaretleme diyoruz, çünkü
hae vero non substantialibus quibusdam differentiis constituuntur, sed potius accidentibus explicantur. Unde fit ut tum communis nominis in significationes partitio fieri videatur, cum figura dividitur., potius quam generis in species; omnia vero significata cujusque nominis divisione includere, difficile est, quia nova plerumque finguntur, sed ne id quidem rerum ratio permittit. Nam unaquaeque figura generalis figurae nomine et definitione comprehenditur prehenditur. Quocunque enim modo figura definitur, eadem erit definitio etiam uniuscujusque figurae. Quae res unamquamque figuram universalis figurae speciem esse declarat. Univoca enim sunt species et genus. Sed est illud verius, partitionem figurarum ad elocutionem ipsam Tullium retulisse, cujus pars quaedam est figura, non species. Variis enim multiplicibusque figuris elocutio luculenta contexitur. Si quis igitur elocutionem partiri velit in figuras, non genus in species, sed totum secabit in partes. Quae cum ita sint, ex hoc quoque apparet quid intersit tersit inter divisionem partitionemque, cum partitio interdum talis sit, utsi quid in ea praetermissum sit, nihil afferat vitii. Divisio vero formarum talis est, ut in ea non queat aliquid sine culpa praeteriri. Quod factum est, ut quia res differebant, diversa etiam vocabula rebus inter se distantibus viderentur. Multa etiam ex notatione sumuntur, ea est autem cum ex vi nominis argumentum elicitur, quam Graeci ⟦ἐτυμολογίαν⟧ appellant, id est verbum ex verbo veriloquium. Nos autem novitatem verbi non satis apti fugientes, genus hoc notationem appellamus, quia sunt
PL64.1111kelimeler şeylerin işaretleridir. Bu yüzden Aristoteles buna symbolon der; Latincesi notadır. Ama ne anlattığı anlaşılınca ad üzerinde daha az uğraşmak gerekir. Tartışırken çok şey kelimeden işaretlemeyle çıkarılır. Örneğin geri dönüş hakkının (postliminium) ne olduğu sorulduğunda; geri dönüş hakkına hangi şeylerin ait olduğunu söylemiyorum, çünkü bu şöyle bir bölmeye girerdi: Geri dönüş hakkıyla şunlar geri döner: insan, gemi, yük katırı, at, gem kabul eden kısrak. Ama geri dönüş hakkının kendi gücü sorulduğunda kelimenin kendisi işaretlenir. Burada dostumuz Servius sanırım post'tan başka işaretlenecek bir şey görmez, liminium'un ise kelimenin uzatması olduğunu düşünür; tıpkı finitimo, legitimo, aeditimo kelimelerinde timum'un meditullio'daki tullio'dan fazla bir şey olmaması gibi. Publius'un oğlu Scaevola ise kelimenin birleşik olduğunu, içinde hem post hem limen (eşik) bulunduğunu düşünür. Bizden yabancılaşan şeyler düşmana geçer ve adeta kendi eşiklerinden çıkarlar; sonra aynı eşiğe geri geldiklerinde geri dönüş hakkıyla dönmüş sayılırlar. Bu bakımdan Mancinus'un davası da savunulabilir: geri dönüş hakkıyla dönmüştür, çünkü kabul edilmediği için teslim edilmiş değildir. Zira kabul olmadan ne teslim ne de bağış anlaşılabilir.
Parçaların sayımından sonra doğru sırayla işaretlemeyi tartıyor. İşaretleme, şüpheli şeyin bir işaretinden delil alındığında olur. İşaret, her şeyi gösteren şeydir. Bu yüzden her ad işarettir, çünkü yüklendiği şeyi işaretler; Aristoteles buna symbolon demiştir. İşaretlemeden delil, bir şey işaretlemeden, yani adın yorumundan çıkarıldığında alınır. Adın yorumu Yunanca etymologia, Latince doğru söyleyiş diye adlandırılır; çünkü etymon doğruyu, logos sözü anlatır. Ama bu "doğru söyleyiş" Latin konuşmasında pek kullanılmadığından, Tullius adın yorumuna işaretleme der. Bu şöyledir: Geri dönüş hakkının ne olduğunu sorarsın. Bu soruda hangi şeylerin geri dönüş hakkıyla geri döndüğü aranmıyor görünür; çünkü bu bölmeye girerdi, yani geri dönüş hakkıyla dönen bütün şeylerin sayımını gerektirirdi. Şöyle dersek olduğu gibi: Geri dönüş hakkıyla insan, gemi, yük katırı, at, gem kabul eden, yani terbiye edilmiş kısrak döner. Burada geri dönüş hakkıyla dönen şeyler sayılmıştır. Ama geri dönüş hakkının kendisinin ne olduğu sorulunca, adın kendi yorumundan bilinebilir. Çünkü düşman eline geçip vatana dönen herkes geri dönüş hakkıyla döner. Düşman esaretine katlanırken vatandaşlık hakkını yitirir; geri dönüş hakkıyla dönerse bütün haklarını geri alır. Şu halde geri dönüş hakkı adın işaretlenmesinden şöyle aydınlanabilir: post her zaman geride bırakılanı anlattığından, geri dönüş kelimesi de bir dönüşü anlatır. Servius bunu böyle doğrular: adın gücünü post zarfından yorumlar, kelimenin kalan kısmının uzatma olduğunu ileri sürer. Çünkü postliminium kelimesinde adın yorumunu post denmesinden alır, liminium'un boşuna uzatıldığını düşünür; meditullium adının biçimi gibi: ilk kısmı ortayı anlatır, tullium ise hiçbir şey anlatmaz. Legitimum ve aeditimum da öyledir: birinde kanun, öbüründe ev bir şey anlatır, timum ise hiçbir şey anlatmaz. Publius'un oğlu Scaevola ise postliminium adının post zarfıyla limen'den birleştiğini düşünür. Çünkü geri dönüş hakkıyla dönen kişi önceden bıraktığı aynı eşiğe döner; bu yüzden kelimenin işaretleme yoluyla iki anlamdan birleştiğini düşünür. Bizden ayrılıp düşmana geçen şeyler kendi eşiğimizden çıkmış olur; sonra aynı eşiğe dönerlerse geri dönüş hakkıyla dönerler. Mancinus'un davası da böyle savunulabilir: Roma halkı onu kötü yapılmış antlaşma yüzünden düşmana teslim etmiş, düşmanlar onu kabul etmemişti. Dönünce geri dönüş hakkıyla dönmüş görünüyordu. Çünkü düşmanlar vatandaşların teslim ettiği adamı kabul etselerdi, sonradan bir yolla düşmandan kaçsa da, vatandaşların yargısıyla bütün özgürlük hukukundan soyulmuş bu kişi geri dönüş hakkıyla dönmüş sayılmazdı. Ama teslim, verme ve bağış kabul olmadan kurulamayacağı için, kabul edilmeyen kişi teslim edilmiş de sayılamaz. Şu halde doğru olarak, Mancinus teslim edilmemiş, düşmanın eline, isterlerse kullanabilecekleri biçimde geçmişti; vatana dönünce hukuka uygun olarak geri dönüş hakkıyla döndüğü savunulmuştur.
Sırada, tartışılan şeyle bir biçimde ilişkili olan şeylerden oluşan yer var; bunun birçok kısma dağıldığını az önce söyledim. Bunun ilki, Yunanlıların syzygia dediği aynı kökten olmadan yerdir; bu, az önce sözünü ettiğimiz işaretlemeye komşudur. Örneğin
verba rerum notae. Itaque hoc idem Aristoteles ⟦σύμβολον⟧ appellat, quod Latine est nota. Sed cum intelligitur quid significet, minus laborandum est de nomine. Multa igitur in disputando notatione eliciuntur ex. verbo, ut cum quaeritur postliminium quid sit, non dico quae sint postliminii. Nam id caderet in divisionem, quae talis est: Postliminio redeunt haec, homo navis, mulus clitellarius, equus, equa, quae frena recipere solet. Sed cum ipsius postliminii vis quaeritur, et verbum ipsum notatur, in quo Servius noster (ut opinor) nihil putat esse notandum nisi post, et liminium illud productionem esse verbi, vult ut in finitimo, legitimo, aeditimo non plus inesse timum quam in meditullio.. Scevola autem P. filius junctum putat esse verbum, ut sit in eo et post, et limen. ut quae a nobis alienata sunt, cum ad hostem pervenerint, et ex suo tanquam limine exierint, hinc ea cum redierint post ad idem limen, postliminio videantur rediisse. Quo in genere etiam Mancini causa defendi potest, postliminio rediisse, deditum non esse, quoniam non sit receptus. Nam neque deditionem, neque donationem sine exceptione intelligi posse. Post enumerationem partium recto ordine de notatione perpendit. Notatio igitur est quoties ex nota aliqua rei, quae dubia est, capitur argumentum. Nota vero est quae rem quamque designat. Quo fit ut omne nomen nota sit, idcirco quod notam facit rem de qua praedicatur, id Aristoteles ⟦σύμβολον⟧ nominavit. Ex notatione autem sumitur argumentum quoties aliquid ex notatione, id est nominis interpretatione, colligitur. Interpretatio vero nominis Graece ⟦ἐτυμολογία⟧, Latine veriloquium nuncupatur; ⟦ἔτυμον⟧ enim verum significat, ⟦λόγος⟧ orationem. Sed quia id veriloquium minus in usu Latini sermonis habebatur, interpretatione nominis notationem Tullius appellat. Ea est hujusmodi, ut si quaeras quid est postliminium. In qua quaestione non illud videtur inquiri quae res postliminio revertantur, hoc enim in divisionem caderet, id est earum omnium rerum enumerationem quae postliminio redeunt postularet. Velut si ita dicamus: Postliminio redeunt homo, navis, mulus clitellarius, equus, equa quae frenos recipere solet, id est domita, nunc enumeratae sunt res quae postliminio revertantur. At cum quid sit ipsum postliminii jus quaeritur, potest ex ipsius nominis interpretatione cognosci. Postliminio enim redit quisquis captus ab hostibus ad patriam remeaverit; namque dum captivitatem hostium patitur, jus civis amittit; omnia vero jura recipit, si postliminio revertatur vertatur. Ergo ex notatione nominis ita jus postliminii clarescere potest, ut quia semper post id significatur quod retro relinquitur, postliminii vocabulo quaedam reversio significatur ut Servius probat qui ex adverbio post vim nominis interpretatur, reliquam vocabuli partem protractionem esse confirmans mans; nam in eo quod est postliminium, ex eo quod post dictum est interpretationem nominis sumit, liminium vero supervacuo putat esse productum ullium Ad horum nominum formam, medituJliumj prima enim pars medium significat, tullium vero nihil. Et legitimum et aeditimum similiter. In utrisque enim, lex ibi, aedes ibi aliquid, timum vero nihil omnino designat. Id vero nomen quod est postliminium, Scevola P. filius ex adverbio post et limine putat esse compositum, nam quia ad idem limen quod prius reliquit revertitur is qui postliminio redit, idcirco ex utrisque significationibus arbitratur notatione esse compositum. Quaecunque enim a nobis abalienata ad hostem perveniunt, cum a nostro limine exierint, si post ad idem limen revertantur, postliminio redeunt. Quomodo etiam Mancini causa defendi potest, quem cum populus Romanus ob foedus male ictum dedisset, hostes eum suscipere noluerunt; qui cum reversus esset, postliminio rediisse videbatur. Idcirco quia si cum hostes recepissent deditum a civibus, etiamsi quo modo ab hostibus effugisset, non videretur postliminio regressus qui judicio civium omni libertatis jure fuisset exutus; sed quoniam nec deditio, nec datio, nec donatio praeter acceptionem videtur posse consistere, idcirco qui non sit susceptus, ne deditus quidem intelligi possit. Recte ergo Mancinus, qui non deditus in hostium, si ea uti vellent, pervenerat potestatem, is cum in patriam remeavit, jure postliminio rediisse defensus est. Sequitur is locus qui constat ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo ambigitur, quem modo dixi in plures partes distributum. Cujus primus est locus ex conjugatione, quam Graeci ⟦συζυγίαν⟧ vocant, finitimus notationi, de qua modo dictum est, ut
PL64.1111_2yağmur suyunu yalnızca yağmurdan toplandığını gördüğümüz su diye anlasaydık, Mucius gelir, "yağmur" ve "yağmak" kelimeleri ortak olduğundan yağmayla artan her suyun uzaklaştırılması gerektiğini söylerdi.
Sorulan şeylere bağlı olan yeri yukarıda dört farka ayırmıştı: bütünden, parçaların sayımından, işaretten, ilişkili şeylerden. Önceki üçünü az önce özenle ele aldı, şimdi dördüncü yeri, yani ilişkili şeyleri izliyor. İlişkili şeylerden yer pek çok farka ayrıldığından ve bunların ilki aynı kökten olanlardan yer olarak konduğundan, önce işaretlemeden pek farklı olmayan aynı kökten olanlardan söz ediyor. Çünkü işaretleme adın gücünden çıkarılır, aynı kökten olma da kelimenin benzerliğinde bulunur; bu yüzden birbirleriyle adeta bir sınır komşuluğu vardır. Ama fark şudur: işaretleme adın açıklanmasıyla, aynı kökten olma ise kelimenin benzerliği ve türetilmesiyle yapılır. Yer hem anlaşılması hem ele alınması kolay olduğundan, yalnızca örnek vermek yeter. Örnek şudur: Yağmur suyu, yağmayla toplanıp artan sudur. "Yağmak" ile "yağmur" aynı köktendir; çünkü tek ve aynı kelimede adların farklı sonu fark yaratır. Yine hukukça yağmur suyu uzaklaştırılır; yani yağmur suyu birinin tarlasında toplanıp başkasının tarlasına akar ve komşunun ekinlerine zarar verirse, suyun akmamasında çıkarı olduğunu düşünen kişi onu kendi sınırlarından uzaklaştırır. Bir ırmak yağmurla
si aquam pluviam eam modo intelligeremus quam imbri collectam videremus, veniret Mucius, qui, quia verba conjugata essent pluvia et pluendo, diceret omnem aquam oportere arceri quae pluendo crevisset. Cum locum qui ipsis de quibus quaeritur inhaereret in quatuor differentias supra distribuit, a toto, ab enumeratione partium, a nota, ab affectis, quodammodo diligenter de superioribus tribus paulo ante tractavit, nunc quartum locum, id est affecta, persequitur. Et quoniam locus ab affectis in plurimas differentias solvebatur, quarum prima a conjugatis proposita est, primum loquitur de conjugatis, quae multum a notatione non differunt. Nam quia notatio ex vi; nominis trahitur, itemque conjugatio similitudine vocabuli continetur, aliquod inter se veluti confinium tenent. Sed hoc interest, quia notatio expositione nominis, conjugatio similitudine vocabuli ac derivatione perficitur. Et quoniam facilis et intellectu et tractatu locus est, tantum ponere sufficit exemplum, quod est hujusmodi: Aqua pluvia est quae pluendo colligitur et crescit. Pluendo vero atque pluvia conjugata sunt. In uno enim eodemque vocabulo diversus nominum terminus differentiam facit. Item: Jus est aquam pluviam arceri, id est, ut si in alicujus agro pluvia aqua colligatur, et in alterius agrum defluat, eaque vicini frugibus noceat, arceat eam suis finibus ille qui id sua putat interesse ne defluat. Si fluvius igitur pluvia
PL64.1113artarsa uzaklaştırılması gerekip gerekmediği sorulur. Mucius'un cevabı şudur, diyor: Yağmur suyu "yağmak"tan adını aldığına göre, yağmayla artan ırmak da yağmur suyudur ve uzaklaştırılması gerekir.
Delil cinsten çıkarılacaksa onu ta başından getirmek gerekmez; çoğu zaman daha berisinden de alınabilir, yeter ki alınan şey, kendisi için alınandan üstte olsun. Örneğin yağmur suyu en son cinsine göre gökten gelip yağmurla artan sudur; ama uzaklaştırma hakkının adeta içinde bulunduğu daha yakın yerde cins, zarar veren yağmur suyudur. Bu cinsin biçimleri yerin kusuruyla ve insan eliyle zarar verendir; bunlardan birinin önlenmesini hakem buyurur, öbürünü buyurmaz.
Cinslerin ve türlerin tabiatı şöyle anlaşılır: toplanırken ya da bölünürken, bireylerden türler ve cinsler yoluyla en büyük cinslere kadar çıkılabilir, yine en büyük cinslerden alttaki cinsler yoluyla bireylere kadar inilebilir. Bu tek bir örnekle açık olur. Cicero bireydir, onun türü insan, onun cinsi hayvan, onun üst cinsi canlı cisim; daha uzağa çıkarsan cisim bir başkasının cinsi olarak bulunur; daha ileri gidersen en son cins yerinde cevher karşına çıkar. Şu halde birçok cins olduğuna göre, herhangi bir türe cins verilecekse her zaman en büyük ve ilk cinsleri aramak gerekmez, diyor; ortada yer alanlardan birini de kullanmak gerekir. Yeter ki cins, cins olarak yüklendiği şeyden her zaman üstte olsun. Çünkü cins tabiatça kendi türlerinin üstünde bulunduğu hâlde cinsin yerine daha altta olanı koymak son derece bilgisizliktir. Bu yüzden biri cismin cinsinin canlı cisim olduğunu söylerse kusurludur. Dolayısıyla türe cins uydurulacaksa üstteki şeylerden birini uydururuz; her zaman en son cinsi kullanmak gerekmez. İnsanın önüne kendi cinsini koymak istersek cevheri koymak gerekmez; cismi ya da canlı cismi, ya da en uygun olarak hayvanı koyarız. Çünkü her zaman biçimlere en yakın duran cinsler alınmalıdır; tarifte en çok bunlar aranır. Delillendirmelerde ise en yakın cinsi mi yoksa daha üst cinsi mi seçtiğin fark etmez. Delillendirme kapsayandan yapıldığından, üst cins daha çok şeyi kapsar. Bu yüzden insan hakkında bir şey tartışılıyorsa ve delillendirme yeri cinsten alınıyorsa, hayvan hakkında söylenen insan hakkında da yüklenir. Canlı cisim hakkında bir şey yüklenirse o da insan hakkında söylenebilir. Demek ki delillendirmeler en yakın cinslerden yapıldığı gibi, daha yukarıda duranlardan da yapılır. Ama bütün bunlarda en çok dikkat edilmesi gereken, daha altta olanın cins olarak üsttekinin önüne konmamasıdır. Anlam bu kadar.
Örneğe gelince şöyle açıklanır: Yağmur suyu gökten düşüp yağmurla toplanan su olsun. Bunun iki türü vardır: yağmur suyunun kimi zarar verendir, kimi zarar vermeyen. Zarar verenin de iki türü vardır: kimi insan eliyle, kimi yerin kusuruyla zarar verir. İnsan eliyle zarar veren yağmur suyu şudur: Bir yerde öyle toplanır ki oradan akarak komşuya zarar verir; ama yer tabiatça öyle değildir, insan eliyle su toplamak için hazırlanmıştır. Yerin kusuruyla zarar veren ise yer tabiatça suyu toplayıp komşuya zarar verebilecek durumda olduğunda olur. Kendine zarar vermesin diye komşunun uzaklaştırmasını istediği suyun cinsini aramak isteyen kişinin en son cinsten başlaması, uzaklaştırılmasını istediği suyun cinsinin yağmur suyu olduğunu söylemesi gerekmez. Aradığı cinsi biraz daha aşağıda bulabilir, uzaklaştırılmasını istediği suyun cinsinin zarar veren yağmur suyu olduğunu söyleyebilir. En yakın cinsi ararsa, insan eliyle zarar veren yağmur suyunu kullanabilir. Çünkü kişi insan eliyle zarar verir hâle getirilen şeyi uzaklaştırmak zorundadır; yerin biçiminden ya da kusurundan gelen zararı uzaklaştırmak zorunda değildir. Uzaklaştırılması gereken suyun cinsinin insan eliyle zarar veren yağmur suyu olduğunu söylerken bunu şöyle anlamak gerekir: Uzaklaştırılması gereken su altında birçok birey ve benzer şey bulunduruyorsa ancak o zaman insan eliyle zarar veren yağmur suyu onun cinsi olabilir. Uzaklaştırılması gereken su hiçbir bireye ayrılmıyorsa kendisi birey olur; zarar veren yağmur suyu onun cinsi değil türü olur. Burası birine biraz karanlık görünüyorsa, cins, tür, ayrım, hassa ve araz üzerine beş kitap hâlinde yazdığımız şerhlere bakarsa, hiçbiri gözünü karartmaz.
creverit, quaeritur an debeat arceri, respondet, inquit, Mucius, quoniam aqua pluvia a pluendo dicta sit, fluvium quoque, qui pluendo creverit, aquam esse pluviam, atque arceri deberi. Cum autem a genere ducetur argumentum, non erit necesse id usque a capite arcessere, saepe etiam citra licet, dummodo supra sit quod sumitur quam id ad quod sumitur, ut aqua pluvia ultimo genere ea est quae de coelo veniens crescit imbri, sed propiore loco in quo quasi jus arcendi continetur. Genus est, aqua pluvia nocens, ejus generis formae, loci vitio, et manu nocens, quorum altera jubetur ab arbitro coerceri, altera non jubetur. Talis generum specierumque intelligitur esse natura, ut cum colliguntur vel etiam dividuntur, ab individuis per species et genera usque ad maxima genera. possit ascendi, itemque a maximis generibus per infra posita genera usque ad individua valeat esse descensus. Id vero uno clarum fiet exemplo. Cicero quippe individuum est, hujus species homo, hujus genus animal, hujus superius genus est corpus animatum, et si longius ascendas, corpus alterius genus invenies, si prolixius egrediare, substantia ultimi loco generis occurrit. Cum igitur multa sint genera, si cujuslibet speciei genusassignandum sit, non necesse erit, inquit, maxima et principalia genera semper exquirere, verum eorum quoque aliquid quae in medio locata sunt oportebit adhibere, illa tamen ratione servata, ut semper genus superius sit eo ad quod praedicatur ut genus. Extrema quippe inscitia est, si dum genus semper natura speciebus propriis super ponatur, loco generis id quod est inferius collocetur. Quocirca vitiosum est, si quis corporis genus dicat esse corpus animatum. Quo fit ut si ad speciem aptandum est genus, eorum quae superiora sunt aliquid aptemus, et non erit necesse ultimum semper genus adhibere, ut si homini genus proprium prae ponere velimus, non necesse est ut substantiam prae ponamus, sed vel corpus, vel corpus animatum, vel quod maxime fieri oportet animal:. Illa enim semper genera sumenda sunt, quaecunque proxima formis adhaerent formis adhaerent, eaque in definitione maxime requiruntur, sed in argumentationibus nihil differt utrum proximum eligas, an superius genus. Nam quoniam ex continenti fit argumentatio, plus continet id quod est superius genus. Quocirca si de homine aliquid ambigitur, et a genere argumentandi sumitur locus, quidquid de animali dicetur, id etiam de homine praedicabitur. Quo fit ut si quid etiam de animato corpore praedicetur, idem etiam de homine dici possit. Ut igitur argumentationes ex proximis generibus fiunt, ita etiam ex alterius constitutis. Sed in his omnibus illud est quod maxime considerandum videtur, ne id quod est interius superiori praeponatur ut genus. Et sententia quidem talis est. Quod vero ad exemplum attinet, declarabitur hoc modo: Sit aqua pluvia ea quae dejecta de coelo imbri colligitur, hujus species duplex est; alia enim aqua pluvia nocens est, alia non nocens. Nocentis quoque duplex species est, alia manu, alia vitio. Sed aqua pluvia manu nocens est, quae ita loco aliquo excipitur, inde profluens vicino noceat, si locus is non sit naturaliter talis, sed manu hominis excipiendae aquae fuerit apparatus; vitio vero, quoties naturaliter ita sese locus habet, ut excipere aquam possit et nocere vicino. Si igitur ejus aquae quam quis arceri velit, ne sibi noceat, a vicino genus velit exquirere, non necesse est ab ultimo usque genere deducere, ut dicat aquae ejus quam quis velit arceri genus esse aquam pluviam, sed potest id quod inquirit genus paulo inferius invenire, ut hujus aquae quam arceri desiderat id genus esse dicat, quod est aqua pluvia nocens. Quod si genus proximum quaerat, illud poterit adhibere quod est aqua pluvia manu nocens, hoc enim arceri quis cogitur quod manu fit noxium. Quod vero loci forma vel vitio incommoditatis aliquid apportat, arcere non cogitur. Quod autem diximus, ejus aquae quam arceri oporteat genus esse aquam pluviam manu nocentem, ita intelligendum est, si aqua quae arceri debet plurima sub se habet individua et similia, tunc enim demum ejus aquae quae arceri debet aqua pluvia manu nocens genus esse poterit. Quod si aqua quae arceri debet in nulla individua diducatur, ipsa est individua, nec est ejus genus aqua pluvia nocens manu, sed species. Quod si cui paululum videtur obscurius hic si eos commentarios quos de genere, specie, differentia, proprio, atque accidenti, composuimus, libris quinque digestos inspexerit, nihil horum poterit incurrere quo caliget.
PL64.1113_2Cinsten alınan bu delillendirme, bütünden parçaları şöyle izlersen elverişli biçimde ele alınır: Bir şey yapılıp başka bir şey gösteriliyorsa hile söz konusuysa, bunun kaç yolla yapıldığını sayabilir, sonra kanıtladığın şeyi bu yollardan birine katabilirsin. Bu delil cinsi genellikle çok sağlam görünür.
Cinsin türe nasıl uydurulacağı söylendi ve yalnız üstte olanın kullanılması gerektiği öngörüldü. Şimdi cinsten çıkarılan yerin delillendirmede nasıl daha elverişli kullanılacağı ekleniyor. Bir şeyden şüphe edildiğinde, bir cins bölünüp tartışılan şeyi o cinsin bir kısmının altına koyabilirsek, delil cinsten çekilmiş görünür. Şöyle ki: Hile, bir şey yapılıp başka bir şey gösterilmesi olsun. Bunun türleri bölünür ve yapıldığını ileri sürdüğümüz şeyi hileden türeyen türlerden birine katabilirsek, hile hakkında düşünülen, ileri sürdüğümüz şey hakkında da hükme bağlanır ve delil cinsten yapılmış olur. Çünkü üzerinde sorulan şey tür, delilin alındığı şey cinstir. Bu yer parçaların sayımından olan yerden farklıdır. Parçaları, yani biçimleri ya da türleri saysak da bu yüzden delil cinsten değil,
Commode etiam tractatur haec argumentatio quae ex genere sumitur, cum ex toto persequare partes hoc modo: Si dolus malus est, cum aliud agitur, aliud simulatur, enumerare licet quibus id modis fiu. t, deinde in eorum aliquem id quod arguas dolo malo factum includere. Quod genus argumenti imprimis firmum videri solet. Dictum est quemadmodum genus ad speciem debeat aptari, atque in eo praescriptum est ut nisi id quod est superius adhiberi non debeat. Nunc illud adjungitur, quemadmodum ejus loci, qui a genere ducitur, in argumentatione commodior usus esse possit. Quotiescunque enim de re aliqua dubitatur, si, facta generis alicujus divisione, sub aliqua ejus generis parte id de quo ambigitur potuerimus includere, tunc a genere tractum esse argumentum videtur hoc modo: Sit dolus malus, quando aliud agitur, aliud simulatur. Hujus ergo si species dividantur, et id quod factum esse arguimus alicui earum specierum quae a dolo malo deductae sunt potuerimus adjungere, quidquid de dolo malo existimabitur, idem etiam de ea re quam arguimus necesse est judicari, et factum est argumentum a genere. Nam de quo quaeritur species est, et id a quo sumitur argumentum genus est, scilicet ut si ita contingit dolus malus; locus vero hic ab eo qui est a partium enumeratione diversus est. Nec si enumeramus partes, id est formas aut species, idcirco non a genere, sed
PL64.1115parçaların sayımından çıkmış olmaz. Parçaların sayımını doğrudan delillendirmede kullandığımızda delilin parçalamadan çekildiğini söyleriz; şöyle ki: Temeli, duvarları ve çatısı varsa ve oturmaya ayrılmış bir yerse evdir. Burada parçalamayı kullanarak ev olduğunu kanıtladık. Ama bir şeyi bir cinsin altına yerleştirmek gerektiğinde, parçaları ayırıp sorulan şeyi cinsten türeyenlerden birine kattığımızda ise şöyle yaparız: Cicero'nun hayvan olduğunu göstereceksek deriz ki: Her hayvan ya akıllıdır ya akılsız; Cicero akıllıdır, öyleyse hayvandır. Burada delil kurmak için asıl olarak parçalamayı kullanmıyoruz; cinsi, göstermek istediğimiz şeyin bölünenlerden birine katılabilmesi için böldük. Yani şüphe edilen şey alınan cinsin kapsamına getirilsin, böylece onun hakkında cinsin tabiatıyla inanç oluşsun diye. Bu yüzden delillendirmeye haklı olarak cinsten yapılmış denir. Ayrıca parçaların sayımı çoğunlukla bütünün cevherini meydana getirir; ister bu bütün cins gibi küllî olsun, ister parçaların birleşmesiyle tamamlanan bir bütün olsun. Ama tartışılan şeyin herhangi bir parçasına katılacağı cins bölmesi, bütünün cevherinin kurulmasını değil, doğrulamak istediğimiz şeyin cinsin içine yerleştirilmesini sağlar. Marcus Tullius delillendirmenin bu tarzının özellikle sağlam olduğunu söyler. Çünkü şu kural yeterince doğru ve zorunludur: Cins hakkında yüklenenler tür hakkında da bütün biçimleriyle yüklenir.
Şunu sormak da çok faydalıdır: Cüzî şeyler hakkında bir şey, üstteki en yakın türden doğrulandığında, örneğin Sokrates'in akıllı olduğunu insan olduğu ve insan akıllı olduğu için doğruladığımızda, delilin cinsten mi yoksa biçimden mi çıktığını düşünmeliyiz? Cinsten dersek, en alt tür cins olamaz; türden dersek, tür her zaman üstteki cinsi kanıtlamak ister. Sokrates için ise insan, akıllı olduğuna dair inancı sağlar; ama Sokrates insanın cinsi değildir. Şöyle demek gerekir: Delil cinsten çekilmiş gibi görünecektir. Çünkü cinsten, kapsayan ve daha geniş olandan, cevher hakkındaki yükleme inancı çıkar. Türün kendi bireylerine göre bu konumu tuttuğundan kimse şüphe etmez; çünkü hem onları kapsar hem cevherleri hakkında yüklenir.
*Sırada benzerlik var; bu geniş bir alandır, ama size göre daha çok hatiplere ve filozoflara yarar. Bütün yerler her tartışmada delil sağlayacak durumda olsa da, bazı tartışmalarda daha bol, bazılarında daha az ortaya çıkar. Bu yüzden sen cinsleri bil; nerede kullanacağını meselelerin kendisi sana hatırlatır. Bazı benzerlikler birçok karşılaştırmadan geçerek varmak istediği yere varır; şöyle: Vasinin, ortağın, vekâlet verilenin, emanet alanın güvene uygun davranması gerekiyorsa vekilin de öyle davranması gerekir. Birçok şeyden geçerek varmak istediği yere varan buna istikra denir, Yunanca epagōgē; Sokrates konuşmalarında bunu çok kullanmıştır. Benzerliğin ikinci cinsi karşılaştırmayla alınır; bir şey bir şeyle, eşit eşitle karşılaştırılır; şöyle: Şehirde sınır anlaşmazlığı çıkarsa, sınırlar şehirden çok tarlalara ait göründüğü için sınır düzeltme hakemi atayamazsın; bunun gibi şehirde yağmur suyu zarar veriyorsa, yağmur suyu uzaklaştırma işi bütünüyle daha çok tarlalara ait olduğu için hakem atayamazsın. Örnekler de aynı benzerlik yerinden alınır. Crassus, Curius davasında pek çok örnek kullanmıştır. Vasiyetnamesinde şöyle mirasçı tayin eden biri hakkında konuşuyordu: On ay içinde oğul doğar ve bu oğul kendi vesayetine geçmeden ölürse, ikinci mirasçı mirası alacaktı. Örneklerin böyle anılması etkili oldu; siz de hukuki cevaplarınızda bunu çok kullanırsınız. Kurmaca örnekler de benzerlik gücü taşır, ama bunlar sizden çok hatiplere uygundur; yine de siz de şu biçimde kullanırsınız: Birinin mancipatio ile verilemeyen bir şeyi mancipatio ile verdiğini düşün. Bu yüzden şey onu alanın mı olur? Ya da mancipatio ile veren kişi bu yüzden kendini borç altına sokmuş mu olur? Bu cinste hatiplere ve filozoflara dilsizlerin konuşması, ölülerin yeraltından kaldırılması, hiçbir şekilde olamayacak bir şeyin bir konuyu büyütmek ya da küçültmek için söylenmesi izin verilmiştir; buna abartma denir; pek çok başka şaşırtıcı şey de vardır. Ama onların alanı daha geniştir; yine de dediğim gibi hem en büyük hem en küçük meselelerde delilleri aynı yerlerden çıkarırlar.*
ab enumeratione partium ducitur argumentum. Quoties enim ipsa partium enumeratione utimur ad argumentationem, tunc ab eadem partitione argumentum tractum esse dicimus, ut hoc modo: Si fundamenta, et parietes, et tectum habet, et habitationi est destinatus locus natus locus, domus est. Ipsa igitur partitione utentes, domum esse probavimus. Quoties vero sub genere aliquid collocandum est, divisisque partibus alicui eorum quae a genere deducuntur id de quo quaeritur aggregamus, ut hoc modo: Si Ciceronem animal esse monstremus, dicemus ita: Omne animal aut rationale est, aut irrationale; sed Cicero rationalis est, animal igitur est: non partitione utimur principaliter ad argumentum constituendum, sed idcirco genus divisimus, ut in unaquaque divisione id quod nitimur ostendere posset includi, id est ut id de quo dubitatur in assumpti continentia generis redigeretur, itaque de eo per generis naturam fides fieret. Sic ergo a genere facta argumentatio jure dicetur. Amplius ita partium enumeratio totius efficere substantiam solet, sive illud universale sit, ut genus. sive partium conjunctione completur, ut totum. At vero haec divisio generis in cujus parte quaelibet illa res de qua contenditur includenda est, non id efficit, ut totius substantia constituatur, sed ut illud quod approbare quaerimus intra genus collocetur. Quem argumentationis modum imprimis M. Tullius validum esse confirmat. Illa enim regula satis vera est atque necessaria. Quae de genere praedicantur, eadem de specie modis omnibus praedicari. Illud vero quaeri perutile est, cum aliquid de particularibus rebus probatur ex superposita proxima specie, ut si Socratem rationalem esse approbemus, quoniam sit homo, cum sit homo rationalis, utrum ex genere an ex forma argumentum ductum esse arbitremur. Nam si dicamus ex genere, ultima species genus esse non potest; si ex specie, superpositum genus semper species probare desiderat. Socrates vero cui fidem praestat homo, quoniam rationalis est, genus hominis non est, sed dicendum est quoniam velut a genere tractum videbitur argumentum. Nam ex genere quasi ex continenti atque ampliori, et de substantia fides praedicati ducitur: quam sortem ad sua individua speciem nemo dubitat obtinere, nam et continet ea, et de eorum substantia praedicatur. Similitudo sequitur, quae late patet, sed oratoribus et philosophis magis quam vobis. Etsi enim omnes loci ] sint omnium disputationum ad argumenta suppeditanda, tamen aliis disputationibus abundantius occurrunt, aliis angustius. Itaque genera tibi nota sint, ubi autem his utare, quaestiones ipsae te admonebunt. Sunt enim similitudines quae ex pluribus collationibus perveniunt quo volunt, hoc modo: Si tutor fidem praestare debet, si socius, si cui mandaris, si qui fiduciam acceperit, debet etiam procurator. Haec ex pluribus perveniens quo vult appellatur inductio, quae Graece ⟦ἐπαγωγή⟧ nominatur, qua plurimum est usus in sermonibus suis Socrates. Alterum similitudinis genus collatione sumitur, cum una res uni, par pari comparatur, hoc modo; Quemadmodum si in urbe de finibus controversia est, quia fines magis agrorum videntur esse quam urbis, finibus regendis adjicere arbitrum non possis; sic si aqua pluvia in urbe nocet, quoniam res tota magis agrorum est aquae pluviae arcendae, adjicere non possis arbitrum. Ex eodem similitudinis loco etiam exempla sumuntur, ut Crassus in Curiana causa exemplis plurimis usus est, agens de eo qui testamento sic haeredem instituisset, ut si filius natus esset in decem mensibus, isque mortuus priusquam in suam tutelam venisset, secundus haeres haereditatem obtinuisset; quae commemoratio exemplorum valuit, eaque vos in respondendo uti multum soletis. Ficta etiam exempla similitudinis habent vim, sed ea oratoria magis sunt quam vestra, quanquam uti etiam vos soletis, sed hoc modo: Finge mancipio aliquem dedisse id quod mancipio dari non potest, num, idcirco id ejus factum est qui accepit? Aut num is qui mancipio dedit, ob eam rem se obligavit? In hoc genere oratoribus et philosophis concessum est ut muta etiam loquantur, ut mortui ab inferis excitentur, ut aliquid quod fieri nullo modo possit, augendae rei gratia dicatur, ut minuendae, quae hyperbole dicitur, et multa mirabilia alia. Sed latior est campus illorum, eisdem tamen ex locis (ut ante dixi) et in maximis et in minimis quaestionibus argumenta ducunt.
PL64.1115_2Benzerlik yerini açıkça ve rahatça tartıştı, benzerliklerin biçimlerini bölerek bütün kavrayışı açtı ve benzerlikten delillerin en çok kime düştüğünü, yani filozoflara ve hatiplere düştüğünü, çok açıkça belirtti. Çünkü benzerlik ikna için en uygun görünür. Sorulan şeyin dışındaki bir ya da birkaç duruma uyan şeyin, tartışılan duruma da uyacağına kolayca inanılabilir. Bu yüzden benzerlikten çekilen delillendirmeler hatiplere çok yarar. Filozoflara da yarar, çünkü onlar da her meselede ispat kullanmaz, bazen gerçeğe benzer şeyler toplarlar; göstermeye çalıştıkları şeye kolayca inandırmak için çoğu zaman şeylerin benzerliğini aramaları gerekir. Bu yüzden benzerlikten yer en çok hatiplere ve filozoflara yarar, ama yalnız onlara değil. Çünkü bütün yerler her konuya ortaktır; ama bazılarında daha bol ortaya çıkar, bazılarında daha dar bulunur. Bu nedenle yerler bilinip önceden kavrandıktan sonra, ele alınan meselelerin kendisi becerikli ruha hangi yerleri kullanması gerektiğini hatırlatabilir. Her benzerlik iki türlüdür: ya birçok şeyden toplanır ve Yunanlıların epagōgē dediği istikra adını alır, ya da tek tek şeyler benzerlikle karşılaştırılır. Birincisi şöyledir: Vasinin, ortağın, vekâlet verilenin, emanet alanın güvene uygun davranması gerekiyorsa vekilin de gerekir. Çünkü birçok konuda güvene uygun davranmak gerektiğine ve vasi, ortak, vekâlet verilen ve emanet alan için tek bir benzerlik bulunduğuna göre, aynı benzerliğin vekile de uyması gerekir. Emanet alan kişi, şeyi mancipatio ile verene geri mancipatio yapmak üzere bir şey alan kişidir. Örneğin biri şüpheli bir zamandan korkarak
De similitudinis loco plane atque expedite disseruit, omnemque aperuit intellectum, similitudinum dividens formas, praescripsitque apertissime quibus magis ex similitudine argumenta contingerent, id est philosophis atque oratoribus; etenim similitudo persuasionibus videtur aptissima. Nam quod in unam vel plures extra eam de qua quaeritur causam cadere solet, facile credi potest in eam quoque de qua ambigitur convenire. Idcirco ex similitudine tractae argumentationes magnum oratoribus usum praestant, philosophis quoque, quoniam non in omnibus quaestionibus demonstratione utuntur, sed aliquoties veri similia colligunt, quo id facilius persuadeant quod nituntur ostendere, similitudo rerum saepe est inquirenda atque idcirco locus a similitudine oratoribus maxime philosophisque conducit, non tamen solis. Omnes enim loci communes sunt cujusque materiae, sed in aliis uberius incidunt, in aliis angustius inveniuntur. Quocirca cognitis atque ante perceptis locis quaestiones ipsae quae tractabuntur quibus locis uti debeat solertem animum poterunt admonere. Omnis vero similitudo duplex est: aut enim ex pluribus similitudo colligitur, et inductio nuncupatur, quod Graeci ⟦ἐπαγωγήν⟧ nominant, aut singulae res per similitudinem comparantur. Ac prior quidem hujusmodi est: Si tutor fidem praestare debet, si socius, si cui mandaveris, si qui fiduciam acceperit, debet etiam procurator. Nam cum in pluribus rebus fides praestanda sit, unaque similitudo sit in fide praestanda tam in tutore quam socio, atque eo cui mandatum sit, eoque qui fiduciam acceperit, debet eadem similitudo procuratori etiam convenire. Fiduciam vero accepit cuicunque res aliqua mancipatur, ut eam mancipanti remancipet, velut si quis tempus dubium ti-
PL64.1117arazisini kendinden daha güçlü bir dostuna mancipatio ile verir ki şüpheli zaman geçince geri versin. Buna emanet mancipatio'su denir, çünkü geri verme güvencesi araya girer. Sokrates'in benzerlikten bu toplamayı çok kullandığı söylenir; bu, Platon'un ve onun öbür izleyicilerinin eserlerinde görülür. Bir şey bir şeyle benzerlik yoluyla karşılaştırıldığında delil şöyle toplanır: Sınır düzeltme hakemleri, sınır anlaşmazlıklarını çözen kişilerdir; sınır anlaşmazlığı çıkarsa onların hakemliğiyle çözülür. Ama sınırlar yalnızca tarlaların hudutlarıyla ilgili denir; sınır düzeltme hakemleri şehirde olamaz. Yine suyun uzaklaştırılması yalnızca tarlalarda söylenir; bir yerde yağmur suyu toplanıp komşunun kırına akarak otlağını ya da ekinini bozarsa, yargıçlar suyu uzaklaştırma hakemleri atarlardı. Şehirde su uzaklaştırma hakemi atayabilir miyiz diye sorulur. Delil benzerlikten alınır. Sınır düzeltme yalnız tarlalara ait olduğundan şehirde hakem atayamıyorsan, su uzaklaştırma da yalnız tarlalara ait göründüğünden şehirde hakem atayamazsın. Burada bir şey bir şeye benzerlikle bağlanmıştır.
Cicero aynı benzerlik yerinden örnek denen şeylerin alındığını öne sürüyor; Crassus'un Curius davası gibi. Dava şöyleydi: Biri hamile karısını bırakarak ölümünden sonra doğacak çocuğu mirasçı yazdı ve onun yerine Curius adında ikinci birini koydu. Şart şuydu: On ay içinde doğacak çocuk kendi vesayetine geçmeden, yani hukuka uygun vasiyetname yapabileceği yaşa gelmeden ölürse ikinci mirasçı geçecekti. Ama kendi vesayetine geçip kuvvetli yargıyla medenî hukuka göre mirasçı atayarak ölebileceği yaşa gelirse, ikinci mirasçı, yani Curius geçmeyecekti. Buna çocuk ikamesi denir. Böyle yapılan tayinin geçerli olup olmadığı soruldu. Crassus bu şekilde tayin edilen mirasçının mirası aldığı pek çok örnek getirdi; örneklerin bu anılması yargıçları etkiledi. Hukukçuların da örnekleri sık sık kullandığını söylüyor; bir önermenin uydurulduğu, yani hayal edildiği durumda olduğu gibi, üzerinde konuşulan olay benzerlikle anlaşılsın diye. Şöyle: Hukuka uygun yapılmayan şeyin hiçbir önemi olmadığını ekleyen bir hukukçu şöyle bir örnek getirir: Biri mancipium'a tâbi olmayan şeyi mancipatio ile verirse, bu yüzden şeyi devretmiş ya da kendini borç altına sokmuş mu olur? Hayır; çünkü hukuka uygun yapılmayanın hiçbir sağlamlığı yoktur. Hukukçularda buna benzer başka şeyler de bulunur. Hatipler bunlarda en güçlüdür; onlara o kadar uydurma izni vardır ki sözleriyle ölüler bile sık sık yeraltından kalkar. Tullius bunu Caelius'u savunduğu konuşmada yapar. Ama diyor ki onların, yani hatiplerin alanı daha geniştir; onlar dolaşıp başıboş yürüyebilir. Benzerlikler bu yüzden başka alanlara daha az yararlı değildir; çünkü aynı deliller hem en büyük hem en küçük davalara uyar. Böylece delillerin yerleri de farklı sanatların meselelerine uydurulur.
*Benzerliği fark takip eder; bu, öncekinin tam zıddıdır. Ama benzemezi ve benzeri bulmak aynı yetiye aittir. Bu cinsten şunlar vardır: Kadına borçlu olduğun şeyi vasisinin onayı olmadan kadının kendisine doğru olarak ödeyebilirsin; ama vesayet altındaki oğlana ya da kıza borçlu olduğunu aynı biçimde doğru olarak ödeyemezsin.*
amico potentiori fundum mancipet, ut ei cum tempus quod suspectum est praeterierit reddat; haec mancipatio fiduciaria nominatur, idcirco quod restituendi fides interponitur. Hac similitudinis collectione plurimum Socrates esse usus dicitur, ut in Platonis aliorumque ejus sectatorum voluminibus invenitur. Quoties vero una res uni rei per similitudinem comparatur, hoc modo colligitur argumentum. Regendorum finium arbitri esse dicuntur, qui finalia litigia discernunt, ut si fuerit de finibus orta contentio, eorum dirimatur arbitrio. Sed fines in agrorum tantum limitibus esse dicuntur, arbitri autem finium regendorum in civitate esse non possunt. Item arceri aquam in agris tantum dici solet, ubi si ex aliquo loco aqua pluvia colligatur, et defluens in campos vicini pascua frugesve corrumpat, arbitri arceri aquae a magistratibus statuebantur. Quaeritur ergo an in urbe arcendae aquae arbitrum possimus adigere. Et argumentum capitur ex similitudine. Si regendorum finium, quia solius agri sunt, in urbe arbitrum adigere non possis, ne aquae quidem arcendae, quia solorum esse videtur agrorum, in urbe arbitrum possis adigere. Hic igitur una res uni rei similitudine conjuncta est. Ex eodem etiam similitudinis loco illa sumi Cicero proponit quae vocantur exempla, veluti Crassus in causa Curiana, quae fuit hujusmodi; Quidam praegnantem uxorem relinquens scripsit haeredem posthumum, eique alium substituit secundum, qui Curius vocabatur, ea conditione, ut si posthumus, qui intra menses decem proximos nasceretur, ante moreretur quam in suam tutelam pervenisset, id est quam testamentum jure facere posset, secundus haeres succederet; quod si ad id tempus pervenisset quo jam firmo judicio in suam tutelam receptus, jure civili instituto posset haerede defungi, secundus haeres, id est Curius, non succederet quae vocatur substitutio pupillaris: quaesitum est an valeret ita instituta ratio. Crassus, igitur multa protulit exempla, quibus ita institutus haeres obtinuisset haereditatem; quae exemplorum commemoratio judices movit. Dicit etiam ipsos quoque jurisconsultos uti saepius exemplis, veluti cum fingitur, id est imaginatur, propositio, ut casus de quo agitur per similitudinem intelligatur, hoc modo: Si quis enim juris peritus adjiciat id quod non jure contractum est nullius esse momenti, adhibeatque exemplum, tale, velut si quis rem non mancipi mancipaverit, num idcirco aut rem alienavit, aut se reum facto potuit obligasse? minime, quod enim non jure contractum est nil retinet firmitatis. Et alia hujusmodi apud jurisperitos inveniuntur, in quibus oratores maxime valent, quibus etiam in tantum fingere licet, ut eorum oratione etiam mortui saepe ab inferis excitentur, quod Tullius in ea facit oratione qua Caelium defendit. Sed latior, inquit, est illorum campus, id est oratorum, quibus spatiari ac devagari licet: nec idcirco minus caeteris quoque facultatibus similitudines prosunt, quoniam eadem argumenta maximis minimisque causis conveniunt; quo fit ut loci quoque argumentorum diversarum artium quaestionibus accommodentur. Sequitur similitudinem differentia, res maxime contraria superiori, sed est ejusdem facultatis dissimile et simile invenire; ejus generis haec sunt: Non quemadmodum quod mulieri debeas recte ipsi mulieri sine tutore auctore solvas, ita quod pupillo aut pupillae debeas recte possis eodem modo solvere.
PL64.1117_2Benzerlikleri ve farkları bilmek aynı yetinin işidir; çünkü aynı olanın ne olduğunu bilen, farklı olanın ne olduğunu da bilebilir. Her benzerlik bir aynılık kurar; keyfiyete göre aynı olanın benzer olması zorunludur. Her şey ya cevherce aynıdır ya keyfiyetçe ya da öbür kategorilerce. Böyleyse ruh bu aynılığı birçok kategoride anlayabilir. Ama kategorilerde aynıyı fark ederken, aynı kategorilerde farklı olanı da aynı biçimde görür. Benzer aynıdır, fark ise farklıdır. Demek ki aynı ruh ve aynı anlayış benzerliği ve farkı bilir. Farkların çok türü vardır. Bazıları cevherîdir: insan için akıllı gibi. Bazıları cevherî değildir ama ayrılmazdır: Habeş için ve karga için siyah gibi. Bazıları ise hareketli ve sürekli değildir: oturmak, ayakta durmak ve bu türden şeyler gibi; bunlarla hem başka insanlardan hem kendimizden çoğu kez ayrılırız. Yine bazı farklar bir bakıma cinsleri bölücü, bazıları da türleri kurucudur. Kurucu farklardan delil çıkarılırsa, cinsten çıkarılmış gibi olur. Çünkü cins türü kapsadığı gibi ayrımlar da türleri kapsar. Kurucu ayrımlar cinsler gibi anlaşılırsa, inanç onlardan kurdukları şeylere uygulanır. Çünkü bunların farkları adeta birer biçimdir. Bölücü ise ve inançları böldükleri cinsleri kanıtlamak üzere çekiliyorsa, delil biçimden yapılmış görünür; çünkü bölünen şeylerin farkları bir bakıma onların biçimleridir. Cinsin zıt yönde bölündüğü şeyleri kanıtlamaya gönderilirse, delil asıl anlamda farktan yapılmış olur; çünkü zıtlar adeta fark olarak karşılaştırılır.
Tullius'un örneğine gelince şöyledir: Eskiden kadınlar sürekli vesayet altında tutulurdu; vesayet altındaki çocuklar da vasiler altında yaşar. Ama kadınlara borçlu olunan şey vasinin onayı olmadan ödenebiliyordu, çocuklara ise hayır. Vasi istemezken herhangi bir çocuğa borcun ödenip ödenemeyeceğini sorarsan, delil farktan şöyle alınır: Kadına borcunu vasi onayı olmadan ödeyebildiğin gibi, vasinin onayı eklenmedikçe çocuğa borcunu ödeyemezsin. Çünkü kadınlar yaşları ilerlemiş olsa da sürekli vesayet altındadır; çocukların vesayetine ise belli yıl sayısı son verir. Bu yüzden çocuğa onay olmadan ödeme yapılamaz. Çünkü kadınların kişisi çocukların kişisinden farklıdır: ya çocuklar sürekli vesayetle yönetilmez, kadınlar ise sürekli vesayet altındadır; ya da çocuk kendi işlerini yürütmede faydasına dair hiçbir yargıya
Ejusdem facultatis est similitudines differentiasque cognoscere; qui enim scit quid sit idem, nosse poterit quid sit diversum. Omnis vero similitudo idem aliquid esse constituit, quod enim idem est secundum qualitatem, id simile esse necesse est. Omnis quippe res aut substantia eaedem sunt, aut qualitate, aut caeteris praedicamentis. Quod si ita est, et animus intelligere hoc idem in pluribus praedicamentis potest. Sed cum hoc ipsum idem in praedicamentis notat, eodem modo in eisdem praedicamentis quod diversum est intuetur; sed simile idem est, differentia vero diversum. Idem igitur animus eademque in. telligentia. similitudinem differentiamque cognoscit. Differentiarum vero multae sunt species, aliae quippe sunt substantiales, ut homini rationale, aliae non substantiales, sed inseparabiles, ut nigrum Aethiopi atque corvo; aliae vero mobiles neque constantes, ut sedere, stare, et hujuscemodi caeterae quibus et ab aliis hominibus et a nobis ipsis saepe distamus. Item differentiae aliae aliquo modo sunt generum divisibiles les, aliae aliquo modo specierum constitutivae; sed si a constitutivis argumentum ducatur, velut a genere ducitur. Nam sicut genus continet speciem, ita differentiae continent species. Sane si differentiae constitutivae ut genera intelligentur, fides ab his ad ea aptabitur quae constituunt. Haec enim talium differentia veluti formae quaedam sunt. Sin vero sint divisibiles, siquidem ad ea probanda, id est genera, quae dividunt, earum ducitur fides, a forma argumentum fieri videtur, nam tales differentiae eorum quae dividuntur formae quaedam sunt. Quod si ad ea probanda referuntur quae in contrariam partem genus dividuntur, tunc proprie a differentia fieri argumentum videtur, quia contraria veluti differentia; comparantur. Quod vero ad exemplum attinet Tullii hujusmodi est: Mulieres antiquitus perpetua tutela tenebantur, pupilli item sub tutoribus agunt; sed mulieribus quid debitum fuisset, sine tutoris auctoritate poterat, solvi, pupillis vero minime. Ergo si quaeras an id quod debeatur pupillo cuilibet, renuente tutore, possit exsolvi, a differentia sumitur argumentum, sic: Non sicut mulieri sine tutoris auctoritate debitum possis exsolvere, eodem modo, nisi auctoritas tutoris accesserit, pupillo solvere quod debeas possis; illae enim perpetua tutela, etiam provecta jam aetate, tenentur, illorum tutelae certus annorum numerus terminum facit; atque idcirco solvi pupillo sine auctoritate non poterit. Differt enim persona mulierum a persona pupillorum, vel in eo quod pupilli nonperpetuaregunturtutela, mulieres vero perpetua; vel quod pupillus nullum suae reimadinistrandae utilitatis judi-
PL64.1119sahip olamaz; kadınlar ise aklı başında olmasa bile evin faydasını yürütmek için seçilmiş biri olabilir.
*Sırada zıttan denen yer var. Zıtların birkaç cinsi vardır. Biri aynı cinste çok farklı olanlardır: bilgelik ve akılsızlık gibi. Aynı cinste olanlar, öne konunca adeta karşı taraftan zıt olarak çıkanlara denir: hıza yavaşlık çıkar, güçsüzlük değil. Bu zıtlardan şöyle deliller çıkar: Akılsızlıktan kaçıyorsak bilgeliğin peşinden gidelim; kötülükten kaçıyorsak iyiliğin. Aynı cinsten zıt olan bunlara aykırılar (adversa) denir. Başka zıtlar da vardır; bunlara Latincede yoksun bırakanlar diyebiliriz, Yunanca sterētika denir. Çünkü in öneki, olmasaydı kelimenin taşıyacağı güçten onu yoksun bırakır: dignitas, indignitas; humanitas, *inhumanitas**
habere potest, cum sit aliquis mulieribus, et si non firmus, in explicanda familiaris rei utilitate delectus. Deinceps locus est qui a contrario dicitur. Contrariorum autem genera sunt plura; unum eorum quae in eodem genere plurimum differunt, ut sapientia, stultitia; eodem autem genere dicuntur, quibus propositis occurrunt, tanquam e regione quadam contraria, ut celeritati tarditas, non debilitas, ex quibus contrariis argumenta talia existunt. Si stultitiam fugimus, sapientiam sequamur; et bonitatem, si malitiam: haec quae ex eodem genere contraria sunt, appellantur adversa. Sunt alia contraria quae privantia licet appellemus Latine, Graece appellantur στερητιϰά. Prae positio enim. in privat verbum ea vi quam haberet si in praepositio non fuisset, ut dignitas, indignitas, humanitas, inhumanitas, et caetera generis ejusdem, quorum tractatio est eadem quae superiorum, quae adversa dixi. Nam alia quoque sunt contrariorum genera, velut ea quae cum aliquo conferuntur, ut duplum, simplum, multa, pauca, longum, breve, majus. minus. Sunt etiam alia valde contraria quae appellantur negantia, ea ⟦ἀποφατικά⟧ Graeci, contraria aientibus, ut si hoc est, illud non est. Quid enim opus exemplo est? tantum intelligatur in argumento quaerendo contrariis omnibus contraria non convenire.
PL64.1119_2ve aynı cinsten öbürleri gibi. Bunların ele alınışı, aykırılar dediğim yukarıdakilerle aynıdır. Zıtların başka cinsleri de vardır: bir şeyle karşılaştırılanlar gibi: iki kat ve bir kat, çok ve az, uzun ve kısa, daha büyük ve daha küçük. Çok zıt olan başka şeyler de vardır; bunlara olumsuzlayanlar denir, Yunanca apophatika; bunlar olumlayanların zıddıdır: Bu varsa o yoktur gibi. Örneğe ne gerek var? Yalnızca şu anlaşılsın ki delil ararken bütün zıtlar zıtlarına uymaz.
Fark yerinden sonra şimdi zıtları ele alan bölme geliyor. Şeylerin sırası daha açık aydınlansın diye Aristoteles'ten birkaç şey almam gerekiyor; herkesten çok daha bilgin olan bu adam bu bölmeyi ele alır. Gerçi Marcus Tullius şeyde Aristoteles'le hemen hemen uyuşur, ama adların yorumunda ondan ayrılır. Çünkü Aristoteles'in karşıtlar (antikeimena) dediği şeylere Tullius zıtlar der. Bundan biraz sonra söz edeceğiz. Şimdi Aristoteles'in bölmesine bakalım. Aristoteles'e göre karşıtların kimi zıtlardır, kimi yoksunluk ve meleke, kimi ilişkililer, kimi çelişikler. Zıtlar beyaz ve siyah gibi; meleke ve yoksunluk görme ve körlük, değerlilik ve değersizlik gibi; ilişkililer baba ve oğul, efendi ve köle gibi; çelişikler ise "gündüzdür" ve "gündüz değildir" gibi. Bunların birbirinden farkları şöyle görülür. Zıtların kimi aracılıdır, kimi aracısızdır. Aracılı olanlar beyaz ve siyah gibidir: bunların arasında kırmızı ya da solgun gibi başka bir renk vardır; bu zıtlardan birinin cisimlerde her zaman bulunması zorunlu değildir. Çünkü her cisim ya beyaz ya siyah değildir; kimi zaman ortada bulunur, kırmızı ya da solgun olur. Aracısız zıtlar, aralarında hiçbir şey bulunamayanlardır: ağırlık ve hafiflik gibi. Çünkü hafif olanlar yukarı, ağır olanlar aşağı gider; ne yukarı ne aşağı giden bir cisim bulunamaz. Aracısız zıtlar öyledir ki biri, gelebileceği şeyde her zaman bulunur. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi: Her cismin ya hafif ya ağır olması zorunludur; çünkü hafiflik ve ağırlığın, cisimlerde bulunabilecek bir ortası yoktur. Yoksunluk ve melekede olanlar ise, körlük ve görme gibi, orta barındıran zıtlardan, ortası olmamalarıyla ayrılır. Aracısız zıtlardan ise şöyle ayrılır: Bu zıtlardan biri konuda her zaman bulunur, cisimde ağırlığın ya da hafifliğin bulunması gibi; yoksunluk ve meleke ise her zaman bulunmaz. Görme meleke, körlük yoksunluk olsa da, görebilecek olan her şey ya görür ya kördür denemez. Doğmamış bebek görmez, çünkü henüz ışığa çıkmamıştır; kör de değildir, çünkü yitirebileceği görmeye henüz sahip olmamıştır. Aynı şey doğar doğmaz göremeyen köpek yavruları için de söylenebilir; onlara o zaman ne kör ne de gören diyebiliriz. Son olarak, zıtlar her zaman kendi keyfiyetlerinde görülür; yoksunluklar ise kendileri bir şey olduğu için değil, melekenin yokluğundan çıkarılır. Çünkü körlük bir şey değildir, görmenin gidişinden anlaşılır. Hem yoksunluk hem zıtlık, ilişki karşıtlığından şöyle ayrılır: Ne zıtlar ne yoksunluk karşıtları bir arada olabilir; çünkü aynı şey, aynı zamanda ve aynı yerde beyaz ve siyah, gören ve kör olamaz. Ama ilişkililer birbirinden ayrılamaz: babasız oğul, efendisiz köle olamaz. Ayrıca zıtlar ve yoksunluk karşıtları birbirine gönderilmez: Kimse "siyahın beyazı" ya da "beyazın siyahı", "görmenin körlüğü" ya da "körlüğün görmesi" demez. İlişkide olanlar ise ilişkinin yüklenmesinde bulunur: "yarımın iki katı", "kölenin efendisi" gibi. Hem zıtlar hem ilişkiler çelişiklerden ayrılır: çelişikler her zaman sözde bulunur ve birinde doğruluk, öbüründe yanlışlık vardır. Zıtlar, yoksunluk karşıtları ve ilişkiler ise sözün yalın parçalarında bulunur; bunlarda ne doğruluk ne yanlışlık vardır. Çünkü "beyaz, siyah, körlük, görme, efendi, köle" dediğimde bunlar sözün yalın parçalarıdır, ne doğru ne yalan içerirler; sözün yalın parçalarında doğruluk ya da yanlışlık yoktur. Ama "gündüzdür" ve "gündüz değildir" dediğimde, biri olumlamada, öbürü olumsuzlamada bulunan iki önerme de sözdür.
Marcus Tullius ise asıl adlardan çok daha bilinen adları kullanıyor. Zıtların kimine aykırılar, kimine yoksun bırakanlar, kimine karşılaştırmada olanlar, kimine olumlayan ve olumsuzlayanlar dendiğini söylüyor. Ama zıtlar dediği şeylere daha doğru olarak karşıtlar denirdi; aykırılar dediklerine zıtlar adı daha iyi uyardı; karşılaştırmada olanlar dediklerine de daha kesin olarak ilişkililer ya da bir şeye göre olanlar denirdi.
Divisio, differentiae loco, nunc de contrariis tractat. Quare uti rerum ordo clarius colliquescat, pauca mihi ex Aristotele sumenda sunt quae ille vir omnium longe doctissimus de hac divisione tractat, quanquam M. Tullius re quidem Aristoteli fere consentit, sed ab eo nominum interpretatione diversus est. Nam quae Aristoteles opposita, id est ⟦ἀντικείμενα⟧, vocat, ea Tullius contraria nominat; sed haec paulo posterius. Nunc Aristotelis divisio consideretur. Oppositorum igitur secundum Aristotelem alia sunt contraria, alia privatio et habitus, alia relativa, alia contradictoria. Contraria quidem, ut album atque nigrum; habitus vero et privatio, ut visus et caecitas, dignitas et indignitas; relativa vero, ut pater, filius, dominus, servus; contradictoria, ut est dies, non est dies: horum omnium tales inter se differenti se considerantur. Nam quae contraria sunt, partim mediata sunt, partim vero medio carent. Mediata sunt, ut album, nigrum, est enim horum medius quilibet alius color, ut rubeus vel pallidus, et horum contrariorum non necesse est alterum semper inesse corporibus. Neque enim omne corpus aut album aut nigrum est; sed aliquoties in horum medietate est constitutum, ut sit rubrum vel pallidum. Immediata vero contraria sunt quorum nihil medium poterit inveniri, ut gravitas et levitas: horum enim nihil est medium. Nam quae levia sunt, sursum feruntur, quae gravia, deorsum. Quod autem sit corpus quod neque sursum neque deorsum feratur, nihil poterit inveniri. Sed immediata contraria talia sunt, ut alterum eorum cui potest accidere semper inhaereat, ut in proposito superius exemplo. Necesse est enim omne corpus vel leve esse vel grave, quia levitas et gravitas medium non habent, quod praeterea inesse corporibus possit. At ea quae in privatione et habitu sunt, ut caecitas et visus, distant quidem ab his contrariis quae claudunt aliquam medietatem, quod ipsa medietatem non habent.; ab his vero contrariis differunt quae sunt immediata, quoniam horum contrariorum alterum semper subjecto inesse necesse est, ut corpori gravitatem vel levitatem; privationem vero et habitum non semper, ut cum sit habitus quidem visus, privatio autem caecitas, non omne quod videri potest, aut videt, aut caecum est: infans quippe nondum editus neque videt, quia nondum processit in luce, neque caecus est, quia nondum habuit visum, quem potuisset amittere. Idem de catulis dici potest, qui statim nati nequeunt intueri, nam tunc eos nec caecos dicere. possumus, nec videntes. Et postremo contraria semper in suis qualitatibus considerantur; privationes autem, non quod ipsae sint aliquid, sed ex habitus absentia colliguntur; neque enim caecitas est aliquid, sed a visus intelligitur abscessu: tam vero privatio quam contrarietas differt a relationis oppositione, eo quod neque contraria, neque privatoria simul esse possunt; idem enim in uno eodemque tempore, uno eodemque in loco album et nigrum, videns et caecum esse non poterit; sed relativa a se nequeunt separari, neque enim potest esse filius sine patre, nec servus, si dominus non sit. Amplius, contraria ad se et privatoria non referuntur: Nemo enim dicit album nigri, vel nigrum albi, vel caecitatem visus, vel visum caecitatis. Quae vero in relatione sunt posita in ipsa relationis praedicatione consistunt, ut duplum dimidii dominus servi, et caetera ad hunc modum. Tam vero contraria quam etiam rela. tiones differunt a contradictio nibus. tiones differunt a contradictio nibus, quoniam contradictoria quidem semper in oratione consistunt, et in altera earum parte veritas, in altera falsitas invenitur, contraria vero privatoria et relationes in simplicibus partibus orationis invenitur [an. inveniuntur?.?] et in his neque veritas neque falsitas inest. Nam cum dico album, nigrum, caecitas, visus, dominus, servus, simplices orationis partes sunt, neque verum, neque mendacium continentes; in simplicibus enim partibus orationis veritas vel falsitas nulla est: cum autem dico dies est, dies non est, utraeque propositiones, una in affirmatione, altera in negatione posita, orationes sunt. Sed M. Tullius non tam propriis nominibus quam notioribus utitur; ait enim contrariorum alia esse quae adversa vocantur, alia quae privantia, alia quae in comparatione sunt, alia quae aientia et negantia nuncupantur. Sed quae contraria nominat, opposita verius dicerentur; quae adversa dicit, contraria melius susciperent nomen; quae in collatione nominat, ea relativa vel ad aliquid certius vocarentur:
PL64.1119_3Ama şeyler kendi özelliklerinin kesin yoluyla gösterildikçe adları istediği gibi kullansın; biz yayımladığımız öbür kitaplarda, yukarıda Aristoteles'in bölmesinde söylendiği gibi adlandırdık. Marcus Tullius'a göre zıtların
sed utatur nominibus ut volet, dum res ipsae certa proprietatis suae ratione signentur; nos vero in caeteris quos edidimus libris eo nuncupavimus modo, quo superius in Aristotelis dictum est divisione. Secundum M. Tullium igitur contrariorum
PL64.1121kimi aykırılardır: bilgelik ve akılsızlık gibi; kimi yoksun bırakanlardır: değerlilik ve değersizlik gibi; kimi bir şeyle karşılaştırılandır: iki kat ve bir kat gibi; kimi olumlayanların zıddı olarak kurulan olumsuzlayanlardır: "bu varsa o yoktur" gibi. Aykırılar tek bir cinsin altına konup çok farklı olanlardır: beyaz ve siyah, tek cinsin altında, yani rengin altında birbirinden çok ayrı olanlar gibi. Yine hıza aykırı olan yavaşlıktır; ikisi de hareketin altındadır. Hıza güçsüzlük karşıt konmamalıdır, çünkü güçsüzlüğün zıddı sağlıklılıktır; Cicero bunu bölmede atlamış, ama örnekle öğretmiştir. Farklı cinslerde bulunup birbirinden çok ayrı oldukları anlaşılanlara da aykırı denir: bilgeliğe karşı akılsızlık gibi. Biri iyinin, öbürü kötünün cinsi altındadır. Gerçi bu tür bir örnek daha çok yoksunluğa bakıyor görünür; çünkü akılsızlık bilgeliğin yoksunluğudur, akılsızlık bilgeliğin ve aklın yokluğundan başka bir şey değildir. Ama Cicero'nun yoksun bırakan dediği şeylerin neler olduğunu sonra göstereceğim.
Bu aykırılardan delil şöyle alınır: Akılsızlıktan kaçıyorsak bilgeliğin peşinden gidelim; iyiliği istiyorsak kötülükten kaçalım. Gerçi kötülük de yukarıda söylenen yola göre yoksunluklara katılabilir. Cicero'ya göre yoksun bırakanlar, Yunanca sterētika denenlerdir; önlerinde, eklenince hemen her zaman bir şey götüren söz parçası bulunur. Çünkü bu in heceği eklendiği şeyden, in öne konmasaydı taşıyacağı güçten hemen her zaman bir şey götürür: humanitas'a karşı inhumanitas gibi. Çünkü öne konan in söylenen şeyi insanlıktan yoksun bırakmıştır; dignitas, indignitas de öyle. Tullius yalnız bu heceğin öne geldiği şeylerin yoksun bırakan olduğunu ileri sürer; Tullius'a göre yoksun bırakanların tabiatı bu heceğin anılmasıyla sınırlanır. Peripatetiklerden ise yoksunlukların hem yalın adlarla hem yoksunluk heceleriyle söylendiğini öğrendik: yalın adlarla "körlük" gibi, yoksunluk heceleriyle indignitas, inhumanitas gibi. Bu yüzden Marcus Tullius'a göre körlük görmenin yoksunluğu olmaz, ona aykırı olur; belki de bu yüzden akılsızlığı aykırılar arasında saymıştır, çünkü yoksunlukların çıktığını sandığı in heceğini taşımaz. Bunlardan da yukarıdaki aykırılarda olduğu gibi deliller çıkarılır: İnsanlığın peşinden gidilmesi gerekiyorsa insanlıksızlıktan yüz çevirelim.
Tullius'un dediği gibi bir şeyle karşılaştırılan zıtlar şunlardır: bir katın iki katı gibi. Bu, yarımın iki katı demekle aynıdır; çünkü bir kat iki katın yarısıdır, baba oğlun babasıdır. Bunlar her zaman karşılıklı dönerler; kimi zaman yedinci hâlle, kimi zaman tamlayan hâliyle. Oğul babanın oğlu, baba oğlun babasıdır: bu tamlayan hâline göre dönüştür. İki kat, bir kata göre iki kattır: bu yedinci hâle göredir. Belirtme hâliyle olanlar da vardır: "çoğa göre az", "küçüğe göre büyük" gibi. Olumsuzlayanlar ise olumlama ve olumsuzlamada bulunanlardır: "bu varsa o yoktur", "gündüzse gece değildir" gibi; Cicero bu karşıtlığın çok zıt olduğunu söylüyor. Bunların hepsinden yukarıda söylenen yola göre delil imkânı vardır. İlişkili zıtlardan delili şöyle alırız: Babaysa oğlu olmaması imkânsızdır. Kendi dediği gibi Yunanlıların apophatika dediği olumsuzlayanlardan da şöyle: Güneş yeryüzünün üstündeyse gece olamazdı; bu olumlama o olumsuzlamayı yok eder. Bunları neden olumsuzlayan saydığı şaşılacak şeydir. Çünkü olumsuzlayanlar olumlayanlara karşı konur ve bir arada olamazlar: "gündüzdür" ve "gündüz değildir" gibi. Ama "bu varsa o yoktur", "gündüzse gece değildir" denince bu bir sonuçtur. Tullius olumlama ile olumsuzlamanın çok zıt olduğunu söylüyor, ama bu sonuçta zıt olamazlar; çünkü sonuç olan şey zıt değildir.
Eşlik edenlerden yere ise az önce bir örnek verdim: Vasiyetname yapma ehliyeti olmayan kişinin yaptığı vasiyetnameye göre fermanla zilyetlik verilmesine karar verilirse, kabul edilmesi gereken birçok şeyin ona eşlik edeceğini söyledim. Ama bu yer daha çok mahkemede görülen tahmin davalarına yarar; yani ne olduğu, ne olmuş olduğu, ne olacağı ya da genel olarak ne olabileceği sorulduğunda. Yerin kalıbı şöyledir: Olaydan önce, olayla birlikte, olaydan sonra ne olduğunu sorması hatırlatılır. "Bunun hukukla ilgisi yok; Cicero'ya sor" derdi dostumuz Gallus, biri ona olayı sorgulatan böyle bir şey getirdiğinde. Yine de öğretilen sanatın
alia sunt adversa, ut sapientia, stultitia; alia privantia, ut dignitas et indignitas; alia quae cum aliquo conferuntur, ut duplum, simplum; alia quae appellantur negantia, e contrario aientibus constituta, ut si hoc est, illud non est. Adversa igitur sunt quae, sub uno genere posita, plurimum differunt, ut album, nigrum, quae a se plurimum distant. sub uno genere posito, id est sub colore. Item celeritati tarditas adversa est, positis utrisque sub motu, neque enim celeritati debilitas opponenda est, quia debilitati firma valetudo contraria est, quod in divisione omisit Cicero, sed docuit exemplo; illa quoque dicuntur adversa, quae, in diversis generibus sita, plurimum a se discrepare intelliguntur, ut sapientiae stultitia. Illa enim sub genere boni est, haec vero sub mali, quanquam hujusmodi exemplum privationem potius spectare videatur; nam stultitia privatio est sapientiae, nec quidquam est aliud stultitia nisi sapientiae et rationis absentia; sed quae sint quae privantia Cicero appellat, posterius demonstrabo. Ex his adversis hoc modo sumitur argumentum. Si stultitiam fugimus, sapientiam sequamur; si bonitatem appetimus, malitiam fugiamus, quanquam malitia quoque, secundum eumdem modum qui superius dictus est, privationibus possit adjungi. Privantia vero secundum Ciceronem sunt, quae Graece ⟦στερητικά⟧ appellantur, quae habent eam partem orationis praepositam, quae cum fuerit adjecta, semper fere aliquid demit ut ea (in) enim syllaba cui fuerit apposita, demit fere aliquid ex ea vi quam esset res quaelibet habitura, si in syllabam praepositam non haberet, ut humanitati inhumanitas: in namque praeposita id de quo dicitur humanitate privavit, ut dignitas, indignitas; et Tullius quidem ea tantum privantia esse confirmat, in quibuscunque syllaba ista praeponitur: privantium quippe natura secundum Tullium hujus syllabae commemoratione finitur; a Peripateticis vero accepimus privationes cum simplicibus nominibus nibus, tum privatoriis syllabis efferri, cum simplicibus nominibus, ut caecitas, cum privantibus vero syllabis, ut indignitas, inhumanitas. Quocirca, secundum M. Tullium, caecitas non erit privatio visus, sed ei adversum, atque idcirco forsitan stultitiam inter adversa numeravit, quoniam non habet in syllabam ex qua privationes arbitrantur existere. Ex quibus eodem modo, ut in superius positis adversis, argumenta ducuntur: In humanitatem aversemur, si humanitas consectanda est. Illa vero contraria, ut ait Tullius, quae cum aliquo conferuntur, talia sunt, ut duplum simpli. Id tantumdem est tanquam si diceret duplum dimidii; simplum enim dupli dimidium est, et pater filii; eaque sunt semper reciproca, aliquoties quidem septimo casu, aliquoties vero genitivo, nam filius patris est filius et pater filii, haec secundum genitivum conversio est, et duplum simplo duplum est, haec secundum septimum casum; sunt etiam quae accusativo, ut pauca ad multa, et magnum ad parvum. Item negantia sunt quae in affirmationibus et negationibus posita sunt, ut si hoc est, illud non est, veluti si dies est, nox non est, atque hanc oppositionem Cicero valde dicit esse contrariam. Ex quibus omnibus secundum superius dictum modum argumentorum facultas est, nam ex relativis contrariis ita sumimus argumentum: si pater est, fieri non potest quin ei filius sit. Ex negantibus autem quae dae (ut ait) Graeci vocant, iLa: si sol supra terram fuit, nox esse non potuit, haec enim affirmatio illam perimit negationem; cur vero haec negantia esse constituerit mirandum est. Nam quae negantia sunt aientibus opponuntur, et simul esse non possunt, ut diem esse ac diem non esse, hoc vero consequens est cum ita dicatur, si hoc est, illud non est, ut si dies est, nox non est. Atque affirmationem negationemque Tullius valde dicit esse contrariam, sed in hac consequentia nequeunt esse contraria: nam quod est consequens, contrarium non est. Ab adjunctis autem posui equidem exemplum paulo ante, multa adjungi quae suscipienda essent, si statuissemus ex edicto secundum eas tabulas possessionem dari, quas is instituisset cui testamenti factio nulla esset. Sed locus is magis ad conjecturales causas quae versantur in judiciis valet, cum quaeritur quid aut sit, aut evenerit, aut futurum sit, aut quid omnino fieri possit. Ac loci quidem ipsius formula talis est. Admonet autem hic locus ut quae retur quid ante rem, quid cum re, quid post rem evenerit; nihil hoc ad jus. Ad Ciceronem, inquiebat Gallus noster, si quis ad eum quid tale retulerat, ut de facto quaereretur; tu tamen patiare
PL64.1121_2hiçbir yerini atlamama katlan; yoksa yalnız sana ait şeyleri yazmam gerektiğini düşünürsen seni çok seviyor görünürüm. Bu yer büyük ölçüde hatiplere aittir; hukukçulara da, filozoflara da ait değildir. Olaydan önce şunlar araştırılır: hazırlıklar, konuşmalar, yer, kararlaştırılmış ziyafet. Olayla birlikte: ayak sesi, insanların gürültüsü, cisimlerin gölgesi ve bu türden şeyler. Olaydan sonra: solgunluk, kızarma, kekeleme ve şaşkınlığın ve vicdanın başka işaretleri. Ayrıca söndürülmüş ateş, kanlı kılıç ve olay hakkında şüphe uyandırabilecek öbür şeyler.
Eşlik edenlerden yerin ne olduğunu yukarıda kısa bir örnekle göstermişti; şöyle demişti: Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre mal zilyetliği verilirse, çocukların ve kölelerin vasiyetnamelerine göre de zilyetliğe izin verilmesi gerekirdi. Şimdi yerin biçimini ve adeta dayanağını göstermeyi öne sürüyor. Bu şöyledir: Eşlik edenlerden yer, öne konan şeyden başka bir şeyin var olduğu, var olmuş olduğu ya da olacağı delillendirmeyle çıkarılınca olur. Az önce verdiği aynı örnekte olduğu gibi. Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre mal zilyetliği verilmemesi gerektiği doğrulanır; çünkü bu kabul edilirse çocukların ve kölelerin vasiyetnamelerine göre de mal zilyetliği verilmesi sonucu çıkar. Eşlik edenler denen şeyler, öyledir ki
nullum a me artis institutae locum praeteriri, ne si nihil nisi quod ad te pertineat scribendum putaris, nimium te amare videar. Est igitur magna ex parte locus hic oratorius, non modo non jurisconsultorum, sed ne philosophorum quidem. Ante rem enim quaeruntur quae talia sunt, apparatus, colloquia, locus, constitutum convivium; cum re autem pedum crepitus, strepitus hominum, corporum umbrae, et si quid ejusmodi est; at post rem, pallor, rubor, titubatio, et si qua alia signa conturbationis et conscientiae. Praeterea restinctus ignis, gladius cruentus, caeteraque quae suspicionem facti possunt movere. Qui sit ab adjunctis locus brevi superius monstravit exemplo, eo scilicet quo dixit: Si secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas possessio bonorum daretur, consequens esse ut secundum quoque puerorum et servorum tabulas possessio permitteretur. Sed nunc formam ipsam et quasi subjectum loci monstrare proponit, quae est hujusmodi: Ab adjunctis enim locus est, cum ex eo quod proponitur aliquid aliud vel esse, vel fuisse, vel futurum esse argumentatione colligitur, ut in eo ipso quod dudum posuit exemplo. Approbatur enim non debere secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas bonorum possessionem dari, quia si id fuerit positum, id futurum est, ut secundum puerorum quoque ac servorum tabulas bonorum possessio permittatur. Talia vero sunt quae dicuntur adjuncta, ut
PL64.1123aranan şeyin hemen çevresinde bulunurlar, ama ona her zaman bağlı olmaları gerekmez. Bu yerin biçimi şu tarifi de kabul eder: Eşlik edenlerden yer, sorulan şeylere en yakın olan bazı şeylerden, aranan şeyin var olmuş olduğu, var olduğu ya da olacağı gösterildiğinde olur. Bu yer tahmin davalarında çok gereklidir. Çünkü olay sorulduğunda, şüphe edilen şeyin olup olmadığı, olmuş mu, oluyor mu, olacak mı olduğu araştırılır; çünkü her şeye, çeşitli zamanların akışında eşlik eden pek çok şey toplanır. Tahmin davalarında olaydan önce, olayla birlikte, olaydan sonra ne olduğu bu yüzden araştırılır. Bu davaları yalnız hatipler ele alır; hukukçuların bu tür işlerde retorik yetisiyle hiçbir ortaklığı yoktur. Çünkü hukukçu olayın keyfiyetine cevap verir, olayın doğruluğuna değil. Bu yüzden hukuk bilgini Gallus'a bir olay meselesi geldiğinde "bu bizim işimiz değil" der, danışanları daha çok Cicero'ya, yani retorikçiye gönderirdi. Tullius burada Trebatius'a yönelik bir yer araya katarak diyor ki: Tahmin davalarında çok faydalı olan bu eşlik edenlerden yer hukuk danışmanlarına hiç yaramasa da, üstlendiğim işin hiçbir kısmını atlamama katlan; bu kitapta senin sanatının örnekleri dışında hiçbir şey yazmazsam, yalnız senin hatırına bağlanmış görünürüm. Hukukçulara da filozoflara da değil, yalnız hatiplere açık olan eşlik edenlerden yer, çoğu kez üç zaman yoluyla ele alınır. Olay soruluyorsa, ondan önce, onunla birlikte ya da ondan sonra ne olduğunu araştırmak gerekir. Olaydan önce şöyle: Hazırlıklar; çünkü birinin önceden yapmak için hazırladığını yapmış olması gerçeğe benzer. Konuşmalar; sık sık konuşmuş kişinin âşık olması mümkündür. Yer; bir şeyi yapmak için uygun bir yerin seçilmesi gibi. Kararlaştırılmış ziyafet; önceden kararlaştırılmış ziyafette birinin bir şey yaptığı suçlanırsa, ziyafetin kararlaştırılmış olmasının kendisinden olay tahmin edilir. Bunların hepsi sorulan olaydan önceki şeylerin örnekleridir. Olayla birlikte şöyle: Ayak sesi; birinin bir yere gittiği ileri sürülürse, ayak sesiyle yakalandığı kanıtlanır. Ya da yatak odasında bir zaninin bulunduğu cismin gölgesiyle gösterilirse. Bunlar sorulan şeylerle birlikte görülür ama onlara eşlik eden şeyler olarak anlaşılır. Olaydan sonra ise solgunluk, kızarma ve kekelemenin ele verdiği vicdan lekeleri; söndürülmüş ateş, gizlice yapılmış bir şeyi ateşin söndürülmesiyle göstermek istediğimizde olduğu gibi; çünkü iş, bilgiyi uzaklaştıran karanlığa daha güvenle bırakılmıştır. Yine kanlı kılıç işlenmiş suçu gösterir. Bütün bunlar olaydan sonra olaya eşlik eden şeyler olarak anlaşılır. "Olaydan önce, olayla birlikte, olaydan sonra" her zaman zaman yoluna göre anlaşılmalıdır, öncekiler ve sonrakilerdeki gibi değil. Çünkü orada tabiatın yoluna bakılır. Orada her şey bir aradadır: çünkü önce gelen konunca, sonra gelen hemen vardır. İnsanı koyarsan hayvanın var olması hemen zorunludur; zaman bakımından önce insan denip sonra hayvan gelmez. Oysa önce bir hazırlık vardır, sonuç zamanca sonradır. Bu yüzden orada öncekiler ve sonrakiler, burada ise olaydan önce, olayla birlikte ve olaydan sonra denir. Çünkü orada önceki denen, zamana göre değil, tabiatın önceliğine göre kendisiyle birlikte bir şeyi çeken şeydir; sonraki de öncekine eşlik edendir. Zamanın önce ya da sonra oluşuna göre görülenler ise eşlik edenler adını, yani "olaydan önce, olayla birlikte, olaydan sonra" adını almaya başlamıştır.
*Sırada diyalektikçilere özgü yer var: sonrakilerden, öncekilerden ve bağdaşmayanlardan. Çünkü az önce sözünü ettiğimiz eşlik edenler her zaman ortaya çıkmaz. Sonrakiler ise her zaman ortaya çıkar. Sonrakiler derken şeyi zorunlu olarak takip edenleri kastediyorum. Öncekiler ve bağdaşmayanlar da öyledir. Her şeyden önce gelen şey o şeye zorunlu olarak bağlıdır; bağdaşmayan her şey de hiçbir zaman birlikte duramayacak türdendir.*
circa rem fere quae quaeritur inveniantur, neque tamen necesse sit ei semper adhaerere; et forma quidem hujus loci talis est, ut hanc quoque diffinitionem possit admittere. Ab adjunctis locus est cum ex aliquibus, quae sunt proxima eis de quibus quaeritur rebus, id quod quaeritur vel fuisse, vel esse, vel futurum esse monstratur; qui locus est conjecturalibus causis maxime necessarius. Cum enim de facto quaeritur, tum si id factum est quod dubitatur, qui vel fuerit, vel sit, vel futurum sit, considerari solet: multa enim sunt quae; unicuique adjuncta rei variorum eventu temporum colliguntur. Idcirco enim quid ante rem, quid cum re, quid post rem evenerit, in conjecturalibus causis inquiritur, quae ab oratoribus tractantur solis, neque jurisconsultis in hujusmodi negotiis cum rhetorica facultate ulla communio; est, juris enim peritus de facti qualitate, non etiam de ipsius facti veritate respondet. Idcirco quoties ad Gallum peritum juris facti quaestio deferebatur, nihil ad nos, inquiebat, et ad Ciceronem potius consulentes, id est ad rhetorem remittebat. In quo Tullius facere ad Trebatium locum miscuit dicens. Quanquam locus hic ab adjunctis conjecturalibus causis maxime utilis, nihil consultorum juris prudentiam juvet, patiere me tamen, inquit, nullam suscepti operis partem praeterire, ne si in hoc libro nihil praeter tuae artis exempla conscripsero, tuae tantum gratiae videatur addictus, ab adjunctis vero locus qui non modo jurisconsultis, sed ne philosophis quidem praeter oratores non patet, trium saepe temporum ratione tractandus est. Nam de facto si quaeritur, quid vel ante id, vel cum eo, vel post id fuerit necesse est vestigari. Ante rem quidem hoc modo, apparatus; verisimile est enim effecisse aliquem quod ante efficiendum paravit, colloquia fieri enim potuit ut amaverit, qui saepe fuerit collocutus. Locus, velut cum ad aliquid faciendum opportunus locus eligitur. Constitutum convivium, velut si quis constituto ante convivio in eo fecisse aliquid arguatur, capiaturque conjectura facti, ex eo ipso quod sit convivium constitutum, atque horum omnium ante rem de qua quaeritur exempla sunt. Cum re vero hoc modo: Pedum crepitus, velut si isse in quempiam locum aliquis accusetur, pedum crepitu deprehensus esse probabitur; vel si fuisse adulter in cubiculo ex umbra corporis designetur, haec cum ipsis de quibus quaeritur inspecta, eisdem tamen intelliguntur adjuncta. Post rem vero, si quas conscientiae maculas pallor, rubor, titubatioque prodiderit: restinctus ignis, velut si clam factum aliquid exstincto igni velimus ostendere, ut tutius notitiam submoventibus tenebris committeretur. Item gladius cruentus peractum facinus monstrat. Haec omnia post rem facto intelliguntur adjuncta, et semper ante rem cum re, et post rem, secundum rationem temporum intelligendum est, neque ita ut in antecedentibus et consequentibus. Illic enim naturae ratio consideratur. Omnia quippe simul sunt: nam quod antecedit, si positum sit, statim est id quod consequitur, ut si ponas hominem statim animal esse necesse est, nec ante secundum tempus homo dici potest, post vero subsequi animal, ut ante aliquis apparatus est secundum tempus, posterior effectus. Itaque illic antecedentia et consequentia nominantur, hic ante rem, cum re, et post rem. idcirco quod illud quidem, non secundum tempus, sed secundum principali tatem naturae secum simul aliquid trahens antecedens dicitur, consequens id quod antecedens comitatur. Ea vero quae secundum temporis priorem posteriorem ve rationem considerantur, adjuncta, idcirco ante rem, cum re et post rem coepere vocabulum. Deinceps est locus dialecticorum proprius ex consequentibus et antecedentibus et repugnantibus, nam conjuncta de quibus paulo ante dictum est, non semper eveniunt. Consequentia autem semper. Ea enim dico consequentia quae rem necessario consequuntur. Itemque et antecedentia et repugnantia. Quidquid enim antecedit quamque rem, id cohaeret cum re necessario, et quidquid repugnat, id ejusmodi est, ut cohaerere nunquam possit.
PL64.1123_2Eşlik edenler yerini tamamladıktan sonra şimdi öncekiler, sonrakiler ve bağdaşmayanlar üzerine konuşuyor. Bu yer tek olduğu hâlde adeta üç kola ayrılmıştır. M. Tullius bu yerin adını söylememiştir; bana kalırsa bütününe "şartlı" denmelidir. Tabiatı iyice açığa çıkınca, verdiğimiz adın yerinde olduğu da daha açık görülecektir. Önce tek tek kısımların tarifini vermek gerekir. Önceki, konulunca başka bir şeyin ardından gelmesi zorunlu olan şeydir. Bir şeyin sonrakisi ise, kendisinin sonrakisi olduğu şeyin önde geldiği sabit olunca var olması zorunlu olandır. Bağdaşmayan, bağdaşmadığı söylenen şeyle birlikte var olamayandır. Öncekilerin, sonrakilerin ve bağdaşmayanların tek bir yer olduğunu söylemiştik; nasıl tek olduğunu birkaç sözle göstereceğim. Sonrakilerden, öncekilerden ve bağdaşmayanlardan gelen yerin nasıl tek olduğu sorulduğunda şöyle deniyordu: Birbiriyle uyuşan şeyleri de birbirinden ayrılan şeyleri de görmek aynı zihnin ve aynı anlayışın işidir; bu yüzden bu yer de tek sayılır. Uyuşanların iki kısmı vardır: biri önceki, öbürü sonraki. Biri önde giderken öbürü ona eşlik ettiğine göre, tabiatın bu gerekmesinde birbirleriyle uyuşmaları zorunludur. Bağdaşmayanların da iki kısmı olmakla birlikte ikisinin adı birdir: ikisine de bağdaşmayan denir. Birbiriyle bağdaşmayan ve birbirinden ayrılan şeylerin iki olduğunu bilmeyen yoktur. Fark şuradadır: öncekilerle sonrakilerin uyuşması tek olduğu hâlde iki adı vardır; bağdaşmayanlarda ise ayrılık tek olduğu gibi ad da tektir. Demek ki aynı zihin, aynı anlayış, önde gideni de eşlik edeni de kavrar. Çünkü bir şeyin önceki olduğu, onda neyin sonraki olduğuna bakılmadan anlaşılamaz; aynı şekilde
Expedito adjunctorum loco, nunc de antecedentibus et consequentibus et repugnantibus disserit. Qui locus sit unus in tria velut membra divisus est. M. quidem Tullius loci hujus vocabulum tacuit, mihi autem totus conditionalis appellandus videtur. Cujus cum promptissime natura claruerit, nomen quoque ei, quod nos posuimus, recte inditum manifestius apparebit. Primum igitur singularum partium diffinitio prodenda est. Itaque antecedens est, quo posito aliud necesse est consequatur: itemque consequens alicujus est, quod esse necesse est, si illud cujus est consequens praecessisse constiterit. Repugnans est quod simul cum eo cui repugnare dicitur esse non possit. Antecedentium igitur,atque consequentium, et repugnantium, unum esse locum praediximus, qui quomodo sit unus, paucis ostendam. Primum igitur dum quaereretur quonam modo unus esset locus a consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, dicebatur quoniam ejusdem mentis esset atque intelligentiae tam consentanea sibimet quam dissidentia praevidere, idcirco hunc quoque locum unum videri. Consentaneorum namque duae sunt partes, antecedens una, altera consequens. Nam cum altero praecedente comitatur alterum, illa sibi in ipsa naturae consequentia consentire necesse est. Repugnantium vero tametsi duae partes sint, unum tamen est utriusque vocabulum, utraque enim repugnantia nominantur. Duae vero esse, quae sibimet repugnent, atque a se dissentiant nullus ignorat; sed eo distant, quod antecedentium et consequentium duo sunt nomina, licet unus sit utriusque consensus; repugnantibus vero unum nomen est, cum sit unus in utrisque dissensus, ergo eadem mens, eademque intelligentiae ratio id quod praecedit et id quod comitatur intelligit. Neque enim fieri potest ut antecedens aliquid intelligatur, nisi in eodem quid sit consequens consideretur: eodem quoque modo
PL64.1125neyin önde geldiği görülmedikçe sonraki de anlaşılamaz. Bunun gibi, neyle bağdaşmadığını anlamayan hiç kimse bir şeyi bağdaşmayan olarak anlayamaz. Aynı akıl benzerleri de benzemezleri de görebildiğine göre, öncekilerle sonrakilerin uyuşması tabiat benzerliğinden doğan bir ahenk, bağdaşmayanların ayrılığı ise bir benzemezlik olduğuna göre, öncekilerin, sonrakilerin ve bağdaşmayanların tabiatına aynı aklın bakması zorunludur. Böylece tek bir anlayışın kavradığı şeylerin yeri de tek olur.
Ama buna şöyle itiraz ediliyordu: Öyleyse Marcus Tullius neden yukarıda benzerden gelen yeri ayrı, zıttan gelen yeri ayrı saydı? Öne sürülen gerekçeye göre, benzerliği de zıtlığı da tek bir anlayış tarttığı için, benzerlerle zıtların yeri tek olmalıydı. Buna şu cevap veriliyordu: Öncekilerle sonrakilerin birbiriyle uyuşması, benzer denen şeylerin uyuşması gibi değildir. Benzerlerde tek bir keyfiyet bulunur ve o keyfiyet bakımından benzer denirler; öncekilerde ve sonrakilerde ise keyfiyet benzerliği değil, bir tabiat uyuşması vardır. Benzerler birbirleri olmadan var olabilir; öncekiler ve sonrakiler birbirleri olmadan var olamaz. Bu yüzden sonrakilerle öncekilerin benzerlikle hiçbir tabiat ortaklığı yok gibi görünür. Bu gerekçe pek yeterli değil, göstermeye çalıştığı şeyi de açıklamıyor.
Kesin olan şu ki, bu yerin işlenişi hep şartlı önermelere uyar. Şartlı önerme, başka bir şey varsa bir şeyin var olduğunu şartla bildiren önermedir: "Gündüzse aydınlıktır" dediğimizde olduğu gibi. Şeyler arasındaki bu gerekme kolayca bağdaşmazlığa döner. Çünkü birbirini izleyen şeylerin arasına olumsuzlama girerse sonrakilerden bağdaşmayanlar çıkar: "Gündüzse aydınlık vardır." Bağdaşmayanlar şöyledir: "Gündüzse aydınlık yoktur." Gündüz olması ile aydınlık olmaması bağdaşmaz. Bu bağdaşmazlık şartta durur. "Gündüzse aydınlık yoktur" deriz, çünkü gündüzün zıttı gecedir, gecenin sonrakisi de aydınlığın olmamasıdır; bu yüzden gündüz olması ile aydınlık olmaması bağdaşmaz. Bu bağdaşmazlığın şartta durduğunun delili şudur: şart ortadan kalkarsa bağdaşmazlık da kalmaz. "Gündüzdür; aydınlık yoktur" dersek iki ayrı önerme kendi hükümlerini taşır ve ortak hiçbir şeyleri yokmuş gibi anlaşılır. Bu yüzden ayrı zamanlarda alınınca ikisi de doğrudur, birbiriyle bağdaşmazlıkları da yoktur. "Gündüzdür, aydınlık vardır" önermelerinde, önermeyi bağlantılı kılan şart eksik olduğu için gerekme bulunmaz ve ikisi birbirinden ayrı olarak kendi hükmünü tamamlar. Aynı şekilde "gündüzdür, aydınlık yoktur" diyen önermelerde de bağdaşmazlık yoktur, çünkü ikisi de ayrı ayrı kendi hükmünü korur. Şart araya girdiğinde ise hüküm ilkilerde sonraki olacak biçimde, ikincilerde bağdaşmayacak biçimde birleşir: "Gündüzse aydınlık vardır." Bu gerekme önermesi araya giren şartla iki önermeden bir olmuştur. "Gündüzse aydınlık yoktur" denirse bağdaşmaz; çünkü ardından geleni olumsuzlanan şey bağdaşmaz olmak zorundadır.
Dahası, öncekilerden ve sonrakilerden yapılan delil tek bir bağlantılı önermenin parçalarından doğar: şartlı bağlantılı önermenin bir parçası önceki, öbürü sonrakidir. Bağdaşmayanlardan delil yapılacaksa bu delilin de yine tek bir önermenin kısımlarından doğması gerekir. "Gündüzdür", "aydınlık vardır" önermeleri şartla bağlanıp biri önceki, öbürü sonraki olmadıkça bir olamazlar; bu yüzden iki kaldıkça onlardan önceki ve sonrakiden delil çıkmaz. "Gündüzdür", "aydınlık yoktur" önermeleri de şart eklenip tek bir önermenin hükmüne indirilmedikçe bir olamazlar; o önermenin parçaları da bağdaşmayanlardır. Bağlantılı önermede bir parça önceki, öbürü sonraki olduğu gibi, bağdaşmayan önermede de her iki parça birbiriyle bağdaşmaz, birbirinden ayrılır. Üstelik bağdaşmayan önerme bağlantılı önermenin zıt tarafını tutar: orada önde giden, ardından geleni kendisiyle sürüklerken burada parçalar bir arada olamaz. Zıt ayrımlar ise aynı cinsin altına konur.
nec consequens, nisi appareat quid praecedat; item repugnans aliquod intelligere nemo potest, nisi intelligat cui repugnet: sed quoniam eadem ratio potest similia dissimiliaque perspicere, antecedentium vero et consequentium consensus quidam et per naturae similitudinem concordia est, dissensus vero in repugnantibus dissimilitudo, necesse est ut una atque eadem ratio antecedentium consequentiumque naturam et repugnantium spectet; quo fit ut unus quoque locus sit eorum quae una intelligentia comprehendit. Sed huic opponebatur: Cur igitur alium ex similitudine, alium ex contrario locum Marcus Tullius superius enumeravit? Nam secundum propositam rationem, quoniam similitudinem et contrarietatem intelligentia una perpendit, unus locus similium contrariorumque esse debuisset. Sed respondebatur quoniam non eodem modo sibi antecedentia et consequentia consentire dicuntur, sicut ea quae similia nuncupantur. In his namque una tantum qualitas invenitur, et secundum eamdem qualitatem similia esse dicuntur; at in antecedentibus et consequentibus non qualitatis similitudo, sed quidam naturae consensus est. Et quae similia sunt sine se esse possunt, antecedentia vero et consequentia sine se esse non possunt, atque idcirco non videtur esse consequentium et antecedentium cum similitudine ulla communio naturae. Quae ratio non valde videtur idonea, nec explicat quod demonstrare conabatur: illud certe firmissimum esse constat, quod hujus loci tractatus conditionalibus semper propositionibus accommodatur. Conditionalis vero propositio est quae cum conditione pronuntiat esse aliquid, si aliud fuerit, veluti cum dicimus. Si dies est, lucet. Haec igitur rerum consequentia facile in repugnantiam vertitur. Nam si rebus consequentibus negatio interponatur, ex consequentibus repugnantia redduntur, hoc modo: Si dies est, lux est. Repugnantia sunt ita: Si dies est, lux non est: repugnant enim diem esse et lucem non esse. Quae repugnantia in conditione consistit. Dicimus enim: Si dies est, lux non est, nam diei contrarium est nox. Consequens vero noctis, lucem non esse, quare esse diem et non esse lucem repugnat. Argumentum vero est, hanc repugnantiam in conditione consistere, quia si conditio deficiat, nulla est repugnantia, hoc modo: dies est, lux non est, utraeque enim disjunctae propositiones suas sententias gerunt, nec quidquam intelliguntur habere commune. atque ideo diversis acceptae temporibus verae sunt, nec repugnant. Nam sicut in his propositionibus, dies est, lux est, nulla est consequentia, quoniam conditio deest, quae propositionem facit connexam, sed utraeque a se disjunctae suam sententiam claudunt, ita in his quibus proponitur, dies est, lux non est nulla est, repugnantia, quoniam servat suam utraque separata sententiam. At si his conditio interveniat superiorum quidem, ita sententia copulatur, ut consequentes fiant, posteriorum vero ita ut repugnantes, hoc modo: si dies est lux est. Haec consequens propositio ex duabus per conditionem mediam effecta est una. At si sit ita, si dies est, lux non est, repugnat. Negatum enim quod sequitur repugnare necesse est. Amplius, argumentum quod ex antecedentibus et consequentibus fit ex unius propositionis connexae partibus nascitur, nam conditionalis propositionis connexae una pars est antecedens, alia consequens. Quod si a repugnantibus argumentum fiat, rursus ab unius propositionis membris tale argumentum nasci oportebit. Igitur ex his propositionibus, dies est, lux est, una esse non potest nisi conditione, copulentur, ut unum sit antecedens, aliud consequens, et ideo in his ex antecedenti et consequenti argumentum esse non potest, quoniam duae sunt ex illis quoque propositionibus quae sunt, dies est, lux non est: una esse non poterit, nisi conditionis adjunctione in unius propositionis sententiam reducantur cujus propositionis partes sunt repugnantes. Nam, ut in connexa propositione una pars antecedens, alia est consequens, ita in repugnanti utraque pars propositionis a semet invicem repugnat ac dissidet. Amplius, repugnans propositio connexae partem contrariam tenet, nam ut in illa quod antecedit secum id quod sequitur trahit, ita in hac propositione partes simul esse non possunt. Contrariae vero differentiae sub eodem genere poni solent.
PL64.1125_2Öyleyse bağlantılı önerme şarta dayandığına göre bağdaşmayan önerme de şarta dayanır. Önermelerin hem gerekmesini hem bağdaşmazlığını şart meydana getiriyorsa, bu yere haklı olarak "şartlı" denmesinde ve şartta duran tek bir yer olup önceki, sonraki ve bağdaşmayan diye kısımlara bölünmesinde şüphe yoktur. Bağlantılı önermenin bir parçası önceki, öbürü sonrakidir; bağdaşmayan önermede ise iki parça da birbiriyle bağdaşmaz, birbirinden ayrılır. Bu yüzden bağlantılı önermenin parçaları önceki ve sonraki, bağdaşmayan önermenin parçaları ise bağdaşmayanlardır.
"Gündüzdür" ile "aydınlık vardır" önermelerinin bir bakıma birbiriyle uyuşması, "gündüzdür" ile "aydınlık yoktur" önermelerinin de birbirinden ayrılıp uyuşmaz görünmesi anlayışımızı karıştırmasın. Çünkü önerme, biri önde gidince öbürü ardından geliyorsa bağlantılıdır; biri konulunca öbürü olumsuz olarak çıkıyorsa bağdaşmaz. Bunu da ancak şartın gücü yapar. Böylece bu yere "şartlı" denmesinin ve M. Tullius tarafından doğru olarak tek sayılmasının açıkça gösterildiğini düşünüyorum. Öncekilerden, sonrakilerden ve bağdaşmayanlardan delilin nasıl yapıldığını sonra söyleyeceğim.
Bir şeyin ardından neyin geldiğini, neyin onunla bağdaşmadığını anlamak, en çok bu konuda uzman olduğunu öne süren diyalektikten başka hiçbir yetinin işi olmadığından, bu yerin bütünüyle diyalektikçilere ait olduğunu söylüyor. Bu yer eşlik edenlerden de çok farklıdır. Önce, eşlik edenler birbirini ele verebilir, gösterebilir, ama birbirinin tabiatını meydana getiremez, tamamlayamaz: ayak sesi yürüyüşü gösterir ve haber verir, ama onu meydana getiremez. Ayak sesi yürüyüşü yapmaz;
Si igitur connexa propositio in conditione est constituta, repugnans quoque in conditione: subsistit; quod si et consequentiam propositionum et repugnantiam conditio facit, non est dubium quin locus hic jure conditionalis vocetur, ac sit unus positus in conditione divisis partibus, id est in antecedentem consequentemque et repugnantem. Connexae namque propositionis una pars antecedens est, alia consequens. Repugnantis vero propositionis utraque repugnat ac dissidet. Itaque connexae propositionis partes antecedens et consequens sunt, repugnantis vero repugnantes. Nec illud intelligentiam turbet quod dies est et lux est quadam sibi ratione consentiunt. Item dies est et lux non est, quasi a se dissentiunt atque discordant, nam connexa est propositio si cum aliud antecesserit, aliud consequatur. Item repugnans, si uno posito aliud negetur, quod esse non potest nisi id vis conditionis efficiat. Quocirca aperte demonstratum esse arbitror conditionalem hunc locum vocari et recte unum esse a M. Tullio constitutum. Quomodo vero fiat ab antecedentibus et consequentibus et repugnantibus argumentum, posterius dicam. Sed quoniam nullius facultatis alterius est, quid vel quamque rem consequitur, vel quid cuique repugnet intelligat, nisi dialecticae tantum, quae hujus quam maxime rei peritiam profitetur, idcirco ait hunc esse locum totum dialecticorum, qui etiam ab adjunctis longe lateque diversus est. Primum quod adjuncta prodere sese atque ostendere invicem possunt, non vero perficere atque adimplere naturam, veluti ambulationem pedum strepitus significare quidem ac denuntiare potest, efficere vero non potest. Neque enim ambulationem efficit pedum strepitus,
PL64.1127yürüyüş de zorunlu olarak ayak sesini doğurmaz. Çoğu zaman hiç ayak sesi duyulmadan yürünür; çoğu zaman da yer değiştirmeden, yürümeden ayaklar oynayıp ses çıkarabilir. Bu yüzden eşlik edenler her zaman bulunmaz. Kanıtlamaya çalıştığımız konu ortaya konunca eşlik edenlerden delil çoğu zaman çıkmaz, çünkü eşlik edenlerin kendisi de bazen bulunmaz. Öncekiler, sonrakiler ve bağdaşmayanlar ise hiç eksik olmaz. Çünkü varlıkta bulunan her şeyin tabiatça ardından geldiği ya da kendisinden önce gelen bir şey vardır; tabiat farkıyla ayrıldığı bir şey de vardır. Örneğin canlı, insanın ardından gelir, cevherden önce gelir: "İnsansa canlıdır" deriz; "Canlıysa cevherdir" dediğimizde de cevherden önce gelir. "Canlıysa ölü değildir" dediğimizde ölüyle bağdaşmaz.
Ayrıca eşlik edenler zamanlara dağılmıştır: şeyden önce, şeyle birlikte, şeyden sonra. Öncekilerin, sonrakilerin ve bağdaşmayanların ise zamanda nasıl durduğunun önemi yoktur. Zamanca önce olanlar çoğu zaman sonraki olur, zamanca sonra olanlar da önde gider; zamanca bir arada olanların kimi önde gider, kimi ardından gelir, yukarıda da sık sık söylediğimiz gibi. Dahası, öncekiler ve sonrakiler birbirini bırakamaz, bağdaşmayanlar da birbiriyle birleşemez ve zorunlu olarak birbirine ters düşer; eşlik edenlerde ise hiçbir zorunluluk yoktur, birleşebilir de ayrılabilir de.
Bunlar böyleyken çok zor bir soru çıkıyor. Yeterince dikkat etmeyenlere bu yer, cinsten, türden ya da zıtlardan gelen yerlerden hiç farklı değilmiş gibi görünür. Çünkü cins her zaman türün ardından gelir, tür cinsten önce gelir, zıtlar da bir arada olamaz. Soru şöyle çözülür: Önce, her sonraki cins değildir, her önceki de tür değildir. Bağdaşmayanlar da zıtların kendisi değil, Tullius'un sıraladığı yerleri açıklarken gösterdiğimiz gibi, zıtların sonrakileridir. Sonra, cinsten delil yapılırken cinsin kendisi alınır; türden bir şey kanıtlamak istediğimizde tür de aynı şekilde alınır. Önceki yoluyla bir şey göstermeye çalıştığımızda ise, cins olmasa bile şartlı önermede önde giden şeyi ek önermede kullanırız. Sonrakiden delil yapılınca da, tür olmasa bile delil şartlı önermenin sonraki parçasından çıkarılır. Şöyle deriz: "Ateşse hafiftir." Ateş önde gider, hafiflik ardından gelir, ama hiçbiri öbürünün cinsi ya da türü değildir. Sonra şöyle ek önerme yapılır: "Ama ateştir." Şimdi önde gideni aldım, sonuç da ondan gösterilir: "Öyleyse hafiftir." "Ama hafif değildir" diye alırsak, ardından geleni almış oluruz. Bundan şu sonuç çıkar ve gösterilir: "Öyleyse ateş değildir." Görüyorsun ki burada şartlı önermede konulup önde gitmesi ya da ardından gelmesiyle anlaşılan öncekilerden ve sonrakilerden söz ediyoruz.
Cinsten delil yapıldığında ise bir şey kanıtlamaya çalıştığımız şey türdür; cinsi de önde giden gibi değil, kapsayan gibi alırız, öyle ki cinste görülen her şey türe de uymalıdır. Cins var oldukça türünden ayrılmaz. Türden delil aldığımızda ise hakkında bir şey sorulan şey cinstir; ama cins hakkında göstermeye çalıştığımız şeyin türden daha kolay anlaşılmasına uğraşırız. Örneğin Fabia'ya, zevce olarak, ev hanımı olması şartıyla vasiyet bırakılmıştı; kocasının hâkimiyetine girmediği için, zevcenin türü olan ev hanımlığı "kocanın hâkimiyetine girme"den geldiğinden, ev hanımının cinsi olan zevceyi vasiyet hakkından ayırıyor, vasiyeti türe, yani ev hanımına yöneltiyoruz.
Ama şurası daha derinden incelenmelidir: Öncekilerden ve sonrakilerden gelen yer gereksiz görünmüyor mu? Ondan nasıl delil kurulursa kurulsun, yukarıda anlattığımız öbür yerlerden ayrılmıyor; öncekilerden ve sonrakilerden çıkarılan her delil ya bütünden ya parçalardan ya aynı kökten olanlardan ya da kalan yerlerden birinden alınmış görünüyor. Şöyle ki: "Kendi malını elde tutmak için kurulmuş hakkaniyet faydalıysa, medenî hukuk faydalıdır." Sonra önde gidene ek önerme yapılır, ardından gelen çıkarılır; bu tariften gelen delildir, yani öncekinin ek önerme yapılmasıyla. "Ama medenî hukuk faydalı değildir; öyleyse kendi malını elde tutmak için kurulmuş hakkaniyet faydalı değildir" dersem, burada delil sonrakinin ek önerme yapılması yoluyla tarif yerinden alınmış olur.
nec vero ex necessitate ambulatio ut sit pedum strepitus auctor est, sed saepe ita ambulatur, ut nullus pedum strepitus exaudiatur; saepe non mutato loco moveri pedes ac strepere praeter ambulationem queunt; idcirco non semper inveniuntur adjuncta: proposito termino quem probare contendimus, saepe ex adjunctis argumenta deficiunt, quia ipsa quoque aliquoties deficere videntur adjuncta. Praecedentia vero et consequentia et repugnantia nunquam desunt omne enim quidquid in rebus est, habet quod se aut sequatur naturaliter, aut praecedat. Est etiam a quo per naturae diversitatem dissideat, velut animal sequitur quidem hominem, praecedit vero substantiam; dicimus enim, si homo est, animal est; substantiam vero praecedit, cum proponimus, si animal est, substantia est. Repugnat vero mortuo cum enuntiamus, si animal est, mortuum non est. Praeterea quae sunt adjuncta temporibus distributa sunt, ut ante rem, cum re, post rem. Quae vero sunt antecedentia, consequentia, et repugnantia, quolibet modo in temporibus sint, nihil refert. Nam priora saepe temporibus comitantur, et temporibus posteriora praecedunt, et quae simul temporibus sunt, alias praecedunt, alias vero consequuntur, ut superius quoque saepe diximus. Amplius, quae antecedentia sunt et consequentia relinquere sese non possunt, nec sibi repugnantia cohaerere, et sunt repugnantia necessario sibimet in connexa; quae vero sunt adjuncta nihil obtinent necessitatis, quia et jungi sibimet, et a se separari queunt. Quae cum ita sint, quaestio difficilis vehementer oboritur, videtur enim minus intuentibus nihil hic locus differre his locis qui dicti sunt vel a genere, vel a specie, vel a contrariis. Nam genus semper speciem sequitur, speciem genus praecedit, contraria simul esse non possunt. Quae solvenda est hoc modo: Primum quia non omne consequens genus est, nec omnis species antecedens. Repugnantia vero ipsa contraria, sed contrariorum sunt consequentia, ut in locorum qui a M. Tullio propositi sunt expositione monstravimus. Dehinc quia cum a genere fit argumentum, ipsum genus assumitur, eodem quoque modo et species, cum ab ea aliquid volumus approbare, cum vero ab antecedenti aliquid monstrare contendimus, eo quod in conditionali propositione praecessit utimur in assumptione, etiamsi non fuerit genus. Item si a consequenti argumentum fiat, etiamsi species non sit, a consequenti parte conditionalis propositionis ducitur argumentum, veluti cum ita dicimus: Si ignis est, levis est, ignis antecedit, levitas sequitur; sed neutrum neutri est genus aut species, assumitur itaque, atqui ignis est. Nunc igitur id quod antecedebat assumpsi, ex quo monstratur conclusio, levis igitur est. At si ita assumamus, sed non est levis, id quod sequebatur assumpsi. Concluditur ergo atque monstratur, non est igitur ignis. Vides igitur ut de his praecedentibus et consequentibus nunc loquamur quae in conditionali propositione posita, vel praecedere vel consequi intelliguntur. Cum vero fit ex genere argumentum, species quidem est de qua aliquid probare contendimus; genus vero assumimus non quasi praecedens, sed quasi continens, ut quidquid esse consideratur in genere, id formae quoque debeat aptari. Genus enim quoad permanet, a sua specie non recedit: cum vero de specie sumimus argumentum tum, genus quidem est de quo aliquid quaerilur; sed id laboramus, ut quod de genere conamur ostendere, id ex specie possit facilius agnosci. Ut cum uxori Fabiae relictum fuisset legatum, si materfamilias esset, quoniam non convenit in manum, scilicet, ab in manum conventione, quae est species uxoris, uxorem quod est matris familiae genus a legati jure sejungimus, et legatum ad speciem, id est matremfamilias derivamus. Sed illud interius dispiciendum videtur, num locus ab antecedentibus et consequentibus supervacaneus esse videatur, cum quolibet modo fuerint ex eo argumenta composita, a caeteris locis quos superius descripsimus non recedant. Nam quodcunque ab antecedentibus et consequentibus ducitur argumentum, id vel a toto, vel a partibus, vel a conjugatis, vel ab aliquo reliquorum tractum esse perpenditur hoc modo: Si utilis est aequitas constituta ad res suas obtinendas, utile est jus civile, ad id quod praecedit, quod sequitur igitur, hoc est a diffinitione argumentum, scilicet ab assumptione praecedentis. At si ita dicam: Sed non est utile jus civile, non est igitur utilis aequitas constituta ad res suas obtinendas, hic per consequentis assumptionem a diffinitionis loco sumptum est argumentum.
PL64.1127_2Kısımların sayılmasından da şöyle: "Ne sayımla ne ötekilerle özgür olmamışsa özgür değildir. Ama sayımla ya da ötekilerle özgür olmuştur; öyleyse özgürdür." Ya da: "Ama özgür değildir; öyleyse ne sayımla ne ötekilerle azat edilmiştir."
Burada her delilin gücünün ne olduğuna ve nasıl dile getirildiğine dikkat etmek gerekir. Bazı deliller yüklemli kıyaslara uyar. Tariften şöyle yapılır: "Medenî hukuk, aynı şehirden olanların kendi mallarını elde tutmaları için kurulmuş hakkaniyettir. Bu ise faydalıdır; öyleyse medenî hukuk faydalıdır." Parçalardan da şöyle: "Ne sayımla ne vindicta ile ne de vasiyetle azat edilen kişi kölelikten özgürlüğe geçmiş değildir. Stichus ne vasiyetle ne sayımla ne de vindicta ile azat edilmiştir; öyleyse Stichus özgür değildir." Ötekilerde de aynı şekilde. Yüklemli kıyasla dile getirilebilen her şey şartlı kıyasla da söylenebilir. Çünkü her yüklemli önerme şartlıya çevrilebilir: "Her insan canlıdır" yüklemlidir; bu kolayca şartlıya döner: "İnsansa canlıdır." Ama her şartlı önerme yüklemliye çevrilemez. Örneğin: "Doğurmuşsa bir erkekle yatmıştır." Kimse "insan canlıdır" dediğimiz gibi "doğurmak, erkekle yatmaktır" diyemez. "Doğuran kadın erkekle yatmıştır" gibi önermelerde durum başkadır. Bu, "Doğurmuşsa erkekle yatmıştır" diyen önermeye benzer, ama yüklemli önerme
Item a partium enumeratione, si neque censu, neque caeteris, non est liber, at censu vel caeteris, est igitur liber: at non est liber; neque censu igitur, neque caeteris manumissus est. Sed notandum est quae sit vis uniuscujusque argumenti, et quonam modo proferatur. Sunt enim argumenta quae praedicativis apta sint syllogismis ut a diffinitione fiat sic: jus civile est aequitas constituta his qui ejusdem sunt civitatis ad res suas obtinendas. Id vero utile est, utile est igitur jus civile. Item a partibus: Qui neque censu neque vindicta, neque testamento est manumissus, hic ex servitute liber factus non est; Stichus vero neque testamento, neque censu, neque vindicta manumissus est; Stichus igitur liber non est: et in caeteris, eodem modo. Omnia vero quaecunque per categoricum syllogismum proferri possunt, eadem per conditionalem syllogismum dici queunt. Omnis namque praedicativa propositio in conditionalem verti potest, hoc modo: omnis homo animal est, praedicativa est; haec facile vertitur in conditionalem ita, si homo est, animal est. Non vero omnis conditionalis in praedicativam verti potest, velut haec: si peperit, cum viro concubuit. Nemo enim dicere potest ipsum peperisse, id esse quod cum viro concumbere, quo modo dicimus hominem, id esse quod animal sit. Alia enim ratio est in his propositionibus quae ita dicuntur, quae peperit, cum viro concubuit. Haec enim similis est ei quae dicit, si peperit, cum viro concubuit, sed praedicativa
PL64.1129yüklem olanın konu olduğunu söyler; şartlı önerme ise öncekini sonrakinin zorunlu olarak izlediğini koyar. Yüklemli önerme şartlıya çevrilince şüphesiz başka bir önerme ortaya çıkar. "Her insan canlıdır" denince insanın kendisinin canlı olduğu öne sürülür; "İnsansa canlıdır" denince ise insan olanın canlı olduğu değil, insanın var olduğu konulunca canlı olmanın ardından geldiği kastedilir. Demek ki öncelik ve sonralığa dayanan şartlı kıyas, tarifle, kısımların sayılmasıyla, aynı kökten olanlarla ya da başka bir yolla yapılsa da kendi suretini korur, şartlı kalır, yani kendi gücünü kullanır; öbür deliller adeta onun tabiatına bağlı görünür. Tariften delil yapılırken kıyas yüklemli suretle kurulursa tariften çıkarılmış denir. Delillendirme hipotezle yapılırsa, şartlı kıyas olur ve ek önerme onun önermenin önceki mi sonraki parçasından mı alındığını ayırır. Böylece şartlı delil öbür yerlerle dile getirilse bile, öncelik ve sonralığa dayandığı için kendine özgü bir surete sahiptir. Çünkü tarif, parçalar, aynı kökten olan ve ötekiler şarta girdiklerinde yer olmaktan çıkıp adeta birer şey olurlar; şart kalkarsa delil onlardan çıkmış görünür. Şart önermeyi bağladıysa, önermede bulunanlar adeta delilin parçalarıdır, yer ise şartta durur. Bunları, sanki bu şartlı yer yukarıda saydıklarımızdan birini içermeden işlenemezmiş gibi söyledik; oysa onlar olmadan da çoğu zaman bulunur: "İnsansa gülebilir", "Kuzgunsa siyahtır" dediğimizde olduğu gibi. Burada delil ne tarifi ne parçaları ne de yukarıda sayılan başka bir yeri içerir.
Üstelik tek tek yerlerin farklarını önceden görmek kolaydır. Bütünden gelen yer cevherden, parçalardan gelen yer şeyin bileşiminden alınır (yalın terimlerde böyle bir delil bulunmaz); işaretten gelen ifadeden; aynı kökten olanlardan gelen, ikisinin aynı şeyden türemesinden; cinsten gelen kapsayandan; türden gelen kapsanandan; ayrımdan gelen farklı olandan; benzerlerden gelen aynı keyfiyetten; zıtlardan gelen birbirinden çok farklı şeylerden; sebeplerden gelen yapma gücü olanlardan; sonuçlardan gelen başkasının yapma gücünü almış olanlardan; eşlik edenlerden gelen tabiat yakınlığından; karşılaştırmadan gelen daha büyüklerden, eşitlerden ya da daha küçüklerden; ilgiden gelen ise eşit ya da eşitsiz kemiyete nispetten alınır. Öncekilerden gelen yerin yolu ise bambaşkadır: şart, bir şey konulunca sonraki denen başka bir şeyin mutlaka var olmasına dayanır; onun anlaşılması da herhangi bir şey önde gidince başka bir şeyin ardından gelmesindedir. Bağdaşmayanların anlaşılması ise yalnız birbirini izleyememelerinde ya da önde gidememelerinde değil, bir arada da olamamalarındadır ve bunların şartta durduğu şüphesizdir.
Bunlar böylece çözüldüğüne göre, M. Tullius bu yerin özelliğini geçerken mümkün olduğu kadar kısa ve açık biçimde belirttikten sonra şimdi bu yerin nasıl kullanılması gerektiğini ekliyor. Topika'nın bu kısmı daha dikkatli açıklanması gerektiğinden, dördüncü cildi burada bitiriyorum; kalanını beşinci ciltte vereceğim.
id esse subjectum dicit, quod fuerit praedicatum. Conditionalis vero id ponit, ut si id quod antecedens fuerit necessario comitetur quod subsequitur. Cum vero praedicativa est propositio, si ea vertatur in conditionalem, alia nimirum redditur propositio. Nam cum dicitur, omnis homo animal est., ipse homo animal esse proponitur; cum vero, si homo est, animal est, non id sentitur, ut ille qui homo est, animal sit, sed proposito esse hominem, consequi ut sit animal Ergo conditionalis syllogismus in antecessione et consecutione positus, licet per diffinitionem, et per partium enumerationem, et per conjugationem, et quolibet alio fiat modo, tamen in propria forma se continet, et est conditionalis, id est utens propria potestate, ut quodammodo caetera argumenta suae veluti naturae videatur habere subjecta. Ut cum sit a diffinitione argumentum, si quidem per praedicativam formam factus fuerit syllogismus, a diffinitione ductum esse dicatur. Sin vero per hypothesin facta fuerit argumentatio, conditionalis fit syllogismus, quem discernat assumptio, utrum ab antecedentis, an a consequentis parte propositio. Quo fit ut etiamsi per caeteros locos conditionale argumentum proferatur, tamen suam quamdam habeat formam, quandoquidem in antecessione et consecutione est constitutus. Tunc enim diffinitio, partes, conjugatio, et caetera veluti res ipsae fiunt ac non locus, cum venerint in conditionem; at si conditio cesset, ex ipsis profectum videbitur argumentum. Quod si propositionem conditio copulaverit, ipsa quidem ea sunt quae in propositionibus continentur veluti quaedam argumenti partes, locus vero in conditione est constitutus. Atque haec ita dicta sunt, quasi aliter conditionalis hic locus tractari non valeat, nisi eorum aliquem quos praediximus includat: nam potest praeter eos etiam saepe reperiri, ut cum dicimus: Si homo est, risibilis est; si corvus est, niger est. Hic enim nec diffinitionem, nec partes, nec ullum alium locum superius enumeratum continet argumentum. Amplius, facile est in singulis eorum differentias praevidere: locus quippe a toto a substantia trahitur, a partibus vero a rei compositione. Nam in simplicibus terminis tale argumentum non potest inveniri, a nota, ab interpretatione; a conjugatis; ab eo quod ex eodem utrumque deducitur; a genere, a continenti; a forma, ab eo quod continetur; a differentia, ab eo quod discrepat; a similibus, ab eadem qualitate; a contrariis, ab eo quod a se longe diversa sunt; a causis, ab his qui efficiendi vim habent; ab effectis, ab his quae vim alterius efficientiae susceperunt; ab adjunctis, a vicinitate naturae; a comparatione majorum, parium vel minorum; a relatione, ad aequalem vel inaequalem quantitatem. Ab antecedentibus vero longe alius modus est: conditio enim in eo quod si propositum quid fuerit, aliud quiddam modis omnibus existet, quod consequens appellatur; hujus vero intelligentia consistit in eo quod praecedente quolibet, aliud subsecutum; repugnantium vero intelligentia consistit, non modo quod neque sequi, neque antecedere possunt, verum etiam quod simul esse non possunt, quae in conditionale consistere dubium non est. His igitur ita expeditis, quoniam M. Tullius proprietatem loci succincte, ut in transcursu potuit, evidenter expressit, nunc quibus modis eodem loco uti conveniat, adjungit. Quae Topicorum pars, quoniam diligentius explananda est, finem quarto volumini faciam, quinto caetera redditurus.