Kavram
Figura
- Yunanca
- σχῆμα (skhēma); σχήματα λέξεως / διανοίας
- Latince
- figura; conformatio; lumina orationis
- Almanca
- Figur, Redefigur
- Fransızca
- figure
- İngilizce
- figure
- Türkçe
- figür; söz figürü, düşünce figürü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "biçim, şekil, beden duruşu". Retorikte düz söyleyişten sanatla yapılan sapma. Quintilianus figürü mecazdan ayırır: mecazda kelime yerine kelime konur, figür ise asıl kelimelerle ve olağan sırayla da kurulabilir (9.1.4–7). İki kısmı vardır: düşünce figürleri (dianoia) ve söz figürleri (lexis) (9.1.17). Faydası: kanıta inanılırlık kazandırmak, yargıcın ruhuna fark ettirmeden sızmak, duyguları yönlendirmek, konuşanı sevdirmek (9.1.19–21). Duygular figür değildir; figüre yer vermek başka, figür olmak başkadır (9.1.23–24). Okul dilinde dar anlamı: söylenmeyenin şüpheyle anlaşılmasını sağlayan "figürlü söz" ve "figürlü davalar" (9.2.65–99).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | skhēmata tēs lexeōs: söyleyiş biçimleri (Poetika 19) | dianoia |
| MÖ 1. yy | Cicero | lumina sententiarum / verborum; De oratore III 200–208, Orator 134–139 | Cicero, De oratore |
| MS 90'lar | Quintilianus | figura: tarif, mecazdan ayrımı, düşünce ve söz figürleri; IX 1–3 | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Duruştan söze: bedenin duruşu → heykelin pozu → sözün biçimi. Figürlü dava kavramıyla "açıkça söylenemeyeni ima etme" anlamı ağır basar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | σχῆμα | ekhein "tutmak, sahip olmak": "duruş, biçim, şekil". Retorikte skhēmata lexeōs "söz figürleri" ve skhēmata dianoias "düşünce figürleri". |
| Latince | figura; conformatio | fingere "biçimlendirmek, yoğurmak"tan. Cicero'da conformatio, lumina "parıltılar". Quintilianus'ta iki anlam: herhangi bir ifade biçimi ve asıl anlamıyla "yaygın ve yalın biçimden belli bir hesapla yapılan değişiklik" (9.1.10–11). |
| Almanca / Fransızca | Redefigur / figure | |
| İngilizce | figure |
Türkçe karşılığı
figür. söz sanatı: mecazları da kapsar, Quintilianus'un ayrımını siler. şekil, biçim: gündelik anlamla karışır. edebî sanat: geç ve geniş. figür Türkçede retorik terimi olarak yerleşmiş ve eserde baştan beri kullanılmıştır; skhēma Yunanca geçtiği yerde transliterasyonla verilir.
"Figür" yabancı bir kelimedir; ama Quintilianus'un beden benzetmesini (oturmak, eğilmek, geriye bakmak: 9.1.11; heykel duruşları: 2.13.8–11) korur: figür, sözün "duruşu"dur.
Atıf ve kaynak notu
Düşünce/söz figürü ayrımı Hellenistik retorikte (Caecilius, Rutilius Lupus'un çevirdiği Gorgias) kurulmuştur; Quintilianus tartışmayı aktarır ve sayıyı sınırlamaya çalışır (9.1.22).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: figür, figürler, figürlerle
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.