Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi
V. Kitap
PL64.1129_2Retorikçilerin en ustası Patricius, bütün hipotetik kıyasları başlıca onların öğretimi için yazdığımız kitaplarda enine boyuna, çeşitli biçimlerde ele aldık; okur, bunları çözümlemeye vakti varsa, tam ve eksiksiz öğretiyi o kitaplardan alır. Ama şimdi Cicero'nun Topika'sını açıklamayı üstlendiğimize ve M. Tullius orada bazı modları andığına göre, bu yedi şartlı kıyasın tabiatını ve önermelerinin durumunu kısaca söylemem gerektiğini düşünüyorum; bunlar önceden güzelce öğrenilip iyice bilinirse Tullius'un örnekleri daha kolay anlaşılır.
Soruda şüphe edilen her şey ya gerçeğe benzeyen ya da zorunlu delillerle kanıtlanır. Her delil ya kıyas düzenine girer ya da gücünü kıyastan alır. Her kıyas önermelerden oluşur. Önermeler ise yalın ya da bileşiktir. Yalın önermeler, sözün yalın parçalarıyla birleşenlerdir. Bileşik olmayan önermeyi sözün yalın parçaları, yani ad ve fiil birbirine bağlar: "Gündüzdür", "Gündüz bahardır", "Gündüz açıktır" dediğimizde olduğu gibi; burada önermenin bütün gücünü ad ile fiil birleştirir. Her yalın önerme konu ile yüklemden oluşur. Konu, yüklem olanın hakkında söylendiği şeydir. Yüklem, konu olan hakkında söylenen şeydir. Fiil kimi zaman yüklem olan ada eklenir, kimi zaman kendisi yüklem olur. "Gündüz açıktır" önermesinde yüklem olan ada eklenir: gündüz konudur, açık yüklemdir, "dır" (est) fiili ise yüklem dediğimiz "açık"a eklenmiştir. Önerme yalnız ad ve fiilden oluşursa, "Gündüzdür" dediğimizde olduğu gibi, gündüz konu olur, "dır" fiili de şüphesiz yüklem olur. Fiilsiz önerme yoktur; çünkü her önerme ya doğrudur ya yanlış. Bir şeyin olduğunu ya da olmadığını söyleyen bir fiil eklenmedikçe önermelerde doğruluk da yanlışlık da bulunmaz. Önermeler çoğu zaman bütün bir sözden de oluşur: "Afrika'ya geçmek Romalılara faydalıdır" dediğimizde olduğu gibi. Burada "Afrika'ya geçmek" konu, "Romalılara faydalı" yüklemdir, "dır" da yükleme eklenmiştir. Bunların
De omnibus quidem hypotheticis syllogismis, Patrici rhetorum peritissime, plene abundanterque dictum est his libris, quos de eorum principaliter institutione conscripsimus, a quibus integram perfectamque doctrinam, cui resolvendi illa vacuum tempus est, lector accipiet. Sed quia nunc Ciceronis Topica sumpsimus exponenda, atque in his aliquorum M. Tullius modorum meminit, dicendum mihi breviter existimo de his septem conditionalibus syllogismis, quae eorum natura sit, propositionumque conditio, ut cum haec ad scientiam rite praelibata perfectamque venerint, Tulliana facilius noscantur exempla. Omne igitur quod in quaestione dubitatur, aut veri similibus aut necessariis probabitur argumentis. Argumentum vero omne aut in syllogismi ordinem cadit, aut ex syllogismo vires accipit. Syllogismus vero omnis propositio constat. Propositiones autem vel simplices sunt, vel compositae. Simplices sunt quae simplicibus orationis partibus conjunguntur. Copulant autem incompositam propositionem simplices orationis partes, nomen et verbum, veluti cum dicimus, dies est, vel dies vernus est, vel dies serenus est; hic enim omnem vim propositionis nomen connectit et verbum. Omnis autem simplex propositio ex subjecto praedicatoque consistit. Subjectum est de quo dicitur id quod praedicatur. Praedicatum est quod de eo dicitur quod subjectum est. Verbum autem aliquoties praedicato nomini adjungitur, aliquoties ipsum praedicatur. Praedicato nomini adjungitur, ut in hac propositio quae dicit, dies serenus est: dies enim subjectus est, serenus praedicatus; est vero verbum sereno adjunctum est, quod diximus esse praedicatum. At si talis sit propositio, quae solo nomine constet et verbo, veluti cum dicimus, dies est, tunc dies subjectus dicitur, est verbum sine dubio praedicatur; sine verbo autem nulla est propositio: omnis enim propositio vel vera vel falsa est; nisi autem verbum sit quodlibet adjunctum, quo esse aliquid aut non esse dicatur, nulla veritas aut falsitas in propositionibus deprehenditur. Saepe autem propositiones etiam ex totis orationibus constant; ut si dicamus: Transire in Africam utile est Romanis; hic enim subjectum quidem est transire in Africam, utile autem Romanis praedicatum, est vero praedicato conjungitur. Hujus
PL64.1131hepsine yüklemli önerme denir. Yüklemli denmesinin sebebi, bir şeyi başka bir şey hakkında yüklem yapmalarıdır. Bu önermelerden kurulan bütün kıyaslara da önermelerinin suretine göre yüklemli denir.
Bu yüklemli önermelerden bileşik önermeler doğar. Bunların kimi birleştirici bir bağlaçla bağlanır: "Hem gündüzdür hem aydınlık vardır" gibi. Kimi ise şartla yapılır; bunlara şartlı önerme de denir. Bunlar, parçaları arasına konan bir bağlaçla gerekmeye ve şarta götürülen önermelerdir. Şöyle ki, iki yüklemli önerme alalım: biri "Canlıdır", öbürü "İnsandır" desin. Bunlar birleşirken araya "-se" bağlacı girerse "İnsansa canlıdır" olur. Görüyorsun ki bağlaç iki yüklemli önermeyi tek bir şartta birleştirdi. Durum böyle olunca bütün bu önermelere hipotetik, yani şartlı denir ve onlardan hipotetik ya da şartlı adını taşıyan kıyaslar doğar.
Her hipotetik önerme ya bağlantıyla ya da ayrılmayla yapılır. Bağlantıyla şöyle: "Gündüzse aydınlık vardır." Ayrılmayla şöyle: "Ya gündüzdür ya gecedir." Bağlantıyla yapılanların kimi iki olumludan birleşir: "Gündüzse aydınlık vardır"; çünkü "gündüzdür" ve "aydınlık vardır" önermelerinin ikisi de bir şeyi olumlar. Kimi iki olumsuzdan: "Aydınlık yoksa gündüz değildir"; çünkü aydınlığın olmaması da gündüz olmaması da olumsuzlamadır. Kimi olumlu ve olumsuzdan şart olur: "Gündüzse gece değildir." Kimi olumsuz ve olumludan birleşir: "Gündüz değilse gecedir." Hepsi de bağlantı içindedir. Çünkü ya olumlamayı olumlama izler, ya olumsuzlamayı olumsuzlama, ya olumlamayı olumsuzlama, ya da olumsuzlamayı olumlama. Bağlantılı önermelerden bağdaşmayanların doğduğu açıktır. Olumlamanın olumlamayı izlediği önermelerde araya olumsuzlama konursa bağdaşmazlık doğar. "Gündüzse aydınlık vardır": burada olumlama olumlamayı izler. "Gündüzse aydınlık yoktur" dediğimde ise araya olumsuzlama girdiği için bağlantılı önermenin parçaları birbiriyle bağdaşmaz. Olumsuzlama olumsuzlamayı izlediğinde, önermenin sonraki parçasından olumsuzluk zarfı kaldırılırsa bağdaşmayanlar çıkar: "Canlı değilse insan değildir"; bu iki olumsuzdan kurulmuştur. Sonraki parçadan, yani "insan değildir"den olumsuzluk zarfı alınırsa "Canlı değilse insandır" olur ki bu bağdaşmaz. Olumlama olumsuzlamayı izliyorsa, ister sonraki parçaya olumsuzlama eklensin ister önceki parçadan kaldırılsın, bağdaşmayanlar çıkar: "Gündüz değilse gecedir." Burada olumlama olumsuzlamayı izler. Sonraki parçaya, yani "gecedir"e olumsuzlama eklenip "Gündüz değilse gece değildir" denilsin ya da önceki parçadan kaldırılıp "Gündüzse gece değildir" denilsin, önermenin bağdaşmaz olması zorunludur. Olumsuzlama olumlamayı izliyorsa ve sonraki parçadan olumsuzluk zarfı alınırsa, bağlantılı önermenin parçaları bağdaşmazlığa düşer: "Uyanıksa horlamıyordur." Burada olumsuzlama olumlamayı izler; sonraki parçadan, yani "horlamıyordur"dan olumsuzlama kaldırılırsa "Uyanıksa horluyordur" olur ve bağdaşmaz.
Bağlantılı ve ayrılmalı önermelerde şunu anlamak gerekir: Sorunun gücü de delilin gücü de onların parçalarında saklıdır. Aydınlık olup olmadığından şüphe edilsin ve bu gündüz olmasından kanıtlanacak olsun. "Gündüzse aydınlık vardır" önermesi yapılırsa, bütün önermenin sonraki parçası, yani "aydınlık vardır", sorunundur; çünkü sorulan aydınlık olup olmadığıdır. Önceki parça, yani "gündüzdür" ise delilin gücünü içerir: Gündüz olmasından aydınlık olduğu çıkarılır. Öbür bağlantılı ve ayrılmalı önermelerde de durum aynıdır. Bütün bunlarda kıyas ve delillendirme sorunun bir tarafını göstermeye uyarlandığından ve her soru şüpheli olduğundan, belirsiz soruya uyarlanan kıyasların kuşkusuz ve açık olması gerekir. Bunun için de açık, belli ve doğruluğu görünen önermelerden oluşmaları gerekir. Önermelerin kimi kendiliğinden bilinir, kimi de birtakım kanıtlara muhtaç olur.
Her kıyas, önerme ortaya konduktan sonra, soruda olanı sonuç olarak çıkarmak için önermenin bir parçasını ek önerme olarak alır: "Gündüzse aydınlık vardır." Aydınlık olduğunu göstermek için yukarıda koyduğum önermenin bir parçasını alacağım
igitur omnes propositiones praedicativae dicuntur. Praedicativae vero appellantur, quia aliud de alio preedicant. Omnesque qui ex his propositionibus fiunt syllogismi, secundum enuntiationum suarum formas praedicativi appellantur. Ex his autem praedicativis propositionibus existunt compositae propositiones, quarum aliae quidem copulativa conjunctione nectuntur, ut et dies est, et lux est; aliae vero per conditionem fiunt, quae etiam conditionales enuntiationes vocantur. Hae vero sunt quae conjunctione quadam partibus interposita ad consequentiam conditionesque ducuntur. Age enim sint duae propositiones praedicativae: una quidem, quae dicit, animal est; alia vero quae proponit, homo est. His si conjunctio si interveniat, faciet, si homo est, animal est. Vides igitur ut duas praedicativas propositiones in unam conditionem conjunctio copulaverit. Quae cum ita sint, omnes hae propositiones hypotheticae, id est conditionales, vocantur, atque ex his syllogismi tales existunt, quibus hypotheticis vel conditionalibus nomen est. Omnis autem hypothetica propositio, vel per connexionem fit, vel per disjunctionem. Per connexionem hoc modo, si dies est, lux est. Per disjunctionem ita, aut dies est, aut nox est. Earum vero quae per connexionem fiunt, aliae ex duabus affirmativis copulatae sunt, ut si dies est, lux est, namque dies est, et lux est, utraeque aliquid affirmant; aliae ex duabus negativis, ut si lux non est, dies non est, nam lucem non esse, et diem non esse, utraque negatio est; aliae vero ex affirmativa negativaque conditionales sunt, ut si dies est, nox non est; aliae vero ex negativa affirmativaque copulantur, ut si dies non est, nox est: omnes tamen in connexione positae sunt. Aut enim affirmatio affirmationem sequitur, aut negatio negationem, aut affirmationem negatio, aut negationem affirmatio; sed ex connexis repugnantes manifestum est nasci, namque ubi affirmatio sequitur affirmationem, his si media negatio interposita sit, repugnantiam facit hoc modo: si dies est, lux est. Hic affirmatio sequitur affirmationem; at cum dico, si dies est, lux non est, repugnant inter se partes propositionis connexae, interposita negatio. Item quoties negatio sequitur negationem, si posteriori propositionis parti negativum dematur adverbium, repugnantes fiunt hoc modo, si animal non est, homo non est; haec ex duabus proposita negativis. At si posteriori parti, id est homo non est, negativum detrahatur adverbium, fiet, si animal non est, homo est, quod repugnat; at si affirmatio negationem sequatur, sive posteriori parti negatio jungatur, sive priori auferatur, repugnantes fiunt, hoc modo, si dies non est, nox est. Hic igitur affirmatio sequitur negationem. Sive igitur posteriori parti, id est, nox est, negatio copuletur, ut sit ita, si dies non est, nox non est, sive priori auferatur, ut sit ita, si dies est, nox non est, repugnantem fieri propositionem necesse est. Quod si negatio affirmationem sequatur, et posteriori parti negativum adverbium subtrahatur, propositionis connexae partes in repugnantiam cadunt, hoc modo, si vigilat, non stertit. Hic affirmationem sequitur negatio, sed si posteriori parti, id est, non stertit, negatio dematur, fiet, si vigilat stertit, et erit repugnans; sed in connexis atque disjunctis propositionibus illud intelligendum est, quod in earum partibus et vis quaestionis includitur et argumenti. Age enim dubitetur an lux sit, idque approbandum sit ex eo quod dies est. Si igitur ita fiat propositio, si dies est, lux est, ea quidem pars totius propositionis quae sequitur, idest, lux est, quaestionis est. De ea namque quaeritur an lux sit. Ea vero quae prior est, id est, dies est, vim continet argumenti. Ex eo enim quod dies est, lux esse colligitur, et in caeteris quidem vel connexis, vel disjunctis eadem ratio est. In omnibus vero his quoniam syllogismus atque argumentatio ad demonstrandam partem alteram quaestionis accommodatur, quaestio vero omnis dubitabilis est, oportet syllogismos qui accommodantur ambiguae quaestioni indubitabiles esse atque perspicuos, qui ut tales sint, ex claris atque apertis et in veritate patentibus propositionibus constent; propositiones vero partim per se notae sunt, partim aliquibus probationibus indigebunt. Omnis vero syllogismus enuntiatione proposita habet alicujus partis assumptionem, ut quod est in quaestione concludat, hoc modo: Si dies est, lux est. Ut igitur lucem esse demonstrem, assumam unam partem propositionis;
PL64.1131_2ve "Ama gündüzdür" diyeceğim; ancak o zaman soruda olanı sonuç olarak çıkaracağım: "Öyleyse aydınlık vardır." Kıyasın sonucuna varmak için önerirken önermenin bütününü, ek önerme yaparken de önermenin bir parçasını kullandığımıza göre, kullandığımız şeylerde şüpheli hiçbir şey bulunmaması gerekir; çünkü belirsiz şeyler inanılırlığını bunlardan alacaktır. Önerme kimi zaman kendiliğinden bilinir ve açıktır, kimi zaman kanıta muhtaçtır; ek önerme de kimi zaman kendiliğinden doğru bilinir, kimi zaman kanıt yardımına muhtaçtır. Bu yüzden önerme de ek önerme de gösterilecekse kıyas, Cicero'nun Retorik'te de söylediği gibi, beş parçalı olur: önerme, onun kanıtı, ek önerme, onun kanıtı ve sonuç. Hiçbiri kanıt istemiyorsa üç parçalıdır: önerme, ek önerme, sonuç. Biri gösterilecekse dört parçalı olur: önerme, ek önerme, birinin kanıtı ve sonuç. Sonucun kanıtı ise kendinden önce gelen önerme ve ek önermeyle tamamlanır.
Bunlar böyle olduğuna ve her hipotetik önerme bağlantıya ve ayrılmaya bölündüğüne göre, bağlantılı önermelerde birine önceki, öbürüne sonraki deriz. Sonrakine bağlı olan da deriz: "Gündüzse aydınlık vardır" önermesinde "gündüzdür" önde gider, "aydınlık vardır" ona bağlanır. Ayrılmalı önermelerde durum aynı değildir; çünkü ortaya konan şeyler bir arada olamayacağından onlara hiçbir şekilde bağlı denmez. Orada önceki ve sonraki şuna göre belirlenir:
superius constitutae, dicamque, sed dies est, ac tunc demum id quod est in quaestione concludam: lux est igitur. Ergo cum ad syllogismi conclusionem, et tota enuntiatione in proponendo, et in assumendo parte enuntiationis utamur, necesse est ut ea quibus utimur nil habeant dubitabile, siquidem ex his ea quae sunt ambigua capient fidem. Quod si propositio aliquoties quidem per se nota est atque perspicua, aliquoties vero probationis indigens invenitur, assumptio quoque aliquoties per se vera esse notabitur, aliquoties approbationis indiget adjumentis. Quo fit ut si et propositio et assumptio demonstrandae sint, quinque partitus (ut Cicero etiam in Rhetoricis auctor est) syllogismus fiat, constans ex propositione ejusque probatione, assumptione ejusdemque probatione, et conclusione. Quod si neutra sit approbanda, tripartitus sit, ex propositione scilicet, assumptione et conclusione. Quod si altera earum demonstranda sit, fit quadripartitus, ex propositione scilicet, et assumptione, atque unius earum approbatione et conclusione. Conclusionis vero ipsius probatio praecedente propositione atque assumptione perficitur. Quae cum ita sint, cumque omnis propositio hypothetica in connexionem disjunctionemque dividatur, in connexis propositionibus aliud dicimus praecedens, aliud consequens. Idem autem consequens et connexum vocamus, velut in hac propositione, si dies est, lux est. Dies est praecedit, annectitur lux est. In disjunctis autem non est eadem ratio, quia cum ea quae proponuntur simul esse non possint, nullo modo dicuntur esse connexa. Praecedens autem et subsequens inde judicatur, quia
PL64.1133ilk konana haklı olarak önceki, sonra konana haklı olarak sonraki denir.
Bağlantılı önermelerden hipotetik kıyasların birinci ve ikinci modu doğar. İki olumlamadan birleşmiş bağlantılı önermeye olumsuzlama eklenip üstüne bir daha olumsuzlanınca üçüncü mod gelir. Ayrılmalı önermelerden, ek önermelerin farklı biçimde yapılmasıyla dördüncü ve beşinci mod doğar. Her ikisinin de olumsuzlamayla kurulmasıyla altıncı ve yedinci mod ortaya çıkar. M. Tullius'un Topika'da andığı yedi hipotetik sonuç bunlardır; şimdi hepsinin sırasını ve örneklerini verelim.
Birinci mod, bağlantılı önermede önceki parça alınıp, bağlantıda söylendiği gibi olduğu ortaya konarak sonraki parçanın gösterilmek istendiği moddur. Bağlı olanı, yani ardından geleni ek önerme yaparsak hiçbir kıyas olmaz. Örneği şudur: "Gündüzse aydınlıktır." Aydınlık olduğunu göstermek için gündüz olduğunu ek önerme yapmamız gerekir: "Ama gündüzdür." Zorunlu olarak "aydınlıktır" sonucu çıkar. Aydınlık olduğunu alıp "Ama aydınlıktır" dersek gündüz olması zorunlu değildir; dolayısıyla sonuçta hiçbir zorunluluk olmaz. Zorunluluk olmayan yerde kıyas da düşünülemez. Birinci modun sureti şudur: "Gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır." Ama önceki de sonraki de alınsa ek önermenin aynı derecede geçerli olduğu durumlar vardır; insan ve gülebilen gibi. "İnsansa gülebilendir; ama insandır; öyleyse gülebilendir" denir; "Ama gülebilendir; öyleyse insandır" da denir. Bunun sebebi, insan ve gülebilenin eşit terimler olması, dolayısıyla biri konulunca öbürünün eşlik etmesinin zorunlu olmasıdır. Ama bu her yerde geçerli olmadığı için, sonrakini ek önerme yaparak öncekinin kanıtlanmasının küllî olmadığını söyleriz.
İkinci mod, sonraki ek önerme yapılarak önde gidenin kaldırıldığı moddur: "Gündüzse aydınlıktır." Burada aydınlık olmadığını, yani önermede söylenenin tersini alırsak, "Ama aydınlık değildir" dersek, gündüz olmadığı çıkar. Gündüzü olumsuzlarsak, yani önde gideni ek önermede önermede konduğunun tersine söylersek, bağlı olan kaldırılmaz. "Ama gündüz değildir" dersek hemen "aydınlık değildir" çıkmaz; çünkü gündüz olmadığı hâlde aydınlık olabilir. İkinci modun sureti şudur: "Gündüzse aydınlıktır; ama aydınlık değildir; öyleyse gündüz değildir." Birinci mod bağlı olanı kanıtlamak için önde gideni alır; önde gideni kanıtlamak için bağlı olanı alamaz. İkinci mod ise önde gideni yıkmak için tersine ardından geleni alır; bağlı olanı kaldırmak için önde gideni tersine alamaz.
Üçüncü mod, iki olumlamadan birleşmiş bağlantılı önermenin parçaları arasına olumsuzlama konulup bu olumsuzlamanın da olumsuzlandığı moddur. Bu önermeye Yunancada aşırı olumsuz (hyperapophatikē) denir. Yukarıda koyduğumuz "Gündüzse aydınlık vardır" önermesinin parçaları arasına olumsuzlama girerse "Gündüzse aydınlık yoktur" olur. Bunu bir daha olumsuzlarsak "'Gündüzse aydınlık yoktur' değil" olur. Bu önermenin anlamı şudur: Gündüzse aydınlık olmaması imkânsızdır. Bu önermeye aşırı olumsuz denir; olumsuzlamanın olumsuzlamanın başına geldiği bütün önermeler böyledir: "Gündüz değil değildir" ve yine "Troya'dan gönderilen soy, Ausonia'nın yerleşimcileri de" dizesindeki nec non ("değil de değil") gibi. Bu önermede önceki parçayı, yani gündüz olduğunu ek önerme yaparsak aydınlık olduğu da çıkar: "'Gündüzse aydınlık yoktur' değil; ama gündüzdür; öyleyse aydınlık vardır." Bu mod öncekilerden çok farklıdır. Çünkü öncekilerden yapılan modda önceki, ardından geleni kurmak için konulur; sonrakilerden yapılan modda sonraki, önde gideni kaldırmak için kaldırılır. Burada ise bunların hiçbiri yoktur: ne önceki ardından geleni doğrulamak için konulur ne de sonraki önde gideni yıkmak için kaldırılır; önceki, ardından geleni yok etmek için konulur. Bu önerme türü birbiriyle bağdaşmayan parçalar içerir: gündüzse aydınlık olmaması gerçekten ters düşer, bağdaşmaz.
quod primum ponitur, jure antecedens vocatur, quod posterius, jure subsequens dicitur. Ex his igitur propositionibus, quae connexae sunt, fit primus et secundus hypotheticorum syllogismorum modus. Addita vero negatione propositioni connexae et ex duabus affirmationibus copulatae, atque insuper denegata, tertius accedit modus. Ex disjunctis autem propositionibus diverso modo assumptionibus factis, quartus et quintus. Utrisque vero per negationem compositis, sextus et septimus. Atque hae septem sunt hypotheticae conclusiones, quarum M. Tullius in Topicis meminit, quarum omnium deinceps ordo atque exempla subdenda sunt. Primus igitur modus est, cum in connexa propositione assumpto eo quod praecedit, volumus monstrare quod sequitur, itaque esse oportere, ut est in connexione prolatum. In quo si id quod connexum est ac sequitur, assumpserimus, nullus omnino fit syllogismus. Hujus exemplum tale est, si dies est, lucet; si igitur lucere monstremus, assumamus necesse est diem esse, hoc modo, atqui dies est; consequitur ergo ex necessitate, lucere. Quod si lucere assumamus, itaque dicamus, atqui lucet, non necesse est diem esse, atque ideo nulla necessitas evenit conclusionis; ubi vero nulla necessitas est, ne syllogismus quidem intelligi potest. Est igitur primus modus in hanc formam: si dies est lucet, dies autem est, lucet igitur. Inveniuntur tamen in quibus aequo modo valet assumptio, sive praecedens, sive subsequens assumatur, ut in homine atque risibili. Si enim homo est, risibile est; atqui homo est, risibile igitur est; atqui risibile est, homo igitur est. Sed in his haec causa est, quia homo atque risibile aequi sunt termini, atque idcirco uno posito alterum comitari necesse est. Sed quia hoc in omnibus non est, idcirco dicimus non esse universale, ut assumpto posteriore, quod praecedebat probetur. Secundus vero modus est quoties assumpto posteriore atque consequenti quod antecesserat aufertur, hoc modo, si dies est, lucet; hic si assumamus non lucere, contrario modo atque in propositione prolatum est; assumamus dicentes, atqui non lucet, in eo igitur sequitur non esse diem; quod si diem negemus, id est quod antecedit in assumptione contrario modo atque positum est in propositione proferamus, non tollitur quod est connexum, ut si dicamus, atqui non est dies, non mox sequitur, non lucere, potest enim non esse dies; et tamen lucere. Est igitur secundi modi forma hujusmodi; si dies est, lucet; atqui non lucet, non est igitur dies. Primus igitur modus assumit quod praecessit, ut approbet quod connexum est; non potest vero assumere quod connexum est, ut approbet quod preecessit. Secundus autem assumit econtrario quod sequitur, ut quod praecessit evertat; non potest autem econtrario assumere quod praecessit, ut id quod connexum est auferatur. Tertius modus est, cum inter partes connexae atque ex duabus affirmationibus copulatae propositionis negatio interponitur, eaque ipsa negatio denegatur, quae propos itio ὑπεραποϕα v τιϰή Graeco sermone appellatur, ut in hac ipsa quam superius proposuimus, si dies est, lux est; si inter hujus propositionis partes negatio interveniat, fiet hoc modo, si dies est, lux non est; hanc si ulterius de negemus, erit ita, non si dies est, lux non est: cujus propositionis ista sententia est, quia si dies est, fieri non potest ut lux non sit. Quae propositio superabnegativa appellatur, talesque sunt omnes in quibus negatio praeponitur negationi, ut non non est dies, et rursus, Nec non Ausonii Troja gens missa coloni. In hac igitur si priorem partem, id est diem esse, in assumptione ponamus, consequitur etiam lucem esse hoc modo, non si dies est, lux non est, atqui dies est, lux igitur est. Qui modus a superioribus plurimum distat, quod in eo modo qui fit ab antecedentibus, ponitur antecedens, ut id quod sequitur astruatur. In modo vero qui fit a consequentibus, perimitur consequens, ut id quod praecesserat, auferatur. In hoc vero neutrum est, nam neque antecedens ponitur, ut quod sequitur, confirmetur, nec interimitur subsequens, ut id quod praecesserat, evertatur; sed ponitur antecedens, ut id quod sequitur, interimatur. Hic autem propositionis modus partes inter se suas continet repugnantes, adversum quippe est ac repugnat, si dies est, non esse lucem.
PL64.1133_2Ama bu önerme geçerlidir; çünkü araya giren olumsuzlamayla sonrakilerden yapılan bağdaşmazlık başka bir olumsuzlamayla yıkılır ve yine olumlama gücüne döndürülür. "Gündüzse aydınlık vardır" gerekme olarak ve doğru olarak anlaşıldığı için, "Gündüzse aydınlık yoktur" bağdaşmaz ve yanlıştır. Bu olumsuzlanınca yine doğru olur: "'Gündüzse aydınlık yoktur' değil." Bu da "Gündüzse aydınlık vardır" olumlamasına çok benzer, çünkü çift olumsuzlama olumlama yapar.
Önerme iki olumsuzlamayla, olumsuzlama ve olumlamayla ya da olumlama ve olumsuzlamayla birleşmişse, önermenin bağdaşmayan parçalarından deliller yine benzer biçimde yapılır. Böyle bağlantılılardan bağdaşmayanların nasıl yapıldığı yukarıda söylendi. İki olumsuzla birleşen önermeden bağdaşmayanlar yoluyla delil şöyle yapılır: Önerme "Aydınlık yoksa gündüz değildir" olsun. "Aydınlık yoksa gündüzdür" diye bağdaşmaz kılınsın. Doğru olması için buna olumsuzlama ekleyelim: "'Aydınlık yoksa gündüzdür' değil; ama aydınlık yoktur; öyleyse gündüz değildir." Olumsuzlama ve olumlamadan da şu önerme yapılır: "Gündüz değilse gecedir." Buna sonraki parçadan olumsuzlama eklenir: "Gündüz değilse gece değildir." Bu bağdaşmaz olur. Bu da doğru olsun diye olumsuzlanır: "'Gündüz değilse gece değildir' değil." Ek önerme yaparız: "Ama gündüz değildir." Sonuç çıkarırız: "Öyleyse gecedir." Yine olumsuz ve olumludan birleşen ve "Gündüz değilse gecedir" diyen aynı önermede, önceki parçadan olumsuzlama kaldırılırsa bağdaşmaz olur: "Gündüzse gecedir." Doğru olabilmesi için buna olumsuzlama konur: "'Gündüzse gecedir' değil." Ek önerme yaparım: "Ama gündüzdür." Sonuç çıkar: "Öyleyse gece değildir." Önerme olumlama ve olumsuzlamadan birleşmişse, örneğin
Sed idcirco rata positio est, quia consequentium repugnantia facta per mediam negationem alia negatione destruitur, et ad vim affirmationis omnino revocatur. Nam quia consequens esse intelligitur, ac verum, si dies est, esse lucem, repugnat, ac falsum est, si dies est, non esse lucem, quae denegata rursus vera est ita, non si dies est, lux non est, et sit consimilis affirmationi, si dies est, lux est, quia facit affirmationem geminata negatio. Similiter vero fiunt ex repugnantibus propositionis partibus argumenta, vel si duabus negationibus, vel si negatione et affirmatione, vel si affirmatione et negatione jungatur. Quomodo vero fiant ex talibus connexis repugnantes, superius dictum est. Fit vero ex ea propositione quae duabus jungitur negativis ex repugnantibus argumentum hoc modo: sit propositio, si non est lux, dies non est; fiat repugnans ita, si non est lux, est dies; huic jungamus negationem ut fiat vera ita, non si lux non est, dies est, atqui lux non est, dies igitur non est. Item fit ex negatione atque affirmatione propositio haec: si dies non est, nox est; huic additur ex posteriore parte negatio, et fit ita: si dies non est, nox non est; fit repugnans, haec nihilominus abnuatur ut sit vera, non si dies non est, nox non est, assumimusque, atqui dies non est concludimus, nox igitur est. Item ex eadem propositione, quae ex negativa affirmativaque conjungitur et dicit: si dies non est, nox est, si a priori parte negatio subtrahatur, fiet repugnans, hoc modo: si dies est, nox est; huic apponatur negatio, ut vera esse possit, hoc modo: non si dies est, nox est, assumamque, atqui dies est, concluditur, nox igitur non est. At si sit ex affirmatione et negatione propositio conjuncta, velut haec:
PL64.1135"Uyanıksa horlamıyordur" ise, sonraki parçadan olumsuzlama kaldırılır: "Uyanıksa horluyordur." Bu bağdaşmaz. Doğru olsun diye bütün önerme yeniden olumsuzlanır: "'Uyanıksa horluyordur' değil." Ek önerme yaparız: "Ama uyanıktır." Sonuç zorunlu olarak çıkar: "Öyleyse horlamıyordur."
Bağdaşmayanlardan çıkan bu dört sonucun üçüncü modda durduğu anlaşılır. Tullius bunların üçünü anmıştır: birini, iki olumluyla birleşen önermenin meydana getirdiğini, kuralla öğretmiştir; ikisini, yani iki olumsuzlamanın bağladığı önermeden doğanı ve olumlama ile olumsuzlamadan oluşan bağlantılı önermeden doğanı örnekle vermiştir. Sonuncuyu ise, ötekilere benzerliğiyle üçüncü sonuç moduna girdiği görüldüğü için atlamıştır.
Dördüncü mod ayrılmada durur: "Ya gündüzdür ya gecedir; ama gündüzdür; öyleyse gece değildir." Gerekçesi şudur: Ayrılmalı önerme ortaya konunca, önceki parçası olumlanarak ek önerme yapılır ki sonraki kaldırılsın. "Ya gündüzdür ya gecedir" diyen önermeden "Ama gündüzdür" diye ek önerme yaparız, yani gündüz olduğunu olumlarız; bu olumlamanın ardından da gece olmadığı gelir. Beşinci mod, aynı ayrılmalı önermede birinci parçanın olumsuzlanarak ek önerme yapıldığı ve sonrakinin çıkarıldığı moddur: "Ya gündüzdür ya gecedir; ama gündüz değildir." Ek önerme olumsuzlamayla yapılmıştır; gece olduğu çıkar.
Altıncı ve yedinci modlar, dördüncü ve beşinci modun ayrılmalı önermesinden türetilir: bir olumsuzlama eklenir, ayırma kaldırılır ve yukarıda ayrılma içinde konan önermelere birleştirici bağlaç getirilir: "'Hem gündüzdür hem gecedir' değil." Az önce ayrılmalı önerme şöyleydi: "Ya gündüzdür ya gecedir." Bu önermeden ayırıcı bağlaç olan "ya"yı kaldırdık, birleştirici "hem"i ekledik ve başına olumsuzlama koyduk. Böylece ayrılmalı önermenin parçalarını birleştirip olumsuzlama ekleyerek altıncı ve yedinci modun önermesini yaptık: "'Hem gündüzdür hem gecedir' değil." Bu önermede gündüz olduğu alınırsa gece olmadığı gelir: "Ama gündüzdür; öyleyse gece değildir." Yedinci mod, önermenin ilk parçasının olumsuzlanarak ek önerme yapıldığı ve sonrakinin çıktığı moddur: "'Hem gündüzdür hem gecedir' değil; ama gündüz değildir; öyleyse gecedir." Bu önerme türü yalnız birinin olması zorunlu olan şeylerde bulunabilir: gündüz ve gece, hastalık ve sağlık gibi ortası olmayan her şeyde.
Bütün şartlı kıyaslarda doğruluğun nasıl olduğunu hipotetik kıyaslar üzerine yazdığımız kitaplarda büyük bir dikkatle açıkladık. Burada ise bunlar hakkında daha mükemmel bir inceleme bulunamayacağı için değil, yalnız M. Tullius'un düşüncesini açıklamaya yarayacak olanı ekledik.
Söylediklerimizi kısaca toplayalım. Birinci mod, bağlantılı önermede ilk parçanın önermede konduğu gibi alınıp ikincinin çıktığı moddur: "Gündüzse aydınlık vardır; ama gündüzdür; öyleyse aydınlık vardır." İkinci mod, bağlantılı önermede ikinci parçanın önermede konduğunun tersine alınıp ilk parçanın kaldırıldığı moddur: "Gündüzse aydınlık vardır; ama aydınlık yoktur; öyleyse gündüz değildir." Üçüncü mod, olumlamalardan birleşmiş bağlantılı önermenin parçaları olumsuzlamayla ayrılıp bütün önermeye bir daha olumsuzlama eklendiğinde, önce gelenin önermede bildirildiği gibi ek önerme yapılıp ikinci parçanın sonradan söylendiğinin tersine çıkarıldığı moddur: "'Gündüzse aydınlık yoktur' değil; ama gündüzdür; öyleyse aydınlık vardır." Burada önde gidenin, yani gündüz olmasının konmasıyla ardından gelen, yani aydınlık olmaması yıkılmıştır; çünkü olumlama her olumsuzlamayı yıkar. Ya da olumsuzlamalardan birleşen önermenin ikinci parçasından olumsuzlama kaldırılır, bütün önerme olumsuzlanır ve önermenin önceki parçası konularak ardından gelen yok edilir: "'Aydınlık yoksa gündüzdür' değil; ama aydınlık yoktur; öyleyse gündüz değildir." Ya da olumsuzlama ve olumlamadan kurulmuş bağlantılı önermenin ikinci parçasına olumsuzlama eklenir, üstüne bu da olumsuzlanır, sonra önde gelen konularak ardından gelen kaldırılır: "'Gündüz değilse gece değildir' değil; ama gündüz değildir; öyleyse gecedir."
si vigilat non stertit, demitur posteriori parti negatio, ut fiat ita: si vigilat stertit; sed haec repugnat. Tota rursus propositio denegetur, ut fiat vera hoc modo: non si vigilat stertit; assumimus, atqui vigilat; concludamus necesse est, non stertit igitur. Sed hae quatuor ex repugnantibus conclusiones in tertio modo consistere intelliguntur, quarum quidem Tullius tres commemoravit, unamque praecepto docuit, eam quam propositio talis efficit, quae duabus jungitur affirmativis; duas vero exemplo, scilicet eam quae ex tali propositione nascitur, quam duae copulant negationes, et eam quae ex propositione tali connexa procreatur, quae ex affirmatione negationeque consistit. Reliquam vero praeteriit, quod illarum similitudine etiam haec in tertium conclusionis modum videbatur incidere. Quartus modus in disjunctione consistit, hoc modo: aut dies est, aut nox est; sed dies est, nox igitur non est. Hujus haec ratio est, quia disjunctiva enuntiatione proposita, prior pars ejus assumitur affirmando, ut subsequens auferatur; ex ea enim propositione quae dicit, aut dies est, aut nox est, assumimus, atqui dies est, scilicet affirmantes esse diem, quam assumptionis affirmationem consequitur non esse noctem. Quintus modus est, cum in eadem disjunctiva propositione, id quod primum est, negando assumitur, ut id quod est posterius inferatur, hoc modo: aut dies est, aut nox est, atqui dies non est, per negationem scilicet facta est assumptio, consequitur esse noctem. Sextus vero modus ac septimus ex quarti et quinti modi disjunctiva propositione deducuntur, una negatione videlicet adjuncta, et disjunctiva propositione detracta, additaque conjunctiva his propositionibus quae superius in disjunctione sunt positae, hoc modo: non et dies est, et nox est. Dudum igitur in disjunctiva ita fuit, ut aut dies est, aut nox est. Ex hac igitur propositione sublata aut conjunctione, quae erat disjunctiva, adjecimus et, quae copulativa est, praeposuimusque negationem. Itaque fecimus ex partibus disjunctivae propositionis copulatis, addita negatione, propositionem sexti atque septimi modi, quae est, non et dies est et nox est, in qua si assumatur esse diem, noctem non esse consequitur ita, atqui dies est, non est igitur nox. Septimus vero modus est, cum prima pars propositionis negando assumitur, ut posterior subsequatur, hoc modo: non et dies est et nox est; atqui dies non est, nox igitur est. Atque hic modus propositionum in solis his inveniri potest, quorum alterum esse necesse est, ut diem vel noctem, aegritudinem vel salutem, et quidquid medium non habet. Quo autem modo omnium syllogismorum conditionalium veritas sese habeat, his diligentissime explicuimus libris quos de hypotheticis conscripsimus syllogismis. Nunc vero, non quod de his perfectior consideratio inveniri non potest apposuimus, sed id quod ad explanandum M. Tullii sententiam poterat accommodari. Ut igitur cuncta quae diximus breviter colligantur, primus modus est quoties in connexa propositione primum ut in propositione locatur, assumitur, ut consequatur secundum, hoc modo: si dies est, lux est, atqui dies est, lux igitur est. Secundus modus est quoties in connexa propositione secundum econtrario assumitur quam in propositione collocatum est, ut id quod primum est auferatur, hoc modo: si dies est, lux est, atqui non est lux, non est igitur dies. Tertius modus est cum connexae propositionis partes ex affirmationibus junctae, negatione dividuntur, totique propositioni negatio rursus adjungitur, assumiturque, quod prius est, sic ut in propositione est enuntiatum, ut econtrario concludatur secundum quod in propositione posterius prolatum est, hoc modo: non si dies est, lux non est, atqui dies est, lux igitur est. Hic ergo posito quod praecedebat, id est esse diem, eversum est quod sequebatur, id est, non esse lucem; negationem quippe affirmatio omnis evertit, vel cum propositionis ex negationibus junctae, secundae parti negatio detrahitur, totaque propositio denegatur, positaque priore propositionis parte, interimitur quod subsequebatur, hoc modo: non si lux non est, dies est, atqui lux non est, dies igitur non est; vel si connexae propositionis ex negatione atque affirmatione compositae, secundae: parti negatio jungatur, eaque insuper denegetur, ponitur quod prius est, ut id quod sequitur auferatur, hoc modo: non si dies non est, nox non est, atqui dies non est, nox igitur est;
PL64.1135_2Ya da olumsuzlama ve olumlamadan birleşmiş aynı önermede önceki parçadan olumsuzlama kaldırılır, bu da olumsuzlanır, ilk parça konularak ardından gelen kaldırılır: "'Gündüzse gecedir' değil; ama gündüzdür; öyleyse gece değildir." Ya da olumlama ve olumsuzlamadan birleşmiş önermenin sonraki parçasından olumsuzlama kaldırılır, üstüne bütünü olumsuzlanır ve önceki parça konularak ardından gelen yok edilir: "'Uyanıksa horluyordur' değil; ama uyanıktır; öyleyse horlamıyordur." Bunların hepsi üçüncü modda düşünülür ve bağdaşmayanlardan yapılır; daima önde giden konularak ardından gelen kaldırılır. Çünkü parçaların bağdaşmazlığı şartlı önermede olumsuzlanıp önerme doğru olduğunda, önceki parça olumlu ya da olumsuz nasıl konmuşsa ek önerme onu öyle verir. Önceki parça ek önerme yapıldıktan sonra kalan parça zıt bir önermeyle sonuç olarak çıkarılır: ek önerme olumluysa sonuç olumsuz, ek önerme olumsuzsa sonuç olumlu olur.
Dördüncü mod, ayrılmalı önermede ilk parçanın konulup ikincinin kaldırıldığı moddur: "Ya gündüzdür ya gecedir; ama gündüzdür; öyleyse gece değildir." Beşinci mod, ayrılmalı önermede ilk parçanın kaldırılıp ikincinin konulduğu moddur: "Ya gündüzdür ya gecedir; gündüz değildir; öyleyse gecedir." Altıncı mod, ayrılmaya girebilen şeylerin, yani ortası olmayan zıtların ya da bağdaşmayanların başına olumsuzlama konulup birleştirici bağlaçlar eklendiğinde, ilk parçanın konulup sonrakinin kaldırıldığı moddur:
vel si in eadem propositione, quae ex negatione atque affirmatione copulata est, priori parti negatio subtrahatur, eaque denegetur, ponaturque quod primum est, ut id quod sequitur auferatur, hoc modo: non si dies est, nox est, atqui dies est, nox igitur non est; vel si propositionis ex affirmatione et negatione copulatae posteriori parti negatio dematur, totaque insuper denegetur, positoque priore, id quod sequitur interimatur, hoc modo: non si vigilat stertit, atqui vigilat, non stertit igitur. Atque haec omnia in tertio modo esse intelliguntur, atque ex repugnantibus fiunt, et semper id quod antecedit, ponitur, ut id quod sequitur, auferatur. Nam sicut in propositione conditionali quae, negata repugnantia partium, fit vera, prior pars ponitur, sive affirmative, sive negative, ita eam reddit assumptio. Sed ut prior pars fuerit assumpta, reliqua contraria enuntiatione concluditur. Nam si assumptio fuerit affirmativa, erit negativa conclusio. Si assumptio negativa, erit conclusio affirmativa. Quartus modus est cum in disjunctiva propositione primum ponitur, ut auferatur secundum, hoc modo: aut dies est, aut nox est; atqui dies est, nox igitur non est. Quintus modus est quoties in disjunctiva propositione auferatur quod prius est, ut ponatur secundum, hoc modo: aut dies est, aut nox est, non est autem dies, nox igitur est. Sextus modus est cum his rebus quae in disjunctionem venire possunt id est contrariis vel repugnantibus medietate carentibus, negatio praeponitur, et copulativae conjunctiones adjunguntur, poniturque quod primum est, ut id quod est subsequens auferatur, hoc
PL64.1137"'Hem gündüzdür hem gecedir' değil; gündüzdür; öyleyse gece değildir." Yedinci mod, aynı önermede önde gidenin kaldırılıp ardından gelenin konulduğu moddur: "'Hem gündüzdür hem gecedir' değil; ama gündüz değildir; öyleyse gecedir."
Bunlar böylece önceden söylendiğine göre Cicero'nun sözlerine gelelim.
*Bu yer sonralık, öncelik ve bağdaşmazlık olarak üçe ayrıldığından, delil bulma yeri tektir, işlenişi ise üçlüdür. Sayılmış paranın, bütün gümüşü vasiyet edilen kadına borçlu olunduğunu ortaya koyduğun zaman delili hangi yoldan sonuca götürdüğünün ne önemi var? "Basılmış para gümüşse kadına vasiyet edilmiştir; basılmış para gümüştür; öyleyse vasiyet edilmiştir." Ya da şöyle: "Sayılmış para vasiyet edilmemişse sayılmış para gümüş değildir; sayılmış para gümüştür; öyleyse vasiyet edilmiştir." Ya da şöyle: "'Hem gümüş vasiyet edilmiş hem sayılmış para vasiyet edilmemiş' değil; gümüş vasiyet edilmiştir; öyleyse sayılmış para vasiyet edilmiştir."*
modo: non et dies est et nox est, dies autem est, nox igitur non est. Septimus modus est cum in eadem propositione aufertur id quod praecedit, ut ponatur id quod consequitur, hoc modo: non et dies est, et nox est: atqui dies non est, nox igitur est. His igitur ita praedictis ad Ciceronis verba veniamus. Cum tripartito igitur distribuatur locus hic in consecutionem, antecessionem, repugnantiam, reperiendi argumenti locus est simplex, tractandi triplex: nam quid interest, cum hoc sumpseris, pecuniam numeratam mulieri deberi, cui sit argentum omne legatum, utrum hoc modo concludas argumentum: Si pecunia signata argentum est, legata est mulieri; est autem pecunia signata argentum, legata igitur. An illo modo: Si numerata pecunia non est legata, non est numerata pecunia argentum; est autem numerata pecunia argentum, legata igitur est. An illo modo: Non et legatum argentum est, et non legata est numerata pecunia; legatum autem argentum est, legata igitur numerata pecunia est.
PL64.1137_2Öncekilerden, sonrakilerden ve bağdaşmayanlardan olan yerin haklı olarak tek göründüğünü, şartta durduğunu, ama üçe bölündüğünü yukarıda açıkladık. M. Tullius da bunu, onun anlaşılması ve incelenmesi şartta durduğu için tek olduğunu, ama delillendirmenin işlenişiyle üçe ayrıldığını söyleyerek daha açık işaret ediyor. Buna, az yukarıda söylediğimiz gibi, hipotetik kıyasların birinci, ikinci ve üçüncü modu yoluyla örnekler ekliyor. Bunlar ilk duyuşta hemen kavranamayacak kadar karmaşık göründüğünden, okurun zihnini önce daha açık örneklerle biraz alıştırmak uygun göründü; böylece anlayış önce kolay olanlarda alıştırma yapıp daha zor olanları fazla güçlük çekmeden tartar.
Öncekilerden delillendirme, önermenin şartı bildirildikten sonra önde gidenin alınıp ardından gelenin çıkarıldığı durumda yapılır. Tullius'un canlı olup olmadığından şüphe edilsin, Cicero'nun insan olduğu kabul edilsin ve şu önerme geçerli olsun: "Tullius insansa canlıdır." İnsan önde gider, canlı ardından gelir. Öncekiden delillendirmek istersem önde gideni ek önerme yapacağım: "Ama Cicero insandır." Cicero'nun canlı olduğu çıkar. Bu, yukarıda söylediğimiz birinci moddur.
Sonrakinden delillendirme ise, ortaya konan şartta ardından geleni ek önerme kaldırıp önde gidenin yok edildiği durumda yapılır: "Cicero insansa canlıdır." İnsan önde gider, canlı ardından gelir. Sonrakiden delil yapmak istersem "Ama canlı değildir" diyeceğim; insan da olmadığı çıkar. Oysa bu açıkça yanlıştır, çünkü insan olduğu sabittir; öyleyse canlı olmadığı yanlıştır. Demek ki Tullius canlıdır. Bu da yukarıda söylenenlerin ikinci modudur.
Bağdaşmayanlardan yapılırsa, yani yukarıda sıralanan sonuçların üçüncü modunda, şöyle yaparız: "'Tullius insansa canlı değildir' değil"; çünkü insan olmak ile canlı olmamak bağdaşmaz. Burada insan olduğunu alırsak, canlı olduğu da doğru bir akıl yürütmeyle çıkar: "Ama insandır; öyleyse canlıdır." Bu mod iki olumludan birleşmiş bağlantılı önermeden çevrilmiştir. Böylece bu üç modla insan olan Tullius'un canlı da olduğu gösterildi: bir kere önde geleni, yani insan olduğunu ek önerme yaptık; bir kere ardından geleni, yani canlı olmamasını ek önermede olumsuzladık; bir kere de birbirini izleyen şeylerin bağdaşmazlığını olumsuzlayıp önde geleni koyarak ardından geleni çıkardık.
Bunlar önceden bilindiğine göre şimdi M. Tullius'un örneklerini ele alalım. Sonralık, öncelik ve bağdaşmazlıkta duran yerin delil bulma anlayışının tek, işlenişinin ise üçlü olduğunu söyledikten sonra şunu ekledi: Sayılmış paranın bütün gümüşü vasiyet edilen kadına borçlu olunduğunu göstermeyi önüne koyduğunda, bunu öncekilerden mi sonrakilerden mi bağdaşmayanlardan mı kanıtladığının ne önemi var? Çünkü sonuçta aynı düşünce toplanır, delillendirmelerin farkı da şeyde değil, öncekilerin, sonrakilerin ve bağdaşmayanların işlenişindedir.
Önce biri vasiyetle bütün gümüşünü bir kadına bıraksın, sayılmış paranın da kadına vasiyet edilip edilmediği sorulsun ve sayılmış paraya da gümüş dendiği kabul edilsin. Delil birinci modda öncekilerden şu gerekçeyle örülür. Şöyle öneririz: "Basılmış, sayılmış para gümüşse, aynı basılmış, sayılmış para kadına vasiyet edilmiştir." Burada sayılmış ve basılmış paranın gümüş olması önde gider, kadına vasiyet edilmiş olması ardından gelir. Önde gideni ek önerme yaparız: "Ama basılmış, sayılmış para gümüştür." Basılmış, sayılmış paranın kadına vasiyet edildiği sonucunu çıkarırız. Bütün delillendirmenin dokusu şöyle olacaktır: "Basılmış, sayılmış para gümüşse kadına vasiyet edilmiştir; ama basılmış, sayılmış para gümüştür; öyleyse kadına vasiyet edilmiştir." Okurun zihni yukarıda sık sık söylenenlere ve bol örnekle çözülenlere dönerse, bu delillendirmenin birinci modda öncekilerden kurulduğunu bilecektir.
Sonrakiden ise şöyle: "Bütün gümüşü vasiyet edilen kadına sayılmış para vasiyet edilmemişse, sayılmış para gümüş değildir." Burada bütün gümüş vasiyet edilmişken sayılmış paranın vasiyet edilmemiş olması önde gider; sayılmış paranın gümüş olmaması ardından gelir.
Eum locum qui ex antecedentibus, consequentibus et repugnantibus esset, unum recte videri, eumque in conditione esse positum, sed trina partitione distribui, superius explicatum est; idque M. Tullius evidentius notat dicens, intellectum quidem ejus considerationemque in conditione positam unam esse, sed per argumentationis tractationem tripartito dividi. Cujus rei per primum ac secundum et tertium hypotheticorum syllogismorum modum, sicut paulo superius diximus, exempla subjecit, Quae quoniam implicatiora videntur quam ut primo statim auditu comprehendantur, visum paulisper est apertioribus exemplis animum lectoris imbuere, ut in facilioribus primum exercitata intelligentia, sine magno negotio, quae sunt difficiliora perpendat. Ab antecedentibus igitur argumentatio fit, quoties enuntiata propositionis conditione sumitur id quod antecedit, ut id quod sequitur inferatur, hoc modo: sit enim dubium an Tullius animal sit, concedaturque eumdem Ciceronem esse hominem, et sit rata propositio haec: Tullius si homo est, animal est; homo antecedit, animal sequitur; si igitur ex antecedenti velim facere argumentationem, assumam id quod praecedit, hoc modo: sed homo est Cicero, consequitur animal esse Ciceronem; et est hic primus quem supra diximus modus. Rursus a consequenti argumentatio fit quoties in conditione proposita id quod consequitur tollit assumptio, ut id quod praecesserat interimatur, hoc modo: si homo est Cicero, animal est. Antecedit homo, sequitur animal. Si igitur ex consequenti facere argumentum velim, dicam, atqui non est animal, sequitur ne esse hominem quidem, sed id perspicue falsum est, esse enim hominem constat, falsum est igitur animal non esse. Tullius igitur animal est; et hic dictorum superius secundus est modus. Quod si a repugnantibus fiat, in tertio scilicet modo digestarum superius conclusionum, faciemus ita: non si homo est Tullius, animal non est; repugnat enim esse hominem et animal non esse: hic si assumamus esse hominem, animal quoque esse, recta ratione concludimus, hoc modo: atqui homo est, animal igitur est, atque hic quidem modus ex ea propositione connexa conversus est, quae ex duabus conjuncta est affirmativis. His igitur tribus modis Tullius qui homo esset, animal quoque monstratus est esse: nunc quidem dum id quod antecedit assumimus, id est esse hominem; nunc vero dum id quod consequitur, in assumptione denegamus, id est non esse animal; nunc autem repugnantiam denegantes eorum quae sibi sunt consequentia, posito quod praecedebat, id quod sequebatur intulimus. Quibus ita praecognitis, nunc M. Tullii tractemus exempla. Cum enim dixisset loci in consecutione, antecessione et repugnantia positi, reperiendi quidem argumenti simplicem esse intellectum, tractandi autem triplicem, adjecit: Nam quid interest, cum tibi sumpseris ad demonstrandum, pecuniam numeratam mulieri deberi, cui sit argentum omne legatum, utrum id ab antecedentibus, an a consequentibus, an a repugnantibus probes? Namque eadem sententia in conclusione colligitur, et argumentationum diversitas non in re, sed in antecedentium et consequentium et repugnantium tractatu est constituta. Primum igitur ponatur quod testamento aliquis omne suum argentum mulieri legaverit, quaeraturque an numerata quoque pecunia mulieri legata sit, concedaturque numeratam etiam pecuniam argentum appellari, argumentum igitur in primo modo ex antecedentibus tali ratione contexitur: proponimus enim sic, si pecunia signata numerataque argentum est, eadem pecunia signata numerataque legata mulieri est; hic igitur praecedit numeratam atque signatam pecuniam argentum esse, sequitur legatam esse mulieri; id igitur quod praecessit assumimus dicentes: at est signata ac numerata pecunia argentum; concludimus numeratam signatamque pecuniam mulieri esse legatam, eritque totius argumentationis hic textus: Si pecunia signata numerataque argentum est, legata mulieri est; at est pecunia signata numerataque argentum, igitur legata est mulieri. In quo si ad saepius praemissa plurimisque exemplis superius enodata lectoris animus revertatur, hanc argumentationem in primo modo ab antecedentibus esse compositam non ignorabit; a consequenti vero hoc modo: Si numerata pecunia non est legata mulieri cui sit argentum omne legatum, numerata pecunia non est argentum. Hic igitur praecedit numeratam pecuniam non esse legatam, cum sit argentum omne legatum; sequitur numeratam pecuniam argentum non esse.
PL64.1137_3Sonrakini, yani sayılmış paranın gümüş olmamasını kaldırırsak "Ama sayılmış para gümüştür" deriz; çünkü olumlama olumsuzlamayı kaldırır. O zaman önde giden parçanın, yani bütün gümüş ona vasiyet edilmişken sayılmış paranın kadına vasiyet edilmemiş olmasının kaldırılması gelir. Ama her olumsuzlama olumlamayla yok olduğuna göre sonuçta şöyle deriz: "Öyleyse, bütün gümüşü vasiyet edilen kadına sayılmış para da vasiyet edilmiştir." Delillendirme şöyle olacaktır: "Kadına
Si igitur id quod est posterius auferamus, id est numeratam pecuniam non esse argentum, dicemus: Atqui est numerata pecunia argentum, affirmatio namque tollit negationem. Sequitur igitur ut pars praecedens auferatur, ea quae erat non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, cum argentum ei fuisset omne legatum. Sed cum omnis negatio affirmatione consumitur, dicimusque in conclusione: Est igitur numerata pecunia mulieri legata, cum ei sit argentum omne legatum; eritque hujusmodi argumentatio: Si non est mulieri
PL64.1139bütün gümüş vasiyet edildiği hâlde sayılmış para vasiyet edilmemişse sayılmış para gümüş değildir; ama sayılmış para gümüştür; öyleyse bütün gümüşü vasiyet edilen kadına sayılmış para da vasiyet edilmiştir." Tullius kısalık için atladığı, önermenin "Kadına bütün gümüş vasiyet edilmişken" diyen kısmını biz daha açık anlaşılsın diye ekledik. Okuru şu da şaşırtmasın: Yukarıdaki örneklerde ikinci modda ek önerme hep olumsuzlamayla yapılmış, sonuç da yine olumsuzlamayla çıkarılmıştı; burada ise hem ek önerme hem sonuç olumlamayla yapıldı. Bunun çok açık bir gerekçesi vardır. Yukarıdaki örneklerde ilk önerme olumlamalardan kurulmuştu ve ikinci modda ek önerme ardından geleni kaldırıp önde gideni yok ettiği için, iki olumlamanın çift olumsuzlamayla yok edilmesi zorunluydu: "Gündüzse aydınlık vardır" önermesinin iki parçası da olumlamadan kuruludur. Sonraki parçanın, yani olumlama olan "aydınlık vardır"ın yok edilmesi için onu olumsuzlamak gerekir. "Ama aydınlık yoktur" diyeceğim. Böylece önde giden parçayı da, yani olumlama olduğu açık olan "gündüzdür"ü olumsuzlamayla kaldırır ve "Öyleyse gündüz değildir" sonucunu çıkarırız.
Cicero'nun bu örneğinde ise birinci, hipotetik önermenin iki parçası da olumsuzlamayla söylenmiştir; bunlar ek önermede ya da sonuçta ancak olumlamalarla kaldırılır. Cicero'nun örneği şudur: "Kadına sayılmış para vasiyet edilmemişse sayılmış para gümüş değildir." İkisinin de olumsuzlama olduğunu görüyor musun? Sayılmış paranın kadına vasiyet edilmemiş olması da sayılmış paranın gümüş olmaması da olumsuzlamadadır. Önermenin sonraki parçası, olumsuzlama olduğu için, ek önermeyle kaldırılacaksa, yani "sayılmış para gümüş değildir" kaldırılacaksa, "sayılmış para gümüştür" demek gerekir. Sonuçta olumsuzlama olan önceki parça, yani sayılmış paranın kadına vasiyet edilmemiş olması kaldırılacaksa, "Öyleyse sayılmış para kadına vasiyet edilmiştir" demek gerekir. Sonrakilerden kurallara uygun olarak yapılan ikinci mod işte böyledir.
Şuna daha dikkatle işaret etmek gerekir: M. Tullius yukarıda bütün yerlerin örneklerini kısaca sıralarken, sonrakilerden çıkarılan bu yere, şartlı kıyasların ikinci moduna uymayan, daha çok birinci moda uyan bir örnek vermiştir; çünkü sonucu sonrakilerden değil öncekilerden çıkarır. Sonrakilerden delili şöyle koymuştu: "Kadın, evlilik hakkı bulunmayan biriyle evliyken boşanma bildirimi gönderdiyse, doğan çocuklar babanın durumunu izlemediğinden, çocuklar için hiçbir şey alıkonmamalıdır." Çeyizin bir kısmının kocada kalması gerekip gerekmediği sorulduğunda burada sonucun geçerli olması için önde giden alınır: "Ama kadın evlilik hakkı bulunmayan biriyle evlenmiştir." Sonuç çıkarılır: "Öyleyse doğan çocuklar babanın durumunu izlemediğinden çocuklar için hiçbir şey alıkonmamalıdır." Demek ki delil sonrakilerden değildir; çünkü ek önerme yapılan, ardından gelen değil önde gidendir. Önceki şuydu: kadının evlilik hakkı dışında evlenmesi. Sonraki de: çocuklar babayı izlemediğinden onlar için çeyizden hiçbir şey alıkonmaması. Böylece Tullius sonrakilerden delil yerine daha çok öncekilerden bir örnek vermiştir. Sonrakilerden delil, sorulan şey öne, ek önerme yapılacak şey sona konursa şöyle yapılabilir: "Çocuklar babayı izlediği için çeyizden çocuklar adına bir şey alıkonması gerekiyorsa, kadın evlilik hakkı olan biriyle evlenmiştir." Ardından geleni olumsuzlamayla alıyorum: "Ama kadın evlilik hakkı olan biriyle evlenmemiştir; dolayısıyla doğanlar babayı izlemez." Böylece önermede önde giden sonuçta yok edilir. Öyleyse çocuklar için hiçbir şey alıkonmamalıdır. İkinci mod hakkında bu kadarı yeter; sanırım hiçbir şey atlanmadı.
Bağdaşmayanlardan üçüncü mod ise şöyle çok açıktır: "'Hem bütün gümüş vasiyet edilmiş hem kadına sayılmış para vasiyet edilmemiş' değil." Gerekme şuydu: Bütün gümüş vasiyet edildiyse sayılmış para da vasiyet edilmiştir. Bağdaşmayan olması için bu gerekmenin arasına olumsuzlama kondu ve "Bütün gümüş vasiyet edildiyse sayılmış para vasiyet edilmemiştir" dendi. Bu çelişik ve yanlış olduğu için başka bir olumsuzlamayla doğruluğa döndürülür:
legata pecunia numerata, cum ei sit argentum omne legatum, non est argentum numerata pecunia; atqui est argentum numerata pecunia, legata est igitur mulieri numerata pecunia, cum ei fuerit argentum omne legatum. Sed quod Tullius brevitatis causa praeteriit, id est, illam partem propositionis quae ait: Cum sit mulieri argentum omne legatum, nos apertioris intelligentiae causa subjunximus; nec perturbare lectorem debet, quod cum in superioribus exemplis in secundo modo per negationem facta fuerit semper assumptio, et per negationem rursus illata conclusio, nunc per affirmationem et assumptio et conclusio facta est. Cujus rei evidentissima ratio est. Nam cum in superioribus exemplis prima propositio ex affirmationibus fuerit constituta, atque in secundo modo assumptio id quod sequebatur auferret, atque interimeret id quod praecedebat, necessarium erat duplicem affirmationem geminata negatione consumi, hoc modo: Si dies est, lux est, utraeque ex affirmatione sunt constitutae. Ut igitur posterior pars, id est lux est, quae affirmatio est, interimatur, deneganda est. Dicam igitur: Atqui non est lux, quo fit ut praecedentem quoque partem, id est, dies est, quam affirmationem esse manifestum est, negatione tollamus, concludentes, dies igitur non est. At in hoc Ciceronis exemplo utraque pars primae atque hypotheticae propositionis negationibus enuntiata est, quae in assumptione vel conclusione non ab aliis nisi ab affirmationibus auferuntur, hoc modo. Est enim tale Ciceronis exemplum: si legata non est mulieri numerata pecunia, non est numerata pecunia argentum, vides ut sit utraque negatio? Nam et non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, et non esse numeratam pecuniam argentum, utraeque in negatione sunt positae; quod si auferenda est per assumptionem propositionis consequens pars, quoniam negatio est, non esse numeratam pecuniam argentum, dicendum est argentum esse pecuniam numeratam; quod si in conclusione auferenda est pars praecedens, ea quae negatio est, id est, non esse legatam mulieri pecuniam numeratam, dicendum est: Legata igitur mulieri numerata pecunia est. Et secundus quidem modus rite a consequentibus factus hujusmodi est. Illud tamen est diligentius adnotandum, quod superius M. Tullius, cum locorum omnium breviter exempla disponeret, loci hujus, qui a consequentibus ducitur, inconveniens secundo conditionalium syllogismorum modo subjecit exemplum, potiusque primo convenit modo quia non a consequentibus conclusionem, sed ab antecedentibus facit. Ita quippe posuit a consequentibus, si mulier cum fuisset nupta cum eo quicum connubii jus concessum non esset, nuntium remisit, quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet. Hic igitur cum quaeratur an dotis pars apud virum debeat permanere, id quod praecedit assumitur, ut fiat rata conclusio hoc modo: Sed mulier cum eo nupta est quicum connubii jus non fuit, concluditur: Quoniam igitur qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet, et ita non est a consequentibus argumentum, quia non id quod consequebatur assumptum est, sed id quod praecedebat. Erat quippe antecedens, nupta mulier praeter connubii jus; sequebatur, cum filii patrem non sequebantur, pro eis nihil ex dote retineri. Sic igitur Tullius pro eo quod est a consequentibus argumentum, ab antecedentibus potius dedit exemplum. Potest vero ita fieri a consequentibus argumentum, si id de quo quaeritur prius ponatur, et id quod assumendum est posterius, hoc modo: Si quid ex dote pro liberis manere oportebit, quia patrem liberi sequuntur, cum eo nupta est mulier quicum connubii jus esset. Sumo igitur id quod consequitur per negationem, ita: Sed non est nupta mulier cum eo quicum connubii jus erat, atque ideo qui nati sunt, patrem non sequuntur. Perimitur ergo in conclusione id quod in propositione praecesserat. Ita pro liberis igitur manere nihil oportet. Sed de secundo modo ista sufficiant, nihil namque, ut arbitror, praetermissum est. Tertius modus a repugnantibus longe perspicuus hoc modo est: Non et legatum omne argentum est, et non est legata mulieri pecunia numerata. Hic namque consequens erat: Si argentum esset omne legatum, pecuniam quoque numeratam fuisse legatam; ut igitur fieret repugnans, huic consequentiae interposita negatio est, dictumque est, si argentum omne legatum esset, numeratam pecuniam non esse legatam; quod quia pugnat et falsum est, ad veritatem alia negatione sic reducitur:
PL64.1139_2"'Gümüş vasiyet edildiyse sayılmış para vasiyet edilmemiştir' değil." Böylece "Gümüş vasiyet edildiyse sayılmış para da vasiyet edilmiştir" diyen olumlamaya uyar. Bu önermeye bütün gümüşün vasiyet edildiğini ek önerme yaparız; bütün sayılmış paranın kadına vasiyet edildiği çıkar. Delillendirmenin sureti şöyledir: "'Gümüş vasiyet edildiyse sayılmış para vasiyet edilmemiştir' değil; ama gümüş vasiyet edilmiştir; öyleyse sayılmış para vasiyet edilmiştir." M. Tullius ise önermeyi şöyle kurmuştu: "'Hem gümüş vasiyet edilmiş hem sayılmış para vasiyet edilmemiş' değil." Biz şart bağlacı "-se"yi, bu önermenin hangi cinsten olduğunu göstermek için koyduk. Çünkü bu önerme, bağlantılı gerekmeden olumsuzlama eklenerek bağdaşmaz olur. Birleştirici bağlaç da aynı işi görse de, bağlantılılığı hiçbir şey "-se" gibi gösteremez. Çünkü gerekenler birleşmiş de sayılır; az önce söylediğimiz gibi delil, iki olumlamayla birleşmiş, araya olumsuzlama konmuş ve üstüne bir daha olumsuzlanmış önermeden çıkmıştır.
Demek ki hepsinde kanıtlanan şudur: Bütün gümüş vasiyet edildiğine göre sayılmış para kadına borçludur. Ama önerdiğimiz bu önermelerden bir kere önde giden, bir kere ardından gelen, bir kere de bağdaşmayan ek önerme yapılmıştır. Cicero'nun örneklerini açıklamak için sanırım bu kadarı yeter.
Non si legatum argentum est, non est legata numerata pecunia, ut scilicet ei affirmationi conveniat, dicit, si legatum argentum est, legatam esse pecuniam numeratam. Assumimus igitur huic propositioni argentum omne esse legatum, et consequitur omnem numeratam pecuniam mulieri esse legatam, ut sit forma argumentationis hujusmodi: Non si legatum argentum est, non est legata numerata pecunia, atqui legatum argentum est, legata est igitur numerata pecunia. M. vero Tullius propositionem ita formavit: Non et legatum argentum est, et non est legata numerata pecunia. Sed nos idcirco casualem conjunctionem apposuimus eam quae est si, ut ex quo esset genere talis propositio monstraremus. Namque id ex consequenti connexo negatione addita fit repugnans. Connexum vero nulla aeque ut sit conjunctio posset ostendere, quanquam idem efficiat et copulativa conjunctio. Nam quae consequentia sunt, etiam conjuncta esse intelliguntur, ex hoc quod paulo ante diximus, quod argumentum ex ea propositione profectum est, quae duabus affirmationibus copulabatur, et juncta negatione insuper denegata est. In omnibus igitur illud est approbatum, pecuniam numeratam mulieri deberi, cum sit argentum omne legatum. Sed nunc quidem ex supradictis propositionibus, id quod antecedebat, assumitur; nunc vero, id quod consequebatur; nunc autem, id quod repugnabat. Ac de explanandis Ciceronis exemplis, ut arbitror, satis est.
PL64.1141Şu da şüphe uyandırabilir: Yeterince incelikli olmayan biri Cicero'nun örneklerine bakarsa, öncekilerden, sonrakilerden ve bağdaşmayanlardan olduğunu söylediğimiz yerin cinsten gelen yerle aynı olduğunu sanır. Bu yanılgıya, Cicero'nun her iki yerde aynı örneği, yani gümüş ve sayılmış para örneğini kullanması yol açar. Ama daha dikkatle bakana aynı şeylerde delillendirmelerin işlenişinin farklı olduğu görülür. Sayılmış para gümüşün türü olduğuna göre, cins vasiyet edilmişse türün de vasiyet edilmiş olduğunu, çünkü türün cinsinden hiç ayrılmadığını söylemek başka şeydir; şartta bir önermeyi ortaya koyup aynı parçaları alarak yukarıda gösterildiği gibi çeşitli akıl yürütmelerle delillendirme kurmak başka şeydir. Üstelik sonrakilerden, öncekilerden ve bağdaşmayanlardan böyle delillendirmeler, yukarıda gündüz ve aydınlık örneğinde gösterdiğimiz gibi, cinslerin ve türlerin dışında da yapılabilir. Çünkü ne gündüz aydınlığın ne aydınlık gündüzün türü ya da cinsidir. Bunlarda yalnız şuna bakılır: Biri konulunca öbürü zorunlu gerekçeyle ardından gelir. Öyleyse cinsten ve türden gelen yerler şartta duran yerden ayrılır; çünkü onlar küllîliğin, türün ve parçanın gerekçesinden çıkarılır, bu ise gerekme ve bağdaşmazlık düzeninde işlenir.
Bundan sonra Tullius hipotetik kıyasların modlarını ve sonuçlarını şöyle sayıyor:
Diyalektikçiler, ilk şeyi aldığında ona bağlı olanın ardından geldiği sonuca birinci sonuç modu derler. Bağlı olanı olumsuzladığında, ona bağlı olduğu şeyin de olumsuzlanması gerekiyorsa, bu ikinci sonuç modudur. Bağlı şeyleri olumsuzlayıp bunlara yeni bir olumsuzlama eklediğinde ve bunlardan ilkini aldığında geride kalanın kaldırılması gerekiyorsa, bu üçüncü sonuç modudur. Retorikçilerin zıtlardan çıkardıkları ve kendilerinin enthymema dedikleri sonuçlar buradan gelir. Her düşünceye kendi adıyla enthymema denmediğinden değil; ama nasıl Homeros, üstünlüğü sebebiyle, Yunanlılarda ortak "şair" adını kendine mal ettiyse, her düşünceye enthymema dendiği hâlde, zıtlardan kurulan düşünce en keskini göründüğünden ortak adı yalnız o almıştır. Bu cinsten şunlardır: "Bundan korkup ötekinden korkmamak!" "Hiçbir şeyle suçlamadığın kadını mahkûm ediyorsun!" "İyilik hak ettiğini söylediğin kadının kötülük hak ettiğini mi düşünüyorsun?" "Bildiğin işine yarıyor da bilmediğin sana zarar vermiyor mu?" Bu tartışma türü sizin hukukî cevaplarınıza da bütünüyle dokunur; ama daha çok filozoflara aittir. Onların hatipler ile ortak yönleri, diyalektikçilerin üçüncü mod, retorikçilerin enthymema *dedikleri, bağdaşmayan düşüncelerden çıkan sonuçtur. Diyalektikçilerin başka birçok modu daha vardır; bunlar ayrılmalardan oluşur: "Ya bu ya o; bu vardır, öyleyse o yoktur." Yine: "Ya bu ya o; bu değil; öyleyse o." Bu sonuçlar geçerlidir, çünkü ayrılmada birden fazlası doğru olamaz. Yukarıda yazdığım bu sonuç yollarından birincisine diyalektikçiler dördüncü, ikincisine beşinci mod derler. Sonra olumsuz birleşmeyi eklerler: "'Hem bu hem o' değil; bu vardır; öyleyse o yoktur." Bu altıncı moddur. Yedincisi: "'Hem bu hem o' değil; bu yoktur; öyleyse o vardır." Bu modlardan sayısız sonuç doğar ve neredeyse bütün diyalektik bunlardadır. Ama saydıklarım da bu dersimiz için gerekli değildir.*
Illud autem dubitationem movere potest: nam si quis minus callidus ad Ciceronis exempla respiciat, eumdem locum arbitrabitur esse a genere, quem ab antecedentibus, et consequentibus, et repugnanti esse diximus; illo falsus errore, quod in utrisque locis eodem Cicero utitur exemplo, argenti videlicet et numeratae pecuniae. Sed diligentius intuenti, in eisdem rebus diversus argumentationum videbitur esse tractatus. Aliud quippe est dicere, cum argenti species sit numerata pecunia, si genus legatum sit, et speciem esse legatam, quoniam nunquam species a genere separatur, aliud est in conditione enumerationem proponere, et eisdem partibus assumptis argumentationem varia ratiocinatione formare, ut superius demonstratum est, cum praesertim hujusmodi ex consequentibus, antecedentibus et repugnantibus, argumentationes etiam praeter genera ac species fieri possint, velut nos superius indicavimus in die atque luce. Nam neque dies lucis, neque lux diei species, aut genus est. Sed id tantum in his considerari debet, quia posito altero, alterum necessaria ratione subsequitur. Differunt igitur loci a genere vel a specie ab eo loco qui in conditione est constitutus, quoniam illi ex universalitatis speciei ac partis ratione ducuntur, hic autem in consequentiae ac repugnantiae ordine tractatur. Post haec igitur Tullius hypotheticorum syllogismorum modos conclusionesque dinumerat hoc modo; Appellant autem dialectici eam conclusionem argumenti in qua cum primum assumpseris, consequitur id quod annexum est, primum conclusionis modum; cum id quod annexum est negaris, ut id quoque cui fuerit annexum negandum sit, secundus appellatur concludendi modus; cum autem aliqua conjuncta negaris, et his alia negatio rursus adjungitur, et ex his primum sumpseris, ut quod relinquitur tollendum sit, is tertius appellatur conclusionis modus. Ex hoc illa rhetorum ex contrariis conclusa, quae ipsi enthymemata appellant, non quod omnis sententia proprio nomine enthymema non dicatur, sed ut Homerus propter excellentiam, commune poetarum nomen efficit apud Graecos suum, sic cum omnis sententia enthymema dicatur, quia videtur ea quae ex contrariis conficiatur, acutissima, sola proprie nomen commune possedit. Ejus genere haec sunt, Hunc metuere, alterum in metu non ponere. Eam quam nihil accusas, damnas. Bene quam meritam esse dicis, existimas male mereri. Id quod scis prodest, nihil id quod nescis, obest. Hoc disserendi genus attingit omnino vestras quoque in respondendo disputationes. Sed philosophorum magis, quibus cum oratoribus illa ex repugnantibus sententiis communis conclusio, quae a dialecticis tertius modus, a rhetoribus enthymema dicitur. Reliqui dialecticorum modi plures sunt, qui ex disjunctionibus constant, ut aut hoc, aut illud, hoc autem, non igitur illud. Itemque aut hoc, aut illud, non autem hoc, illud igitur. Quae conclusiones idcirco ratae sunt, quod in disjunctione plus uno verum esse non potest, atque ex his concludendi quas supra scripsi, prior quartus, posterior quintus, a dialecticis modus appellatur. Deinde addunt conjunctionem negativam, sic, non et hoc est et illud, hoc autem est, non igitur illud; hic modus est sextus. Septimus autem, non et hoc et illud, non autem hoc, illud igitur. Ex his modis conclusiones innumerabiles nascuntur, in quibus est tota fere dialectica. Sed ne hae quidem quas exposui sunt ad hanc institutionem necessariae.
PL64.1141_2Her şeyi yukarıda çeşitli biçimlerde sıraladık, bu kadar kez tekrarlanan tartışmanın açıklanmaya ihtiyacı yok; yine de M. Tullius'un sözlerine elimden geldiğince kısa bir şerhin ışığını katmak yararlı olacaktır.
Yedi hipotetik modu sayarken, bağlantılı önermelerde ilk olanın alınıp ikincinin gösterildiği moda diyalektikçilerin birinci mod dediğini söylüyor: "Bu varsa o vardır." "Bu" dediği birinci, "o" dediği ikincidir. İlk olan ek önerme yapılır: "Ama bu vardır." İkinci olan sonuç olarak çıkarılır: "Öyleyse o vardır." Yine örneklerle: "İnsansa canlıdır", ek önerme: "Ama insandır", sonuç: "Öyleyse canlıdır."
İkinci modun, ikinci olan olumsuzlanınca birinci olanın da reddedilmesinin çıktığı, bağlantılı önermelerle dokunan mod olduğunu söylüyor: "Bu varsa o vardır; o yoktur; öyleyse bu da yoktur." Örneklerle: "İnsansa canlıdır; canlı değildir; öyleyse insan değildir." Ama Tullius, "Bağlı olanı olumsuzladığında ona bağlı olduğu şeyin de olumsuzlanması gerekiyorsa, bu ikinci moddur" derken sanki olumlu parçalarla birleşmiş bağlantılı önermeyi kastetmiş gibi konuşmuştur. Oysa küllî olarak söylense şöyle denirdi: Bağlı olan, yani ikinci olan kaldırılınca, ona bağlı olduğu şey, yani birinci olan da kaldırılır. Bağlı olan olumluysa olumsuzlamayla, olumsuzsa olumlamayla kaldırılır. Ona bağlı olduğu şey, yani birinci olan için de aynısı geçerlidir: bağlantılı önermede olumluysa, şimdiki Cicero örneğine göre sonuçta olumsuzlanır; önermenin önceki parçası olumsuzsa, sonuçta zıt olumlamayla kaldırılır.
Üçüncü modun, bağlı olanlar olumsuzlanıp bunlara yeni bir olumsuzlama eklendiğinde olduğunu söylüyor: canlı insana bağlı olduğundan, "'Hem insandır hem canlı değildir' değil" deriz; bunlardan biri konulunca geride kalan kaldırılır: İnsan olduğunu koyup "Ama insandır" deriz; geride kalan, yani "canlı değildir", kaldırılır ve "Öyleyse canlıdır" sonucu çıkar. Delillendirme şöyle yapılır: "'Hem insandır hem canlı değildir' değil; ama insandır; öyleyse canlıdır."
Retorikçilerin en çok kullandığı, zıtlardan çıkarılan enthymema'ların bunlardan doğduğunu söylüyor. Bunlara enthymema denir; her buluşa aynı adın verilemeyeceğinden değil (enthymema zihnin kavrayışıdır, bu da bütün buluşlara uyar), ama kısa bir sonuçla zıtlardan
Etsi multipliciter superius cuncta digessimus, nec expositionis indiget repetita toties disputatio, erit tamen operae pretium, si quam brevissime potero M. Tullii verbis mediocris lucem commentationis interseram. Septem igitur modos hypotheticos enumerans ait, cum in connexis propositionibus id quod est primum assumitur, ut ostendatur secundum, primum a dialecticis modum vocari, hoc modo: Si hoc est, illud est; quod dicit hoc, primum est, quod vero ait illud, secundum. Assumitur ergo quod primum est, atqui hoc est; concluditur igitur id quod secundum est, illud igitur est, velut in his rursus exemplis: si homo est, animal est, assumitur, atqui homo est, concluditur, animal igitur est. Secundum vero modum ait esse Tullius connexis propositionibus textum, in quo si secundum negatur, sequitur ut id etiam quod primum est abnuatur hoc modo; si hoc est, illud est: illud autem non est, igitur ne hoc quidem est. In exemplis ita: si homo est; animal est; animal autem non est, homo igitur non est. Sed Tullius ita dixit, cum id quod annexum est negaris, ut id quoque cui fuerit annexum negandum sit, secundum esse modum, quasi connexa propositione affirmativis partibus juncta; universaliter autem si diceretur, cum id quod annexum est, id est secundum, perimitur, perimi illud quoque cui annexum est, id est primum, ut si affirmativum est id quod annexum est, negatione perimatur; sin vero negativum affirmatione; et de eo quoque cui annexum est, id est primum, idem est ut si in connexa propositione affirmetur, in conclusione denegetur, secundum nunc propositum Ciceronis exemplum; si vero negativa sit propositionis prior pars, in conclusione contraria affirmatione tollatur. Tertium vero modum ait esse Cicero cum ea quae conjuncta sunt denegantur, et his alia negatio rursus adjungitur, ut quia animal homini conjunctum est, ita dicamus: Non et homo et non animal est, atque ex his unum ponitur, ut quod relinquitur auferatur, hoc modo: Ponimus hominem esse, dicentes: Atqui homo est; quod ergo relinquitur, non est animal, aufertur, atque concluditur, animal igitur est. Fit argumentatio hoc modo: Non et homo est, et non animal, atqui homo est, animal igitur est. Ex his nasci dicit enthymemata ex contrariis conclusa, quibus plurimum rhetores uti solent; atque haec enthymemata nuncupantur, non quod eodem nomine omnis inventio nuncupari non possit (enthymema namque est mentis conceptio, quod potest omnibus inventionibus convenire), sed quia haec inventa, quae breviter ex contrariis
PL64.1143toplanan bu buluşlar en keskinleri olduğundan, buluşun üstünlüğü ve güzelliği sebebiyle ortak enthymema adı özel ad olmuştur; böylece retorikçiler bunlara özel adlarıymış gibi enthymema derler. Yunanlılarda da yalnız Homeros'a şair denir; biri Homeros'tan bir şey aktarırsa "Şair bu dizeyi söyledi" der ve o zaman Homeros'tan başkası anlaşılmaz; öteki şairler şair olmadığından değil, üstünlüğü bu ortak adı özel ada çevirdiğinden.
Bu enthymema'lar zıtlardan şöyle örülür: "Bundan korkup ötekinden korkmamak!" Sanki Lentulus, Cethegus ve ötekiler hakkında şöyle deniyordur: "Birkaç vatandaşın öldürülmesinden korkuyorsun, devletin yıkılması için ise hiç kaygılanmıyorsun." Birkaç vatandaşın ölmesini istemeyenin devletin yok olmasını çok daha fazla istememesi bağlantılıdır. Bunlara olumsuzlama girince bağdaşmayanlardan delil olur. Tullius bunu kısaca söyledi; biz ise delili kıyasa indirelim, yani enthymema'ların doğduğu bağdaşmayanlardan kuralım: Bağlantılı önerme şu olsun: "Birisi birkaç vatandaşın öldürülmesinden korkuyorsa devletin yıkılmasından da korkar." Araya olumsuzlama konur: "Birisi birkaç vatandaşın öldürülmesinden korkuyorsa devletin yıkılmasından korkmaz." Başka bir olumsuzlama eklenir: "'Birisi birkaç vatandaşın öldürülmesinden korkuyorsa devletin yıkılmasından korkmaz' değil." Bu iki olumsuzlama, "Biri bundan korkuyorsa ondan da korkar" diyen tek olumlamaya denktir. Ek önermesi "Ama bundan korkuyor"dur; sonuç gelir: "Öyleyse ondan da korkuyor." Bu da olumsuz soruyla sorulduğunda aynı değerdedir: "Bundan korkuyorsun da ondan korkmuyor musun?" Yukarıda dediğimiz gibi bu delillendirmelerde kıyasın tamamı değil yalnız önerme konur, ek önerme ve sonuç zaten bilinir; bu yüzden ona enthymema, yani zihnin kısa kavrayışı denir. Öbür örneklerde de durum aynıdır.
Ama Cicero'nun bu örneği bağdaşmayanlardan çok zıtlardan bir delil içeriyor gibi anlaşılır. Çünkü korkmak ve korkmamak zıttır; ama sözlerin kendisi zıtlardan delili bağdaşmazlığa çeker. "Bundan korkmak, öbürünü korku içine koymamak" sözü bağdaşmayan gibi görünür. Korkmak ve korkmamak zıttır; "korku içine koymamak" ve "korkmak" ise söylenişiyle hem sonuç hem bağdaşmazlık olarak anlaşılır, düşüncenin aynı olduğu kanıtlansa da.
Bunlara başka örnekler ekliyor: "Hiçbir şeyle suçlamadığın kadını mahkûm ediyorsun." Bu enthymema'nın tam kıyası şudur: "'Hiçbir şeyle suçlamıyorsan mahkûm edersin' değil; ama hiçbir şeyle suçlamıyorsun; öyleyse mahkûm etmezsin." Bu delil iki olumsuzdan kurulan şu bağlantılı önermeden gelir: "Hiçbir şeyle suçlamıyorsan mahkûm etmezsin." Sonraki parçadan olumsuzlama alınmış ve üstüne bütün önerme olumsuzlanmıştır: "'Hiçbir şeyle suçlamıyorsan mahkûm edersin' değil." Delil buradan yapılmıştır; soru biçiminde konunca enthymema olur: "Hiçbir şeyle suçlamadığın kadını mahkûm ediyorsun!"
"İyilik hak ettiğini söylediğin kadının kötülük hak ettiğini mi düşünüyorsun?" Bu enthymema'nın kıyası şudur: "'Hem iyilik hak ettiğini söylersin hem kötülük hak ettiğini' değil; ama iyilik hak ettiğini söylüyorsun; öyleyse kötülük hak etmez." Bu enthymema olumlama ve olumsuzlamadan oluşan şu bağlantılı önermeden yapılır: "İyilik hak ettiğini söylüyorsan kötülük hak etmez." Sonraki parçadan olumsuzlama alınıp bütün önerme olumsuzlanınca önerme şöyle olur: "'İyilik hak ettiğini söylüyorsan kötülük hak eder' değil." Soruya dönüştürülünce enthymema yapar.
Yine "Bildiğin işine yarıyor da bilmediğin sana zarar vermiyor mu?" Bu enthymema da şu kıyasla örülür: "'Bildiğin işe yarar ve bilmediğin zarar vermez' değil; ama bildiğin işe yarar; öyleyse bilmediğin zarar verir." Bu delil, iki olumlamayla birleşmiş, araya olumsuzlama almış ve üstüne olumsuzlanmış önermeden kurulmuştur; soru hâline getirilince enthymema olur.
Yukarıdaki bütün örneklerin anlamı şudur: Kişi hiçbir şeyle suçlamadığı kadını haklı olarak mahkûm edemez; iyilik hak ettiğini söylediği kadın hakkında kötülük düşünmesi çirkindir; insanın bir davada bildiği şey işine yarıyorsa, zıttı olan bilmediği de zarar verir. Bu yerin hatiplerle filozoflara ortak olduğunu, ama filozoflarda üçüncü mod, retorikçilerde enthymema diye adlandırıldığını söylüyor.
colliguntur, maxime acuta sunt, propter excellentiam speciemque inventionis commune enthymematis nomen proprium factum est, ut haec a rhetoribus quasi proprio nomine enthymemata vocentur. Sicut apud Graecos quoque poeta Homerus tantum dicitur, et quisquis ex Homero aliquid profert, ita dicere consuevit: Hunc versum poeta locutus est, et tunc non alius intelligitur praeter Homerum, non quod caeteri non sint poetae, sed quod excellentia hujus commune nomen vertit in proprium. Fiunt vero haec enthymemata hoc modo, ex contrariis videlicet texta, hunc metuere, alterum in metu non ponere, velut si de Lentulo et Cethego, caeterisque diceretur: Paucos cives interficere metuis, ne respublica intereat nihil laboras. Connexum quippe est ut quicunque noluit interire paucos cives, rempublicam multo magis nolit exstingui. Quibus cum interponitur negatio, fit ex repugnantibus argumentum. Sed hoc breviter Tullius enuntiavit, nos vero argumentum in syllogismum redigamus, a repugnantibus scilicet, ex quo enthymemata nasci solent, hoc modo: Sit connexum, si quis metuit cives paucos interfici, is metuit interire rempublicam, hic interponitur negatio sic: Si quis metuit cives paucos interfici, is non metuit interire rempublicam, jungitur alia negatio: Non si quis metuit paucos cives interfici, non metuit interire rempublicam. Quae duae negationes uni affirmationi partes sunt, quae dicit: Si quis metuit hoc, metuit et illud, cujus quidem assumptio est, at metuit hoc, conclusio sequitur, metuit igitur et illud, quae tantumdem valet, si negando interrogetur ita, hoc metuis, illud non metuis. Sed quia non totus (ut supra posuimus)in his argumentationibus ponitur syllogismus, sed propositio, cujus assumptio et conclusio notae sunt, idcirco enthymema dicitur, quasi brevis animi conceptio. Et in caeteris exemplis idem modus est. Sed haec quidem Ciceronis similitudo non tam ex repugnantibus quam ex contrariis argumentum intelligitur continere. Metuere quippe et non metuere contraria sunt, nisi hoc ipsa verborum prolatio a contrariis argumentum ad repugnantiam retrahat. Nam quod dicit hunc metuere, alterum in metu non ponere, tale est ut repugnantia videantur. Etenim metuit et non metuere contraria sunt. In metu autem non ponere, et metuere, prolatione ipsa tam conclusio quam repugnantia intelliguntur, licet eadem probetur esse sententia. His adjecit alia rursus exempla: Eam quam nihil accusas, damnas. Hujus enthymematis talis est integer syllogismus: non si nihil accusas damnas, sed nihil accusas, non damnas igitur. Venit ergo hoc argumentum ex ea propositione connexa, quae ex duabus componitur negativis, ita: si nihil accusas, non damnas; posteriori vero parti detracta negatio est, et insuper tota est propositio denegata hoc modo, non si nihil accusas, damnas, et ex ea factum est argumentum, quod positum in interrogatione efficit enthymema, hoc modo: quam nihil accusas, damnas, bene quam meritam esse autumas, male mereri. Hujus quoque enthymematis talis est collectio: non et bene meritam esse autumas, et male mereri, atqui bene meritam esse autumas, non male igitur mereri. Quod enthymema ex ea propositione connexa perficitur, quae constat ex affirmatione et negatione, ita: si bene meritam esse autumas, non male mereri. Cujus ex posteriore parte dempta negatione, totaque propositione denegata, fiet propositio: non si bene meritam esse autumas, male mereri; quod in interrogationem deductum facit enthymema: bene quam meritam esse autumas, male mereri. Item id quod scis prodest, nihil id quod nescis, obest; hoc quoque enthymema tali nectitur syllogismo: non id quod scis prodest, et id quod nescis non obest. At id quod scis prodest, obest igitur id quod nescis. Hoc argumentum ex ea propositione compositum est, quae duabus affirmationibus juncta acceperit mediam negationem et insuper denegata est. Quod interrogatum fit enthymema hoc modo: id quod scis prodest, nihil id quod nescis obest. Omnium vero superius exemplorum ista sententia est. Nam quam quisquam nihil accusat, eam damnare recte non potest; et eam quam bene meritam esse autumat, male mereri de ea turpe est; et si id quod scit quisque in causa proderit, oberit, si est contrarium id quod nescit. Hunc vero locum communem esse oratoribus ac philosophis dicit, sed apud illos tertium modum, apud rhetores vero enthymema nuncupari.
PL64.1143_2Geri kalan modlar çoktur, diyor; yukarıda üç mod saydıktan sonra dördünü ekleyeceği için "çok" demiştir. Bunlar ayrılmalarda şöyle kurulur: "Ya bu ya o; bu vardır, öyleyse o yoktur." Bu, bizim de yukarıda şöyle koyduğumuz dördüncü moddur: "Ya gündüzdür ya gecedir; gündüzdür; öyleyse gece değildir." Cicero'nun "bu" dediği hep önde gideni, "o" dediği hep ardından geleni gösterir; bağlantılı önermelerde de ayrılmalı önermelerde de. Yine: "Ya bu ya o; bu değil; öyleyse o." Bu da beşinci moddur; şu örneklerde olduğu gibi: "Ya gündüzdür ya gecedir; gündüz değildir; öyleyse gecedir."
Bu sonuçların zorunluluğunun şundan geldiğini söylüyor: Ayrılmaya konan şeyler, ikisinden başka bir şeyin olabileceği bir ortayı kabul etmiyor görünür; bu yüzden biri kaldırılınca öbürünün olduğu, biri konulunca öbürünün olmadığı sonucu çıkar. İkisinin dışında olabilen bir orta varsa ne önerme doğru ne sonuç geçerli olur: "Ya beyazdır ya siyahtır" yanlıştır, çünkü bunların dışında kırmızı olabilir. Beyaz olduğunu koysak ya da kaldırsak, siyah olmaması ya da olması zorunlu olmaz; çünkü kırmızı olan orta olabilir.
Sonra, diyor Tullius, olumsuz birleşmeyi eklerler, yani ayrılmalı önermelere: "'Hem bu hem o' değil; bu vardır; öyleyse o yoktur." Bu şuna denktir: "'Hem gece hem gündüzdür' değil; gecedir; öyleyse gündüz değildir." İşte bunun altıncı mod olduğu söylenmiştir. Yedinci mod aynı önermeden gelir: "'Hem bu hem o' değil; bu değil; öyleyse o." Şöyle dersek olduğu gibi:
Reliqui, inquit, modi plures sunt, nam cum tres superius enumerasset modos adjungens quatuor, plures dixit. Hi sunt in disjunctionibus constituti hoc modo, aut hoc, aut illud, hoc autem, non igitur illud, qui est quartus modus a nobis quoque supra positus ita: aut dies est, aut nox est. Dies autem est, non igitur nox est, et semper, quod ait Cicero; hoc ad praecedens spectat; quod vero ait illud, ad consequens, sive in connexis propositionibus, sive disjunctis, item aut hoc, aut illud, non autem hoc, illud igitur. Hic quoque quintus modus est, velut in his exemplis, aut dies est, aut nox est, non autem dies, nox igitur est. Quarum conclusionum necessitatem ex eo dicit evenire, quia quae in disjunctione posita, medium non videntur admittere, ut esse aliud praeter eorum alterum possit, atque ideo uno sublato alterum esse, unoque posito alterum non esse concluditur. Quod si sit medium, quod praeter alterutrum esse possit, nec vera propositio, nec rata est conclusio, velut in his, aut album est, aut nigrum, id falsum est. Esse enim praeter ea rubrum potest. Sed si ponamus esse album vel auferamus, non necesse erit non esse vel esse nigrum, quia quod rubrum est, medium esse potest. Deinde, inquit Tullius, addunt conjunctionum negantiam, in disjunctivis scilicet propositionibus, hoc modo, non et hoc et illud, hoc autem, non igitur illud; idem est, non et nox et dies est, nox autem est, non igitur dies est: hic igitur sextus modus esse praedictus est. Septimus autem est ex eadem veniens propositione, hoc modo: non et hoc et illud, non autem hoc, illud igitur, velut si ita dicamus
PL64.1145"'Hem gece hem gündüzdür' değil; gece değildir; öyleyse gündüzdür." Bu önermeler ancak ayrılmış ve ortası olmayan şeylerde geçerli sonuç verebilir. "'Hem beyaz hem siyah' değil" deyip beyaz olmadığını koyarsak siyah olması çıkmaz; çünkü orta olan olabilir. Demek ki Tullius'un dediği gibi bağlaçların olumsuzlanmasıyla yapılan önerme, geçerli sonuçlar verecekse, ayrılmış ve ortası olmayan şeylere uygulanmalıdır; yoksa sonuç geçerli olmaz. Üçüncü modun önermesi altıncı ve yedinci modun önermesinden şöyle ayrılır: Üçüncü modun önermesi bağlı şeylerden, altıncı ve yedinci modun önermesi ise ayrılmış terimlerden doğar; yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi.
Bu modlardan sayısız sonuç doğar, diyor. Çünkü bu modlardan her biri sonsuz sonuca uyarlanabilir: örneğin birinci ve ikinci mod birbirine bağlı olan her şeye; bunların sayısı, izlemek isteyen için sonsuzdur. Üçüncü modun işe yaradığı bağdaşmayanların çokluğu da sonsuzdur. Dördüncü, beşinci, altıncı ve yedinci modun çok güçlü olduğu ayrılmış şeyler de çoktur. Neredeyse bütün diyalektik bunlardadır, diyor; ama topikal yerler için, önceliği, sonralığı ve bağdaşmazlığı tutan ilk üç mod gereklidir. Ötekiler ise bu ders için gerekli olduklarından değil, tartışmayı tamamlamak için eklenmiş görünüyor.
*Sıradaki yer, sebep denen yapan şeylerin yeridir; sonra yapan sebeplerin meydana getirdiği şeylerin yeri gelir. Bunların örneklerini de öteki yerlerinki gibi az önce, üstelik medenî hukuktan verdim. Ama bunlar daha geniştir. Sebeplerin iki cinsi vardır: Biri kendi gücüyle, altındaki konuda bir şeyi kesinlikle meydana getirir: ateşin yakması gibi. Öbürünün meydana getirme tabiatı yoktur, ama onsuz meydana gelemez: Tunç olmadan heykel yapılamayacağı için tunca heykelin sebebi demek isteyenin dediği gibi. Onsuz meydana gelmeyen bu sebep cinsinin kimisi durgun, hiçbir şey yapmayan, bir bakıma uyuşuktur: yer, zaman, madde, aletler ve bu cinsten başka şeyler. Kimisi ise meydana getirmeye bir tür hazırlık yapar ve zorunlu olmasa da kendiliğinden birtakım yardımlar sunar: buluşma sevdaya, sevda rezalete sebep olur. Stoacılar kaderi, ebediyetten sarkan bu sebepler cinsinden örer. Onsuz meydana gelmeyen sebeplerin cinslerini böldüğüm gibi, yapan sebepler de bölünebilir. Kimi sebepler hiçbir şeyin yardımı olmadan tamamen meydana getirir, kimi yardım ister: bilgelik bilgeleri meydana getirir; ama tek başına mı mesut kıldığı, değil mi, sorudur.*
non et nox et dies est, nox autem non est, dies igitur est. Quae propositiones nisi in disjunctis medioque carentibus rebus ratam conclusionem habere non poterunt. Age enim ita dicamus, non et album, et nigrum, ponamusque non esse album, non consequitur ut sit nigrum, potest enim esse quod medium est. Hujusmodi igitur per negationem conjunctionum (ut Tullius ait) propositio si ratas factura est conclusiones in disjunctis rebus, medioque carentibus accommodetur, alias non erit rata conclusio. Distat vero propositio tertii modi a propositione sexti et septimi, quod tertii modi propositio ex conjunctis nascitur. Haec vero sexti et septimi ex disjunctis terminis existit, ut in superioribus patet exemplis. Ex his igitur, inquit, modis conclusiones innumerabiles nascuntur, unus enim quilibet eorum modus infinitis conclusionibus aptari potest, veluti primus ac secundus in omnibus quae sibi connexa sunt, quorum nullus est numerus, si quis persequi velit; itemque repugnantium infinita est multitudo, in quibus tertius modus est utilis; item plura disjuncta sunt in quibus quartus, et quintus, et sextus, et septimus plurimum valent. Atque in his, inquit, omnis fere est dialectica, sed ad topicos locos tres primi modi sunt necessarii, qui antecessionem, consecutionem et repugnantiam tenent. Reliqui vero complendae disputationis magis gratia quam quod ad hanc institutionem necessarii fuerint videntur adjecti. Proximus est locus rerum efficientium, quae causae appellantur, deinde rerum effectarum ab efficientibus causis; harum exempla ut reliquorum locorum paulo ante posui, et quidem ex jure civili. Sed haec patent latius: causarum enim genera duo sunt: unum quod vi sua id quod sub ea subjectum est, certe efficit, ut ignis accendit; alterum quod naturam efficiendi non habet, sed sine quo effici non possit, ut si quis aes causam statuae velit dicere, quod sine eo non possit effici. Hujus generis causarum sine quo non efficitur, alia sunt quieta nihil agentia, stolida quodammodo, ut locus, tempus, materia, ferramenta, et caetera generis ejusdem; alia autem praecursionem quamdam adhibent ad efficiendum, et quaedam afferunt per se adjumenta, etsi non necessaria, ut amori congressio causam attulerat, amor flagitio. Ex hoc genere causarum ex aeternitate pendentium fatum a Stoicis nectitur, atque ut earum causarum sine quibus effici non potest, genera dividi, sic etiam efficientium dividi possunt. Sunt enim aliae causae quae plane efficiant nulla re adjuvante, aliae quae adjuvari velint, ut sapientia efficit sapientes: an sola per se beatos efficiat, necne sola per se, quaestio est.
PL64.1145_2Şartta duran yerden sonra sebeplerden incelenen yerin gelmesi tabiîydi; bundan sonra da sebeplerin sonuçlarında duran ve delil sağlayan yer sayılmıştır. M. Tullius bunların örneklerini yukarıda vermişti; şimdi açıklamasını daha geniş tutuyor.
Aristoteles, her şeyin kendileriyle meydana geldiği dört sebep koymuştur: Birincisi hareket ettirmenin ilkesi olan; ikincisi kendisinden bir şeyin meydana geldiği, madde dediği; üçüncüsü her şeyin kendisiyle biçimlendiği akıl ve suret; dördüncüsü bir şeyin uğruna yapıldığı gaye. M. Tullius ise sebeplerin başlıca bölünmesini, bir şeyi meydana getirenler ve onlar olmadan bir şeyin meydana gelemeyeceği şeyler diye yapar. Öyle ki meydana getiren, hareket ilkesinin bulunduğu sebebe bağlanır; onsuz bir şeyin meydana gelmediği ise bazen madde anlamına ya da maddeye bağlı olup yapanın gücüne yardım eden şeylere aktarılır, bazen de biraz sonra görüleceği gibi öbür sebeplere götürülür.
Kendi gücüyle altındakini meydana getiren sebebe şu örneği veriyor: Ateş yakar. Ateş yanmanın sebebidir, bunu meydana getirebilir, yanan şeyi hareket ettirip değiştirir. Yapılması gereken şeyin onsuz yapılamayacağı sebebi ise bir parçasıyla gösteriyor: Tuncun heykelin sebebi olduğunu, çünkü heykelin onsuz var olamayacağını söylüyor. Yapılacak bölme açıkça gösterecektir ki bu, onsuz meydana gelmeyen sebebin kendisi değil, parçasıdır.
Yapılması gereken şeyin onsuz meydana gelemeyeceği sebebi şöyle bölüyor: Kimi durgundur, hiçbir şey yapmaz, bir bakıma uyuşuktur; dışarıdan yapma hareketi gelmedikçe kendi başına hareketsizdir. Örnekleri yer, zaman, madde, alettir. Yapılan her şeyin altında bir yer olması zorunludur; bir şey yapılmadıkça yerin kendisi bir şey ortaya koymak için hareketsizdir. Madde ve aletler de ustanın eliyle hareket ettirilmedikçe tabiatça hiçbir şey yapamaz. Zaman da işin altındadır; iş olmazsa kendi tabiatıyla hiçbir şey tamamlayamaz. Bunlar hiçbir şey yapmadığı hâlde, üzerlerine yapıcı bir iş gelirse sebep olurlar.
Kimi ise harekette durup meydana getirmeye bir tür hazırlık ve ön çalışma sağlıyor görünür: Sevdanın sebebi önce gelen buluşma, rezaletin sebebi de sevdadır. Bu sebeplerden, diyor, Stoacıların tartışması kaderi örer. Kaderin, önceki ve sonraki sebeplerin bir tür girift örgüsü ve zincir gibi bağlanması olduğunu söylerler: Falan kişi yurt dışına gitti, çünkü ana babasının öfkesine katlanamıyordu; ana babasının öfkesine katlanamıyordu, çünkü bir sevgiliye bağlanmıştı; seviyordu, çünkü daha önce sık sık onunla buluşmuştu; buluşmuştu, çünkü buluşmasına sebep olan bir şey önce gelmişti. Böylece, dediği gibi, Stoacılar kaderi önceki ve sonraki şeylerin düzeniyle örer.
Kendi gücüyle bir şeyi meydana getiren sebebi de meydana getirmek için kendine yeten ve dışarıdan desteğe muhtaç olan diye bölüyor. Kendine yeten sebep şudur: Bilgelik, hiçbir yardım olmaksızın kendi başına bilgeleri meydana getirir. Ama tek başına mesut kılıp kılamayacağı, yoksa ona dışarıdan yardım edecek bir şeylerin, talihin ya da bedenin iyiliklerinin eklenmesi gerekip gerekmediği sorulur. Öyleyse kendi gücüyle bir şeyi meydana getiren sebep ya öyledir ki ona dışarıdan hiçbir yardım
Post eum locum qui in conditione est constitutus, consequens erat is qui considerabatur ex causis; post hunc is enumeratus locus est qui, in effectis causarum positus, argumenta praestabat. Quorum quidem superius M. Tullius exempla proposuit, nunc rationem latius tractat. Cum igitur Aristoteles quatuor posuerit causas, quibus unumquodque conficitur: primam, quae movendi principium est; secundam, ex qua fit aliquid, quam materiam vocat; tertiam rationem ac speciem, qua unumquodque formatur; quartam finem propter quem quodlibet efficitur, at vero M. Tullius principalem causarum divisionem facit in ea quae efficiant aliquid et in ea sine quibus effici nequeant, ut id quod efficit, ad eam causam referatur in qua motus principium constitutum est, id vero sine quo non fit aliquid, tum ad intellectum materiae transferatur, vel eorum quae conjuncta materiae efficientis adjuvant facultatem, tum ad reliquas causas ducatur, ut paulo posterius apparebit. Ejus igitur causae, quae vi sua id quod subjectum est efficit, tale proponit exemplum, ut ignis accendit: nam accensionis ipsius causa ignis est, et id efficere potest, atque illud quod accenditur, movet atque permutat. Eam vero causam, sine qua id quod faciendum est fieri nequit, ab una ejus parte designat, veluti cum dicit aes causam esse statuae, quod sine eo statua non possit existere: hoc enim, ut per faciendam divisionem clarescet, non ea ipsa est causa sine qua non efficitur, sed pars ejus esse monstrabitur. Eam vero causam sine qua id quod faciendum est, effici non potest, dividit hoc modo: alia enim sunt quieta, nihil agentia, sed stolida quodammodo, ac per se, nisi agendi extra motus accesserit, immobilia: horum exempla, ut locus, tempus, materia, instrumentum. Omne enim quod fit, locos necesse est habere subjectum, in quo nisi aliquid fiat, locus ipse immobilis est, ad aliquid explicandum. Itemque materia et instrumenta, nisi manu moveantur artificis, ipsa naturaliter nihil egerint. Tempus quoque operationi subjectum est, quae si desit, nihil ipsum propriae naturae ratione perfecerit. Atque haec quidem sunt quae nihil agentia, tamen causae sunt, si his efficiens operatio superveniat. Alia vero quae in motu posita praecursionem quamdam ad efficientiam ac praeparationem videntur afferre, velut amoris causa est congressio, quae praecessit, et amor flagitii. Ex his, inquit, causis Stoica disputatio fatum connectit. Fatum enim dicunt esse praecedentium causarum subsequentiumque perplexionem quamdam. et catenae more continentiam, hoc modo: Ideo profectus est peregre, quoniam parentum iracundiam ferre non poterat; idcirco parentum iracundiam non ferebat, quia amicae amore detinebatur, idcirco amabat, quod saepe fuerat ante congressus; ideo congressus est, quia aliquid ut congrederetur praecessit. Itaque ordine praecedentium consequentiumque rerum fatum (ut dicit) a Stoicis nectitur. Item dividit eam causam quae vi sua efficit aliquid in eam quae ad efficiendum sibi sufficiat, eamque quae extrinsecus adminiculationis indigeat. Sufficit igitur sibi ad efficiendum causa, ut sapientia efficere sapientes per se nullo penitus adjuta solet. Sed haec an sola beatos efficere possit, quaeritur an ei sint extrinsecus addenda quae juvent, vel fortunae bona, vel corporis, itaque ea causa quae vi sua efficit aliquid, aut talis est, ut ei nulla sint extrinsecus adjumenta
PL64.1147aranmaz ya da ustaya gerekli aletler gibi, yapacağı şeyi onlarla ortaya koyup biçimlendireceği yardımlar ister.
Tullius'un iki bölmede koyduğu sebeplerden, sebebi oldukları şeyleri kendi güçleriyle ortaya koyanların hepsi, gerek kendi başına meydana getirmeye yetenler gerek dışarıdan yardım arayanlar, Aristoteles'in bölmesinde hareket ilkesi olan sebebin içine konacaktır. Gerçi bilgelik örneği böyle bir sebebe uymaz, daha çok akıl ve surete yönelir; çünkü bilgelik bilgeleri bir akıl ve suretle meydana getirir. Tullius'un, onsuz bir şeyin meydana gelmediğini söylediği sebepte ise madde, zaman ve yer, yani kendisinden ya da içinde bir şeyin yapıldığı şeyler, yapıcıya tabiatın dayanağını sunar; tek bir kavrayışla anlaşılmak üzere ya maddedir ya da madde yerine konulmuştur. Aletler ise gayeye yönelen sebebe aittir, ama kendileri gaye değildir; çünkü gaye aletlere değil, aletler gayeye bakar. Aletler bir gaye için hazırlanır.
Tullius'un buluşmayı, yapma gücü olan sebepler arasında saymayıp onsuz meydana gelmeyen sebepler arasına koyması şaşırtıcı görünebilir; çünkü buluşma bir şey yapar ve hareket ettirir. Buluşma bir şey meydana getiriyor görünür ve yapma gücüne sahip olduğu hâlde yardım olmadan yapamayan sebebe benzer; örneğin bilgeliğin tek başına mesut kılıp kılamayacağı sorulduğunda olduğu gibi. Ama retorikçi Merobaudes şöyle tartışmıştır: Yapma gücü olan sebeplerin yetisi öyledir ki, dışarıdan yardıma muhtaç olsalar da etkileri yapılacak şeye yönelir. Hazırlayıcı sebeplerde ise, onlar önde gittiği için bir şey ortaya çıksa da, ortaya çıkan şeyi asıl olarak hazırlık yapmaz. Bunlar adeta bir vesileyle önde gider; var olduğu söylenen şey ise başka etkenlerle doğar; buluşmada olageldiği gibi. Çünkü belki de kimse sevdadan dolayı buluşmaz; önce buluşma gelir, sonra buluşmanın asıl aramadığı sevda ortaya çıkar. Bu yüzden, sevda buluşma olmadan ortaya çıkamadığı için buluşma haklı olarak onsuz meydana gelmeyen sebepler arasına konmuş görünür; kendi gücüyle meydana getirmediği için de, nitekim asıl gözettiği şey yapmak değildir, yalnız kendisi önce var olur, haklı olarak yapan sebepler arasına değil hazırlayıcı sebepler arasına konmuştur.
*Bundan dolayı tartışmada yapan bir sebep ortaya çıktığında, o sebebin zorunlu olarak meydana getirdiği şeyi şüphesiz sonuç olarak çıkarmak mümkün olacaktır. Sebep, meydana getirme zorunluluğu taşımayan türden olduğunda ise zorunlu sonuç gelmez. Yapmada zorunlu gücü olan sebep cinsi genellikle yanılgıya yol açmaz; onsuz meydana gelmeyen ise çoğu zaman kafa karıştırır. Çünkü çocuklar ana baba olmadan var olamaz diye, ana babada doğurmanın zorunlu sebebi bulunmuş olmaz. Demek ki onsuz meydana gelmeyen, kesinlikle meydana getirenden dikkatle ayrılmalıdır. Bu tıpkı şuna benzer: "Keşke Pelion ormanında köknar tomrukları yere düşmeseydi." Köknar tomrukları yere düşmeseydi o Argo gemisi yapılmazdı; yine de tomruklarda yapmanın zorunlu gücü yoktu. Ama Aias'ın gemisine kıvrıla kıvrıla yararak inen ateşli yıldırım atıldığında gemi zorunlu olarak alevlenir.*
quaerenda, veluti artifici instrumenta quaedam, quibus, id quod efficiendum est explicet atque conformet. Earum vero omnium quae Tullius statuit in alterutra divisione causarum, illa quidem quae vi sua explicant ea quorum causae sunt, omnia tam per se ad efficiendum valentia, quam quaesiti extrinsecus juvaminis indigentia, in ea Aristotelicae divisionis causa locabuntur quae est principium motus. Quanquam de sapientia tali causae non convenit exemplum, sed potius ad rationem formamque contendit. Namque sapientia ratione quadam atque forma efficit sapientes. Ejus vero causae quam Tullius refert, sine qua non fit aliquid, materia quidem, tempus et locus, id est, ex quo fit, vel in quo fit, quae sunt efficienti subjecta naturae: ut uno intellectu comprehendantur, vel materia sunt, vel materiae vice supposita; instrumenta vero ei causae sunt quae ad finem spectant, sed non ipsa finis, quia non finis instrumenta respicit, sed haec finem. Instrumenta namque propter aliquem finem parantur. Sed mirum videri potest cur congressionem amoris causam non inter eas enumeravit, quae habent efficiendi vim, sed inter eas posuerit causas, sine quibus effici non potest, cum tamen agat aliquid atque moveat. Nam ipsa congressio aliquid videtur efficere, similisque est ei causae quae ipsa quidem habet efficiendi vim, sed sine adminiculo non potest, veluti cum quaeritur de sapientia an sola beatum possit efficere. Sed Merobaudes rhetor ita disseruit, earum causarum, quae efficiendi vim haberent, eam esse facultatem, ut etiamsi adjumentis extrinsecus indigeant, effectus tamen earum ad id spectet quod efficiendum est. At in his causis quae sunt praecursoriae, etiamsi eis antecedentibus aliquid existit, non tamen id quod existere intelligitur praecursio principaliter operatur. Sed ista quidem veluti sub quadam occasione praecedunt, illa vero res quae existere dicitur, aliis operantibus nascitur, velut in congressione solitum est fieri. Fortasse enim non propter amorem quisque congreditur, sed praecedente congressione amor existit, quem non congressio principaliter appetebat. Itaque quoniam praeter congressionem amor existere non potuit, recte inter eas causas congressio locata videtur sine quibus non efficitur; quoniam vero non efficit vi sua, quandoquidem nec principaliter ut efficiat, spectat, sed tantum ea ante aliquid existit, recte inter praecursorias, ac non inter efficientes causas est collocata. Quare cum in disputationem inciderit causa efficiens, aliquid necessario sine dubitatione licebit, quod efficitur ab ea causa concludere. Cum autem talis causa erit, ut in ea non sit efficiendi necessitas, necessaria conclusio non sequitur. Atque illud quidem genus causarum, quod habet vim efficiendi necessariam, errorem afferre non fere solet. Hoc autem sine quo non efficitur, saepe conturbat. Non enim si sine parentibus filii esse non possunt, propterea causa fuit in parentibus gignendi necessaria; hoc igitur sine quo non fit, ab eo in quo certe fit, diligenter est separandum. Illud enim est tanquam: Utinam ne in nemore Pelio cecidissent abiegnae ad terram trabes nisi enim cecidissent abiegnae ad terram trabes, Argo illa facta non esset, nec tamen fuit in his trabibus efficiendi vis necessaria. At cum in Ajacis navem crispisulcans igneum fulmen injectum est, inflammatur navis necessario.
PL64.1147_2Tullius'a göre sebeplerin ilk bölünmesi, bir şey meydana getirenler ve onsuz meydana gelemeyen şeyler diyeydi. Meydana getireni de ikiye ayırdı: Bir şeyi yapmak için zorunlu güce sahip olan ve dışarıdan hiçbir yardıma muhtaç olmayan; bir de başka yardımcılar olmadan iş göremeyen ve meydana getiremeyen. Önce yapma gücünü tutan sebepten söz ediyor. Bunun yapma zorunluluğu taşıyan parçası, sonucu hemen arkadaş gibi kendisiyle sürükler; zorunlu olarak bir şey meydana getiren sebep söylenince sonucun da gelmesi zorunludur. Örneğin biri güneşin bulunduğunu söylerse aydınlığın da bulunduğunu gösterir; birinde bilgelik bulunduğunu söylersek bilge olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. Dışarıdan yardıma muhtaç yapan sebeplerde ise durum aynı değildir: Böyle bir sebep söylendi diye sonucun gelmesi zorunlu olmaz. Çünkü böyle bir sebep dış yardımla desteklenmedikçe istediğini zorunlu olarak meydana getirmez.
Kendisi yapma gücüne sahip olmayan, ama onsuz sonucun çıkmadığı sebep için de durum aynıdır. Tullius'un da hatırlattığı gibi, şeylerin meydana gelmesinde hiçbir zorunluluk taşımaz; bu yüzden sebep söylenince sonuç hemen gelmez. Buluşma oldu diye hemen sevmiş değildir; tunç var diye heykelin de olması zorunlu değildir. Buradan sebeplerin başka bir bölünmesi doğar: Sebeplerin kimi zorunludur, kimi değildir. Zorunlu olmayanların kimi yapan, kimi onsuz meydana gelmeyendir. Zorunlu sebeplerin sonucu kafa karıştırmaz; çünkü sebep söylenir söylenmez sonuçlar sonuç önermesinde gelir. Zorunlu olmayanların ise, ki bunların bir kısmı, şimdi söylemediği ama az önce söylediği gibi, yapandır, ardında meydana gelen şeyin sonucu gelmez. Çocuklar ana babasız olmaz diye ana babada zorunlu yapma sebebi bulunmuş olmaz; çünkü doğurmamanın insanların elinde olduğunu görüyoruz.
Kendisi meydana getirmeyen, ama onsuz meydana gelemeyen sebep ise Ennius'un dizesinin açıkladığı gibidir: Köknar tomrukları yere düşmeseydi o Argo gemisi yapılmazdı. Argo tomruklardan yapıldı, ama tomruklarda onlardan gemi yapılması için hiçbir zorunluluk yoktu. Yapan ve zorunluluğu kendinde taşıyan sebep ise şöyledir: Aias'ın gemisine kıvrıla kıvrıla yararak inen ateşli yıldırım atıldığında gemi hemen tutuşmak zorundadır; çünkü ateş tutuşmanın zorunlu sebebidir.
Anlam böyledir, ama sıralama biraz karışıktır. Şöyle diyor: Yapmada zorunlu gücü olan sebep cinsi genellikle yanılgıya yol açmaz; onsuz meydana gelmeyen ise çoğu zaman kafa karıştırır. Bunu söyledikten sonra
Prima quidem causarum divisio, secundum Tullium fuit in ea quae efficerent aliquid, et ea sine quibus effici non posset, atque illud quidem quod efficeret, in gemina item partitus est. scilicet in id quod ad efficiendum aliquid necessariam vim possideret, neque ullius indigeret extrinsecus adjumenti, et in id quod nisi aliis adjuvantibus operari atque efficere non posset. Ac primum de ea loquitur causa quae efficiendi vim tenet, ejus enim ea pars cui efficiendi necessitas adest, statim secum conclusionem comitem trahit; dicta enim causa, quae necessario aliquid efficit, effectus etiam necesse est consequatur, veluti si solem adfuisse quis dixerit, lucem quoque adfuisse monstrabit, aut cum alicui adesse sapientiam dixerimus, sapientem necesse est fateamur. At in his causis efficientibus quae extrapositis indigent adjumentis, non eadem ratio est; neque enim ut quaeque hujusmodi causa dicitur, ita necesse est effectum sequi. Non enim hujusmodi causa necessario efficit quod vult, nisi extrapositis auxiliis adjuvetur; idem est etiam in ea causa quae ipsa quidem efficiendi vim non habet, sed sine ea non provenit effectus. Nam, ut Tullius quoque commemorat, nullam in efficiendis rebus adhibet necessitatem, atque ideo dicta causa non statim sequitur effectus. Neque enim si congressus est, mox amavit, nec si fuit aes, statuam quoque fuisse necesse est, ex quo aliarum causarum partitio nascitur. Aliae namque causae sunt necessariae, aliae minime. Non necessariarum aliae efficientes, aliae sine quibus non efficitur. Necessariarum vero causarum conclusio non solet conturbare: ut enim haec causa fuerit dicta, statim in conclusione sequuntur effectus. Non necessariarum vero, quae sunt partim efficientes, quod nunc tacuit, sed paulo ante praedixit, non habent subsequentem effectae rei conclusionem. Neque enim si liberi sine parentibus non sunt, idcirco in parentibus efficiendi causa necessaria fuit, cum videamus in hominum esse potestate ne gignant. Ea vero causa quae ipsa quidem non efficit, sed sine ipsa effici non potest, hujusmodi est quemadmodum Enniano versu declaratur. Nisi enim cecidissent abiegnae trabes ad terram, Argo illa facta non esset. Ex trabibus namque Argo facta est, sed nulla inerat trabibus necessitas, ut ex eis fieret navis; at vero ea causa quae est efficiens, et quae in se suam continet necessitatem, talis est. Quale cum in Ajacis navem igneum crispisulcans fulmen injectum est, statim enim accendi necesse est navim, quia ignis accendendi necessaria causa est, et sensus quidem est hujusmodi, ordo autem paulo confusior est, ait enim hoc modo: Atque illud quidem genus causarum, quod habet vim efficiendi necessariam, errorem afferre non fere solet; hoc autem sine quo non efficitur, saepe conturbat. Quod cum dixisset, cum
PL64.1149ya ikisinin ya da birinin örneğini vermesi gerekirken, ikisine de benzerlikle uyan bir örnek vermedi. Zorunlu yapan sebebi ve onsuz meydana gelmeyeni ortaya koyduktan sonra, bir şey yapan ama dış yardım olmadan yapamayan sebebin örneğini verdi: Çünkü çocuklar ana baba olmadan var olamaz diye, ana babada doğurmanın zorunlu sebebi bulunmuş olmaz. Ana baba, özellikle erkek taraf, yapan sebeptir, ama kadın olmadan olmaz, yani bir tür madde olmadan ve kendisi yapma gücü taşımadığı hâlde onsuz bir şeyin meydana gelemeyeceği sebep olmadan olmaz. Böylece ne zorunlu yapan sebebin örneğini ne de onsuz hiçbir şeyin meydana gelemeyeceği sebebin örneğini verdi; yapan ama zorunlu olmayan sebebin örneğini verdi. Örneğini verdiği şeyi önermede söylememiş görünüyor. Şöyle daha açık söylenebilirdi: "Yapmada zorunlu gücü olan sebep cinsi genellikle yanılgıya yol açmaz; yapmada zorunlu gücü olmayan ya da onsuz meydana gelmeyen ise çoğu zaman kafa karıştırır." Öyleyse böyle söylenmiş gibi anlamak gerekir; çünkü zorunlu sebebe hiçbir örnek vermedi. Eklediği örnek ise sonradan sayılan iki sebebe de uyar: hem zorunlu olmayan yapana hem onsuz hiçbir şeyin yapılmadığı sebebe. Ana baba hem erkek hem kadın cinsindendir; erkek cinsinden olan yapan ama zorunlu olmayan sebeptir, kadın cinsinden olan yapmayan ama onsuz yapılamayan sebeptir. Bunlar böyle olunca sebepleri ayırmak ve zorunluluğu görmek gerekir; sonuç gelsin diye her sebep öne konmamalı, yalnız dış yardımlar eksik olsa bile yapma zorunluluğu bulunan sebep konmalıdır.
*Sebeplerde şöyle bir farklılık da vardır: Kimi sebepler ruhun hiçbir isteği olmadan, irade olmadan, kanaat olmadan adeta kendi işlerini görür; doğmuş olan her şeyin ölmesi gibi. Kimi ise ya iradeyle ya ruh hâliyle ya meleke ya tabiat ya sanat ya da rastlantıyla meydana getirir. İradeyle: Senin bu kitabı okuman gibi. Ruh hâliyle: Birinin bu zamanların gidişatından korkması gibi. Melekeyle: Kolayca ve çabucak öfkelenen kişi gibi. Tabiatla: Kusurun gün geçtikçe büyümesi gibi. Sanatla: İyi resim yapmak gibi. Rastlantıyla: İyi bir deniz yolculuğu gibi. Bunların hiçbiri sebepsiz değildir; hiçbir şey sebepsiz değildir. Ama bu tür sebepler zorunlu değildir.*
vel utriusque vel alterius exemplum ponere debuisset, neutro conveniens exemplum similitudine dedit. Namque cum vel necessariam causam efficientem, vel eam sine qua non efficitur, proposuisset, ejus causae posuit exemplum, quae efficiat quidem aliquid, sed non sine extrapositis adjumentis, hoc modo: Non enim si sine parentibus filii esse non possunt, propterea causa fuit in parentibus gignendi necessaria. Parentes enim et maxime masculini sexus efficiens causa est, sed non sine femina, id est non sine materia quadam, et ea causa sine qua fieri non possit, cum ipsa vim efficiendi non habeat. Itaque nec causae necessariae et efficientis posuit exemplum, nec ejus sine qua fieri nihil possit, sed efficientis quidem, non tamen necessariae, sed videtur tacuisse in propositione id cujus posuit exemplum; ita enim apertius dici potuisset: Atque illud quidem genus causarum, quod habet vim efficiendi necessariam, errorem afferre non fere solet; hoc autem quod non habet efficiendi vim necessariam; vel hoc sine quo non efficitur, saepe conturbat. Itaque sic intelligendum est, quasi ita sit dictum; nam de necessaria causa nullum posuit exemplum. Quod vero subjecit, utrisque causis convenit posterius enumeratis, tam efficienti non necessariae, quam ejus sine qua nihil efficitur. Parentes namque tam masculini sexus quam feminini esse dicuntur, quorum quidem masculini sexus ea causa est quae efficiat, sed non necessaria. Feminini vero ea quae non efficiat, sed sine qua effici non possit. Quae cum ita sint, discernendae sunt causae et pervidenda necessitas, nec omnis causa praemittenda ut subsequatur effectus, sed ea tantum in qua est efficiendi necessitas, etiamsi extrinsecus adjumenta defuerint. Atque etiam est causarum dissimilitudo, quod aliae sunt ut sine ulla appetitione animi, sine voluntate, sine opinione, suum quasi opus efficiant, velut omne interire quod ortum est. Aliae autem aut voluntate efficiunt, aut perturbatione animi, aut habitu, aut natura, aut arte, aut casu. Voluntate, ut tu cum hunc libellum legis. Perturbatione, ut si quis eventum horum temporum timeat. Habitu, ut qui facile et cito irascatur. Natura, ut vitium in dies crescat. Arte, ut bene pingat. Casu, ut prospere naviget. Nihil horum sine causa. Nec quidquam omnino, sed hujusmodi causae non necessariae.
PL64.1149_2Sebeplerin başka bir bölünmesini daha şöyle yapıyor: Kimi sebepler kendi güçleriyle, istek olmadan, irade olmadan, kanaat olmadan, şeylerin meydana gelmesinde tek ve aynı düzeni tutar; doğmuş olan her şeyin ölmesi gibi. Doğmuş olduğu için ölmesi de zorunludur; ama doğumun kendisi başka şeylerin ölmesini bir istekle, iradeyle ya da kanaatle yapmaz. Şeylerin ezelî düzeni böyledir: doğmuş olan, var olmayı aldığı için bir gün var olmaktan da çıkar.
Kimi sebepler ise iradeye, ruh hâline, melekeye, tabiata, sanata ya da rastlantıya dayanır. İradeyle: Biri Trebatius'un neden kitap okuduğunu sorarsa, okumak istediği için diye cevap verilir. Ruh hâliyle: Birinin korkudan sararması ya da iç savaşlardan sarsılarak şehirden kaçması gibi. Melekeyle: Trebatius'un, medenî hukuk ilminde uzun uygulamayla sağlam bir meleke edindiği için hukuk hakkında kolayca cevap vermesi ya da birinin, ruhu öfke melekesiyle azdığı için kolayca öfkelenmesi gibi. Tabiatla: Birinin yaradılıştan öfkeli olduğu için öfkelendiğinin söylenmesi ve bu kusurun gün geçtikçe büyümesi gibi. Sanatla: Birinin o sanatın ustası olduğu için iyi resim yapması gibi. Rastlantıyla: Hiçbir şekilde elimizde olmayan, ama yine de olan şeyler, özellikle belirsiz bir mevsimde denizin uygun gitmesi gibi.
Bütün bunların hiçbiri sebepsiz değildir; varlıkta hiçbir sebebin tamamlamadığı bir şey yoktur. Olan her şeyin neden olduğuna dair bir gerekçesi vardır; bu gerekçeyi verebilen, sebebi de vermiş olur. Çünkü sebep, her şeyin kendisi yüzünden olduğu şeydir. İradeden ya da ruh hâlinden olduğu anlaşılan bütün sebepler, Aristoteles'in bölmesinde söylediğimiz gibi hareket ettirme ilkesi olan sebebe aittir; çünkü bunlar bir şeyin yapılması için hareket ettirme ilkesidir. Sanatta, melekede ya da tabiatta ise akılda bulunan sebep vardır; çünkü yapılacak her şeyin sureti ve aklı sanatta, melekede ve tabiatta bulunur. Rastlantı ise Aristoteles'e göre dış sebeptir, başlıca sebepler arasında sayılmaz. M. Tullius'a göre ise rastlantı, meydana gelen şeyin gizli sebebidir. Bunun nasıl bir şey olduğu biraz sonra belirtilecektir.
Bütün sebeplerin kiminde değişmezlik vardır, kiminde yoktur. Tabiatta ve sanatta değişmezlik vardır, ötekilerde yoktur. Ama değişmez olmayan sebeplerin kimi açıktır, kimi gizlidir. Ruhun isteğine ve yargısına dokunanlar açıktır; talihe bağlı olanlar gizlidir. Hiçbir şey sebepsiz olmadığına göre, talihin bu olayı da karanlık ve gizli bir sebeple meydana gelir. Olan şeylerin kimi bilmeden yapılmıştır, kimi isteyerek: Bilmeden olanlar zorunlulukla olanlar, isteyerek olanlar karar vererek yapılanlardır; talihle olanlar ise bilmeden ya da isteyerek olur. Mızrağı atmak iradeye, istediğini vurmak talihe aittir. Sizin davalarınızda "Mızrak attığından çok elinden kaydıysa" diye konan o koçbaşı buradan gelir. Ruh hâlleri de bilmemeye ve dikkatsizliğe düşer; gerçi iradîdirler, çünkü azarlama ve uyarıyla giderilirler, ama öyle güçlü hareketleri vardır ki iradî olan şeyler bazen zorunlu, en azından bilmeden yapılmış görünür.
Sebeplerin başka bir açık ve anlaşılır bölünmesini veriyor. Sebeplerin kimi değişmez, kimi değişkendir. Değişmez olanlar, sonucu neredeyse hiç değişmeyenlerdir; değişken olanlar ise kolay değişmelerle oradan oraya aktarılanlardır. Tabiattan ve sanattan gelen her şey değişmezdir. Tabiat ve sanat, altlarındaki maddenin belirsizliği engel olmadıkça daima kendi işlerini meydana getirir. Tek ve aynı usta aynı maddeden çoğu zaman pek benzer olmayan heykeller
Facit aliam rursus causarum divisionem ita: Causarum enim aliae sunt quae sua quadam vi, sine appetitione, sine voluntate, sine opinione, unum atque eumdem in efficiendis rebus ordinem tenent, ut est interire omnia quae orta sunt. Nam quia ortum est, idcirco etiam necesse interire, nec tamen ipse ortus, ut caetera intereant, vel appetitu aliquo, vel voluntate, vel opinione efficit; sed ita est ab aeterno rerum statu, ut quidquid ortum est, quia accepit esse, aliquando etiam esse desistat. Item aliae sunt causae quae aut in voluntate, aut in perturbatione animi, aut in habitu, aut in natura, aut in arte casuve consistunt. Voluntate, ut si quaerat aliquis cur Trebatius librum legat, respondebitur, quia legendi voluntas est. Perturbatione animi, ut si quis timore pallescat, aut urbem fugiat, bellis civilibus conturbatus. Habitu, ut si idcirco Trebatius facile de juris ratione responderit, quoniam multo usu constantem civilis scientiae habitum tenet, vel si quis idcirco irascatur facile, quia ejus animus per iracundiae habitum efferatus est. Natura, ut si quis idcirco dicatur irasci, quia naturaliter iracundus est, idque ei in dies vitium crescat. Arte, ut si idcirco bene quisque pingat, quia ejus artis peritus esse proponatur. Casu, ut quae in nostra potestate nullo modo sunt, fiunt tamen, velut in certo praesertim tempore, prosperitas navigandi. Atque horum omnium nihil a causa vacuum est, nec quidquam est in rebus quod non aliqua causa perficiat. Omnia enim quae fiunt habent aliquam rationem cur facta sint, quam si quis reddere possit, causam quoque reddiderit. Id est enim causa propter quam unumquodque fit. Omnes vero causae quae vel ex voluntate, vel perturbatione animi intelliguntur, ad eam causam pertinent, quae est movendi principium, ut in Aristotelica diximus divisione. Haec enim ut aliquid efficiatur, movendi principium sunt, at in arte, vel habitu, vel natura, illa causa est, quae in ratione consistit. Species enim ac ratio uniuscujusque efficiendae rei in arte et habitu et natura posita est. Casus vero exterior causa, nec inter principales annumeratur secundum Aristotelem. Secundum vero M. Tullium casus est latens effectae rei causa; quod quale sit paulo posterius designabitur. Omnium autem causarum in aliis inest constantia, in aliis non inest. In natura et arte constantia est, in caeteris nulla. Sed tamen earum causarum quae non sunt constantes, aliae sunt perspicuae, aliae latent. Perspicuae sunt quae appetitionem animi judiciumque tangunt; latent quae subjectae sunt fortunae. Cum enim nihil sine causa fiat, hoc ipsum fortunae eventus obscura causa et latenter efficitur. Atque etiam ea quae fiunt partim sunt ignorata, partim voluntaria: ignorata quae necessitate fiunt, voluntaria quae consilio; quae autem fortuna, vel ignorata, vel voluntaria. Nam jacere telum voluntatis est; ferire quem volueris, fortunae. Ex quo aries ille subjicitur in vestris actionibus, si telum manu fugit, magis quam jecit. Cadunt etiam in ignorationem atque imprudentiam perturbationes animi quanquam sunt voluntariae, objurgatione enim et admonitione dejiciuntur; tamen habent tantos motus, ut ea quae voluntaria sunt, aut necessaria interdum, aut certe ignorata videantur. Rursus causarum divisionem aliam claram ac perspicuam prodit. Causarum namque aliae sunt constantes, aliae vero inconstantes. Constantes sunt, quarum non fere variatur effectus; inconstantes vero, quae huc atque illuc facilioribus mutationibus transferuntur. Omnia igitur quae ex natura atque arte descendunt, constantia sunt. Natura quippe atque ars suum semper opus efficiunt, nisi subjectae materiae obstet incertum. Nam quod unus idemque artifex ex eadem saepe materia non admodum similes statuas
PL64.1151biçimlendiriyorsa, bu değişiklik sanatta değil, kimi zaman sanatın tamlığına erişemeyen ustanın elinde, kimi zaman da işe ve surete eşit ölçüde boyun eğmeyen maddenin kendisindedir. Tabiatta da böyledir: insandan insan biçimlendirirken değişmezliğini korur, öbür varlıklarda da benzerlerden benzer doğurur. Ucube bir şey doğduğunda ise bu tabiatın kusuruna değil, tabiatın meydana getirmeye çalıştığı şeyi olması gerektiği gibi ortaya koyamadığı maddeye yüklenir. Ama değişmez sebepler arasına meleke de eklenmeliydi; çünkü herkesin melekesiyle yaptığı şey değişmez olur, kolay değişmez; nitekim uzun süre sahip olunmakla tabiata benzer hâle geldiği için ona meleke denir. Ama belki Tullius, tabiatın ve sanatın sonuçlarında olduğundan çok kendi akıllarında değişmez sayıldığını görmüştür; öyle ki sanatın ve tabiatın yanlışı çoğu zaman maddeye yüklenir. Meleke ise alışkanlıkla toplanmıştır, bir şeyi akılla ve kendi değişmezliğiyle değil, uygulamayla yapar. Bu yüzden belki sanat ve tabiat dışında ötekilerden daha değişmez görünen melekeyi de değişmez sebeplerden ayırmıştır.
Değişmez olmayanları açık olanlar ve gizli olanlar diye bölüyor. Açık olanlar ruhun herhangi bir hareketinden, isteğinden ya da yargısının aklından çıkanlardır; gizli olanlar ise talihe bağlı olanlardır. Ruh hangi tarafa eğildiğini bilir; kimi zaman iyi hakkında doğru yargısı olmasa bile, kökünden aklını yitirmiş ve artık hiç iradesi kalmamış olanlar dışında, yaptığı şeyin bilgisini kaybetmez. Bu yüzden iradeden ya da ruhun yargısından çıkanların bilinmesi zorunludur. Talih ve rastlantı ise hep bilinmezdir; tabiatı da rastlantıyla olan şeyler kadar belirsizdir.
M. Tullius rastlantıyı gizli sebeplerle meydana gelen olay diye tarif ediyor. Bu tam bir tarif görünmüyor. Güneş ve ay tutulmalarının hangi sebeplerle olduğu hâlâ gizli olsaydı, göklerin değişmez hareketleriyle yürütülen bu olaylar rastlantı ve talihle mi olacaktı? Yoksa tutulmanın gerekçesini bulamayanlar tarafından rastlantı sanılıp, kendi başına düşünüldüğünde hiç de rastlantı olmayacak mıydı? Ama M. Tullius, tabiatını anlamamış olanlara neyin rastlantı göründüğünü değil, talih olayının aslında ne olduğunu tarifin gerekçesiyle gösteriyordu. Cicero olayın gizli sebeplerle olduğu sonucunu şöyle çıkarır: Her şey belirli sebeplerle olduğuna göre, gerekçesi bilinen şeylerin olayının rastlantıyla olamayacağı gösterilir; sebebi hiçbir yolla bilinmeyen şeylerin ise bazılarının rastlantıyla olduğu sanılır. Böylece talih olayı, gizli sebeplerle meydana gelendir. Burada değişmezliği şeylerin kendisine koyuyor, rastlantıyı ise şeyle değil kanaatle ölçüyor. Böylece biri meydana gelen şeyin sebebini bilirse, olan şey ona göre talih olayı değildir; bir başkası gerekçeyi bilmiyorsa aynı şey ona göre talih olayıdır. Her şeyin sebebi olduğunu söylerken de ne tür sebepler olduğunu belirlemiyor; bu yüzden talihin de hangi olayların sebebi olduğunu göstermiyor.
İnsanların yırtıcı zihinleri, Tullius'un düşüncelerine sahte bir otoriteyle saldırdığım için beni kibirle suçlamasın; onlara karşı bir şey söylüyorsam kendi düşüncemi değil, en eskilerin işlediklerini karşılık olarak koyuyorum. Kendi düşüncemizi de söylesek, onların kişilere ve eskiliğe değil, karşı sürülen şeylerin gerekçesine bakmaları gerekirdi; büyük ün sahibi adamlara karşı söylenenlerden nefret etmek yerine, ellerinden geliyorsa onları karşı delillerle çürütmeleri gerekirdi. M. Tullius tarif işinde onlara fazla hoş geliyorsa, bizim de Aristoteles'in görüşünü onaylamamızda ne kıskanılacak bir şey var? Ölçüsüzce can sıkmayı sürdürürlerse, M. Tullius'un Tusculum Tartışmaları'nın ikinci kitabında bizi nasıl teşvik ettiğini, hatta yarışa çağırdığını dinlesinler: Bize karşı yazılmasını istememek şöyle dursun, bunu en çok arzuluyoruz. Çünkü bizzat Yunanistan'da felsefe, en bilgili insanların çekişmeleri ve anlaşmazlıklarıyla büyümeseydi hiçbir zaman bu kadar büyük itibar görmezdi. Bu yüzden bunu yapabilecek herkesi, atalarımızın gayret ve çalışmayla arzulanmaya değer bütün öbür övgüleri bu şehre aktardıkları gibi, bu türün övgüsünü de artık gevşemiş Yunanistan'dan koparıp bu şehre aktarmaya çağırıyorum. Yine: *İnandırıcı olanı izleyen bizler, gerçeğe benzer görünenin ötesine geçemeyiz; çürütülmeye inatsız, çürütmeye de öfkesiz hazırız.*
format, non est haec in arte varietas, sed tum in artificis manu, quae integritatem artis assequi non potest, tum in ipsa materia, quae efficientiae atque formae non aequaliter cedit. Idem est in natura, servat namque constantiam suam, cum hominem format ex homine. Itaque similia in caeteris ex similibus gignit: at cum monstrosum aliquid effertur, non naturae vitio, sed materiae potius applicatur, ex qua id quod efficere contendebat, non ita potuit natura explicare, sed inter constantes causas habitus quoque debuit adjungi; nam quod habitu cujusque fit, id constans, nec mutabile esse solet; quandoquidem idcirco habitus dicitur, quia diuturnitate habendi in naturae similitudinem vertitur. Sed forsan Tullius vidit quod natura atque ars, non tam in effectibus constantes quam in propria ratione esse intelliguntur, intantum ut quod ars ac natura delinquit, materiae saepius imputetur, habitus vero ipse consuetudine quadam collectus est, qui non ratione aliquid et propria constantia, sed usu facit, atque idcirco forsitan habitum, qui inter caetera praeter artem et naturam videbatur esse constantior, a causis constantibus segregavit. Ea vero quae non sunt constantia, in ea dividit quae sunt perspicua, et in ea quae latent. Perspicua sunt quae ab animi quolibet motu vel appetitione, vel judicii ratione profecta sunt; latent vero quae fortunae subjacent. Nam quia non ignorat animus in quam partem declinet, qui tametsi boni aliquando habet judicium, nunquam tamen ejus rei quam efficit notionem relinquit, praeter eos qui funditus mente capiuntur, et in quibus jam nulla voluntas est, necesse est nota esse, quae ex voluntate vel animi judicio fiunt. Fortuna vero atque casus semper ignotus est. Cujus quidem natura aeque incerta est, atque ea quae casibus ipsis fiunt. Sed M. Tullius diffinit esse casum, eventum causis latentibus effectum; quae non videtur integra diffinitio: quid enim, si adhuc lateret quibus causis solis defectus lunaeve contingeret, num idcirco casu atque fortuna fierent, quae constantibus coeli motibus administrantur? An casus quidem putaretur ab his qui defectus rationem reperire non possent, per se autem consideratus, nullo quidem modo esset casus. Sed M. Tullius non quod videretur esse casus, his qui ejus naturam minime perspexissent, sed quid omnino fortunae eventus esset diffinitionis rationem monstrabat. Eventum vero latentibus causis Cicero esse ita concludit: Cum omnia certis de causis fiant, quorum ratio cognoscitur, eorum eventus casu fieri non posse monstrantur, sed putantur aliqua fieri casu eorum quorum causa nulla ratione cognoscitur. Ex quo evenit ut fortunae sit eventus, qui latentibus causis efficitur. Hic igitur in rebus quidem ipsis constantiam ponit, casum vero non re, sed opinione metitur. Quo fit ut si aliter effectae rei noverit causam, id quod accidit fortunae non sit eventus; idem tamen sit alteri fortunae eventus, si rationem alter ignoret. Quod vero omnium rerum causas esse dicit, non determinat quales, atque ideo nec de fortuna ipsa, quorum eventum causa sit, monstrat. Nec me saevae hominum mentes arrogantiae notent, quod velut affectata auctoritate Tullianis sententiis pugnem, cum adversus eas si quid videbimur non nostra, sed ab antiquissimis tractata compensem. Quod si nostra quoque diceremus, oporteret tamen eos non personas vetustatemve, sed eorum quae opponuntur considerare rationem, nec odisse potius quae adversus magni nominis viros dicuntur, quam contraria, si possent, argumentatione revincere. Nam si eis M. Tullius in diffinitione rerum nimium placet, quaenam est invidia nos quoque Aristotelicam rationem probare? Quod si intemperanter molestissimi esse pergunt, audiant M. Tullium secundo Tusculanarum disputationum libro adhortantem potius, atque ad certamen vocantem, hoc modo: Sed tamen tantum abest ut scribi contra nos nolimus, ut id etiam maxime optemus. Ipsa enim Graeciae philosophia nunquam in honore tantum fuisset, nisi doctissimorum contentionibus, dissensionibusque crevisset; quamobrem hortor omnes, qui facere id possunt, ut ejus quoque generis laudem jam languenti Graeciae eripiant, et transferant in hanc urbem, sicut reliquas omnes, quae quidem erant expetendae studio atque industria sua majores nostri transtulere. Et rursus, nos qui sequimur probabilia, non ultra quam quod verisimile occurrit, progredi possumus, et refelli sine pertinacia et refellere sine iracundia parati sumus.
PL64.1151_2Öyleyse, Tullius'un sözlerine ve otoritesine dayanarak bize karşı çıktıklarına göre, M. Tullius'un iradesini ve yargısını çiğnemek ne biçim akıl? Şerhlerimizi incelemeye vakti olan biri bilsin ki, bunları Aristoteles'in Fizik'inin ikinci cildinden aldık. Bunlar yüksek felsefenin tartışmalarına dokunsa da, tabiatın daha derin konularını retorik ve diyalektik tartışmalara katmamız bu çalışmalar kıskanılmamalıdır; zihinler de bıkıp yorulmamalıdır, tersine şeylerin belirsizliği ve çeşitli incelemelerin bilgisi onları dinç ve canlı kılmalıdır. Kaldı ki kitapların tabiatı öyledir ki hevesli olanları okumada tutar, tembel olanı zorlamaz.
Öyleyse talih olayının ne olduğunu ve şansın hangi şeylerin sebebi sayıldığını söyleyelim. Her şey ya değişmez olarak ve daima olur: güneşin doğması gibi; ya çoğunlukla olur: atın dört ayaklı doğması gibi; ya nadiren: atın beş ya da üç ayaklı doğması gibi; ya da eşit olasılıkla olur: yapılacak şeylerde irademizi hangisine yönelttiğimizin önemi olmayanlar gibi. Daima olanın karşısında başka türlü olabilecek hiçbir şey yoktur. Çoğunlukla olanın karşısında ise nadiren olan vardır; çünkü farklısı nadiren de olsa bazen olmasaydı, çoğunlukla değil daima olurdu. Talihle olan, ezelî şeylerde değildir; kim güneşin rastlantıyla doğduğunu söyler? Daha sık olanlarda da değildir; kimse atın rastlantıyla dört ayaklı olduğunu söylemez. Eşit olasılıkla olanlarda da değildir; çünkü iradeye bağlı olanlar rastlantısal görünmez. Geriye,
Quocirca quae malum ratio est ipsius M. Tullii voluntatem judiciumque convellere, cum ejusdem contra nos sententiis atque auctoritate nitantur. Sed si cui commentarios nostros inspicere vacuum fuerit, sciat haec nos ex Aristotelis secundo Physicorum volumine advertisse, quae tametsi altioris philosophiae disputationes tangunt, non est tamen studiis invidendum, si rhetoricis quoque ac dialecticis disputationibus admisceamus, quae sunt profundiora naturae, neque pigrescere ac dilassari animos dignum est, quos incitatos ac vegetos ipsa rerum ambiguitas et variarum cognitio speculationum deberet efficere, cum praesertim ea librorum natura sit, ut ad legendum studiosos teneat, nullum cogat ignavum. Dicamus igitur quid eventus sit fortunae, vel quarum rerum sors causa esse dicatur. Omnia igitur fiunt vel immutabiliter ac semper, ut quod sol oritur; vel saepius, ut quod equus quadrupes nascitur; vel raro, ut si equus cum quinque vel tribus pedibus procreetur; vel aeque, ut in quibus faciendarum rerum nihil interest, quo potius voluntatem vergamus. Atque illud quidem quod semper fit, nihil habet oppositum, quod ullo modo aliter fiat; id vero quod saepe contingit habet adversum, id quod rarius evenit, neque enim saepius fieret, ac non semper, nisi diversum raro quidem, sed aliquando contingeret. Quod igitur ex fortuna fit, in sempiternis non est; quis enim casu solem dicat oriri? Ne in his quidem quae frequentius fiunt; nullus enim casu equum dixerit esse quadrupedem. Nec vero in his quae fieri aequaliter solent; nam quae voluntatis sunt non videntur esse fortuita. Restat igitur
PL64.1153talih olayının nadiren olanlarda bulunması kalıyor.
Olan şeylerin kimi bir gayeye yönelir, kimi yönelmez. Elimi uzatsam, dizlerimi büksem, yerde yatan ve hiçbir işime yaramayan bir şeyi alsam, bunun gayesi ne olabilir? Bir gayeye yönelenlerin kimi iradeye, kimi tabiata aittir. İradeye: Biri dostunu görmek için evden çıkarsa. Tabiata: Canlılarda olduğu gibi. Tabiatın yaptığı her şey canlının belirli bir faydasına bakar, bütün uzuvların işleyişi onun sağlığı ve korunması için kurulmuştur. Öyleyse rastlantıyı ve rastlantısal olayları, nadiren olmakla birlikte bir şey için yapılanlarda arazî olarak ortaya çıkanlarda koyarız. Örneğin biri dostunu görmek için evden çıkıp geçerken yukarıdan düşen bir taşla vurulursa, olan şey nadir sebep olarak konmalıdır; ama belirli bir gayeye bakan iradeye eklenmiştir: Evden çıkmanın sebebi dostunu görmekti. Taş tabiatça ağır olduğundan ve ağırlık yere yöneldiğinden, taşın düşmesi tabiatça bir şey için olmuştur: Taşın tabiatı, ağırlığıyla kendi yerine varıp durmaya yönelir. Ama bu tabiî yönelime nadiren olan bir şey, yani başa çarpması eklenmiştir. Böylece Aristoteles'e göre talih ya da rastlantı, bir şey için yapılanlarda nadiren olan şeylerin arazî sebebidir.
Bunlar böyle olduğu ve Aristoteles'in tarifi Tullius'unkinden çok ayrıldığı hâlde, ikisinde de sabit olan şudur: talihe bağlı olan şey daima belirsiz rastlantılara tabidir. Talih işlerini çoğu zaman iradeye bağlı ve bir gayeye yönelen şeylerde gösterse de, talihe ait olan dışarıdan gelir, ruhun önceden gördüğü gayeden çıkmaz.
Cicero sebepleri açık olanlar ve gizli olanlar diye böldüğüne ve açık olanların ruhun isteğine ve yargısına dokunanlar olduğunu söylediğine göre, sanatı, iradeyi, ruh hâlini ya da melekeyi açık sebepler arasına koyduğu açıktır. İrade ve ruh hâli istekte durur; çünkü çoğu zaman bir şeyi hâlden dolayı isteriz. Sanat ya da meleke yargıdadır; sanatla yargılarız. Meleke ise ikisine de aittir: alışkanlık iradelere hizmet eder, uzun uygulama ve ustalıkla da yargıda bir değişmezlik doğar. Rastlantıyı açık olmayanlar arasına koymuştur. Tabiatı açık sebepler arasına mı gizliler arasına mı koyduğu belirsizdir. Gizli sebepler arasına koyarsa tabiatın kendisini rastlantı saymış görünür ki bu kanaatin hiçbir gerekçesi yoktur. Açık sebepler arasına koyarsa, tabiatta hangi ruh isteği ya da yargısı vardır? Tabiat bir şeyi isteyerek ya da yargılayarak yapmaz; meğer ki tabiattan çoğu zaman zihnin ve bedenin bir yatkınlığı doğduğu ve bu yatkınlığın her şeyde iradeye yardım ettiği kastedilsin; çünkü en çok yatkın olduğumuz şeyi isteriz. Ama tabiat, açık sebepler arasına konur, çünkü yargıyla da birleşmiştir: Biri tabiatça sağlıklı bir yargıyla donatılmıştır; istekle de birleşmiştir: Ruh tabiatça bir şeyi ister.
Bunlara sebeplerin başka bir bölünmesini ekliyor: Kimi sebepler isteyerek, kimi bilmeden yapılmıştır. İsteyerek olanlar ruhun yargısından gelenlerdir; bilmeden olanlar zorunluluğun hâkim olduğu, yani ya hiç istemediğimiz ya da istesek de başka türlü yapamadığımız şeylerdir: tabiatta ve rastlantıda olduğu gibi. Ağır şeyler tabiatın bir zorunluluğuyla aşağı iner; biri farkında olmadan duvarın ötesine taş atıp geçen bir insanı öldürürse, buna da zorunluluktan olmuş deriz. Bu zorunluluk, taş atılınca çarpmaktan başka türlü olamayacağı için değil, irade bulunmadığı ve istediği için yapmadığı için zorunluluktur. İlk zorunluluk ise hiç irade bulunmayan ya da bulunan iradenin, arzuladığını yapmaması için daha güçlü bir zorunlulukla bağlandığı zorunluluktur. Taş kendi ağırlığıyla aşağı indiğinde irade yoktur, yalnız tabiat zorunluluğu vardır. İnsan aşağı düşerse düşmeme iradesi vardır, ama daha güçlü bir tabiat sebebi onu istemediği yere sürükler.
İradeyi rastlantısal olaylardan tek ve çok uygun bir örnekle ayırdı: Biri eliyle mızrak atar ve istemeden geçen birini vurursa. Atmak iradenin yönelmesinden doğar; istediği için atmıştır. Ama vuracağını bilmiyordu; vuracağını önceden görebilseydi atmazdı.
ut in his fortunae eventus sit, quae rarius fiunt. Eorum vero quae fiunt, partim finem aliquem spectant, partim minime. Quis enim finis esse potest, si manum extendam, si genua complicem, atque aliquid jacens humi tollam, quod nullis usibus applicem? At vero ea quae aliquem finem spectant partim voluntatis sunt, partim naturae. Voluntatis, ut si quis idcirco domo egrediatur, ut videat amicum. Naturae, ut quod est in animalibus. Omnia quae ab ea fiunt certam animalis respiciunt utilitatem, atque ad ejus salutem conservationemque omnium membrorum momenta sunt constituta. Casum igitur ac fortuitos eventus in his esse ponimus, quae cum rarius fiant, in his tamen per accidens eveniunt, quae propter aliquid fiunt: veluti si quis egressus domo ut amicum videret, praeteriens cadente desuper lapide ictus est: id igitur quod evenit, in rariore causa ponendum est, accessit vero ei voluntati, quae certum respiciebat finem. Ea vero fuit domo egrediendi causa, ut amicum videret. Rursus, quoniam lapis naturaliter gravis est, gravitas vero terram petit, casus quidem lapidis propter aliquid naturaliter factus est; ad id enim lapidis natura tendebat, ut in suum locum pondus veniens conquiesceret. Sed huic naturali intentioni accidit id quod rarius evenit scilicet ut percuteret caput; quo fit ut sit secundum Aristotelem fortuna vel casus, causa per accidens rarius evenientium in his rebus quae propter aliquid fiunt. Quae cum ita sint, cumque diffinitio Aristotelica a Tulliana plurimum discrepet, illud tamen in utrisque constat, id quod fortunae subjectum est, incertis casibus semper esse suppositum. Nam licet in his rebus saepe fortuna suos experiatur actus, quae voluntate sunt, et ad aliquem finem referuntur, extra tamen accidit quod fortunae est, nec ab eo fine venit, quem sibi animus ante perspexerat. Sed cum Cicero divisisset causas in eas quae perspicuae sunt, et in eas quae laterent, cumque eas quae perspicuae sint diceret esse quae appetitionem animi judiciumque tangerent, manifestum est eum vel artem, vel voluntate, vel perturbationem, vel habitum in his causis ponere quae perspicuae sunt; voluntas quippe atque animi perturbatio in appetitione ponitur, saepe enim ex perturbatione aliquid appetimus, artem vero vel habitum in judicio; arte namque judicamus, habitus vero ad utrumque pertinet: nam et voluntates consuetudo ministrat, et multo usu peritiaque fit quaedam constantia judicandi. Casum in non perspicuis posuit. De natura incertum est utrum inter perspicuas an inter latentes ipsam collocet: nam si inter latentes causas, ipsam naturam casum videretur putare: cujus opinionis nulla ratio est. Quod si inter perspicuas, quaenam appetitio animi vel judicium in natura est? Neque enim appetendo aliquid vel judicando facit natura, nisi forte quoniam ex ipsa saepe habilitas quaedam mentis et corporis existit, quae habilitas ad unamquamque rem adjuvat voluntatem; id enim maxime volumus ad quod habiles sumus. Sed natura inter perspicuas causas ponitur, quae judicio quoque conjuncta est, ut si naturaliter sano quisque judicio compositus est: appetitioni etiam, ut si naturaliter aliquid animus petat. His adjungit aliam causarum divisionem; ait enim alias causas esse voluntarias, alias ignoratas: voluntarias, eas quaecunque ex judicio veniunt animi; ignoratas in quibus necessitas domina est, id est in quibus aut omnino non volumus, aut ne si velimus quidem aliter facere possumus, ut in natura atque casu. Necessitate enim quadam naturae gravia deorsum feruntur, necessitate item factum dicimus, ut aliquis ignorans jacto trans parietem lapide praetereuntem hominem peremerit. Eaque necessitas talis est, non quod aliter fieri non potuisset, nisi ut lapide jacto percuteret, sed quia voluntas defuit, et non idcirco, quia voluit, fecit. Prior vero necessitas jam talis est, in qua nulla voluntas est, vel ea quae est, ne id quod cupit efficiat, validiore necessitate constringitur. Nam cum lapis deorsum propria gravitate deponitur, nulla voluntas est, sed tantum naturae necessitas; at si homo deorsum cadat, est quidem non cadendi voluntas, sed ferri quo non vult, validior naturae causa compellit. Voluntatem vero a fortuitis eventibus uno eodemque aptissimo secrevit exemplo, veluti si telum manu jaciat, nolensque feriat praetereuntem. Nam jecisse ex voluntatis intentione nascitur. Idcirco enim jecit, quia voluit. Ignoravit vero quod percuteret; neque enim jecisset, si se percussurum praevidere potuisset.
PL64.1153_2Vurmak istediği için de atmadı. Bilseydi vurmayabilirdi. Hukukçuların cevaplarında bu yüzden bir çeşit savunma aleti bulunur: "Mızrak attığından çok elinden kaydıysa." Biri cinayetle suçlanırsa, başka bir yol yoksa en iyi savunma, mızrağı istediği için atmaktan çok elinden kaydığını söylemek olur; böylece olay suçlarla bağlanan iradeye değil bilgisizliğe yüklenir.
Ruh hâlleri hakkındaki yargı ise biraz daha karışıktır. Çünkü hâl yüzünden işlenen hatanın iradeden mi zorunluluktan mı bilgisizlikten mi geldiğinden şüphe edilebilir. Hatalar iradî görünür; çünkü hâle kapılan kişi bir şeyi ister ya da ondan kaçar. Ama hâli şurada görünür: kaçılmaması gerekenden kaçar, istenmemesi gerekeni aşırı arzular. Üstelik hâllerde yargılar karışmıştır; hâle kapılanlar, yargıları körelip kararmadıkça, kaçılması gereken şeyi çoğu zaman istemezler. Zihin karışıklığıyla yapılan şey de çoğu zaman öyledir ki yapan kişi onu yapmamış olmayı ister. Böylece ruh hâli iradî sebeplere değil, bilinmeyen ya da zorunlu sebeplere girer. Ama hâle kapılan kişi doğru ayrımdan ancak azarlama ve uyarıyla geri getirilebilecek kadar uzaklaşır. Bu yüzden ruh hâli haklı olarak iradî sebeplerden ayrılır ve ya bilinmeyene ya da zorunluluğa konur. Çünkü Ama öyle güçlü hareketleri vardır ki iradî olan şeyler bazen zorunlu, en azından bilmeden yapılmış görünür sözü şöyle anlaşılmalıdır: Çünkü
Neque jecit, quia voluit percutere. Si autem non ignorasset, non percutere potuisset. Unde etiam machinamentum quoddam atque defensio in juris peritorum responsionibus invenitur, hoc modo: Si telum manu fugit magis quam jecit; nam si quis caedis accusetur, optima solet esse defensio, si alia non suppetit, fugisse manu telum, magis quam voluerit jecisse, ut non voluntati, quae constringitur culpis, sed ignorantiae factum tribuatur. De perturbationibus autem animorum paulo confusius judicium est. Dubitari enim potest utrum ex voluntate, an necessitate, an ex ignoratione venerit, quod perturbatione peccatur; videntur enim voluntaria esse peccata, quoniam qui perturbatus est appetit aliquid, aut fugit. Sed in hoc perturbatio ejus apparet, quod non fugienda vitat, et non appetenda nimis exoptat. Porro autem quoniam in perturbationibus sunt confusa judicia (neque enim aliter id quod fugiendum est saepe appetunt perturbati, nisi obcaecato obscuratoque judicio), quod vero fit animi contusione, saepe tale est ut nollet admisisse qui fecit, et evenit ut non inter voluntarias, sed inter ignoratas vel necessarias causas animorum perturbatio sit; intantum vero qui perturbatus est, a vera discretione discedit, ut in eam possit recta objurgatione et admonitione reduci. Quo fit ut animorum perturbatio jure a causis voluntariis segregetur, et aut in ignoratione, aut in necessitate ponatur. Nam quod ait Tamen habent tantos motus, ut ea quae voluntate sunt, aut necessaria interdum, aut certe ignorata videantur, ita intelligendum est: quoniam
PL64.1155ruhun her hâli yargıyı karıştırır, aklın dizginleriyle yatıştırılamayacak kadar şiddetliyse doğru ayrımı bulandırır ve hâllerden adeta zorlayıcı bir zorunluluk doğar. Öyle ki ruhu hâle kapılarak bir şey yapan kişinin, rastlantıyla farkında olmadan suç işleyen gibi, olacak rastlantıyı öngörmeden bilmeden mi yaptığı, yoksa bilerek mi yaptığı ya da zorunlulukla mı sürüklendiği şüpheli olur.
"Ya zorunlu ya bilmeden" deyip bilmeden olanları zorunlu olanlardan ayırması, yukarıda bilmeden olanların zorunlu olduğunu söylemesiyle çelişmez. Çünkü bilmeden olanı bir bakıma şöyle böler: Bilmeden olanların kimi bir zorunlulukla olur; ya hiç irade yoktur ya da bulunan irade zorunluluğa karşı duramaz. Kimi rastlantıyla olur; bilinmeyen bu şeyleri yaparken hiç irade yoktur. Öyleyse ruh hâllerinin zorunlu ya da bilinmeyen sebeplere konduğunu söylerken şüphesiz şunu düşünmüştür: Ruh hâlleri ya iradenin karşı duramayacağı zorunluluğun bulunduğu bilinmeyen şeylerdedir ya da hiç iradenin bulunmadığı, suçun yargı körlüğünden geldiği şeylerdedir. Sevda arzusuna ölçüsüzce kul olanlarda olduğu gibi: Bunlar ya yargıları karışarak ahlâken güzel olandan ayrılır, iyi diye arzu ederken bilmeden kötüye düşer; böylece ölçüsüz sevda bir tür rastlantıya ve yanılgıya konur. Ya da kaçınılması gerektiğini bilir ama daha büyük arzunun itişiyle sürüklenir; böylece iradesi olmayan ya da daha güçlü tutkulara hiçbir şekilde karşı koyamayacak kadar zayıf ve güçsüz iradesi olan zorunlu şeyler arasına konur.
omnis animi passio judicium conturbat, confundit vero rectam discretionem, si acrior fuerit quam ut rationis retinaculis temperetur, et fit quaedam ex perturbationibus veluti violenta necessitas, ut dubium sit utrum is qui aliquid perturbatus animo facit, ignorans faciat; veluti cum casu ignorans delinquit, cum futurum non providet casum, an sciens faciat, vel necessitate ducatur. Quod igitur dixit: Aut necessaria esse, aut ignorata, et divisit a necessariis ignorata, non pugnat contra id quod superius dixit, ea quae ignorata sunt esse necessaria. Nam id quod est ignoratum ita quodammodo dividit: ignoratorum alia quadam necessitate fiunt, dum aut nulla voluntas est, aut ea quae est, necessitati nequit obsistere; alia casu, cum in his faciendis, quae ignorantur, nulla voluntas est: Quod igitur dixit, perturbationes animi, aut in necessariis causis poni, aut in ignoratis, id sine dubio sensisse intelligitur, perturbationes animi, aut in his esse ignoratis in quibus ea necessitas est, ut voluntas obsistere non possit, aut in his in quibus nulla voluntas est, sed sit delictum caecitate judicii, velut in his qui immoderatius amoris cupiditati deserviunt: aut enim confuso judicio ab honestate discedunt, et dum quasi bonum appetunt, in malum decidunt ignorantes, atque ita in casu quodam atque errore ponitur amor immodicus; aut novit quidem quod appetit esse vitandum; sed majoris actu cupiditatis impellitur, atque ita inter ea necessaria ponitur, quae aut non habent voluntatem, aut eam ita infirmam ac debilem, ut nullo modo validioribus passionibus obnitatur.