İçeriğe geç
Augustinus

Augustinus

Yalana Karşı

Contra mendacium

11. Bana okunacak çok şey gönderdin, sevgili kardeşim Consentius, okunacak çok şey gönderdin. Cevabını hazırlarken bir yandan da daha acil başka işler beni oyaladı, derken bir yıl geçti ve kendimi öyle bir sıkışıklıkta buldum ki, deniz yolculuğu mevsimi artık gülümserken dönmek isteyen mektup taşıyıcısını daha fazla alıkoymayayım diye nasıl olursa olsun cevap yazmam gerekti. Tanrı'nın kulu Leonas'ın senden getirdiği her şeyi eline aldığım anda da, bunları yazdırmak istediğimde de açıp okudum ve elimden geldiğince tarttım. Üslubundan, Kutsal Yazıları hatırda tutuşundan, zekânın keskinliğinden, ihmalkâr Katolikleri ısıran acından ve gizlenen sapkınlara karşı diş bileyen gayretinden çok hoşnut oldum. Ama onların bizim yalanlarımızla saklandıkları yerden çıkarılması gerektiğine ikna olmuş değilim. Onları bunca özenle arayıp izini sürmeye neden çalışıyoruz? Yakalayıp açığa çıkardıktan sonra ya onlara da hakikati öğretmek ya da hakikatle suçlarını ortaya koyup başkalarına zarar vermelerine engel olmak için değil mi? Yani amaç onların yalanının yok edilmesi ya da ondan sakınılması, Tanrı'nın hakikatinin ise artmasıdır. Öyleyse yalanlarla yalanla nasıl doğru biçimde mücadele edebilirim? Soygunla soygunlar, kutsala saygısızlıkla saygısızlıklar, zinayla zinalar mı kovuşturulmalıdır? Tanrı'nın hakikati benim yalanımla çoğalacaksa, biz de "İyilik gelsin diye kötülük yapalım" mı diyeceğiz? Elçi'nin bundan nasıl tiksindiğini görüyorsun. Çünkü "Yalancı sapkınları hakikate götürmek için yalan söyleyelim" demek, "İyilik gelsin diye kötülük yapalım" demekten başka nedir? Yoksa yalan bazen iyi midir, ya da bazen kötü değil midir? Öyleyse neden şöyle yazılmıştır: "Ya Rab, haksızlık yapan herkesten nefret ettin; yalan söyleyen herkesi helâk edeceksin"? Bazılarını istisna etmedi ya da belirsiz biçimde "Yalan söyleyenleri helâk edeceksin" deyip herkesi değil de bazılarını anlamamıza izin vermedi; "Yalan söyleyen herkesi helâk edeceksin" diyerek küllî bir hüküm verdi. Yoksa "Her yalanı söyleyen herkesi" ya da "Herhangi bir yalanı söyleyen herkesi helâk edeceksin" denmedi diye, bir yalana yer bırakıldığını mı düşünmeliyiz? Yani öyle bir yalan vardır ki, onu söyleyenleri Tanrı helâk etmez, yalnız adaletsiz yalanı söyleyenlerin hepsini helâk eder, her yalanı söyleyenleri değil; çünkü adil yalan da vardır, o da suç değil övgü konusu olmalıdır, öyle mi?

1

Multa mihi legenda misisti, Consenti frater carissime, multa mihi legenda misisti. quibus rescripta dum praeparo et aliis atque aliis magis urgentibus occupationibus distrahor, emensus est annus atque in eas me detrusit angustias, ut quomodocumque rescriberem, ne arridente iam tempore nauigandi perlatorem remeare cupientem diutius detinerem. itaque omnibus, quae mihi Leonas dei famulus abs te adtulit, et mox ut ea sumpsi et postea cum haec dictare iam uellem euolutis atque perlectis et quanta potui consideratione perpensis ualde sum tuo delectatus eloquio et sanctarum memoria scripturarum ingeniique sollertia et dolore, quo neglegentes catholicos mordes, et zelo, quo aduersus etiam latentes haereticos frendes. sed non mihi persuadetur eos de latebris suis nostris esse mendaciis eruendos. ut quid enim eos tanta cura uestigare atque indagare conamur, nisi ut captos in apertumque productos aut etiam ipsos ueritatem doceamus aut certe ueritate conuictos nocere aliis non sinamus? ad hoc ergo, ut eorum mendacium deleatur siue caueatur, dei autem ueritas augeatur. quomodo igitur mendacio mendacia recte potero persequi? an et latrocinio latrocinia et sacrilegio sacrilegia et adulterio sunt adulteria persequenda? si autem ueritas dei in meo mendacio abundabit, numquidnam et nos dicturi sumus: faciamus mala, ut ueniant bona? quod uides quemadmodum detestetur apostolus. quid est enim aliud 'mentiamur, ut haereticos mendaces ad ueritatem adducamus', nisi: faciamus mala. ut ueniant bona? an aliquando bonum est mendacium uel aliquando mendacium non est malum? cur ergo scriptum est: odisti, domine, omnes, qui operantur iniquitatem; perdes omnes qui loquuntur mendacium? non enim aliquos excepit aut indefinite dixit 'perdes loquentes mendacium', ut quosdam, non omnes intellegi sineret, sed uniuersalem sententiam protulit dicens: perdes omnes qui loquuntur mendacium. an quia non dictum est: perdes omnes qui loquuntur omne mendacium uel qui loquuntur quodcumque mendacium, ideo putandum est locum alicui relaxatum esse mendacio? ut scilicet sit aliquod mendacium, quod qui loquuntur non eos deus perdat, sed eos omnes perdat, qui loquuntur iniustum mendacium, non quodcumque mendacium, quia inuenitur et iustum, quod utique laudis debet esse, non criminis?

22. Bu tartışmanın, büyük bir av diye yalanlarımızla yakalamaya çabaladığımız kişilerin işine ne kadar geldiğini görmüyor musun? Çünkü senin de gösterdiğin gibi bu görüş Priscillianusçularındır. Onu kanıtlamak için Kutsal Yazılardan tanıklıklar getiriyor, kendilerinden olanları sanki ataların, peygamberlerin, elçilerin, meleklerin örneğiyle yalan söylemeye teşvik ediyorlar. Hatta Rab Mesih'i de eklemekten çekinmiyor, yanlışlarının doğru olduğunu göstermenin başka yolu olmadığını düşünüp hakikati yalancı ilan ediyorlar. Bunlar çürütülmelidir, taklit edilmemelidir. Priscillianusçuların öteki sapkınlardan daha kötü oldukları bu kötülükte onlara ortak olmamalıyız. Çünkü hakikat sandıkları şeyi gizlemek için yalanı öğreti hâline getiren yalnız onlardır ya da en çok onlardır. Bu kadar büyük kötülüğü de adil sayıyorlar, çünkü doğru olanın yürekte tutulması gerektiğini, yabancılara ağızla yanlış söylemenin günah olmadığını, "Yüreğinde hakikati söyleyen" diye yazılan sözün de bu olduğunu söylüyorlar. Sanki insan, bunu duyan yakını değil de yabancıysa, ağzıyla yalan söylese bile bu adalet için yeterliymiş gibi! Bu yüzden Elçi Pavlus'un da, "Yalanı bırakıp hakikati söyleyin" dedikten sonra hemen "Herkes yakınıyla, çünkü birbirimizin uzuvlarıyız" diye eklediğini sanıyorlar. Yani hakikatin ortaklığında yakınımız olmayan, bir bakıma bizimle aynı bedenin uzvu olmayan kişilere yalan söylemek serbesttir, hatta gereklidir.

2

Nonne cernis, quantum adiuuet haec disputatio eos ipsos, quos pro magna uenatione mendaciis nostris capere molimur? Priscillianistarum est enim, sicut ipse monstrasti, ista sententia: cui comprobandae adhibent testimonia de scripturis exhortantes suos ad mentiendum tamquam exemplis patriarcharum, prophetarum, apostolorum, angelorum, non dubitantes addere etiam ipsum dominum Christum nec se aliter arbitrantes ueracem suam ostendere falsitatem, nisi ueritatem dicant esse mendacem. redarguenda sunt ista, non imitanda; nec in eo malo debemus Priscillianistarum esse participes, in quo ceteris haereticis conuincuntur esse peiores. ipsi enim soli uel certe maxime ipsi reperiuntur ad occultandam suam quam putant ueritatem dogmatizare mendacium atque hoc tam magnum malum ideo iustum existimare, quia dicunt in corde retinendum esse, quod uerum est, ore autem ad alienos proferre falsum nullum esse peccatum et hoc esse scriptum: qui loquitur ueritatem in corde suo; tamquam hoc satis sit ad iustitiam, etiamsi loquatur quisque in ore mendacium, quando non proximus, sed alienus hoc audit. propterea etiam putant apostolum Paulum, cum dixisset: deponentes mendacium loquimini ueritatem, statim addidisse: unusquisque cum proximo suo, quia sumus inuicem membra, ut uidelicet cum eis, qui nobis in societate ueritatis proximi non sunt neque, ut ita dicam, commembres nostri sunt, loqui liceat oporteatque mendacium.

33. Bu görüş aziz şehitlerin onurunu çiğner, hatta kutsal şehitliği tamamen ortadan kaldırır. Çünkü bunlara göre şehitler, kendilerine zulmedenlere Hıristiyan olduklarını itiraf etmeselerdi, itiraflarıyla onları katil yapmasalardı, yalan söyleyip olduklarını inkâr ederek hem tenlerinin çıkarını hem yüreklerinin kararını korusalardı, hem de onların içlerinde kurdukları cinayeti işlemesine izin vermeseler daha adil ve bilgece davranmış olurlardı. Çünkü onlar Hıristiyan imanında yakınları değildi ki, yürekleriyle söyledikleri hakikati onlara ağızlarıyla da söylesinler; üstelik hakikatin de düşmanıydılar. Bunların, öteki örnekler arasında yalanın örneği olarak akıllıca baktıkları sanılan Yehu, Baal'in kullarını öldürmek için kendisinin Baal'in kulu olduğu yalanını söylediyse, bu kişilerin sapkın mantığına göre zulüm zamanında Mesih'in kulları, cinlerin kulları Mesih'in kullarını öldürmesin diye kendilerini cinlerin kulu göstermekle ne kadar daha adil davranmış olurlardı! O adam insanları öldürmek için Baal'e kurban sunduysa, bunlar da insanlar öldürülmesin diye putlara kurban sunabilirdi. Yalan konuşanların şu seçkin öğretisine göre, yürekte Tanrı'ya kulluk korunurken bedende şeytana kulluk ediyormuş gibi yalan söylemelerinin onlara ne zararı olurdu? Ama gerçek şehitler, aziz şehitler Elçi'yi böyle anlamadılar. "Yürekle adalete iman edilir, ağızla kurtuluşa itiraf edilir" ve "Ağızlarında yalan bulunmadı" sözlerini gördüler ve tuttular. Böylece suçsuz olarak, yalancıların artık onları denemekten sakınacağı yere gittiler; çünkü göklerdeki topluluklarında artık ne yabancı ne yakın bir yalancı bulunacaktır. O Yehu'yu ise, dinsiz yalanla ve saygısız kurbanla öldürülecek dinsizleri ve saygısızları arayan o adamı, aynı Kutsal Yazı onun nasıl biri olduğu hakkında sussaydı bile taklit etmezlerdi. Hele yüreğinin Tanrı'yla doğru olmadığı yazıldığına göre, Ahab'ın evini büsbütün yok etme konusunda hükmetme hırsıyla gösterdiği bir tür itaat karşılığında geçici bir krallığın gelip geçici ücretini almış olmasının ona ne faydası oldu? Kardeşim, seni daha çok şehitlerin doğru sözlü görüşünü savunmaya çağırıyorum; yalancılara karşı yalanın öğretmeni değil, hakikatin savunucusu ol. Rica ederim, söylediğime daha dikkatle kulak ver de, dinsizler yakalanıp düzeltilebilsin ya da onlardan kaçınılabilsin diye övülecek bir gayretle ama yine de pek sakınmadan öğretilmesi gerektiği sanılan şeyden ne kadar sakınılması gerektiğini gör.

3

Quae sententia sanctos martyres exhonorat, immo uero aufert sancta omnino martyria. iustius enim sapientiusque facerent secundum istos, si persecutoribus suis non se confiterentur esse christianos nec eos sua confessione facerent homicidas, sed potius mentiendo et negando quod erant, et ipsi saluum haberent carnis commodum cordisque propositum et illos conceptum animo scelus inplere non sinerent. non enim proximi eorum erant in fide christiana, ut cum eis deberent loqui ueritatem in ore suo, quam loquebantur in corde suo, sed ipsius ueritatis insuper inimici. si enim Iehu, quem sibi inter ceteros ad exemplum mentiendi prudenter uidentur intueri, seruum Bahalis se esse mentitus est, ut seruos eius occideret, quanto iustius secundum istorum peruersitatem tempore persecutionis seruos daemonum se mentirentur serui Christi, ne serui daemonum seruos occiderent Christi, et sacrificarent idolis, ne interficerentur homines, si sacrificauit ille Bahali, ut interficeret homines? quid enim eis obesset secundum egregiam doctrinam mendaciloquorum, si diaboli cultum mentirentur in corpore, quando dei cultus seruabatur in corde? sed non sic intellexerunt apostolum martyres ueri, martyres sancti. uiderunt quippe tenueruntque quod dictum est: corde creditur ad iustitiam, ore confessio fit ad salutem, et: in ore eorum non est inuentum mendacium, ac sic inreprehensibiles abierunt, ubi temptari a mendacibus ulterius non cauebunt, quia mendaces amplius in suis caelestibus coetibus uel alienos uel proximos non habebunt. illum uero Iehu mendacio inpio et sacrificio sacrilego occidendos inpios et sacrilegos inquirentem non imitarentur, nec si de illo qualis fuisset eadem scriptura tacuisset. cum uero scriptum sit eum rectum cor non habuisse cum deo, quid ei profuit, quod pro nonnulla oboedientia, quam de domo Achab omnino delenda pro cupiditate suae dominationis exhibuit, aliquantam mercedem transitoriam regni temporalis accepit? ad sententiam potius ueridicam martyrum defendendam te, frater, exhortor, ut sis aduersus mendaces non mendacii doctor, sed ueritatis assertor. nam diligentius, obsecro, adtende, quod dico, ut inuenias quam sit cauendum, quod zelo quidem laudabili aduersus inpios, ut possint conprehendi et corrigi uel uitari, sed tamen incautius docendum putatur.

44. Yalanın pek çok türü vardır ve hepsinden istisnasız nefret etmeliyiz. Çünkü hakikate zıt olmayan hiçbir yalan yoktur. Işık ile karanlık, dindarlık ile dinsizlik, adalet ile haksızlık, günah ile doğru iş, sağlık ile zayıflık, hayat ile ölüm nasıl birbirine zıtsa, hakikat ile yalan da birbirine öyle zıttır. Bu yüzden hakikati ne kadar seviyorsak yalandan o kadar nefret etmeliyiz. Bununla birlikte öyle yalanlar vardır ki, onlara inanmanın zararı yoktur; gerçi böyle bir yalanla aldatmak istemek bile yalan söyleyene zarar verir, inanana değil. Örneğin Tanrı'nın kulu kardeş Fronto sana anlattıklarında (hâşâ) yalan söylemiş olsaydı, kendisine zarar verirdi, sana değil; sen, anlatana haksızlık etmeden hepsine inanmış olsaydın bile. Çünkü bu olaylar öyle olmuş olsun ya da olmasın, öyle olmadıkları hâlde biri öyle olduğuna inansa, hakikatin kuralı ve ebedî kurtuluş öğretisince suçlanacak bir yanları yoktur. Ama biri, inanan kişinin Mesih'in öğretisine karşı sapkın olacağı bir konuda yalan söylerse, inanan ne kadar acınacak durumdaysa yalancı o kadar suçludur. Şu hâlde bak: Bu öğretinin düşmanlarını yakalamak için Mesih'in öğretisine karşı, inanan herkesin helâk olacağı bir yalan söylersek bu nasıl bir şey olur? Biz hakikatten uzaklaşırken onları hakikate mi götüreceğiz? Yalancıları yalan söyleyerek yakaladığımızda daha kötü yalanlar öğretmiş olmaz mıyız? Çünkü onların yalan söyledikleri ayrı şeydir, yanıldıkları ayrı şey. Sapkınlıklarını öğrettiklerinde yanıldıkları şeyleri söylerler. Düşünmediklerini düşündüklerini, düşündüklerini düşünmediklerini söylediklerinde ise yalan söyledikleri şeyleri söylerler. Onların bu yalanına inanan kişi, onları ortaya çıkaramasa da kendisi helâk olmaz. Çünkü Katolik öğretilerini yalandan savunan bir sapkını Katolik sanan kişi Katolik kuralından ayrılmaz. Dolayısıyla bu ona zarar vermez; çünkü gizli olduğu için hakkında yargıda bulunamayacağı bir insanın zihni konusunda yanılmaktadır, içinde koruması gereken Tanrı imanı konusunda değil. Ama sapkınlıklarını öğrettiklerinde, hakikat sanıp onlara inanan herkes yanılgılarına da hükümlerine de ortak olur. Böylece onlar öldürücü bir yanılgıyla yanıldıkları lanetli öğretilerini anlattıklarında inanan helâk olur. Biz ise doğru imanı tuttuğumuz Katolik öğretilerini vaaz ettiğimizde, inanan helâk olmuş kişi bulunur. Priscillianusçular zehirlerini açığa vurmamak için bizden olduklarını yalandan söylediklerinde, bizden onlara inanan kişi, onlar gizli kalsa bile Katolik olarak sebat eder. Biz ise onların izini bulmak için Priscillianusçu olduğumuz yalanını söylersek, onların öğretilerini kendi öğretimizmiş gibi öveceğimizden, bunlara inanan kişi ya onların arasında pekişecek ya da hemen onlara geçecektir. Sonraki saatin ne getireceğini, aldatmamızla kanmış olanların sonra doğruyu söylememizle kurtulup kurtulmayacağını ve böyle yalan söylediğini gördükleri kişiyi öğretmen olarak dinlemek isteyip istemeyeceklerini kim kesin olarak bilebilir? Bunun belirsiz olduğunu kim bilmez? Buradan şu sonuç çıkar: Katoliklerin sapkınları yakalamak için yalan söylemesi, sapkınların Katoliklerden gizlenmek için yalan söylemesinden daha zararlı, daha yumuşak bir ifadeyle daha tehlikelidir. Çünkü yalan söyleyerek deneyen Katoliklere inanan kişi ya sapkın olur ya da sapkınlığında pekişir; yalan söyleyerek gizlenen sapkınlara inanan kişi ise Katolik olmaktan çıkmaz. Bunu daha açık kılmak için örnek olarak birkaç şey ortaya koyalım, özellikle bana okumam için gönderdiğin yazılardan.

4

Mendaciorum genera multa sunt, quae quidem omnia uniuersaliter odisse debemus. nullum est enim mendacium, quod non sit contrarium ueritati. nam sicut lux et tenebrae, pietas et inpietas, iustitia et iniquitas, peccatum et recte factum, sanitas et inbecilitas, uita et mors, ita inter se sunt ueritas mendaciumque contraria. unde quanto amamus istam, tanto illud odisse debemus. uerumtamen sunt quaedam mendacia, quae credere nihil obsit, quamuis etiam tali mentiendi genere fallere uoluisse mentienti sit noxium, non credenti. tamquam si frater ille seruus dei Fronto in his, quae tibi indicauit — quod absit — aliqua mentiretur, sibi nocuisset profecto, non tibi, quamuis tu omnia credidisses sine tua iniquitate narranti, quoniam siue illa ita gesta sint siue non ita, non habent tamen aliquid, quod si quis crediderit ita esse gestum, etiamsi non ita sit gestum, regula ueritatis et doctrina salutis aeternae iudicetur esse culpandus. si autem hoc quisque mentiatur, quod si quis crediderit aduersus doctrinam Christi haereticus erit, tanto est nocentior mentiens, quanto miserior credens. uide ergo, quale sit, si aduersus doctrinam Christi mentiti fuerimus, quod quisquis crediderit interibit, ut inimicos eiusdem doctrinae capiamus, quos ad ueritatem, dum nos ab ea recedimus, adducamus, immo uero cum mendaces mentiendo capimus, mendacia peiora doceamus. aliud est enim quod dicunt, quando mentiuntur, aliud quando falluntur. nam cum haeresim suam docent, ea dicunt, in quibus falluntur; quando autem se dicunt sentire, quod non sentiunt, uel non sentire quod sentiunt, ea dicunt, in quibus mentiuntur. quod eis quisquis credit, etsi eos non inuenit, ipse non perit. a regula quippe catholica non recedit, qui haereticum catholica dogmata mendaciter profitentem catholicum credit. ac per hoc non est ei perniciosum, quia in hominis mente, de qua latente non potest iudicare, non in dei fallitur fide, quam debet insitam custodire. porro autem, quando haeresim suam docent, quisquis eis crediderit putando ueritatem, erit particeps ut erroris ita damnationis illorum. sic fit, ut, cum illi sua nefaria dogmata fabulantur, in quibus mortifero errore falluntur, tunc quisquis crediderit, pereat, nos autem quando catholica dogmata praedicamus, in quibus rectam fidem tenemus, tunc si crediderit, inueniatur quicumque perierat; quando uero, cum sint Priscillianistae, ut sua uenena non prodant, nostros se esse mentiuntur, quisquis nostrum eis credit etiam illis latentibus ipse catholicus perseuerat; nos contra ut ad eorum perueniamus indaginem, si Priscillianistas nos esse mentimur, quia eorum tamquam nostra sumus dogmata laudaturi, quisquis ea crediderit, aut confirmabitur apud eos aut transferetur ad eos interim statim. quid autem hora superuentura pariat, utrum inde postea liberentur uera dicentibus nobis, qui decepti sunt fallentibus nobis, et utrum audire uelint docentem, quem sic experti sunt mentientem, quis nouerit certum? quis hoc esse ignoret incertum? ex quo colligitur perniciosius aut, ut mitius loquar, periculosius mentiri catholicos, ut haereticos capiant, quam mentiuntur haeretici, ut catholicos lateant, quoniam quisquis credit catholicis mentiendo temptantibus, aut efficitur aut confirmatur haereticus, quisquis autem credit haereticis mentiendo sese occultantibus, non desinit esse catholicus. quod ut fiat planius, aliqua exempli gratia proponamus et ex eis potissimum scriptis, quae mihi legenda misisti.

55. Şöyle bir durum düşünelim: Kurnaz bir casus, Priscillianusçu olduğunu sezdiği birine yaklaşıyor ve piskopos Dictinius'un bildiği hayatını ya da bilmediği şöhretini yalandan övüyor. Bu henüz daha katlanılabilirdir, çünkü onun Katolik olduğu ve o yanılgıdan döndüğü sanılıyor. Sonra (çünkü yalan sanatında bunun sırası gelir) dinsiz, iğrenç, lanetli suçları ve cinayetleri yüzünden hüküm giymiş bir adam olan Priscillianus'u saygıyla anacaktır. Böyle ağ kurulan kişi belki sıkı bir Priscillianusçu değildi, ama bu övgüyle sıkılaşacaktır. Casusun sözü ötekilere geçip karanlıkların yaratıcısının bunca yanılgı karanlığına sardığı, ruhlarının onurunu ve ilâhî soylarının parlaklığını tanımayan kişilere acıdığını söylediğinde, sonra da Dictinius'un Libra (Terazi) adlı, on iki soruyu tartışıp sanki on iki onsla açıklandığı için bu adı alan kitabını öyle övdüğünde ki, korkunç küfürler içeren bu Libra'nın binlerce libre altından değerli olduğuna tanıklık ettiğinde, yalancının bu kurnazlığı inananın ruhunu öldürür ya da daha önce ölmüşse aynı ölüme daha derin batırır. "Ama" diyeceksin, "sonra kurtulur." Ya kurtulmazsa? Ya başlananın tamamlanmasına bir engel çıkarsa, ya da daha önce itiraf etmeye başlamış olsa bile sapkın zihninin inadıyla bunları yeniden inkâr ederse? Hele kendisini bir yabancının denediğini öğrenirse, düşündüklerini yalanla gizlemeye daha büyük bir cüretle çalışacaktır; çünkü kendisini deneyenin örneğinden, bunun suçsuz olarak yapılabileceğini çok daha kesin olarak öğrenmiş olacaktır. Hakikatin yalan söyleyerek örtülmesi gerektiğini sanan bu insanı hangi yüzle suçlayacak, kendimizin öğrettiği şeyi kınamaya nasıl cesaret edeceğiz?

5

Ecce constituamus ante oculos callidum exploratorem accedere ad eum, quem Priscillianistam esse praesenserit, et Dictinii episcopi uel cogniti uitam uel incogniti famam laudare mendaciter; est hoc tolerabilius adhuc, quia ille putatur fuisse catholicus atque ex illo errore correctus. deinde Priscillianum — hoc enim sequitur in arte mentiendi — uenerabiliter commemoraturus est, hominem inpium et detestabilem et pro suis nefariis sceleribus criminibusque damnatum. in qua eius uenerabili commemoratione si forte ille, cui retia tenduntur huius modi, firmus Priscillianista non fuerat, hac eius praedicatione firmabitur. cum autem ad cetera explorantis sermo processerit et dicentis misereri se eorum, quos tantis errorum tenebris tenebrarum auctor inuoluerit, ut honorem animae suae et claritatem diuinae prosapiae non agnoscant, tum deinde Dictinii librum, cuius nomen est Libra, eo quod petractatis duodecim quaestionibus uelut unciis explicatur, tantis extulerit laudibus, ut talem Libram, qua horrendae blasphemiae continentur, multis librarum auri milibus pretiosiorem esse testetur, nempe haec astutia mentientis animam credentis interficit aut iam interfectam in eadem morte demergit ac deprimit. sed, inquies, postea liberabitur. quid? si non fiat, siue aliquo interueniente inpedimento, ne coepta conpleantur, siue obstinatione mentis haereticae rursus eadem negantis, etiamsi aliqua iam coeperat confiteri? praesertim quia, si cognouerit se ab alieno fuisse temptatum, eo ipso audacius illa, quae sentit, studebit occultare mendacio, quando id inculpate fieri multo certius didicerit etiam ipsius sui temptatoris exemplo. hoc quippe in homine, quod ueritatem tegendam putat esse mentiendo, qua tandem fronte culpabimus et damnare audebimus, quod docemus?

66. Geriye şu kalıyor: Priscillianusçuların, sapkınlıklarının lanetli yanlışlığına göre Tanrı, ruh, beden ve öteki şeyler hakkında düşündüklerini, hakikate sadık bir dindarlıkla tereddütsüz kınamalıyız. Ama hakikatin gizlenmesi için yalan söylenmesi gerektiği yolundaki düşünceleri (hâşâ) bizimle onların ortak öğretisi mi olsun? Bu o kadar büyük bir kötülüktür ki, yalanla onları yakalayıp değiştirmeyi amaçlayan çabamız, yakalayıp değiştirecek kadar başarılı olsa bile, onları düzeltmek için onlarla birlikte bozulmamızın zararını hiçbir kazanç telafi etmez. Çünkü bu yalanla biz de o yönden sapkın olacağız, onlar da yarım düzelmiş olacak. Hakikat için yalan söylemek gerektiği yolundaki düşünceyi onlarda düzeltmiyoruz, çünkü onlara ulaşıp düzeltebilmek için biz de bunu öğrendik, öğretiyoruz ve yapılmasını buyuruyoruz. Oysa hakikati örtmek gerektiğini sandıkları kusuru üzerlerinden kaldırmadığımız kişileri düzeltmiş olmayız; asıl biz, böyle bir kusurla onları arayıp bulamayınca kusurlanırız. Sapkınken yalan söylediğimiz kişilere döndükten sonra nasıl inanabileceğiz? Belki de yakalanmak için uğradıklarını, yakalandıktan sonra kendileri yapacaklar; yalnız yapmaya alışık oldukları için değil, geldikleri yerde, bizde de bunu buldukları için.

6

Remanet igitur, ut, quod sentiunt Priscillianistae secundum haeresis suae nefariam falsitatem de deo, de anima, de corpore, de ceteris rebus, non dubitemus ueraci pietate damnare; quod autem sentiunt, ut ueritas occultetur, esse mentiendum, sit nobis et illis — quod absit — dogma commune. hoc tam magnum malum est, ut etiamsi conatus hic noster, quo eos per mendacium capere cupimus et mutare, ita prosperetur, ut eos capiamus atque mutemus, nullis lucris conpensentur haec damna, quibus et nos cum ipsis pro eorum correctione deprauamur. per hoc namque mendacium et nos erimus ex ea parte peruersi et ipsi semicorrecti, quandoquidem istuc, quod putant esse pro ueritate mentiendum, non in eis corrigimus, quia idem nos didicimus et docemus et fieri oportere praecipimus, ut ad eos emendandos peruenire possimus. quos tamen non emendamus, quibus mendum, quo uerum tegendum existimant, non auferimus, sed nos potius inmendamur, cum per tale mendum eos quaerimus nec inuenimus. quemadmodum eis conuersis credere ualeamus, quibus peruersis mentiti sumus, ne forte, quod ut caperentur sunt passi, faciant capti, non solum quia facere consuerunt, sed quia et in nobis, ad quos ueniunt, hoc inueniunt.

77. Daha acınacak olanı şu: Sözde bizden olduktan sonra onlar da bize nasıl inanacaklarını bulamazlar. Doğru saydığımız başka bir şeyi gizlemek için Katolik öğretilerini de yalandan söylediğimizden kuşkulanırlarsa, böyle kuşkulanan kişiye elbette "O zaman seni yakalamak için böyle yaptım" diyeceksin. Peki "Şimdi de benim tarafımdan yakalanmamak için böyle yapmadığını nereden bileceğim?" diyene ne cevap vereceksin? Yakalamak için yalan söyleyenin yakalanmamak için yalan söylemeyeceğine kimseyi ikna edebilir misin? Bu kötülüğün nereye vardığını görüyor musun? Yalnız biz onlara, onlar bize değil, her kardeş her kardeşe haklı olarak şüpheli görünecektir. Böylece iman öğretilsin diye yalana başvurulurken, asıl yapılan kimseye inanılmaması olur. Yalan söylerken Tanrı'ya karşı da konuşuyorsak, hangi yalanda, en büyük cinayet gibi her yolla kaçınmamız gereken kadar büyük bir kötülük bulunabilir?

7

Et quod est miserabilius, etiam ipsi iam quasi nostri effecti, quemadmodum nobis credant, reperire non possunt. si enim suspicentur etiam ipsa catholica dogmata nos mendaciter loqui, ut nescio quid aliud occultemus, quod uerum putamus, certe talia suspicanti dicturus es: hoc tunc ideo feci, ut caperem te. sed quid respondebis dicenti: unde igitur scio, utrum etiam nunc id facias, ne capiaris a me? an uero cuiquam persuaderi potest hominem non mentiri, ne capiatur qui mentitur, ut capiat? uidesne, quo tendat hoc malum? ut scilicet non solum nos illis ipsique nobis, sed omnis frater omni fratri non inmerito uideatur esse suspectus. atque ita, dum per mendacium tenditur, ut doceatur fides, id agitur potius, ut nulli habenda sit fides. si enim et contra deum loquimur, cum mentimur, quid tantum mali poterit in ullo mendacio reperiri, quod tamquam scelestissimum omni modo deuitare debeamus?

88. Ama şimdi bak: Priscillianusçular bizimle karşılaştırılınca ne kadar daha katlanılır biçimde yalan söylüyor! Onları yanılarak aldandıkları yanlışlardan yalanımızla kurtarmamız gerektiğini düşünüyoruz; oysa aldatıcı konuştuklarında bunu biliyorlar. Priscillianusçu, ruhun Tanrı'nın bir parçası olduğunu ve O'nunla aynı tabiattan ve cevherden olduğunu söyler. Bu büyük ve lanetlenecek bir küfürdür. Çünkü bundan, Tanrı'nın tabiatının esir alındığı, aldatıldığı, yanıltıldığı, sarsıldığı, kirletildiği, hüküm giydiği ve işkence gördüğü sonucu çıkar. İnsanı yalanla bu kadar büyük bir kötülükten kurtarmak isteyen de aynı şeyi söylüyorsa, iki küfürbaz arasında ne fark olduğunu görelim. "Çok büyük fark var" diyorsun, "çünkü Priscillianusçu buna inanarak söylüyor, Katolik ise inanmadan, yalnız söyleyerek." Demek ki biri bilmeden küfrediyor, öteki bilerek. Biri bilgiye karşı, öteki vicdana karşı. Birinin yanlış düşünme körlüğü var, ama bunlarda hiç değilse doğru söyleme iradesi var; öteki gizlenerek doğruyu görüyor ve isteyerek yanlış söylüyor. "Ama o" diyeceksin, "yanılgısına ve deliliğine ortak etmek için bunu öğretiyor, bu ise insanları o yanılgıdan ve delilikten kurtarmak için söylüyor." Faydalı olacağına inanılan bu şeyin ne kadar zarar verdiğini yukarıda gösterdim. Ama şimdilik, Katoliğin sapkını düzeltmekle aradığı gelecek iyilikler belirsiz olduğu için, bu ikisinin şu anki kötülüklerini tartarsak, hangisi daha ağır günah işler: İnsanı bilmeden aldatan mı, Tanrı'ya bilerek küfreden mi? Tanrı'yı dindar bir özenle insandan önce tutan kişi hangisinin daha kötü olduğunu elbette anlar. Buna şu da eklenir: İnsanları Tanrı'yı övmeye götürmek için Tanrı'ya küfretmek gerekiyorsa, örneğimiz ve öğretimizle insanları şüphesiz yalnız övmeye değil, Tanrı'ya küfretmeye de çağırıyoruz. Çünkü Tanrı'ya küfrederek O'nu övmeye götürmeye çalıştığımız kişiler, götürebilirsek yalnız övmeyi değil küfretmeyi de öğrenirler. Bilmeden değil bilerek küfrederek sapkınlardan kurtardığımız kişilere işte bu iyilikleri yaparız. Elçi insanları küfretmemeyi öğrensinler diye Şeytan'a teslim ettiği hâlde, biz insanları, bilgisizlikle değil bilgiyle küfretmeyi öğrensinler diye Şeytan'dan kurtarmaya çalışıyoruz. Üstelik onların öğretmenleri olan kendimize öyle büyük bir yıkım getiriyoruz ki, sapkınları yakalamak için önce Tanrı'ya küfredenler oluyoruz, bu kesindir; sonra da onları kurtarmak için, ki bu belirsizdir, O'nun hakikatinin öğretmenleri olmak istiyoruz!

8

Sed nunc aduerte, quam tolerabilius Priscillianistae in nostra comparatione mentiantur, quando se fallaciter loqui sciunt, quos nostro mendacio liberandos putamus ab eis falsis, in quibus errando falluntur. Priscillianista dicit, quod anima sit pars dei et eiusdem cuius est ille naturae atque substantiae. magna haec est et detestanda blasphemia. sequitur enim, ut dei natura captiuetur, decipiatur, fallatur, conturbetur atque turpetur, damnetur atque crucietur. at si hoc et ille dicit, qui de tanto malo liberare cupit hominem per mendacium, uideamus, quid intersit inter utrumque blasphemum. plurimum inquis; nam hoc Priscillianista dicit ita etiam credens, catholicus autem non ita credens, quamuis ita loquens. ille ergo blasphemat nesciens, iste autem sciens; ille contra scientiam, iste contra conscientiam; ille habet caecitatem falsa sentiendi, sed in eis habet saltem uoluntatem uera dicendi; iste latens uidet uera et uolens loquitur falsa. sed ille, inquies, hoc docet, ut erroris sui faciat furorisque participes; iste autem hoc dicit, ut ab illo errore ac furore liberet homines. iam quidem supra ostendi, quantum et hoc noceat, quod creditur profuturum; uerum interim si appendamus in his duobus mala praesentia — quoniam futura bona, quae catholicus de corrigendo haeretico inquirit, incerta sunt — quis peccat grauius: utrum qui hominem decipit nesciens, an qui deum blasphemat sciens? profecto quid sit peius intellegit, qui homini deum sollicita pietate praeponit. huc accedit, quia si blasphemandus est deus, ut ad eum laudandum homines adducamus, procul dubio non solum ad laudandum, uerum etiam ad blasphemandum deum exemplo et doctrina nostra homines inuitamus, quoniam quos ad dei laudes per dei blasphemias molimur adducere, utique si adduxerimus, non solum laudare discent, uerum etiam blasphemare. haec illis beneficia conferimus, quos non ignoranter, sed scienter blasphemando ab haereticis liberamus. et cum apostolus homines tradiderit etiam ipsi satanae, ut discerent non blasphemare, nos conamur homines eruere satanae, ut discant non per ignorantiam, sed per scientiam blasphemare, nobisque ipsis, magistris eorum, hoc tam magnum inportamus exitium, ut propter haereticos capiendos prius efficiamur, quod certum est, dei blasphematores, quo possimus propter eos, quod incertum est, liberandos ueritatis eius esse doctores?

99. Madem Priscillianusçular adamlarımızı kendilerinden sansın diye onlara Tanrı'ya küfretmeyi öğretiyoruz, bir de kendilerini bizden sanalım diye yalan söylerken onların ne kötülük söylediğine bakalım. Priscillianus'u lanetliyor, bizim istediğimiz ölçüde ondan tiksiniyorlar; ruhun Tanrı'nın parçası değil, yaratığı olduğunu söylüyorlar; Priscillianusçuların sahte şehitlerine lanet okuyorlar; o sapkınlığı soyup ortaya çıkaran, ona saldırıp onu yere seren Katolik piskoposları büyük övgülerle yüceltiyorlar; bunun gibi başka şeyler de yapıyorlar. İşte yalan söylerken doğruyu söylüyorlar. Yalan olan şey aynı anda doğru olabilir diye değil; yalanı bir konuda, doğruyu başka bir konuda söylüyorlar. Bizden olduklarını söylerken yalan söylüyor, Katolik iman hakkında ise doğruyu söylüyorlar. Böylece onlar, Priscillianusçu oldukları anlaşılmasın diye doğru şeyleri yalan yere söylüyor. Biz ise onları bulmak için yalnız onlardan olduğumuza inanılsın diye yalan söylemiyor, onların yanılgısına ait olduğunu bildiğimiz yanlış şeyleri de söylüyoruz. Demek ki onlar bizden sanılmak istediklerinde söyledikleri kısmen yanlış, kısmen doğrudur: Bizden oldukları yanlıştır, ruhun Tanrı'nın parçası olmadığı doğrudur. Biz ise onlardan sanılmak istediğimizde söylediğimizin ikisi de yanlıştır: hem Priscillianusçu olduğumuz hem de ruhun Tanrı'nın parçası olduğu. Şu hâlde onlar gizlendiklerinde Tanrı'yı övüyor, O'na küfretmiyorlar; gizlenmeyip kendi öğretilerini ortaya koyduklarında ise küfrettiklerini bilmiyorlar. Bu yüzden Katolik imana dönerlerse kendilerini Elçi'nin sözleriyle teselli edebilirler. O, başka şeylerin yanında "Önceden küfürbazdım" dedikten sonra şöyle demişti: "Merhamet gördüm, çünkü bilmeden yaptım." Biz ise tam tersine, bize içlerini açsınlar diye onları aldatıp yakalamak için bu sözde adil yalanı ortaya koyarsak, hem küfürbaz Priscillianusçulardan olduğumuzu söylemiş oluruz, hem de bize inansınlar diye, bilgisizlik mazeretine sığınmadan küfrederiz. Çünkü sapkın sanılmak için küfreden Katolik "Bilmeden yaptım" diyemez.

9

Cum igitur blasphemare deum doceamus nostros, ut eos Priscillianistae credant suos, uideamus, quid mali dicant ipsi, quando propterea mentiuntur, ut eos nostros esse credamus. anathematizant Priscillianum et ad nostrum arbitrium detestantur; dicunt animam creaturam dei esse, non partem; exsecrantur Priscillianistarum falsa martyria; catholicos episcopos, a quibus illa haeresis nudata, oppugnata, prostrata est, magnis efferunt laudibus et cetera huius modi. ecce ipsi uera dicunt, quando mentiuntur, non quo simul possit hoc ipsum uerum esse, quod mendacium est, sed in alio quando mentiuntur, in alio uera dicunt; quando enim nostros se esse mentiuntur, de fide catholica uera dicunt. ac per hoc ipsi, ne Priscillianistae inueniantur, loquuntur mendaciter uera; nos autem, ut eos inueniamus, non solum mendaciter loquimur, ut ad illos pertinere credamur, sed etiam falsa loquimur, quae ad illorum errorem pertinere cognouimus. itaque illi quando nostri putari uolunt, et falsum est ex parte et uerum est ex parte, quod dicunt — falsum est enim eos nostros esse, uerum est autem animam partem dei non esse — nos uero quando ad eos pertinere putari uolumus, falsum est utrumque, quod dicimus, et Priscillianistas nos esse et animam partem dei esse. itaque illi deum laudant, non blasphemant, quando se occultant; et quando se non occultant, sed sua proferunt, blasphemare se nesciunt. ideo si ad fidem catholicam conuertantur, consolantur semet ipsos, quia possunt dicere, quod apostolus, qui cum inter cetera dixisset: prius fui blasphemus, misericordiam, inquit, consecutus sum, quia ignorans feci. nos contra, ut se nobis aperiant, si hoc quasi iustum mendacium fallendis eis capiendisque proferimus, profecto et ad blasphematores Priscillianistas pertinere nos dicimus et, ut nobis credant, sine excusatione ignorantiae blasphemamus. neque enim catholicus, qui blasphemando uult haereticus credi, potest dicere: ignorans feci.

1010. Kardeşim, bu gibi durumlarda şu söz hep korkuyla hatırlanmalıdır: "İnsanların önünde beni inkâr edeni ben de göklerdeki Babamın önünde inkâr edeceğim." Gizlenen Priscillianusçuları küfürlü bir yalanla açığa çıkarıp yakalamak için onların önünde Mesih'i inkâr eden kişi, O'nu insanların önünde inkâr etmiş olmaz mı? Rica ederim, Mesih'in gerçekte olduğu gibi olmadığı, Priscillianusçunun inandığı gibi olduğu söylendiğinde O'nun inkâr edildiğinden kim şüphe eder?

10

Semper, frater, in talibus causis cum timore recolendum est: quicumque me negauerit coram hominibus, negabo eum coram patre meo, qui in caelis est. an uero Christum coram hominibus non negat, qui eum coram Priscillianistis negat, ut eos latentes blasphemo mendacio nudet et capiat? quis autem dubitat, obsecro te, negari Christum, cum, sicuti est uerus, ita non esse dicitur et, sicut eum Priscillianista credit, ita esse dicitur?

1111. "Ama" diyeceksin, "koyun postuna bürünmüş, Rab'bin sürüsünü gizlice ve ağır biçimde kırıp geçiren saklı kurtları başka türlü bulamayız." Peki, bu yalan avı akla gelmeden önce Priscillianusçular nasıl tanındı? Önderleri elbette daha kurnazdı, bu yüzden daha iyi gizleniyordu; onun inine kadar nasıl varıldı? Bunca ve bu kadar önemli kişi nasıl açığa çıkarılıp hüküm giydi, sayısız başkaları da nasıl kimi gerçekten, kimi görünüşte düzelip Kilise'nin merhametiyle bağrına alındı? Rab merhamet ettiğinde onların izine varmak için birçok yol verir. Bunlardan ikisi ötekilerden daha verimlidir: ya baştan çıkarmak istedikleri ya da baştan çıkardıkları kişiler aklı başına gelip döndüğünde onları gösterir. Onların lanetli yanılgısı yalancı tuzaklarla değil, doğru tartışmalarla yıkılırsa bu daha kolay olur. Bu tartışmaları yazmaya emek vermelisin, çünkü Rab sana bunu yapabilme gücünü bağışladı. Onların akılsız çarpıklığını yıkan bu şifalı yazılar gittikçe daha çok tanınır, halka seslenen Katolik piskoposlar ya da Tanrı gayretiyle dolu hevesli kişiler onları her yana yayarsa, işte onlar kutsal ağlar olur: Sapkınlar bu ağlarla yalanla aranmaz, doğrulukla yakalanır. Böyle yakalananlar ya ne olduklarını kendiliklerinden itiraf eder, kötü topluluklarında tanıdıkları başkalarını da ya gönül birliğiyle düzeltir ya da merhametle ele verirler; ya da uzun süre gizleyip örttükleri şeyi itiraf etmeye utanırlarsa, Tanrı'nın gizli eli hekimlik edip onları iyileştirir.

11

Sed occultos lupos, inquies, indutos pellibus ouium et dominicum gregem latenter grauiterque uastantes aliter inuenire non possumus. unde ergo innotuerunt Priscillianistae, priusquam huius mendacii fuisset excogitata uenatio? unde ad ipsius auctoris illorum profecto astutioris et ideo tectioris cubile peruentum est? unde tot tantique manifestati atque damnati et ceteri innumerabiles partim correcti, partim uelut correcti et ecclesia miserante conlecti sunt? multas enim uias dat dominus, quando miseretur, quibus ad eorum perueniatur indaginem: quarum duae sunt aliis feliciores, ut uel ab eis, quos seducere uoluerunt, aut ab eis, quos iam seduxerant, resipiscentibus conuersisque monstrentur. quod facilius fit, si nefarius eorum error non mendacibus captationibus, sed ueracibus disputationibus euertatur. quibus conscribendis operam te oportet inpendere, quoniam dominus donauit, ut possis. quae scripta salubria, quibus eorum peruersitas insana destruitur, cum magis magisque innotuerint et a catholicis uel antistitibus, qui loquuntur in populis, uel a quibusque studiosis zelo dei plenis fuerint usquequaque diffusa, haec erunt sancta retia, quibus capiantur ueraciter, non mendaciter inquirantur. sic enim capti aut ultro quid fuerint fatebuntur et alios, quos in sua mala societate nouerunt, uel concorditer corrigent uel misericorditer prodent; aut, si eos pudebit fateri. quod diuturna simulatione texerunt, occulta dei manu medicante sanabuntur.

1212. "Ama" diyeceksin, "onların ne iseler biz de oyuz diye yalan söylersek gizlendikleri yerlere çok daha kolay gireriz." Bu caiz ya da yararlı olsaydı, Mesih koyunlarına kurt postuna bürünüp kurtların yanına gitmelerini ve bu sanatın hileleriyle onları bulmalarını buyurabilirdi. Oysa koyunları kurtların arasına göndereceğini önceden söylerken bile böyle demedi. "Ama" diyeceksin, "o zaman kurtları aramak gerekmiyordu, çünkü apaçık ortadaydılar; katlanılması gereken ısırıkları ve vahşetleriydi." Peki, ileriki zamanları önceden haber verip koyun kılığında yırtıcı kurtların geleceğini söylediğinde, tam burada şöyle uyarması gerekmez miydi: "Siz de onları bulmak için kurt kılığına girin, içinizde ise koyun kalın"? Böyle demedi. "Birçoğu size koyun kılığında gelecek, ama içleri yırtıcı kurttur" dedikten sonra "Onları yalanlarınızdan" diye eklemedi, "Onları meyvelerinden tanıyacaksınız" dedi. Yalanlardan hakikatle sakınılmalı, yalanlar hakikatle yakalanmalı, hakikatle öldürülmelidir. Bilmeyenlerin küfürlerini bilerek küfrederek yenmek bizden uzak olsun. Aldatıcıların kötülüklerinden onları taklit ederek sakınmak bizden uzak olsun. Sakınmak için o kötülüğe sahip olursak nasıl sakınmış oluruz? Bilmeden küfredeni yakalamak için bilerek küfredersem, yaptığım şey yakaladığımdan kötüdür. Mesih'i bilmeden inkâr edeni bulmak için Mesih'i bilerek inkâr edersem, böyle bulduğum kişi beni helâke kadar izleyecektir; çünkü onu bulmak için önce ben helâk oluyorum.

12

Sed multo facilius, inquies, eorum latibula penetramus, si quod sunt nos esse mentiamur. hoc si liceret aut expediret, potuit Christus praecipere ouibus suis, ut lupinis amictae pellibus ad lupos uenirent et eos huius artis fallaciis inuenirent: quod eis non dixit nec quando eas in medium luporum se missurum esse praedixit. sed dices: non erant tunc inquirendi, cum essent apertissimi lupi, sed eorum morsus et saeuitia perferenda. quid? cum tempora posteriora praenuntians in uestitu ouium dixit rapaces lupos esse uenturos, nonne ibi erat locus, ut haec moneret et diceret: et uos, ut eos inueniatis, adsumite uestitum luporum, intrinsecus autem oues manete? non hoc ait. sed cum dixisset: multi ad uos uenient in uestitu ouium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces, non addidit: ex mendaciis uestris. sed: ex fructibus eorum cognoscetis eos. ueritate sunt cauenda, ueritate capienda, ueritate occidenda mendacia. absit, ut blasphemias ignorantium scienter blasphemando uincamus, absit, ut mala fallacium imitando caueamus. quomodo enim cauebimus, si, ut caueamus, habebimus? si enim, ut capiatur qui blasphemat nesciens, blasphemabo sciens, peius est quod facio quam quod capio; si, ut inueniatur qui Christum negat nesciens, ego Christum negabo sciens, ad perditionem me secuturus est, quem sic inuenero: si quidem, ut illum inueniam, prior pereo.

1313. Priscillianusçuları bu yolla bulmaya çalışan kişi, yürekte inanmadığı şeyi ağzından çıkardığı için belki Mesih'i inkâr etmiş sayılmaz mı? Sanki, az önce de söylediğim gibi, "Yürekle inanılarak adalete erilir" denmişken "Ağızla itiraf edilerek kurtuluşa erilir" sözü boşuna eklenmiş gibi! Mesih'i zulmedenlerin önünde inkâr edenlerin hemen hepsi O'na dair inandıklarını yüreklerinde tutmuşlardı; yine de kurtuluş için ağızla itiraf etmedikleri için helâk oldular, tövbeyle yeniden dirilenler hariç. Elçi Petrus'un Mesih'i inkâr ederken yüreğindekinin ağzındakiyle aynı olduğunu düşünecek kadar kim aklını yitirebilir? O inkârda içinde hakikati tutuyor, dışarıya yalanı çıkarıyordu. Yürekle inanması kurtuluşa yetiyorsa, ağzıyla inkâr ettiğini gözyaşlarıyla neden yıkadı? Yüreğinde hakikati söylerken ağzından çıkardığı yalanı neden o kadar acı bir ağlayışla cezalandırdı? Çünkü yürekle inanıp adalete erdiği hâlde ağızla itiraf edip kurtuluşa ermemesinin büyük bir felâket olduğunu görmüştü.

13

An forte qui eo modo Priscillianistas inuenire molitur, ideo non negat Christum, quia ore depromit, quod corde non credit? quasi uero — quod et paulo ante iam dixi — cum dictum esset: corde creditur ad iustitiam, incassum est additum: ore confessio fit ad salutem. nonne paene omnes, qui Christum coram persecutoribus negauerunt, quod de illo credebant, corde tenuerunt et tamen ore ad salutem non confitendo perierunt, nisi qui paenitentia reuixerunt? quis ita uanescat, ut existimet apostolum Petrum hoc habuisse in corde quod in ore, quando Christum negauit? nempe in illa negatione intus ueritatem tenebat et foras mendacium proferebat. cur ergo lacrimis diluit, quod ore negauerat, si saluti sufficiebat, quod corde credebat? cur loquens in corde suo ueritatem tam amaro fletu puniuit mendacium, quod ore depromsit, nisi quia magnam uidit esse perniciem, quod corde quidem credidit ad iustitiam, sed ore non confessus est ad salutem?

1414. Bu nedenle "Yüreğinde hakikati söyleyen" sözünü, hakikati yürekte tutup ağızla yalan söylemek gerekir diye anlamamalıdır. Bu söz şunun için söylenmiştir: İnsan ağzıyla hakikati söyleyebilir, ama onu yüreğinde tutmazsa, yani söylediğine kendisi inanmazsa bunun ona hiçbir yararı olmaz. Sapkınlar, özellikle de bu Priscillianusçular böyle yapar: Katolik hakikate inanmadıkları hâlde, bizden sanılmak için onu söylerler. Demek ki hakikati yüreklerinde değil, ağızlarında söylerler. İşte bunların, hakkında "Yüreğinde hakikati söyleyen" denen kişiden ayrılması gerekiyordu. Katolik ise bu hakikate inandığı için onu yüreğinde nasıl söylüyorsa, vaaz etmek için ağzında da öyle söylemelidir. Ona karşıt yanlışa da ne yüreğinde ne ağzında yer vermelidir ki, hem yürekle inanıp adalete ersin hem de ağızla itiraf edip kurtuluşa ersin. Zaten o mezmurda "Yüreğinde hakikati söyleyen" dendikten hemen sonra "Diliyle hile yapmayan" diye de eklenmiştir.

14

Quapropter illud, quod scriptum est: qui loquitur ueritatem in corde suo, non sic accipiendum est, quasi retenta in corde ueritate loquendum sit in ore mendacium. sed ideo dictum est, quia fieri potest, ut loquatur quisque ore ueritatem, quae nihil ei prosit, si eam in corde non teneat, id est, si quod loquitur ipse non credat. sicut haeretici, maximeque idem Priscillianistae faciunt, cum catholicam ueritatem non quidem credunt, sed tamen loquuntur, ut nostri esse credantur. loquuntur ergo ueritatem in ore suo, non in corde suo. propterea distinguendi erant ab illo, de quo dictum est: qui loquitur ueritatem in corde suo. hanc autem ueritatem catholicus sicut in corde loquitur, quia ita credit, ita et in ore debet, ut ita praedicet; contra istam uero nec in corde nec in ore habeat falsitatem, ut et corde credat ad iustitiam et ore confessionem faciat ad salutem. nam et in illo psalmo, cum dictum esset: qui loquitur ueritatem in corde suo, mox etiam hoc additum est: qui non egit dolum in lingua sua.

1515. Elçi'nin şu sözünü de: "Yalanı bırakıp herkes yakınıyla hakikati konuşsun, çünkü birbirimizin uzuvlarıyız", henüz bizimle birlikte Mesih'in bedeninin uzvu olmayanlara yalan söylemeye izin vermiş gibi anlamak bizden uzak olsun. Bu söz, her birimizin herkesi, henüz öyle olmasa bile olmasını istediği şey gibi görmesi gerektiği için söylenmiştir. Nitekim Rab, yabancı soydan bir Samiriyeli'nin, merhamet ettiği adamın yakını olduğunu gösterdi. Demek ki yabancı kalmasın diye çalışılan kişi yabancı değil, yakın sayılmalıdır. Henüz imanımıza ve ayinimize ortak olmadığı için ondan bazı doğruları gizlemek gerekse bile, bu yüzden ona yanlış söylemek gerekmez.

15

Et illud, quod ait apostolus: deponentes mendacium loquimini ueritatem unusquisque cum proximo suo. quia sumus inuicem membra, absit, ut sic intellegamus, tamquam loqui mendacium permiserit cum eis, qui nondum sunt nobiscum membra corporis Christi. sed ideo dictum est, quia unusquisque nostrum hoc debet quemque deputare, quod eum uult fieri, etiam si nondum factus est. sicut dominus alienigenam Samaritanum proximum eius ostendit, cum quo misericordiam fecit. proximus ergo habendus est, non alienus. cum quo id agendum est, ne remaneat alienus; et si propter id, quod nondum est, fidei nostrae sacramentique particeps factus, aliqua illi occultanda sunt uera, non tamen ideo dicenda sunt falsa.

1616. Elçiler zamanında da hakikati hakikatle, yani doğru bir gönülle vaaz etmeyenler vardı. Elçi bunların Mesih'i temiz bir gönülle değil, kıskançlık ve çekişmeyle duyurduklarını söyler. Demek ki o zaman da hakikati temiz olmayan bir gönülle duyuran bazı kişilere katlanılmıştır; ama yanlışı temiz bir gönülle duyuran hiç kimse övülmemiştir. Nitekim onlar için "İster bahaneyle ister hakikatle, yeter ki Mesih duyurulsun" der; ama "Mesih sonra duyurulsun diye önce inkâr edilsin" asla demezdi.

16

Fuerunt enim etiam temporibus apostolorum, qui ueritatem non ueritate, id est non ueraci animo praedicarent: quos dicit apostolus Christum adnuntiasse non caste, sed per inuidiam et contentionem. ac per hoc etiam tunc nonnulli tolerati sunt adnuntiantes non casto animo ueritatem; non tamen ulli laudati sunt tamquam adnuntiantes casto animo falsitatem. denique de illis dicit: siue occasione siue ueritate Christus adnuntietur; nullo modo autem diceret, ut postea Christus adnuntietur, prius negetur.

1717. Bu nedenle gizlenen sapkınların izi, ne Katolik iman kötülenerek ne de sapkın dinsizlik övülerek, birçok yolla sürülebilir.

Ama sapkın dinsizlik inlerinden ancak Katolik dil hakikat yolundan saparsa çıkarılabilecek olsaydı bile, onun gizli kalması bunun uçuruma yuvarlanmasından daha katlanılır olurdu. Tilkilerin kendi çukurlarında saklanması, onları yakalamak için avcıların küfür çukuruna düşmesinden daha katlanılır olurdu. Priscillianusçuların hainliğinin hakikat örtüsüyle örtülmesi, Katoliklerin imanının, yalancı Priscillianusçular onu övmesin diye inananlarca inkâr edilmesinden daha katlanılır olurdu. Çünkü herhangi yalanlar değil, küfürlü yalanlar, gizli sapkınları açığa çıkarmak niyetiyle yapıldıkları için adil sayılacaksa, aynı niyetle yapılan zinalar da bu şekilde iffetli olabilir. Diyelim ki iffetsiz Priscillianusçu kadınlardan biri Katolik bir Yusuf'a göz koyuyor ve bu rezaleti ondan elde ederse gizlendikleri yerleri ele vereceğine söz veriyor; razı olunursa sözünü tutacağı da kesin. Bunun yapılması gerektiğine mi hükmedeceğiz? Yoksa böyle malın böyle bir bedelle alınmayacağını mı anlayacağız? O hâlde yakalanacak sapkınları, tenin zinaya akmasıyla satın almıyorsak, neden ağzın küfürde fuhuş etmesiyle satın almamız gerektiğini düşünüyoruz? İki seçenek var. Ya ikisini de aynı gerekçeyle savunmak serbest olacak ve adaletsizleri yakalama niyetiyle yapıldıkları için bunların adaletsiz olmadığı söylenecek. Ya da sağlam öğreti, sapkınları bulmak için bile iffetsiz kadınlarla, ruhen olmasa da bedenen birleşmemizi istemiyorsa, sapkınları bulmak için ruhen olmasa da sözle pis sapkınlığı vaaz etmemizi ya da iffetli Katolik imana küfretmemizi de elbette istemez. Çünkü insanın bütün aşağı hareketlerinin itaat etmesi gereken zihnin hâkimiyeti de, yapılmaması gereken bir şey ister uzuvla ister sözle yapıldığında, hak ettiği utançtan kurtulamaz. Aslında söz de bir uzuvla yapılır, çünkü sözü yapan dil bir uzuvdur. Hiçbir fiilimiz de önce yürekte gebe kalınmadan bir uzuvla doğurulmaz; daha doğrusu içeride düşünülerek ve onaylanarak zaten doğmuş olan, bir uzuv aracılığıyla yapılarak dışarı çıkarılır. Demek ki bir şeyin "candan yapılmadığı" söylendiğinde, ruh o fiilden aklanmış olmaz; çünkü ruh yapılmasına karar vermeseydi o fiil yapılmazdı.

17

Quocirca multis quidem modis possunt latentes haeretici uestigari nec catholica fide uituperata nec haeretica inpietate laudata. Sed si aliter omnino non posset educi de cauernis suis haeretica inpietas, nisi a tramite ueritatis lingua catholica deuiaret, tolerabilius illa occultaretur, quam ista praecipitaretur; tolerabilius in suis foueis delitiscerent uulpes, quam propter illas capiendas in blasphemiae foueam caderent uenatores; tolerabilius perfidia Priscillianistarum ueritatis uelamine tegeretur, quam fides catholicorum. ne a Priscillianistis mentientibus laudaretur, a catholicis credentibus negaretur. nam si propterea iusta sunt non qualiacumque, sed blasphema mendacia, quia hoc animo fiunt, ut occulti haeretici detegantur poterunt isto modo, si eodem animo fiant, casta esse adulteria. quid? si enim ex numero Priscillianistarum inpudicarum aliqua femina iniciat oculum in catholicum Ioseph eique promittat prodituram se latebras eorum, si ab illo inpetrauerit stuprum, certumque sit eam, si ei consensum fuerit, quod pollicita est inpleturam, faciendumne censebimus? an intellegemus nequaquam tali pretio merces eius modi conparandas? cur ergo non emimus capiendos haereticos carne in adulterium defluente et emendos putamus ore in blasphemia fornicante? aut enim licebit utrumque pari ratione defendere, ut ideo haec non esse dicantur iniusta, quia ea facta sunt intentione, qua conprehenderentur iniusti, aut, si sana doctrina nec propter inueniendos haereticos uult nos cum feminis inpudicis saltem corpore, non mente misceri, profecto nec propter inueniendos haereticos uult a nobis saltem uoce, non mente aut inmundam haeresim praedicari aut castam catholicam blasphemari, quia et ipsum mentis imperium, cui debet omnis inferior motus hominis oboedire, digno non carebit obprobrio, quando fit, quod fieri non oportet seu membro seu uerbo. quamquam etiam cum uerbo fit, membro fit, quoniam lingua membrum est, qua fit uerbum; nec ullum factum nostrum membro ullo paritur, nisi quod prius corde concipitur, uel potius intus cogitando et consentiendo iam partum foras editur faciendo per membrum. non itaque animus a facto excusatur, quando dicitur aliquid non ex animo fieri, quod tamen non fieret, nisi animus faciendum esse decerneret.

1818. Bir şeyin hangi sebeple, hangi gayeyle, hangi niyetle yapıldığı elbette çok önemlidir. Ama günah olduğu kesin olan şeyler, hiçbir iyi sebep bahanesiyle, iyi sayılan hiçbir gayeyle, iyi görünen hiçbir niyetle yapılmamalıdır. İnsanların kendileri başlı başına günah olmayan işleri, sebeplerinin iyi ya da kötü oluşuna göre kimi zaman iyi, kimi zaman kötüdür. Yoksullara yiyecek vermek, doğru imanla merhamet için yapılırsa iyi bir iştir. Evlilikte birleşme de çocuk doğurmak için, hem de yeniden doğacak çocuklar doğsun diye bir imanla yapılırsa iyidir. Bu ve benzeri işler sebeplerine göre iyi ya da kötüdür, çünkü aynı işler kötü sebeplerle yapılırsa günaha dönüşür: Yoksul gösteriş için doyurulursa, eşle zevk düşkünlüğü için birleşilirse, çocuklar Tanrı için değil şeytan için yetiştirilmek üzere doğurulursa böyledir. Ama işlerin kendisi günah olduğunda, yani hırsızlık, zina, küfür ve benzerlerinde, kim bunların ya günah olmasınlar ya da, daha saçması, adil günahlar olsunlar diye iyi sebeplerle yapılması gerektiğini söyleyebilir? Kim şöyle der: "Yoksullara verecek bir şeyimiz olsun diye zenginlerden çalalım ya da yalancı tanıklık satalım; hele bununla masumlara zarar verilmiyor, tersine suçlular, onları hüküm giydirecek yargıçların elinden kurtarılıyorsa." Çünkü bu yalanın satılmasından iki iyilik doğar: Yoksulun besleneceği para alınır, yargıç da bir insan cezalandırılmasın diye aldatılır. Elimizden geliyorsa vasiyetnameleri de neden gerçeğini ortadan kaldırıp sahtesini koymayalım? Mirasları ve bağışları, onlarla hiçbir iyilik yapmayan layık olmayanlar değil, onlar sayesinde açlar doyurulan, çıplaklar giydirilen, yabancılar barındırılan, esirler kurtarılan, kiliseler yapılan kişiler alsın! Madem bu iyilikler uğruna o kötülükler kötülük bile değildir, neden bu iyilikler uğruna yapılmasınlar? Hatta iffetsiz ve zengin kimi kadınların âşıklarını ve yataklarına aldıkları adamları üstüne üstlük zengin edecekleri görülüyorsa, merhametli bir adam böyle iyi bir amaç için bu rolü ve bu sanatı da üstlenmesin mi? Böylece yoksullara verecek bir şeyi olsun, "Çalan artık çalmasın; bunun yerine ihtiyacı olana verecek bir şeyi olsun diye elleriyle iyi bir iş görerek emek versin" diyen Elçi'yi de dinlemesin! Eğer yalnız hırsızlık değil, yalancı tanıklık, zina ve her kötü iş, iyilik yapılacak bir şey olsun diye işlendiğinde kötü değil iyi olacaksa böyledir. Bunu ancak insan işlerini, bütün ahlâkı ve kanunları altüst etmeye çalışan kişi söyleyebilir. Bir kere insanların bütün kötü işlerinde ne yapıldığına değil, neden yapıldığına bakılması gerektiğini, iyi sebeplerle yapıldığı görülen şeylerin de kötü sayılmayacağını kabul edersek, hangi en cani cinayet, hangi en çirkin rezalet, hangi en dinsiz kutsala saygısızlık doğru ve adil biçimde, üstelik yalnız cezasız değil şanlı biçimde yapılabilir denmez? Onu işlerken hiçbir cezadan korkulmaz, hatta ödül de beklenir. Oysa adalet, zenginin artanından alıp yoksula gerekeni vermek için çaldığını söyleyip gösteren hırsızı da haklı olarak cezalandırıyorsa; başkasının vasiyetini, mirasçı hiç sadaka vermeyecek biri değil de bol sadaka verecek biri olsun diye tahrif ettiğini ortaya koyan sahtekârı da haklı olarak cezalandırıyorsa; zina ettiği kadın aracılığıyla bir insanı ölümden kurtarmak için merhametle zina ettiğini gösteren zaniyi de haklı olarak cezalandırıyorsa; son olarak, tartışılan konuya daha da yaklaşalım, onların gizlendikleri yerlere ulaşmak için rezaletlerini bilen Priscillianusçu bir kadınla zina eden kişiyi de haklı olarak cezalandırıyorsa, sana soruyorum: Elçi "Uzuvlarınızı haksızlığın silahı olarak günaha sunmayın" diyor. Bu yüzden Priscillianusçuları bulabilmek için ellerimizi, cinsel uzuvlarımızı ya da başka uzuvlarımızı rezaletlere sunmamalıysak, dilimizin, bütün ağzımızın, sesimizin aletinin bize ne kabahati var ki bunları günaha, hem de öyle büyük bir günaha silah olarak sunalım? Yakaladığımız Priscillianusçuları bilgisizlikten doğan küfürlerden kurtarmak için, bilgisizlik mazereti olmadan Tanrımıza küfredelim mi?

18

Interest quidem plurimum, qua causa, quo fine, qua intentione quid fiat; sed ea, quae constat esse peccata, nullo bonae causae obtentu, nullo quasi bono fine, nulla uelut bona intentione facienda sunt. ea quippe opera hominum, sicut causas habuerint bonas seu malas, nunc sunt bona, nunc mala, quae non sunt per se ipsa peccata: sicut uictum praebere pauperibus bonum opus est, si fit causa misericordiae cum recta fide; sicut concubitus coniugalis, quoniam fit causa generandi, si ea fide fiat, ut gignantur regenerandi. haec atque huius modi secundum suas causas opera sunt bona uel mala, quia eadem ipsa, si habent causas malas, in peccata uertuntur: uelut si iactantiae causa pauper pascitur; aut lasciuiae causa cum uxore concumbitur; aut filii generantur, non ut deo, sed ut diabolo nutriantur. cum uero iam opera ipsa peccata sunt, sicut furta, stupra, blasphemiae uel cetera talia, quis est, qui dicat causis bonis esse facienda, ut uel peccata non sint uel, quod est absurdius, iusta peccata sint? quis est, qui dicat: ut habeamus, quod demus pauperibus, faciamus furta diuitibus aut testimonia falsa uendamus, maxime si non inde innocentes laeduntur, sed nocentes potius damnaturis iudicibus eruuntur? duo enim bona fiunt huius uenditione mendacii, ut et pecunia sumatur, unde inops alatur, et iudex fallatur, ne homo puniatur. testamenta etiam si possumus. cur non uera supprimimus et falsa subponimus, ut hereditates uel legata non habeant indigni, qui nihil ex eis operantur boni, sed hi potius, a quibus esurientes pascuntur, nudi uestiuntur, peregrini suscipiuntur, captiui redimuntur, ecclesiae construuntur? cur enim non fiant illa mala propter haec bona. si propter haec bona nec illa sunt mala? iam uero si aliquae inmundae et diuites feminae uideantur amatores et stupratores suos insuper ditaturae, cur non et has partes atque artes suscipiat uir misericors, quibus pro tam bona causa utatur. ut habeat, unde indigentibus largiatur, nec audiat apostolum dicentem: qui furabatur, iam non furetur; magis autem laboret operans manibus suis bonum, ut habeat unde tribuere cui opus est? si quidem non solum ipsum furtum, uerum etiam falsum testimonium et adulterium et omne opus malum non erit malum, sed bonum, si ea causa perpetretur, ut sit, unde fiat bonum. quis ista dicat, nisi qui res humanas omnesque conatur mores legesque subuertere? quod enim sceleratissimum facinus, quod turpissimum flagitium, quod inpiissimum sacrilegium non dicatur posse fieri recte atque iuste nec inpune tantum, uerum etiam gloriose, ut in eo perpetrando non solum supplicia nulla timeantur, sed sperentur et praemia, si semel concesserimus in omnibus malis operibus hominum ideo non quid fiat, sed quare fiat esse quaerendum, ut, quaecumque propter bonas causas facta inueniuntur, nec ipsa mala esse iudicentur? at si iustitia merito punit furem, etiam qui dixerit et ostenderit ideo se subtraxisse superflua diuiti, ut praeberet necessaria pauperi; si merito punit falsarium, etiam qui se ideo testamentum alienum corrupisse docuerit, ut ille heres esset, qui facturus inde fuerat elemosynas largas, non ille, qui nullas; si merito punit adulterum, etiam qui demonstrauerit misericordia se fecisse adulterium, ut per illam, cum qua fecit, de morte hominem liberaret; postremo, ut ad rem, de qua quaestio est, propius accedamus, si merito punit eum, qui feminae alicui Priscillianistarum turpitudinis consciae propterea se adulterino concubitu miscuit, ut ad eorum latebras perueniret: obsecro te, cum dicat apostolus: nec exhibeatis membra uestra arma iniquitatis peccato et ideo nec manus nec corporis genitalia nec alia membra flagitiis exhibere debeamus, ut Priscillianistas inuenire possimus, quid nos lingua, quid totum os nostrum, quid organum uocis offendit, ut haec exhibeamus arma peccato tantoque peccato, ubi deum nostrum, ut Priscillianistas adprehensos ab ignorantiae blasphemiis eruamus, sine excusatione ignorantiae blasphememus?

1919. Biri diyecek ki: "Demek ki herhangi bir hırsız, merhamet isteğiyle çalan hırsızla bir mi tutulmalı?" Bunu kim söyleyebilir? Ama biri daha kötü diye ikisinden biri iyi olmaz. Arzuyla çalan, merhametle çalandan daha kötüdür; ama her hırsızlık günahsa, her hırsızlıktan kaçınılmalıdır. Bir günah hükme layık, öteki bağışlanabilir olsa bile, kim günah işlemek gerektiğini söyleyebilir? Şimdi sorduğumuz şudur: Biri şunu ya da bunu yaparsa kim günah işlemez, kim işler? Kimin daha ağır, kimin daha hafif günah işlediğini sormuyoruz. Zaten hırsızlık da kanun önünde zinadan daha hafif cezalandırılır; ama ikisi de günahtır, biri daha hafif, öteki daha ağır olsa da. Hatta arzuyla yapılan hırsızlık, yardım etmek için işlenen zinadan daha hafif sayılır. İyi bir niyetle işlenmiş görünen günahlar, kendi türlerinde aynı türden başka günahlardan daha hafif olur; ama türü bakımından daha hafif olan başka türden günahlardan daha ağır bulunur. Hırsızlığı açgözlülükle yapmak merhametle yapmaktan daha ağırdır; zinayı sefahatle işlemek de merhametle işlemekten daha ağırdır; yine de merhametle zina etmek, açgözlülükle çalmaktan daha ağırdır. Ama şimdi konu neyin daha hafif ya da daha ağır olduğu değil, neyin günah olup olmadığıdır. Günah olduğu kesin olan yerde kimse günah işlemek gerektiğini söyleyemez. Biz yalnız, günah şöyle ya da böyleyse bağışlanması ya da bağışlanmaması gerektiğini söyleriz.

19

Dicet aliquis: ergo aequandus est fur quilibet ei furi qui misericordiae uoluntate furatur? quis hoc dixerit? sed horum duorum non ideo est quisquam bonus, quia peior est unus. peior est enim, qui concupiscendo quam qui miserando furatur; sed si furtum omne peccatum est, ab omni furto est abstinendum. quis enim dicat esse peccandum, etiamsi aliud sit damnabile, aliud ueniale peccatum? nunc autem quaerimus. si hoc aut illud quisque fecerit, quis non peccabit siue peccabit, non quis grauius leuiusue peccabit. nam et ipsa furta leuius utique puniuntur lege quam stupra; sunt autem utraque peccata, quamuis alia leuiora, alia grauiora, ita ut leuius habeatur furtum, quod concupiscendo, quam stuprum, quod subueniendo committitur. in suo quippe genere aliis eiusdem generis peccatis leuiora fiunt, quae bono animo uidentur admitti, cum tamen et ipsa alterius generis peccatis ipso suo genere leuioribus inueniantur esse grauiora. grauius est enim auaritia quam misericordia furtum facere, itemque stuprum grauius est luxuria quam misericordia perpetrare, et tamen grauius est adulterare misericordia quam furari auaritia. neque nunc agitur, quid sit leuius siue grauius, sed quae sint peccata uel non sint. nemo enim dixerit debuisse peccari, ubi constat esse peccatum; sed debere dicimus, si ita uel ita peccatum est, ignosci uel non ignosci.

2020. Ama itiraf etmek gerekir ki, bazı telafi edici günahlar insan ruhlarını öyle sarsar ki, övülmeleri gerektiği bile düşünülür, hatta doğru işler oldukları söylenir. Bir babanın kızlarını dinsizlerin fuhşuna sunmasının büyük bir günah olduğundan kim şüphe eder? Yine de adil bir adamın bunu yapması gerektiğini düşündüğü bir durum doğmuştur: Sodomlular lanetli bir şehvet saldırısıyla konuklarına hücum ettiğinde. Şöyle der: "Erkek tanımamış iki kızım var. Onları size çıkarayım, onlara dilediğinizi yapın; yalnız bu adamlara haksızlık etmeyin, çünkü çatımın altına girdiler." Burada ne diyeceğiz? Sodomluların o adil adamın konuklarına yapmaya çalıştığı cinayetten öyle tiksinmez miyiz ki, bu olmasın diye ne gerekiyorsa yapılmalıydı diye düşünelim? Bunu yapan kişi de, adaleti sayesinde Sodom'dan kurtarılan biri olduğu için bizi iyice sarsıyor. Kadınların bu tecavüze uğraması erkeklerin uğramasından daha az kötü olduğu için, onun bunu konukları yerine kızları için tercih etmesinin, hem de yalnız içinden istemeyip sözle önermesinin, onlar kabul etseydi fiilen de yapacak olmasının, o adil adamın adaletine dahil olduğu bile söylenir. Ama başkaları daha büyüğünü işlemesin diye biz daha küçüğünü işleyelim diyerek günaha bu yolu açarsak, geniş bir sınırla, hatta hiçbir sınır olmadan, bütün sınır taşları sökülüp atılmış olarak, sonsuz bir alanda her şey içeri girip hüküm sürecektir. İnsan, başkası daha çok günah işlemesin diye daha az günah işlemelidir diye bir kez belirlendiğinde, elbette bizim hırsızlıklarımızla başkalarının zinaları, zinalarımızla ensestler önlenecektir. Ensestten de kötü görünen bir dinsizlik varsa, başkaları onu işlemesin diye bir yol bulunabiliyorsa, biz ensest bile yapmalıyız denecektir. Her bir günah türünde de hırsızlık için hırsızlık, zina için zina, ensest için ensest, kutsala saygısızlık için kutsala saygısızlık yapılması gerektiği düşünülecektir. Bizimkiler başkalarınınki için; yalnız küçükler büyükler için değil, iş en büyük ve en kötü günahlara vardığında az olanlar çok olanlar için, eğer olayların gidişi öyle dönerse ki başkaları ancak biz biraz daha az da olsa günah işlersek günahtan kaçınacak olsun. Sonunda böyle bir güce sahip bir düşman "Sen cani olmazsan ben daha cani olurum" ya da "Sen bu cinayeti işlemezsen ben bunun gibi daha çoğunu işlerim" dediği her yerde, cinayetten kaçınmak istersek cinayet işlemiş sayılacağız. Bu bilgelik değil, akılsızlık, daha doğrusu delilik değil de nedir? Çünkü bana hüküm getirecek olan başkasının bana ya da başkalarına yaptığı haksızlık değil, kendi haksızlığımdır; ondan sakınmalıyım. "Günah işleyen ruh, ölecek olan odur."

20

Verum, quod fatendum est, ita humanos animos quaedam conpensatiua peccata perturbant, ut etiam putentur debere laudari, ac potius recte facta dicantur. quis enim dubitet esse grande peccatum, si pater filias suas prostituat fornicationibus inpiorum? et tamen extitit causa, qua hoc uir iustus debere se facere existimaret, quando Sodomitae nefario libidinis inpetu hospitibus eius inruebant. ait enim: sunt mihi duae filiae, quae non cognouerunt uirum; producam illas ad uos, et utimini eis, quomodo placuerit uobis; tantum in uiros istos ne faciatis iniquum, propterea quia intrauerunt sub tectum tignorum meorum. quid hic dicemus? nonne ita illud scelus, quod Sodomitae hospitibus illius uiri iusti facere conabantur, horremus, ut quidquid fieret ne hoc fieret, arbitremur fuisse faciendum? mouet etiam maxime persona facientis, quae merito iustitiae liberabatur a Sodomis, ut, quoniam minus malum est feminas quam uiros perpeti stuprum, etiam hoc ad iustitiam iusti illius pertinuisse dicatur, quod in filiabus hoc maluit fieri quam in hospitibus suis, non tantum id uolens animo, uerum et offerens uerbo et, si illi assensi fuissent, inpleturus et facto. sed si hanc peccatis aperuerimus uiam, ut committamus minora, ne alii maiora committant, lato limite, immo nullo limite, sed conuulsis et remotis omnibus terminis infinito spatio cuncta intrabunt atque regnabunt. quando enim fuerit definitum peccandum esse homini minus, ne alius peccet amplius, profecto et furtis nostris stupra cauebuntur aliena et incesta stupris et si qua inpietas uisa fuerit etiam peior incestis, incesta quoque facienda dicentur a nobis, si eo modo agi potuerit, ut illa inpietas non committatur ab aliis: et in singulis quibusque generibus peccatorum et furta pro furtis et stupra pro stupris et incesta pro incestis et sacrilegia pro sacrilegiis facienda putabuntur, nostra pro alienis, non solum minora pro maioribus, uerum etiam si ad ipsa summa et pessima ueniatur, pauciora pro pluribus, si se ita rerum uerset incursus, ut aliter alii non se abstineant a peccatis, nisi minus aliquanto, sed tamen peccantibus nobis, ita ut omnino ubi dixerit inimicus, qui habuerit huius modi potestatem: nisi tu sceleratus fueris, ego sceleratior, aut: nisi tu hoc scelus feceris, ego talia plura faciam, scelus nobis uideamur admittere, si uelimus ab scelere temperare. hoc sapere quid est nisi desipere uel potius insanire? a mea quippe iniquitate, non ab aliena siue in me siue in aliis perpetrata mihi est cauenda damnatio; anima enim, quae peccauerit, ipsa morietur.

2121. Demek ki başkaları bize ya da herhangi birine daha ağır günah işlemesin diye günah işlememeliyiz. O hâlde Lut'un yaptığının taklit edilecek bir örnek mi, kaçınılacak bir örnek mi olduğu düşünülmelidir. Asıl bakılıp dikkat edilmesi gereken şudur: Sodomluların en rezil dinsizliğinden konuklarının başına öyle korkunç bir kötülük gelmek üzereydi ki, onu savuşturmak istiyor ama savuşturamıyordu. Böyle bir anda adil adamın bile ruhu sarsılıp bir şey yapmak isteyebilmiştir. Oysa insan korkusunun bulutlu fırtınası değil, ilâhî hukukun dingin aydınlığı, ona başvurursak, bunun yapılmaması gerektiğini haykıracak, bize kendi günahlarımızdan öyle sakınmamızı buyuracaktır ki, başkalarının hiçbir günahından korkarak günah işlemeyelim. O adil adam başkalarının günahlarından korktu; oysa bu günahlar, rıza göstermedikçe kimseyi kirletemez. Bu korkuyla sarsılınca, kızlarını dinsizlerin şehvetine teslim etmek istediği kendi günahını fark etmedi. Bunları Kutsal Yazılarda okuduğumuzda, yapıldıklarına inanıyoruz diye yapılmaları gerektiğine de inanmayalım ki, her yerde örneklerin peşine düşerken buyrukları çiğnemeyelim. Davut, Nabal'ı öldüreceğine yemin edip sonra daha düşünceli bir merhametle öldürmedi diye, onu taklit edip sonradan yapılmaması gerektiğini göreceğimiz şeyi yapacağımıza düşüncesizce yemin edelim mi diyeceğiz? Birini korku nasıl kızlarını sunmak isteyecek kadar sarstıysa, ötekini de öfke düşüncesizce yemin edecek kadar sarsmıştır. Hatta ikisine de bunu neden yaptıklarını sormak bize caiz olsaydı, biri "Korku ve titreme üzerime geldi, karanlık beni örttü", öteki de "Öfkeden gözüm bulandı" diyebilirdi. O zaman birinin korku karanlığında, ötekinin bulanık gözle, yapılmaması gerekeni yapmamak için görülmesi gerekeni görmediğine şaşmazdık.

21

Si ergo peccare, ne grauius uel in nos uel in quoslibet alii peccent, procul dubio non debemus, considerandum est in eo, quod fecit Loth, utrum exemplum sit, quod imitari. an potius quod uitare debeamus. magis enim uidetur intuendum et notandum, cum tam horrendum malum ex inpietate flagitiosissima Sodomitarum suis inpenderet hospitibus, quod cuperet depellere nec ualeret, sic etiam iusti animum potuisse turbari, ut uellet facere, quod non humani timoris nebulosa tempestas, sed diuini iuris tranquilla serenitas, si consulatur a nobis, faciendum non esse clamabit et iubebit potius, ut sic nostra peccata caueamus, ne ullorum prorsus alienorum peccatorum timore peccemus. aliena quippe ille uir iustus timendo peccata, quae nisi consentientes inquinare non possunt, perturbatus non adtendit suum, quo uoluit subdere filias libidinibus inpiorum. haec quando in scripturis sanctis legimus, non ideo, quia facta credimus, etiam facienda credamus, ne uiolemus praecepta, dum passim sectamur exempla. an uero, quia iurauit Dauid se occisurum esse Nabal et clementia consideratiore non fecit, propterea illum imitandum esse dicemus, ut temere iuremus nos esse facturos, quod non esse faciendum postea uideamus? sed sicut illum timor, ut prostituere filias uellet, sic istum, ut temere iuraret, ira turbauit. denique si de ambobus interrogando, ut dicerent cur haec fecerint, fas nobis esset inquirere, posset ille respondere: timor et tremor uenerunt super me et contexerunt me tenebrae, posset etiam iste: turbatus est prae ira oculus meus, ut non miraremur uel illum in timoris tenebris uel istum oculo turbato non uidisse, quod uidendum fuit, ne facerent quod faciendum non fuit.

2222. Aziz Davut'a haklı olarak şöyle denebilirdi: Karşındaki nankör olsa, iyiliğe kötülükle karşılık verse de öfkelenmemeliydin; insanca bir öfke içine sızsa bile, ya zalimce yapacağın ya da yeminini bozarak yapmayacağın bir şeyi yapacağına yemin edecek kadar üstün gelmesine izin vermemeliydin. Ama Sodomluların şehvet çılgınlıkları arasında kalan öteki adama kim şöyle demeye cesaret edebilirdi: "Evine, çok ısrarlı bir konukseverlikle girmeye zorladığın konukların senin evinde iffetsizlerce yakalanıp ezilse, kadınların çektiğini çekse de sen hiç korkma, hiç aldırma, ürkme, ürperme, titreme"? Bunu o canilerin yoldaşı bile o dindar ev sahibine söylemeye cesaret edemezdi. Ama şunu söylemek pek doğru olurdu: "Haklı olarak korktuğun şey olmasın diye elinden geleni yap. Ama bu korku seni öyle bir şeye itmesin ki, kızların, kendilerine yapılmasını isterlerse senin önayak olmanla Sodomlularla birlikte kötülük etsin, istemezlerse senin önayak olmanla Sodomluların şiddetine uğrasın. Başkasının daha büyük cinayetinden dehşete düşerken kendi büyük cinayetini işleme. Seninkiyle başkasınınki arasındaki fark ne kadar büyük olursa olsun, bu senin olacak, o başkasının."

Ama biri belki bu adamı savunmak için kendini şu dar yola sıkıştırıp diyebilir: "Haksızlık etmektense haksızlığa uğramak daha iyidir. Konuklar haksızlık etmeyecek, haksızlığa uğrayacaktı. Adil adam da kızlarının efendisi olmanın verdiği hakla konuklarının değil, kızlarının haksızlığa uğramasını tercih etti. Bu olursa kızlarının günah işlemeyeceğini biliyordu, çünkü rıza göstermedikleri günahkârlara kendileri günah işlemeden katlanacaklardı. Nitekim kızlar kendilerini, erkeklerin yerine kadın olsalar bile, konukların yerine tecavüze sunmadılar; çünkü onları suçlu yapacak olan başkasının şehvetine katlanmak değil, kendi iradelerinin rızası olurdu. Babaları da, konuklarını ele vermediği kişiler bunu kendisine yapmaya kalkıştığında buna izin vermiyordu; oysa bunun bir kişiye yapılması ikisine yapılmasından daha az kötü olurdu. Elinden geldiğince direniyordu ki kendi rızası da onu lekelemesin; yoksa şehvet çılgınlığı bedenin gücüyle üstün gelseydi bile, rıza göstermeyeni başkasının çılgınlığı lekelemezdi. Kızları günah işlemediği için, onlara karşı kendisi de günah işlemiş olmuyordu; çünkü onları, zorla ezildiklerinde günah işlemeye değil, günahkârlara katlanmaya itiyordu. Tıpkı konukları dayak haksızlığına uğramasın diye kölelerini kötü adamlara dövülmek üzere sunması gibi." Bu konuyu tartışmayacağım, çünkü uzun sürer: Efendi, masum dostu evinde saldırgan kötülerce dövülmesin diye masum kölesini dövdürürse gücünü doğru kullanmış olur mu? Ama Davut'un, sonradan yapmaması gerektiğini göreceği şeyi yapacağına yemin etmesi gerektiği elbette hiçbir şekilde doğru olarak söylenemez. Buradan anlaşılıyor ki aziz ya da adil insanların yaptığını okuduğumuz her şeyi kendi ahlâkımıza aktarmamalıyız. Tersine, buradan Elçi'nin şu sözünün ne kadar geniş olduğunu ve kimlere kadar vardığını da öğrenmeliyiz: "Kardeşler, biri bir hataya yakalanmış olsa bile, siz ruhanî olanlar böyle birini yumuşaklık ruhuyla doğrultun; kendine de dikkat et, sen de denenmeyesin." Hata edilen yakalanışlar işte bunlardır: Ya o anda yapılması gereken görülmez, ya da gören yenilir. Böylece günah, hakikat gizli kaldığı ya da zayıflık zorladığı için işlenir.

22

Et sancto quidem Dauid iustius dici potuit, quod nec irasci debuerit, quamuis ingrato et reddenti mala pro bonis, sed etsi ut homini ira subrepsit, non utique tantum debuit praeualere, ut se facturum iuraret, quod aut saeuiendo faceret aut peierando non faceret; illi autem inter Sodomitarum libidinosas insanias constituto quis auderet dicere: etiamsi tui hospites in tua domo, quo eos intrare humanitate uiolentissima conpulisti, ab inpudicis apprehensi et oppressi muliebria patiantur, nihil timeas, nihil cures, non expauescas, non horrescas, non contremescas? quis haec uel illorum sceleratorum socius hospiti pio dicere auderet? sed plane rectissime diceretur: age quidquid potes, ne fiat, quod merito times, sed non te timor iste conpellat, ut facias, quod in se filiae tuae fieri si uoluerint, facient cum Sodomitis te auctore nequitiam; si autem noluerint, patientur a Sodomitis te auctore uiolentiam. noli facere magnum scelus tuum, dum maius horrescis alienum: quantumlibet enim distet inter tuum et alienum, hoc erit tuum, illud alienum. nisi forte pro defensione huius uiri in eas se quispiam coartet angustias, ut dicat: quoniam accipere quam facere praestat iniuriam, hospites autem illi non erant utique facturi iniuriam, sed passuri, maluit uir iustus filias suas iniuriam pati quam hospites suos eo iure, quo filiarum dominus erat et nouerat non eas peccare, si id fieret, quia peccantes potius, quibus non consentirent, sine peccato proprio sustinerent. denique non se ipsae stuprandas quamuis pro masculis feminas pro illis hospitibus obtulerunt, ne reas faceret non perpessio libidinis alienae, sed suae consensio uoluntatis. nec pater earum hoc in se fieri permittebat, cum hoc facere conarentur, quibus hospites non prodebat, quamuis minus mali esset, quod in uno, quam si fieret in duobus, sed quantum poterat resistebat, ne ipsum quoque ullus proprius macularet assensus, quem libidinosus furor etiamsi praeualuisset corporis uiribus, tamen non consentientem non maculasset alienus. in filiabus autem non peccantibus nec ipse peccabat, quia non eas peccare si opprimerentur inuitae, sed peccantes ferre faciebat: tamquam si ab inprobis ut sui serui caederentur offerret, ne hospites eius paterentur caedis iniuriam. de qua re non disputabo, quia longum est, utrum uel dominus iure suae potestatis recte sic utatur in seruo, ut seruum suum caedi faciat innocentem, ne amicus eius etiam ipse innocens in domo eius a uiolentis inprobis uapulet. sed certe Dauid nullo modo recte dicitur iurare debuisse se esse facturum, quod postea cerneret se facere non debere. unde constat, quod non omnia, quae a sanctis uel iustis uiris legimus facta, transferre debemus in mores, sed etiam hinc discere, quam late pateat et ad quos usque perueniat, quod apostolus ait: fratres, etsi praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, uos qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris. praeoccupationes enim sunt istae, in quibus delinquitur, dum, quid faciendum sit, aut ad horam non uidetur aut et qui uiderit uincitur, ut scilicet fiat peccatum, cum uel latet ueritas uel conpellit infirmitas.

2323. Bütün eylemlerimizde telafi edici günahlar iyileri de çok sarsar; öyle ki, işlenmeleri için bu gibi sebepler varsa ve işlenmedikleri zaman asıl günah işlenmiş gibi görünüyorsa, günah bile sayılmazlar. Özellikle yalanlar hakkında insanların kanaatinde şu görüş üstün gelmiştir: Biri, aldatılması kendi yararına olan kişinin faydası için ya da yalanlarla atlatılmazsa başkalarına zarar verecek görünen biri zarar vermesin diye yalan söylediğinde, bu yalanlar günah sayılmaz, hatta doğru iş oldukları düşünülür. Bu yalan türlerini savunmak için Kutsal Yazılardan pek çok örnek getirildiği sanılır. Oysa hakikati gizlemek yalan söylemekle aynı şey değildir. Yalan söyleyen herkes doğru olanı gizlemek ister, ama doğru olanı gizlemek isteyen herkes yalan söylemez. Çoğu zaman doğruları yalan söyleyerek değil, susarak gizleriz. Rab de "Size söyleyecek çok şeyim var, ama şimdi onlara dayanamazsınız" derken yalan söylememiştir. Doğruları sustu, yanlış söylemedi; onları bu doğruları duymaya henüz yeterli bulmamıştı. Bunu, yani söylemek istemediklerine dayanamayacaklarını onlara belirtmeseydi bile, yine hakikatten bir şeyi gizlemiş olurdu; ama bunun doğru olarak yapılabileceğini belki bilemezdik ya da bu kadar güçlü bir örnekle pekişmezdik. Bu yüzden bazen yalan söylemek gerektiğini ileri sürenler, İbrahim'in bunu kız kardeşi dediği Sara için yaptığını hatırlatırken isabet etmezler. Çünkü "Karım değildir" demedi, "Kız kardeşimdir" dedi. Sara gerçekten soyca öyle yakındı ki, ona yalan olmadan kız kardeş denebilirdi. Bunu sonra, Sara'yı götüren kişi onu geri verince ona verdiği cevapta doğruladı: "Gerçekten de kız kardeşimdir, babadan, anadan değil"; yani ana soyundan değil baba soyundan. Demek ki doğru bir şeyi sustu, yanlış bir şey söylemedi: Karısı olduğunu sustu, kız kardeşi olduğunu söyledi. Oğlu İshak da bunu yaptı, çünkü onun da akrabasından eş aldığını biliyoruz. Demek ki yalan, doğruyu susarak saklamak değil, konuşarak yanlışı ortaya koymaktır.

23

In omnibus autem actibus nostris maxime etiam bonos turbant conpensatiua peccata, ita ut nec peccata existimentur, si habeant tales causas, propter quas fiant, et in quibus uideatur peccari potius, si non fiant. et praecipue de mendaciis hoc in hominum opinione praeualuit, ut peccata non putentur illa mendacia, quin immo et recte facta esse credantur, quando quisque pro eius cui falli expedit utilitate mentitur, aut ne aliis noceat, qui nociturus uidetur, nisi mendaciis euitetur. ad haec mendaciorum genera defendenda plurima de scripturis sanctis suffragari putantur exempla. non autem hoc est occultare ueritatem, quod est proferre mendacium. quamuis enim omnis qui mentitur uelit celare quod uerum est, non tamen omnis, qui uult quod uerum est celare. mentitur. plerumque enim uera non mentiendo occulimus. sed tacendo. neque enim mentitus est dominus, ubi ait: multa habeo uobis dicere, sed non potestis illa portare modo. uera tacuit, non falsa locutus est, quibus ueris audiendis eos minus idoneos iudicauit. quodsi eis hoc ipsum non indicasset, id est non eos posse portare, quae dicere noluit. occultaret quidem nihilominus aliquid ueritatis, sed posse hoc recte fieri forsitan nesciremus aut non tanto firmaremur exemplo. unde qui asserunt esse aliquando mentiendum, non conuenienter commemorant Abraham hoc fecisse de Sarra, quam sororem suam dixit. non enim dixit: non est uxor mea, sed dixit: soror mea est, quod erat reuera tam propinqua genere, ut soror non mendaciter diceretur. quod et postea iam sibi ab illo qui abduxerat ea reddita confirmauit, respondens illi et dicens: et uere soror mea est de patre, non de matre, hoc est de paterno genere, non de materno. aliquid ergo ueri tacuit, non falsi aliquid dixit, quando tacuit uxorem, dixit sororem. hoc et filius eius fecit Isaac; nam et ipsum nouimus propinquam suam coniugem fuisse sortitum. non est ergo mendacium, cum silendo absconditur uerum, sed cum loquendo promitur falsum.

2424. Yakup'un, annesinin önayak olmasıyla, babasını aldatır gibi görünen işine gelince, dikkatle ve imanla bakılırsa bu yalan değil, sırdır. Buna benzer şeylere yalan dersek, gerçek anlamda alınmayıp bir şeyden başka bir şeyin anlaşılması gereken, türlü şeyleri işaret eden bütün meseller ve figürler de yalan sayılacaktır; bu ise hâşâ. Bunu düşünen, pek çok mecazlı ifadeye de bu iftirayı atabilir. Öyle ki metafor denen, yani bir kelimenin kendi anlamındaki şeyden kendi anlamında olmayan bir şeye aktarılması olan istiare de bu akılla yalan diye adlandırılabilir. "Ekinler dalgalanıyor, asmalar göz veriyor, gençlik çiçekte, saçlar kar gibi ak" dediğimizde, bu kelimeleri başka yerden aktardığımız şeylerde dalga, göz, çiçek, kar bulamadığımız için bunlar hiç şüphesiz o kişilere göre yalan sayılacaktır. Mesih'e kaya denmesi, Yahudilerin taş yürekli olması, Mesih'e aslan, şeytana da aslan denmesi ve bunun gibi sayısız şey yalan sayılacaktır. Dahası, bu mecazlı konuşma antifrasis denen türe kadar varır: Olmayan şey için "bol", ekşi için "tatlı" denir; ışık vermediği için koruya lucus, esirgemediği için Kader tanrıçalarına Parcae denir. Kutsal Yazılardaki şu söz de buradandır: Şeytan aziz Eyüp için Rab'be "Yüzüne karşı sana hayır dua etmezse" dedi; burada "lanet etmezse" anlaşılır. Nabot'a atılan uydurma suçu da iftiracılar bu kelimeyle adlandırmıştır: "Krala hayır dua etti" dendi, yani lanet etti. Figürlü konuşma ya da eylem yalan sayılacaksa, bütün bu konuşma biçimleri de yalan sayılacaktır. Ama hakikatin anlaşılması için bir şeyden başka bir şeyi işaret eden şeyler yerine bağlandığında yalan yoksa, yalnız Yakup'un hayır dua alsın diye babasına yaptıkları ve söyledikleri değil, Yusuf'un kardeşleriyle alay eder gibi söyledikleri de, Davut'un delilik taklidi de, bunun gibi başka şeyler de yalan sayılmamalı; bunlar, doğru olup anlaşılması gereken şeylere bağlanacak peygamberce söz ve eylemler sayılmalıdır. Figürlü örtülerle örtülmelerinin sebebi, dindarca arayanın anlayışını çalıştırmak ve çıplak ve hazır hâlde değersizleşmelerini önlemektir. Başka yerlerde açık ve seçik söylenmiş olarak öğrendiğimiz şeyler bile, gizli yerlerden çıkarıldığında bilgimizde bir bakıma yenilenir, yenilenince de tatlılaşır. Bu şekilde karartılmaları öğrenenlerden kıskanıldıkları için değildir. Tersine, daha değerli kılınırlar: Adeta elden alınmış gibi daha ateşle arzulansınlar, arzulandıkça daha sevinçle bulunsunlar diye. Yine de söylenenler doğrudur, yanlış değil; çünkü ister sözle ister eylemle işaret edilen şeyler doğrudur, yanlış değil. İşaret edilen şeyler de söylenen şeylerdir. Yalan sanılmalarının sebebi, işaret edilen doğru şeylerin söylendiğinin anlaşılmaması, yanlış şeylerin söylendiğine inanılmasıdır. Bunu örneklerle daha açık kılmak için Yakup'un yaptığına bak. Uzuvlarını oğlak postlarıyla örttü. En yakın sebebe bakarsak yalan söylediğini düşünürüz, çünkü bunu olmadığı kişi sanılsın diye yaptı. Ama bu eylem, işaret etmek için gerçekten yapıldığı şeye bağlanırsa, oğlak postları günahları işaret eder; onlarla örtünen de kendi günahlarını değil, başkalarının günahlarını taşıyan kişiyi işaret eder. Demek ki doğru bir işaret etme hiçbir şekilde haklı olarak yalan diye adlandırılamaz. Eylemde olduğu gibi sözde de böyledir. Babası ona "Oğlum, sen kimsin?" diye sorduğunda "Ben ilk oğlun Esav'ım" cevabını verdi. Bu, o iki ikize bağlanırsa yalan görünür. Ama bu olayların işaret etmek için yapıldığı, söylendiği ve yazıldığı şeye bağlanırsa, burada kendi bedeninde, yani Kilise'sinde anlaşılması gereken kişi şöyle demiştir: "İbrahim'i, İshak'ı, Yakup'u ve bütün peygamberleri Tanrı'nın krallığında, kendinizi ise dışarı atılmış gördüğünüzde... Doğudan ve batıdan, kuzeyden ve güneyden gelecek, Tanrı'nın krallığında sofraya oturacaklar. İşte ilk olanlar son, son olanlar ilk oldu." Böylece küçük kardeş bir bakıma büyük kardeşin ilkliğini alıp kendine geçirmiştir. O hâlde bu kadar doğru şey böylesine doğrulukla işaret edildiğine göre, burada neyin yalan olarak yapıldığı ya da söylendiği düşünülebilir? İşaret edilen şeyler hakikatte yok değil de geçmişte, şimdi ya da gelecekte varsa, işaret hiç şüphesiz doğrudur ve hiçbir yalan yoktur. Ama bu peygamberlik işaretinde her şeyi tek tek araştırmak çok uzun sürer. Bu işaretlerde zafer hakikatindir, çünkü işaretle önceden nasıl haber verildilerse, gerçekleşerek öyle açığa çıkmışlardır.

24

Iacob autem quod matre fecit auctore, ut patrem fallere uideretur, si diligenter et fideliter adtendatur, non est mendacium, sed mysterium. quae si mendacia dixerimus, omnes etiam parabolae ac figurae significandarum quarumque rerum, quae non ad proprietatem accipiendae sunt, sed in eis aliud ex alio est intellegendum, dicentur esse mendacia: quod absit omnino. nam qui hoc putat, tropicis etiam tam multis locutionibus omnibus potest hanc inportare calumniam, ita ut et ipsa quae appellatur metaphora, hoc est de re propria ad rem non propriam uerbi alicuius usurpata translatio, possit ista ratione mendacium nuncupari. cum enim dicimus "fluctuare segetes, gemmare uites, floridam iuuentutem, niueam canitiem", procul dubio fluctus, gemmas, florem, niuem quia in his rebus non inuenimus, in quas haec uerba aliunde transtulimus, ab istis mendacia putabuntur. et petra Christus et cor lapideum iudaeorum, item leo Christus et leo diabolus et innumerabilia talia dicentur esse mendacia. quid? quod haec tropica locutio usque ad eam peruenit, quae appellatur antiphrasis, ut dicatur abundare quod non est, dicatur dulce quod acidum est, lucus, quod non luceat, parcae, quod non parcant. unde illud est in scripturis sanctis: si non in faciem benedixerit tibi, quod diabolus ait domino de sancto Iob et intellegitur . quo uerbo et Nabuthei fictum crimen a calumniantibus nominatum est. dictum est enim, quod benedixerit regi, hoc est maledixerit. hi omnes modi locutionum mendacia putabuntur, si locutio uel actio figurata in mendacio deputabitur. si autem non est mendacium, quando ad intellegentiam ueritatis aliud ex alio significantia referuntur, profecto non solum id quod fecit aut dixit Iacob patri, ut benediceretur, sed neque illud quod Ioseph uelut inludendis locutus est fratribus nec quod Dauid simulauit insaniam nec cetera huius modi mendacia iudicanda sunt, sed locutiones actionesque propheticae ad ea, quae uera sunt intellegenda, referendae. quae propterea figuratis uelut amictibus obteguntur, ut sensum pie quaerentis exerceant et ne nuda ac prompta uilescant. quamuis quae aliis locis aperte ac manifeste dicta didicimus, cum ea ipsa de abditis eruuntur, quodam modo in nostra cognitione renouantur et renouata dulcescunt. nec inuidentur discentibus, quod his modis obscurantur, sed commendantur magis, ut quasi subtracta desiderentur ardentius et inueniantur desiderata iucundius. tamen uera, non falsa dicuntur, quoniam uera, non falsa significantur seu uerbo seu facto. quae significantur enim, utique ipsa dicuntur. putantur autem mendacia, quoniam non ea quae uera significantur, dicta intelleguntur, sed ea, quae falsa sunt, dicta esse creduntur. hoc ut exemplis fiat planius, id ipsum, quod Iacob fecit, adtende. haedinis certe pellibus membra contexit. si causam proximam requiramus, mentitum putabimus; hoc enim fecit, ut putaretur esse qui non erat; si autem hoc factum ad illud propter quod significandum reuera factum est referatur, per haedinas pelles peccata, per eum uero, qui eis se operuit, ille significatus est, qui non sua, sed aliena peccata portauit. uerax ergo significatio nullo modo mendacium recte dici potest. ut autem in facto, ita et in uerbo. nam cum ei pater dixisset: qui es tu, fili? ille respondit: ego Esau primogenitus tuus. hoc si referatur ad duos illos geminos, mendacium uidebitur; si autem ad illud, propter quod significandum ista gesta, dicta, conscripta sunt, ille est hic intellegendus in corpore suo, quod est eius ecclesia, qui de hac re loquens ait: cum uideritis Abraham et Isaac et Iacob et omnes prophetas in regno dei, uos autem expelli foras. et uenient ab oriente et occidente et aquilone et austro, et accumbent in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erant primi, et sunt primi qui erant nouissimi. sic enim quodam modo minor maioris primatum frater abstulit atque in se transtulit fratris. cum igitur tam uera tamque significentur ueraciter, quid hic debet putari factum dictumue mendaciter? cum enim quae significantur, non utique non sunt in ueritate, sed sunt seu praeterita seu praesentia seu futura, procul dubio uera significatio est nullumque mendacium. sed nimis longum est in hac significatione prophetica enucleate cuncta rimari, in quibus palmam ueritas habet, quia ut significando praenuntiata sunt, ita consequendo claruerunt.

2525. Bu konuşmada, asıl sana düşen işi üstlenmiş değilim. Priscillianusçuların gizlendikleri yerleri, yanlış ve çarpık öğretileri bakımından sen açığa çıkardın; bunlar öğretilecek şeyler gibi araştırılmış görünmesin, çürütülecek şeyler olarak ele alınsın. O hâlde ele verilmiş olarak ortaya koyduğun şeyleri bir de yenilmiş olarak yere ser. Aldatıcı insanların izine varmak isterken yanlışları yenilmez şeyler gibi yerinde bırakmayalım; çünkü yanlışları bağışlayarak aldatıcıları bulmaktansa, gizlenenlerin yüreklerindeki yanlışları yıkmalıyız. Onların yıkılması gereken öğretileri arasında şu da vardır: Dindarlar dinlerini gizlemek için yalan söylemelidir; hem de yalnız din öğretisine ait olmayan konularda değil, dinin kendisi hakkında da yabancılara açılmasın diye yalan söylemek gerekir. Yani Hıristiyan, düşmanları arasında gizlenebilsin diye Mesih'i inkâr etmelidir. Rica ederim, bu dinsiz ve lanetli öğretiyi de yık. Onu temellendirmek için delil getirirken Kutsal Yazılardan tanıklıklar topluyorlar; bunlara bakılınca yalanlar yalnız bağışlanacak ya da katlanılacak değil, saygı gösterilecek şeyler gibi görünüyor. Öyleyse bu iğrenç mezhebi çürütürken Kutsal Yazıların bu tanıklıklarını nasıl anlamak gerektiğini göstermek sana düşer. Ya gerektiği gibi anlaşılırsa yalan sanılanların yalan olmadığını, ya yalan olduğu açık olanların da taklit edilmemesi gerektiğini, ya da en azından din öğretisine ait konularda hiçbir şekilde yalan söylenmemesi gerektiğini öğretmelisin. Onlar ancak böyle, gizlendikleri yer yıkılarak kökten yıkılır. Sapkınlıklarını gizlemek için yalancı olduklarını açıkça söylemeleri, asla izlenmemeleri ve en çok sakınılmaları gerektiğini gösterir. Onlarda önce saldırılması gereken budur; sağlam bir kale gibi güvendikleri bu yer hakikat darbeleriyle vurulup yıkılmalıdır. Onlara sahip olmadıkları başka bir gizlenme yeri de sağlanmamalıdır. Yani baştan çıkarmaya çalışıp başaramadıkları kişilerce ele verilirlerse şöyle diyemesinler: "Onları denemek istedik, çünkü basiretli Katolikler bize sapkınları bulmak için böyle yapmak gerektiğini öğretti." Kutsal Yazıları yalanlarına koruyucu yapmak isteyenlere karşı tartışmanın neden bana üç kısımlı göründüğünü biraz daha açık söylemeliyim. Önce, orada yalan sanılan bazı şeylerin doğru anlaşılırsa sanıldığı gibi olmadığını gösterelim. Sonra, orada apaçık yalanlar varsa bunların taklit edilmemesi gerektiğini gösterelim. Üçüncü olarak, iyi insanın vazifesine bazen yalan söylemenin de dahil olduğunu düşünen herkesin bütün kanaatlerine karşı, din öğretisinde hiçbir şekilde yalan söylenmemesi gerektiğini her şekilde savunalım. Az önce bu üç işi sana havale etmiş, bir bakıma yüklemiştim.

25

Neque id isto sermone suscepi, quod ad te magis pertinet, qui Priscillianistarum latebras aperuisti, quantum ad eorum adtinet dogmata falsa atque peruersa, ne ita inuestigata uideantur, quasi docenda fuerint et non redarguenda. magis ergo fac, ut expugnata iaceant, quae fecisti ut prodita pateant, ne, dum uolumus ad indaginem hominum fallacium peruenire, ipsas falsitates sinamus tamquam insuperabiles permanere, cum potius debeamus et in latentium cordibus destruere falsitates quam parcendo falsitatibus inuenire fallaces. porro inter illa dogmata eorum, quae subuertenda sunt, etiam hoc est utique quod dogmatizant, ad occultandam religionem religiosos debere mentiri, in tantum ut non solum de aliis rebus ad doctrinam religionis non pertinentibus, sed de ipsa quoque religione mentiendum sit, ne patescat alienis, ut uidelicet negandus sit Christus, quo possit inter inimicos suos latere christianus. etiam hoc, obsecro te, dogma inpium nefariumque subuerte, propter quod astruendum argumentantes de scripturis colligunt testimonia, quibus uideantur non solum ignoscenda uel toleranda, uerum et honoranda mendacia. ad te igitur pertinet, sectam detestabilem cum refellis, sic accipienda monstrare ista testimonia scripturarum, ut uel doceas non esse quae putantur esse mendacia, si eo modo intellegantur, quo intellegenda sunt, uel imitanda non esse etiam quae manifestum est esse mendacia, uel certe ad extremum de his saltem rebus, quae ad doctrinam religionis pertinent, nullo modo esse mentiendum. sic enim uere funditus euertuntur, dum euertitur, ubi delitiscunt: ut eo ipso minime sectandi et maxime cauendi iudicentur, quo se ad occultandam haeresim suam profitentur esse mendaces. hoc in eis est primitus expugnandum, hoc eorum uelut idoneum munimentum ueritatis ictibus feriendum atque deiciendum. nec eis quam non habebant, alia latebra, quo confugiant, est praebenda, ut, si forte ab his produntur, quos conati fuerint seducere nec potuerint, dicant: temptare illos uoluimus, quoniam nos prudentes catholici docuerunt ad inueniendos haereticos id esse faciendum. sed aliquanto commendatius oportet ut dicam, cur ista mihi uideatur tripertita ratio disputandi aduersus eos, qui patronas mendaciis suis scripturas uolunt adhibere diuinas: ut prius ostendamus nonnulla, quae ibi putantur esse mendacia, non esse quod putantur, si recte intellegantur; deinde, si qua ibi mendacia manifesta sunt, imitanda non esse; tertio contra omnes omnium opiniones, quibus uidetur ad uiri boni officium pertinere aliquando mentiri, omni modo tenendum in doctrina religionis nullo modo esse mentiendum. haec enim tria tibi exequenda paulo ante commendaui et quodam modo iniunxi.

2626. Kutsal Yazılarda yalan sanılan bazı şeylerin doğru anlaşılırsa sanıldığı gibi olmadığını göstermek için şu da sana onlara karşı önemsiz bir dayanak gibi görünmesin: Sözde yalan örneklerini elçilerin yazılarında değil, peygamberlerin yazılarında buluyorlar. Birinin yalan söylediğini adıyla anarak gösterdikleri bütün o yerler, yalnız sözlerin değil, birçok eylemin de figürlü olarak yazıldığı kitaplarda geçer, çünkü bunlar figürlü olarak gerçekleşmiştir. Figürlerde yalan gibi söylenen şey ise iyi anlaşılınca doğru çıkar. Elçiler ise mektuplarında başka türlü konuşmuş, Elçilerin İşleri de başka türlü yazılmıştır; çünkü o peygamberlik figürleriyle örtülü olan yeni ahit artık açılmıştı. Bunca elçi mektubunda ve onların işlerini kanonik hakikatle anlatan o büyük kitapta, bu kişilerin yalan söyleme serbestliğine örnek gösterebileceği böyle bir yalancı bulunmaz. Petrus'la Barnabas'ın ulusları Yahudileşmeye zorlayan o ikiyüzlülüğü de haklı olarak kınanmış ve düzeltilmiştir; hem o zaman zarar vermesin hem de sonrakilere taklit için dayanak olmasın diye. Elçi Pavlus, onların İncil'in hakikatine göre doğru yürümediklerini görünce herkesin önünde Petrus'a dedi ki: "Sen Yahudi olduğun hâlde Yahudi gibi değil de uluslar gibi yaşıyorsan, ulusları nasıl Yahudileşmeye zorluyorsun?" Pavlus'un kendisi ise, kanuna ve peygamberlere düşman olmadığını göstermek için kanunun bazı uygulamalarını Yahudi âdetine göre korumuş ve yerine getirmiştir. Bunu yalan yere yaptığına inanmak bizden uzak olsun. Bu konudaki görüşü yeterince bilinir: O zaman Mesih'e inanan Yahudiler atalarının geleneklerinden alıkonmayacak, uluslar da Hıristiyan olduklarında bunlara zorlanmayacaktı. Böylece Tanrı'dan buyrulduğu kesin olan o ayinlerden kutsala saygısızlıkmış gibi kaçınılmayacak, ama yeni ahit açıldıktan sonra artık, Tanrı'ya dönen kimse onlarsız kurtulamazmış gibi gerekli de sayılmayacaktı. Çünkü Mesih'in İncil'ini kabul etmiş olmalarına rağmen böyle düşünen ve bunu vaaz eden kişiler vardı. Petrus'la Barnabas da onlara ikiyüzlüce uymuş, bu yüzden ulusları Yahudileşmeye zorluyorlardı. Zorlamak da şuydu: Bu şeyleri, İncil kabul edilmiş olsa bile onlarsız Mesih'te kurtuluş yokmuş gibi gerekli diye vaaz etmek. Bazılarının yanılgısı bunu düşünüyor, Petrus'un korkusu bunu gösteriyor, Pavlus'un hürlüğü bunu çürütüyordu. "Herkesi kazanmak için herkese her şey oldum" sözünü de yalan söyleyerek değil, acıyı paylaşarak yapmıştır. İnsan, yardım etmek istediği kişi gibi olur, aynı sefalette olsaydı kendisine yardım edilmesini isteyeceği ölçüde merhametle yardım ederse. Onun gibi olur, onu aldattığı için değil, kendini onun yerinde düşündüğü için. Yukarıda andığım şu söz de aynı Elçi'nindir: "Kardeşler, biri bir hataya yakalanırsa, siz ruhanî olanlar böyle birini yumuşaklık ruhuyla doğrultun; kendine de dikkat et, sen de denenmeyesin." Eğer "Yahudilere Yahudi gibi, kanun altında olanlara kanun altında gibi oldum" dediği için eski kanunun ayinlerini yalandan üstlendiği düşünülecekse, aynı şekilde yalan söyleyerek ulusların putperestliğini de üstlenmesi gerekirdi; çünkü kanunsuz olanlara da, onları kazanmak için kanunsuz gibi olduğunu söylemiştir. Oysa bunu elbette yapmadı. Hiçbir yerde putlara kurban sunmadı, o uydurma şeylere tapmadı; tersine, Mesih'in bir şehidi olarak bunlardan tiksinilmesi ve kaçınılması gerektiğini özgürce gösterdi. Demek ki bu kişiler, elçilerin hiçbir eyleminden ya da sözünden taklit edilecek yalan örneği getiremezler. Peygamberlerin eylem ve sözlerinden getirecek bir şeyleri olduğunu sanmalarının sebebi, geleceği önceden haber veren figürleri, bazen yalanlara benzedikleri için yalan saymalarıdır. Ama işaret etmek için öyle yapıldıkları ya da söylendikleri şeylere bağlanınca, doğru işaretler oldukları ve bu yüzden hiçbir şekilde yalan olmadıkları görülür. Çünkü yalan, aldatma iradesiyle yapılan yanlış işarettir. Bir şeyden başka bir şey işaret edilse bile, doğru anlaşılırsa işaret edilen şey doğru olan yerde yanlış işaret yoktur.

26

Ad ostendenda ergo quaedam, quae putantur in scripturis esse mendacia, non ea esse quod putantur, si recte intellegantur, non tibi parum aduersus istos ualere uideatur, quod non de apostolicis, sed de propheticis litteris inueniunt uelut exempla mentiendi. illa quippe omnia, quae nominatim commemorant, ubi sit quisque mentitus, in eis libris leguntur, in quibus non solum dicta, uerum etiam facta multa figurata conscripta sunt, quia et figurate gesta sunt. in figuris autem quod uelut mendacium dicitur, bene intellectum uerum inuenitur. apostoli uero in epistulis suis aliter locuti sunt aliterque conscripti actus apostolorum iam uidelicet reuelato testamento nouo, quod illis figuris propheticis uelabatur. denique in tot epistulis apostolicis atque in ipso tam grandi libro, in quo actus eorum canonica ueritate narrantur, non inuenitur talis aliquis mentiens, ut de illo ab istis ad mentiendi licentiam proponatur exemplum, quandoquidem illa Petri et Barnabae simulatio, qua gentes iudaizare cogebant, merito reprehensa atque correcta est, et ne tunc noceret et ne posteris ad imitandum ualeret. cum enim uidisset apostolus Paulus, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixit Petro coram omnibus: si tu, cum sis iudaeus, gentiliter et non iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare? id autem quod ipse fecit, ut quasdam obseruationes legitimas iudaica consuetudine retinendo et agendo non se inimicum legi prophetisque monstraret, absit, ut mendaciter eum fecisse credamus. de hac quippe re satis est eius nota sententia, qua fuerat constitutum nec iudaeos, qui tunc in Christum credebant, prohibendos esse a paternis traditionibus nec ad eas gentiles, cum christiani fierent, esse cogendos, ut illa sacramenta, quae diuinitus praecepta esse constaret, non tamquam sacrilegia fugerentur nec tamen putarentur sic necessaria iam nouo testamento reuelato, tamquam sine his quicumque conuerterentur ad deum salui esse non possent. erant enim qui hoc putabant atque praedicabant, quamuis iam recepto Christi euangelio. et eis simulate consenserant Petrus et Barnabas ideoque cogebant gentes iudaizare. id erat enim cogere, sic ea necessaria praedicare, tamquam et recepto euangelio nulla sine illis salus esset in Christo. hoc error quorundam putabat, hoc timor Petri simulabat, hoc libertas Pauli redarguebat. quod ergo ait: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem, conpatiendo id fecit, non mentiendo. fit enim quisque tamquam ille, cui uult subuenire, quando tanta misericordia subuenit, quanta sibi subueniri uellet, si esset ipse in eadem miseria constitutus. itaque fit tamquam ille, non quia fallit illum, sed quia se cogitat sicut illum. unde illud est eius apostoli, quod iam supra commemoraui: fratres, si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, uos qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris. nam si propterea quia dixit: factus sum iudaeis tamquam iudaeus et his qui sub lege erant tamquam sub lege. ideo putandus est mendaciter suscepisse legis ueteris sacramenta, debuit et gentium idololatriam eodem modo mentiendo suscipere, quia dixit etiam his, qui sine lege erant, tamquam sine lege se factum, ut eos lucri faceret: quod utique non fecit. non enim alicubi sacrificauit idolis aut adorauit illa figmenta, ac non potius libere tamquam martyr Christi detestanda et uitanda monstrauit. de nullis igitur apostolicis actibus siue sermonibus isti proferunt imitanda exempla mentiendi. de propheticis ergo factis seu dictis ideo sibi uidentur habere, quod proferant, quia figuras praenuntiatiuas putant esse mendacia, eo quod mendaciis sunt aliquando similia. sed cum referuntur ad eas res, propter quas significandas ita facta uel dicta sunt, reperiuntur significationes esse ueraces, ac per hoc nullo modo esse mendacia. mendacium est quippe falsa significatio cum uoluntate fallendi. non est autem falsa significatio, ubi, etsi aliud ex alio significatur, uerum est tamen quod significatur, si recte intellegatur.

2727. Kurtarıcı'nın İncil'inde de buna benzer şeyler vardır, çünkü peygamberlerin Rabbi peygamber olmaya da tenezzül etmiştir. Kan akıntısı çeken kadın için "Bana kim dokundu?", Lazarus için "Onu nereye koydunuz?" demesi böyledir. Bildiği şeyi bilmiyormuş gibi sordu. Demek ki bilmiyormuş gibi yaparak, bu sözde bilmezlikle başka bir şeyi işaret etti. Bu işaret doğru olduğu için elbette yalan değildi. Kan akıntısı çeken kadın da, dört gündür ölü olan adam da, her şeyi bilenin bir bakıma bilmediği kişileri işaret ediyordu. Kadın ulusların halkının simgesini taşıyordu; onun için önceden şöyle bir peygamberlik söylenmişti: "Tanımadığım halk bana kulluk etti." Lazarus da yaşayanlardan uzaklaşmış olarak, işaret edici bir benzerlikle, sesi "Gözlerinin önünden atıldım" diyen kişinin bulunduğu yerde yatıyordu. Bu yüzden, Mesih sanki kadının kim olduğunu, Lazarus'un nereye konduğunu bilmiyormuş gibi soranın sözleriyle figürlü olarak gösterilmiş, doğru bir işaretle her yalandan kaçınılmıştır.

27

Sunt quaedam eius modi etiam saluatoris in euangelio, quia et ipse dominus prophetarum propheta esse dignatus est. talia sunt illa, ubi de muliere, quae fluxum sanguinis patiebatur, ait: quis me tetigit? et de Lazaro: ubi posuistis eum? sic quippe interrogauit quasi nesciens quod utique sciebat. ac per hoc nescire se finxit, ut aliquid aliud illa uelut ignorantia sua significaret. quae significatio quoniam uerax erat, mendacium profecto non erat. eos namque significabant siue illa fluxum sanguinis patiens siue ille mortuus quadriduanus, quos etiam qui cuncta sciebat quodam modo nesciebat. nam et illa typum gerebat plebis gentium, unde praemissa fuerat prophetia: populus, quem non cognoui, seruiuit mihi, et Lazarus remotus a uiuentibus tamquam ibi iacebat per significatiuam similitudinem, ubi ille, cuius uox est: proiectus sum a facie oculorum tuorum. et ideo, tamquam nesciretur a Christo et illa, quae fuerit, et iste, ubi positus fuerit, uerbis interrogantis est figuratum et omne uitatum ueraci significatione mendacium.

2828. Hatırlattığın şu söz de buradandır: Onlar, Rab İsa'nın dirildikten sonra iki öğrencisiyle yolda yürüdüğünü, gittikleri köye yaklaşınca daha uzağa gidiyormuş gibi yaptığını söylüyorlar. İncil yazarı burada "O ise daha uzağa gidiyormuş gibi yaptı" derken, yalancıların cezasız yalan söylemek için pek hoşlandığı kelimeyi (finxit) de kullanmıştır. Sanki gibi yapılan, uydurulan her şey yalanmış gibi! Oysa bir şeyden başka bir şeyi doğru olarak işaret etmek için pek çok şey uydurulur. İsa, daha uzağa gidiyormuş gibi yapmakla başka hiçbir şey işaret etmeseydi, bu haklı olarak yalan sayılırdı. Ama iyi anlaşılır ve işaret etmek istediği şeye bağlanırsa sır olduğu görülür. Yoksa, işaret edilecek şeylerle bir benzerlik taşıdığı için, olmadığı hâlde olmuş gibi anlatılan her şey yalan olur. Bir adamın iki oğlu hakkındaki o uzun anlatı da böyledir: Babasının yanında kalan büyüğü ve uzak diyarlara giden küçüğü. Bu tür kurguda insanlar akılsız hayvanlara ve duyusuz şeylere de insan sözleri ve eylemleri vermişlerdir; söylemek istediklerini böyle kurmaca anlatılarla, ama doğru işaretlerle daha etkili anlatsınlar diye. Bu yalnız dünyevî edebiyat yazarlarında yoktur. Horatius'ta fare fareyle, gelincik tilkiyle konuşur ki kurmaca anlatı yoluyla söz konusu şeye doğru bir işaret bağlansın. Ezop'un bu gayeye bağlanmış masallarına yalan denmesi gerektiğini düşünecek kadar cahil kimse de olmamıştır. Kutsal yazılarda da, örneğin Hâkimler Kitabı'nda, ağaçlar kendilerine kral arar, zeytinle, incirle, asmayla, çalıyla konuşur. Bütün bunlar elbette uydurulmuştur; ama amaçlanan şeye, kurmaca bir anlatıyla da olsa yalancı değil doğru bir işaretle varılsın diye. Bunları İsa hakkında yazılan "O daha uzağa gidiyormuş gibi yaptı" sözü için söyledim. Kimse, Priscillianusçular gibi, bu kelimeden yalanı serbest kılmak isteyip üstelik Mesih'in yalan söylediğini ileri sürmesin. Bu rol yapmanın neyin önceden figürü olduğunu anlamak isteyen, O'nun yaparak neyi gerçekleştirdiğine baksın. Sonradan bütün göklerin üstüne, daha uzağa gitmiş, ama öğrencilerini bırakmamıştır. Gelecekte ilâhî olarak yapılacak bunu işaret etmek için, o anda insanî olarak o rol yapılmıştır. Bu yüzden o rol yapmada doğru bir işaret önceden verilmiş, bu gidişte de o işaretin hakikati gelmiştir. Öyleyse Mesih'in rol yaparak yalan söylediğini ancak, işaret ettiğini yaparak gerçekleştirmediğini söyleyen ileri sürsün.

28

Hinc est etiam illud, quod commemorasti eos dicere 'dominum Iesum, posteaquam resurrexit, ambulasse in itinere cum duobus discipulis, et propinquantibus eis castello, quo ibant, illum longius se ire finxisse', ubi euangelista dicens: ipse autem se finxit longius ire, etiam ipsum uerbum posuit, quo mendaces nimium delectantur, ut inpune mentiantur: quasi mendacium sit omne quod fingitur, cum ueraciter aliud ex alio significandi causa tam multa fingantur. si ergo nihil aliud significasset Iesus in eo, quod longius ire se finxit, merito iudicaretur esse mendacium. porro autem si bene intellegatur et ad id, quod uoluit significare, referatur, inuenitur esse mysterium. alioquin erunt cuncta mendacia, quae propter quandam rerum significandarum similitudinem, cum gesta non sint, tamquam gesta narrantur. unde est illa de duobus unius hominis filiis, maiore, qui mansit apud patrem suum, et minore, qui longe peregrinatus est, tam prolixa narratio. in quo genere fingendi humana etiam dicta uel facta inrationalibus animantibus et rebus sensu carentibus homines addiderunt, ut eius modi fictis narrationibus, sed ueracibus significationibus quod uellent commendatius intimarent. nec apud auctores tantum saecularium litterarum, ut apud Horatium, mus loquitur muri et mustela uulpeculae, ut per narrationem fictam ad id, quod agitur, uerax significatio referatur: unde et Aesopi tales fabulas ad eum finem relatas nullus tam ineruditus fuit, qui putaret appellanda mendacia. sed in litteris quoque sacris, sicut in libro Iudicum, ligna sibi regem requirunt et loquuntur ad oleam et ad ficum et ad uitem et ad rubum. quod totum utique fingitur, ut ad rem, quae intenditur, ficta quidem narratione, non mendaci tamen, sed ueraci significatione ueniatur. haec dixi propter id, quod scriptum est de Iesu: et ipse se finxit longius ire, ne quisquam ex hoc uerbo, sicut Priscillianistae, licitum uolens habere mendacium insuper etiam Christum contendat fuisse mentitum. quisquis autem uult intellegere illud fingendo quid praefigurauerit, adtendat, quid agendo perfecerit. longius namque postea profectus super omnes caelos non tamen deseruit discipulos suos. propter hoc significandum futurum diuinitus factum ad praesens illud est humanitus fictum. et ideo significatio uerax in illa est fictione praemissa, quia in hac profectione illius est significationis ueritas subsecuta. ille igitur contendat Christum mentitum esse fingendo, qui negat eum quod significauit inpleuisse faciendo.

2929. Yalancı sapkınlar yeni ahit yazılarında taklit edilecek yalan örnekleri bulamıyorlar. Bu yüzden yalan söylemek gerektiğini sandıkları bu tartışmada, eski peygamber kitaplarına bakıp kendilerini çok zengin sanıyorlar. Çünkü işaret edici söz ve eylemlerin doğru olarak neye bağlandığı orada ancak anlayan azınlığa görünür; onlar da birçok yalan bulup ortaya koyduklarını sanırlar. Ama kendilerini savunacak, taklit edilecek aldatma örnekleri edinmeye hevesleniyorken kendi kendilerini aldatıyorlar; "haksızlıkları kendine yalan söylüyor." Orada peygamberlik etmek istediklerine inanmamamız gereken kişiler ise, yapıp söyledikleri bir şeyde aldatma iradesiyle rol yaptılarsa, kendileri bakımından şüphesiz yalan söylemişlerdir. Gerçi onların sözlerinden ayrı olarak eylemlerinden bile peygamberce bir şey çıkarılabilir, çünkü insanların kötülüklerini de iyi kullanmayı bilen Tanrı'nın her şeye gücü yeten kudreti bunu önceden tohumlamış ve düzenlemiştir. Ama kutsal ve ilâhî diye haklı olarak adlandırılan kitaplarda bulunuyorlar diye taklit edilecek sayılmamalıdırlar. Çünkü bu kitaplarda insanların hem kötülükleri hem iyilikleri yazılıdır: Onlardan kaçınılmalı, bunlar izlenmelidir. Bazıları öyle konmuştur ki haklarında hüküm de verilmiştir; bazılarında ise yargı susulmuş, hüküm vermek bize bırakılmıştır. Çünkü yalnız açık şeylerle beslenmemiz değil, kapalı şeylerle de çalışmamız gerekiyordu.

29

Quia ergo non inueniunt mendaces haeretici in testamenti noui litteris imitanda exempla mendacii, copiosissimos se esse existimant in hac disputatione, qua opinantur esse mentiendum, cum de ueteribus propheticis libris, quia non ibi apparet nisi intellegentibus paucis quo referantur significatiua dicta et facta ueracia, multa sibi uidentur inuenire ac proferre mendacia. sed habere cupientes quibus se tueantur uelut imitanda exempla fallendi, se ipsos fallunt, et mentitur eorum iniquitas sibi. illae autem personae, quas credendum ibi non est prophetare uoluisse, si quid faciendo uel dicendo finxerunt uoluntate fallendi, quamuis ex ipsis quoque factis earum sine dictis aliquid propheticum possit exsculpi, per illius omnipotentiam praeseminatum atque dispositum, qui bene uti nouit etiam malis hominum, tamen, quantum ad ipsas adtinet, sine dubitatione mentitae sunt. sed non ideo debent imitanda existimari, quia in eis reperiuntur libris, qui sancti et diuini merito nominantur. habent enim conscripta et mala hominum et bona, illa uitanda, ista sectanda, et quaedam ita posita, ut de illis etiam sit prolata sententia, quaedam uero tacito ibi iudicio nobis iudicanda permissa, quoniam non solum nos nutriri manifestis, uerum et exerceri oportebat obscuris.

3030. Bu kişiler neden yalan söyleyen Tamar'ı taklit edilecek sayıyor da fuhuş eden Yahuda'yı saymıyor? Orada ikisini de okudular. Kutsal Yazı bunların hiçbirini ne kınadı ne övdü; yalnız ikisini de anlattı ve yargılamayı bize bıraktı. Birini taklit etmeyi cezasız serbest bırakmış olsaydı şaşılacak şey olurdu. Tamar'ın yalanının fahişelik şehvetinden değil, gebe kalma isteğinden doğduğunu biliyoruz. Ama fuhuş da, Yahuda'nınki öyle olmasa da, birinin bir insanı kurtarmak için yaptığı bir şey olabilir; tıpkı Tamar'ın yalanının bir insan gebe kalınsın diye olması gibi. Yalan bunun için gerekli sayılıyorsa, fuhuş da mı yapılmalıdır? Demek ki yalnız yalan hakkında değil, telafi edici günah gibi görünen bütün insan işleri hakkında nasıl bir hüküm vermemiz gerektiği düşünülmelidir. Yoksa yalnız küçük günahlara değil, bütün cinayetlere de kapı açarız; yapılması doğru görünecek bir sebep bulunamayacak hiçbir cinayet, rezalet, kutsala saygısızlık kalmaz ve bu kanaat hayatın bütün dürüstlüğünü altüst eder.

30

Cur autem isti imitandam sibi Thamar existimant mentientem et imitandum Iudam non existimant fornicantem? ibi enim utrumque legerunt: et nihil horum scriptura illa siue culpauit siue laudauit, sed tantummodo utrumque narrauit et iudicandum nobis utrumque dimisit; sed mirum, si aliquid horum imitandum inpune permisit. quod enim Thamar non meretricandi libidine, sed concipiendi uoluntate mentita sit, nouimus. uerum et fornicatio, etiamsi Iudae talis non fuit. potest esse cuiuspiam, qua faciat, ut homo liberetur, sicut illius mendacium fuit, ut homo conciperetur. numquid propterea etiam fornicandum est, si propter illud putatur fuisse mentiendum? non de solo itaque mendacio, sed de omnibus operibus hominum, in quibus existunt uelut conpensatiua peccata, considerandum est, quam sententiam proferre debeamus, ne aperiamus aditum non tantum paruis quibusque peccatis. uerum etiam sceleribus cunctis, nullumque remaneat facinus, flagitium, sacrilegium, in quo causa non possit existere, qua recte uideatur esse faciendum, uniuersamque uitae probitatem opinio ista subuertat.

3131. Bazı yalanların adil olduğunu söyleyen, bazı günahların adil olduğunu, dolayısıyla adaletsiz olan bazı şeylerin adil olduğunu söylemekten başka bir şey söylemiş olmaz. Bundan daha saçma ne söylenebilir? Günah, adalete zıt olduğu için değilse neden günahtır? Günahların bir kısmına büyük, bir kısmına küçük densin; bu doğrudur, hepsinin eşit olduğunu ileri süren Stoacıları dinlememek gerekir. Ama bazı günahların adaletsiz, bazılarının adil olduğunu söylemek, bazı haksızlıkların adaletsiz, bazılarının adil olduğunu söylemekten başka nedir? Oysa Elçi Yuhanna şöyle der: "Günah işleyen herkes haksızlık eder; günah haksızlıktır." O hâlde günah ancak, günah adını birinin günah işlemeyip günah yüzünden bir şey yaptığı ya da çektiği başka bir şeye verdiğimizde adil olabilir. Çünkü günahlar için sunulan kurbanlara da günah denmiştir, günahların cezalarına da bazen günah denir. Adil kurbanlardan, adil cezalardan söz edildiğinde adil günahlar elbette böyle anlaşılabilir. Ama Tanrı'nın kanununa aykırı yapılan şeyler adil olamaz. Tanrı'ya "Kanunun hakikattir" denmiştir; dolayısıyla hakikate aykırı olan adil olamaz. Her yalanın hakikate aykırı olduğundan kim şüphe eder? O hâlde hiçbir yalan adil olamaz. Yine, adil olan her şeyin hakikatten olduğu kime açık değildir? Yuhanna ise haykırır: "Hiçbir yalan hakikatten değildir." O hâlde hiçbir yalan adil değildir. Bu nedenle Kutsal Yazılardan bize yalan söyleme örnekleri getirildiğinde, bunlar ya yalan değildir de anlaşılmadıkları için yalan sanılır, ya da yalansa taklit edilmemelidir, çünkü adil olamazlar.

31

Nihil autem iudicandus est dicere, qui dicit aliqua iusta esse mendacia, nisi aliqua iusta esse peccata ac per hoc aliqua iusta esse, quae iniusta sunt: quo quid absurdius dici potest? unde enim est peccatum, nisi quia iustitiae contrarium est? dicantur ergo alia magna, alia parua esse peccata, quia uerum est nec auscultandum Stoicis, qui omnia paria esse contendunt; dicere autem quaedam iniusta, quaedam iusta esse peccata, quid est aliud quam dicere quasdam esse iniustas, quasdam iustas iniquitates? cum dicat apostolus Iohannes: omnis qui facit peccatum, iniquitatem facit; peccatum iniquitas est. non igitur potest iustum esse peccatum, nisi cum peccati nomen in alia re ponimus, in qua quisque non peccat, sed aut facit aliquid aut patitur pro peccato. nam et sacrificia pro peccatis peccata appellata sunt et poenae peccatorum dicuntur aliquando peccata. haec plane possunt intellegi iusta peccata, cum iusta dicuntur sacrificia uel iusta supplicia. ea uero, quae contra legem dei fiunt, iusta esse non possunt. dictum est autem deo: lex tua ueritas, ac per hoc quod est contra ueritatem, iustum esse non potest. quis autem dubitet contra ueritatem esse omne mendacium? nullum igitur iustum potest esse mendacium. item cui non clareat ex ueritate esse omne, quod iustum est? clamat autem Iohannes: omne mendacium non est ex ueritate. omne ergo mendacium non est iustum. quapropter quando nobis de scripturis sanctis mentiendi proponuntur exempla, aut mendacia non sunt, sed putantur esse, dum non intelleguntur, aut, si mendacia sunt, imitanda non sunt, quia iusta esse non possunt.

3232. Tanrı'nın İbrani ebelere ve Erihalı fahişe Rahab'a iyilik ettiği yazılıysa, bu yalan söyledikleri için değil, Tanrı'nın adamlarına merhamet ettikleri içindir. Demek ki onlarda ödüllendirilen aldatma değil, iyi niyet, gönül iyiliğidir; yalan söyleyenin haksızlığı değil. Daha önce işledikleri kötü işleri Tanrı'nın sonraki iyilikleri için bağışlamak istemesi şaşırtıcı ve saçma olmazdı. Bunun gibi, tek bir anda tek bir olayda ikisini birden, yani merhametle yapılanı ve aldatarak yapılanı görüp iyiyi ödüllendirmesine ve bu iyi için kötüyü bağışlamasına da şaşılmamalıdır. Çünkü merhamet için değil, tenin arzusu için işlenen günahlar sonraki merhamet işleriyle bağışlanıyorsa, merhametin kendisi için işlenen günahlar neden merhamet hakkına bağışlanmasın? Zarar verme niyetiyle yapılan günah, yardım niyetiyle yapılan günahtan daha ağırdır. Demek ki o, sonradan gelen bir merhamet işiyle siliniyorsa, daha hafif olan bu, insanın hem günah işlemesinden önce gelen hem de günah işlerken ona eşlik eden merhametiyle neden silinmesin? Öyle görünebilir. Ama "Günah işlememeliydim, ama önceki günahımı silecek merhamet işleri yapacağım" demek başkadır, "Günah işlemeliyim, çünkü başka türlü merhamet edemem" demek başkadır. Başkadır, diyorum, "Madem günah işledik, iyilik yapalım" demek; başkadır "İyilik yapmak için günah işleyelim" demek. Orada "Kötülük yaptık, iyilik yapalım" denir; burada "İyilik gelsin diye kötülük yapalım" denir. Bu yüzden orada günahın sintinesi boşaltılmalı, burada günah işleme öğretisinden sakınılmalıdır.

32

Sed quod scriptum est bene deum fecisse cum hebraeis obstetricibus et cum Raab Hiericuntina meretrice, non ideo factum est, quia mentitae sunt, sed quia in homines dei misericordes fuerunt. non est itaque in eis remunerata fallacia, sed beniuolentia, benignitas mentis, non iniquitas mentientis. sicut enim mirum absurdumque non esset, si alio prius tempore commissa ab eis aliqua opera mala deus propter posteriora bona uellet ignoscere, ita mirandum non est, quod uno tempore in una causa deus utrumque conspiciens, id est factum misericorditer factumque fallaciter, et bonum remunerauit et propter hoc bonum malum illud ignouit. si enim peccata, quae propter carnis concupiscentiam, non propter misericordiam fiunt, propter posteriora opera misericordiae dimittuntur, cur non merito misericordiae dimittuntur, quae propter ipsam misericordiam committuntur? grauius est enim peccatum, quod animo nocentis quam quod animo subuenientis efficitur. ac per hoc si illud deletur opere misericordiae postea subsequente, cur hoc, quod est leuius, non deletur ipsa hominis misericordia et praecedente, ut peccet, et comitante, cum peccat? ita quidem uideri potest. uerumtamen aliud est dicere: peccare quidem non debui, sed opera misericordiae faciam, quibus deleam, quod ante peccaui, et aliud est dicere: peccare debeo, quia non possum aliter misereri, aliud est, inquam, dicere: quia iam peccauimus. benefaciamus, et aliud est dicere: peccemus, ut benefaciamus. ibi dicitur: faciamus bona, quia fecimus mala, hic autem: faciamus mala, ut ueniant bona. ac per hoc ibi exhaurienda est sentina peccati, hic cauenda est doctrina peccandi.

3333. Geriye şunu anlamak kalıyor: Mısır'daki ve Eriha'daki bu kadınlara, insanlıkları ve merhametleri için geçici bir ödül verilmiştir; bu ödül, kendileri bilmeden, peygamberce bir işaretle ebedî bir şeyin figürü de olmuştur. Bazen birinin kurtuluşu için bile yalan söylemek gerekip gerekmediği ise, çözümünde en bilgililerin bile yorulduğu bir sorudur; o halklar arasında yaşayan, o âdetlere alışmış bu kadıncağızların ölçüsünü çok aşıyordu. Bu çağın değil gelecek çağın çocuklarının bilmesi gereken başka şeyleri de bilmiyorlardı; onların bu bilgisizliğine de Tanrı'nın sabrı katlanıyordu. Tanrı, kullarına gösterdikleri insanca iyilik için onlara, göksel bir şeyi işaret etmekle birlikte, dünyevî ödüller veriyordu. Eriha'dan kurtarılan Rahab, Tanrı'nın halkına geçti; orada ilerleyerek, hiçbir yalanla aranmaması gereken ebedî ve ölümsüz armağanlara erişebilirdi.

İsrailli casuslara bu iyi işi, yaşadığı hayatın şartlarına göre övgüye değer olan bu işi yaptığında ise, henüz kendisinden "Ağzınızda evet evet, hayır hayır olsun" diye istenecek biri değildi. O ebeler ise İbrani olsalar da yalnız tene göre düşündülerse, "kendilerine evler yapıldığı" için aldıkları geçici ödülün onlara ne faydası oldu, ne kadar oldu? Meğer ki ilerleyerek, Tanrı'ya ilâhilerle "Evinde oturanlara ne mutlu, ebedler ebedi seni övecekler" denen eve ulaşmış olsunlar. Yalnız birine fayda sağlamak isteyip hiç kimseye zarar vermemek niyetiyle yalan söyleyen ruhun adalete çok yaklaştığı, henüz gerçekte değilse de ümit ve yaratılış bakımından övülmeye değer olduğu itiraf edilmelidir. Ama biz iyi insanın bazen yalan söyleyip söyleyemeyeceğini sorarken, hâlâ Mısır'a, Eriha'ya, Babil'e, hatta çocuklarıyla köle olan yeryüzü Yeruşalim'ine ait bir insanı sormuyoruz. Yukarıda olan, hür, anamız, göklerde ebedî olan şehrin vatandaşını soruyoruz. Sorumuza şu cevap veriliyor: "Hiçbir yalan hakikatten değildir." O şehrin çocukları elbette hakikatin çocuklarıdır. Haklarında "Ağızlarında yalan bulunmadı" diye yazılanlar o şehrin çocuklarıdır. Hakkında "Sözü kabul eden oğul helâkten uzak olacaktır; onu kabul eden, kendisi için kabul etmiştir ve ağzından yanlış hiçbir şey çıkmaz" diye yazılan oğul o şehrin çocuğudur. Yukarıdaki Yeruşalim'in, kutsal ve ebedî şehrin bu çocuklarına, insan oldukları için bazen herhangi bir yalan sızarsa, alçakgönüllülükle bağışlanma dilerler, bundan bir de şan aramazlar.

33

Restat itaque, ut intellegamus illis mulieribus, uel in Aegypto uel in Iericho, pro humanitate et misericordia redditam fuisse mercedem utique temporalem, quae quidem et ipsa aeternum aliquid etiam illis nescientibus prophetica significatione figuraret. utrum autem sit aliquando uel pro cuiusquam salute mentiendum, cum quaestio sit, in qua dissoluenda etiam doctissimi fatigantur, ualde illarum muliercularum in illis populis constitutarum et illis moribus adsuetarum excedebat modum. itaque hanc earum ignorantiam, sicut aliarum rerum, quas pariter nesciebant, sed sciendae sunt a filiis non huius saeculi, sed futuri, dei patientia sustinebat, qui tamen eis pro humana benignitate, quam famulis eius inpenderant, quamuis caeleste aliquid significantia praemia terrena reddebat. et Raab quidem ex Iericho liberata in dei populum transitum fecit, ubi proficiens posset ad aeterna et inmortalia munera peruenire, quae nullo sunt quaerenda mendacio. Tunc tamen, quando illud opus bonum et pro suae uitae condicione laudabile Israhelitis exploratoribus praestitit, nondum erat talis, ut ab ea exigeretur: sit in ore uestro est est, non non. obstetrices autem illae quamuis Hebraeae si secundum carnem tantummodo sapuerunt, quid aut quantum est quod eis profuit remuneratio temporalis, quia fecerunt sibi domos, nisi proficiendo pertinuerunt ad eam domum, de qua deo cantatur: beati, qui habitant in domo tua; in saecula saeculorum laudabunt te? multum autem fatendum est propinquare iustitiae et quamuis re ipsa nondum, iam tamen spe atque indole animum esse laudandum, qui numquam nisi hac intentione mentitur, qua uult prodesse alicui, nocere autem nemini. sed nos cum quaerimus, sitne boni hominis aliquando mentiri, non de homine quaerimus adhuc ad Aegyptum uel ad Iericho uel ad Babyloniam pertinente uel adhuc ad ipsam Hierusalem terrenam, quae seruit cum filiis suis, sed de ciue illius ciuitatis, quae sursum est libera mater nostra aeterna in caelis. et respondetur quaerentibus nobis: omne mendacium non est ex ueritate. filii autem illius ciuitatis filii sunt utique ueritatis; eius ciuitatis filii sunt, de quibus scriptum est in ore eorum non inuentum esse mendacium; eius ciuitatis est filius, de quo item scriptum est: uerbum suscipiens filius a perditione longe aberit; excipiens autem excepit illud sibi, et nihil falsi ex eius ore procedit. his filiis supernae Hierusalem et sanctae ciuitatis aeternae si quando ut hominibus obrepit qualecumque mendacium, poscunt humiliter ueniam, non inde quaerunt insuper gloriam.

3434. Ama biri diyecek: "Demek ki o ebeler ve Rahab, yalan söylemek istemeyip hiç merhamet göstermeselerdi daha mı iyi ederlerdi?" Tersine, o İbrani kadınlar, bazen yalan söylemeleri gerekip gerekmediğini sorduğumuz türden insanlar olsalardı, hem yanlış bir şey söylemezler hem de küçük çocukları öldürme gibi iğrenç bir görevi özgürce reddederlerdi. "Ama kendileri ölürdü" diyeceksin. Ne olacağına bak. Yeryüzünde kendilerine yapılan o evlerden kıyaslanamayacak kadar büyük olan göksel yurt ödülüyle ölürlerdi; en masum hakikat uğruna ölüme katlanıp ebedî mutluluğa erişmek üzere ölürlerdi. Eriha'daki kadın ne yapsın? Bunu yapabilir miydi? Arayan hemşerilerini yalanla aldatmasaydı, doğruyu söyleyerek gizlenen konukları ele vermiş olmaz mıydı? Yoksa soranlara "Nerede olduklarını biliyorum, ama Tanrı'dan korkuyorum, onları ele vermem" diyebilir miydi? Tanrı'nın merhametiyle Tanrı Devleti'ne geçecek olan bu kadın, o zaman hilesiz gerçek bir İsrailli olsaydı elbette bunu diyebilirdi. "Ama bunu duyunca" diyeceksin, "onu öldürür, evi ararlardı." Özenle gizlediği adamları bulmaları zorunlu muydu? Çok tedbirli kadın önceden düşünmüş, adamları yalanına inanılmasa bile gizlenebilecekleri yere koymuştu. Böylece hemşerilerince merhamet işi yüzünden öldürülseydi, bu ot gibi hayatı Rab'bin gözünde değerli bir ölümle bitirmiş olurdu, adamlara ettiği iyilik de boşa gitmezdi. "Ama" diyeceksin, "onları arayanlar her yeri didik didik edip gizlendikleri yere de varsalardı?" Buna karşı şöyle de denebilir: Ya en bayağı ve rezil kadının yalanına, hatta yeminine bile inanmak istemeselerdi? O zaman da korkusundan yalan söyleyerek kaçındığı şey başına gelecekti. Tanrı'nın iradesini ve gücünü nereye koyuyoruz? Hem hemşerilerine yalan söylemeyen hem de Tanrı'nın adamlarını ele vermeyen o kadını ve o adamları her felâketten koruyamaz mıydı? Kadın yalan söyledikten sonra onları koruyan, yalan söylemeseydi de elbette koruyabilirdi. Yoksa Sodom'da olanı unuttuk mu? Orada lanetli şehvetle erkeklere tutuşan erkekler, aradıklarının bulunduğu evin kapısını bile bulamadılar. Oysa adil adam, büsbütün benzer bir durumda, konukları için yalan söylemek istememişti; onların melek olduklarını bilmiyor, ölümden beter bir şiddete uğramalarından korkuyordu. Arayanlara, Eriha'daki kadının verdiği cevabı verebilirdi, çünkü onlar da tıpkı böyle sorarak aramışlardı. Ama adil adam, konuklarının bedenleri için kendi ruhunu kendi yalanıyla lekelemek istemedi; oysa onlar için kızlarının bedenlerinin başkasının şehvetinin haksızlığıyla şiddet görmesini istemişti. Öyleyse insan, insanların geçici kurtuluşu için de elinden geleni yapsın. Ama iş, böyle bir kurtuluşu ancak günah işleyerek sağlayabileceği noktaya gelirse, geriye yalnız doğru olmayan bir şey yapmak kaldığını görünce, artık yapacak bir şeyi kalmadığını düşünsün. Bu nedenle Eriha'daki Rahab övülsün, hem de yukarıdaki Yeruşalim'in vatandaşlarının bile taklit edeceği biri olarak: Tanrı'nın yabancı adamlarını konuk etti, onları kabul ederken tehlikeye girdi, onların Tanrısına inandı, onları elinden geldiğince özenle gizledi, başka yoldan dönmeleri için en sadık öğüdü verdi. Yalan söylemesine gelince, orada peygamberce bir şey anlayışla açıklansa da, bu bilgece taklit edilecek bir şey olarak önerilmez; gerçi Tanrı o iyilikleri unutulmaz biçimde onurlandırmış, bu kötülüğü merhametle bağışlamıştır.

34

Sed dicet aliquis: ergone obstetrices illae atque Raab melius fecissent, si nullam misericordiam praestitissent nolendo mentiri? immo uero illae mulieres Hebraeae, si essent tales, de qualibus quaerimus, utrum sit eis aliquando mentiendum, nec aliquid falsi dicerent et foeda ministeria de paruulis occidendis liberrime recusarent. sed, inquies, ipsae morerentur. at uide, quid sequatur. morerentur enim caelestis habitationis incomparabiliter ampliore mercede, quam domus illae quas sibi fecerunt in terra esse potuerunt; morerentur futurae in aeterna felicitate, mortem perpessae pro innocentissima ueritate. quid illa in Iericho? numquid hoc posset? nonne si quaerentes ciues mentiendo non falleret, uerum dicendo latentes hospites proderet? an posset interrogantibus dicere: scio ubi sint, sed deum timeo, non eos prodo? posset hoc quidem dicere, si iam esset uera Israhelitis, in qua dolus non esset: quod futura erat per misericordiam dei transiens ad ciuitatem dei. uerum illi hoc audito, inquies, illam perimerent, domum scrutarentur. sed numquid consequens erat, ut illos etiam quos diligenter occultauerat inuenirent? prospexerat enim cautissima mulier et ibi eos posuerat, ubi latere potuissent, etiamsi ei mentienti creditum non fuisset. ita et illa, si tamen a suis ciuibus esset occisa pro misericordiae opere, uitam istam faeneam pretiosa in conspectu domini morte finisset, et erga illos eius beneficium inane non fuisset. sed, inquies, quid? si et ad illum locum, ubi eos occultauerat, hi, a quibus quaerebantur, perscrutando omnia peruenissent? isto modo dici potest: quid? si mulieri uilissimae atque turpissimae non solum mentienti, uerum etiam peieranti credere noluissent? nempe etiam sic consecutura fuerant, quae timendo mentita est. et ubi ponimus uoluntatem ac potestatem dei? an forte non poterat et illam nec ciuibus suis mentientem nec homines dei prodentem et illos suos ab omni pernicie custodire? a quo enim et post mulieris mendacium custoditi sunt, ab eo potuerunt, etsi illa mentita non esset, utique custodiri. nisi forte obliti sumus hoc fuisse in Sodomis factum, ubi masculi in masculos nefanda libidine accensi nec ostium domus, in qua erant quos quaerebant, inuenire potuerunt, quando uir iustus in causa omnino simillima pro suis hospitibus mentiri noluit, quos esse angelos nesciebat et uim morte peiorem ne paterentur timebat. et certe poterat talia respondere quaerentibus, qualia in Iericho mulier illa respondit. nam prorsus similiter et illi interrogando quaesierunt. sed homo iustus noluit pro corporibus hospitum animam suam suo mendacio maculari, pro quibus uoluit corpora filiarum alienae libidinis iniquitate uim perpeti. faciat ergo homo etiam pro temporali hominum salute quod potest: cum autem ad hunc articulum uentum fuerit, ut tali saluti consulere nisi peccando non possit, iam se existimet non habere quid faciat, quando id reliquum esse perspexerit quod non recte faciat. proinde Raab in Iericho, quia peregrinos homines dei suscepit hospitio, quia in eorum susceptione periclitata est, quia in eorum deum credidit, quia diligenter eos ubi potuit occultauit, quia per aliam uiam remeandi consilium fidelissimum dedit, etiam supernae Hierusalem ciuibus imitanda laudetur. quod autem mentita est, etiamsi aliquid ibi propheticum intellegenter exponitur, non tamen imitandum sapienter proponitur, quamuis deus illa bona memorabiliter honorauerit, hoc malum clementer ignouerit.

3535. Durum böyle olduğuna ve Dictinius'un Libra'sında taklit edilecek yalan örnekleri diye konan her şeyi ele almak çok uzun süreceğine göre, bana kalırsa yalnız bunlar değil, böyle başka şeyler varsa onlar da şu kurala bağlanmalıdır: Ya yalan sanılan şeyin yalan olmadığı gösterilmelidir; doğrunun susulup yanlışın söylenmediği yerde ya da doğru bir işaretin bir şeyden başka bir şey anlatmak istediği yerde bu böyledir, peygamberlerin yazıları da bu tür figürlü söz ve eylemlerle doludur. Ya da yalan olduğu kanıtlananların taklit edilmemesi gerektiği gösterilmelidir; başka günahlar gibi bize de sızarlarsa onlara adalet atfedilmemeli, bağışlanma dilenmelidir. Benim görüşüm budur; yukarıdaki tartışmalar beni bu sonuca zorluyor.

35

Quae cum ita sint, quoniam nimis longum est omnia pertractare, quae in illa Libra Dictinii sunt posita uelut imitanda exempla mentiendi, ad hanc regulam mihi uidentur non solum ista, uerum etiam si qua sunt talia redigenda, ut aut quod creditur, ostendatur non esse mendacium — siue ubi tacetur uerum nec dicitur falsum; siue ubi significatio uerax aliud ex alio uult intellegi, quod genus figuratorum uel dictorum uel factorum abundat in propheticis litteris — aut quae conuincuntur esse mendacia, non esse imitanda monstrentur et si qua nobis ut alia peccata subrepserint, non eis tribuendam iustitiam, sed ueniam postulandam. hoc quidem mihi uidetur; et ad istam sententiam me superius disputata conpellunt.

3636. Ama insan olduğumuz ve insanlar arasında yaşadığımız için (itiraf edeyim, telafi edici günahların sarsmadığı kişilerden henüz değilim) insan işlerinde insanca duygu beni sık sık yeniyor. Bana şöyle dendiğinde karşı koyamıyorum: "İşte ağır bir hastalıkla tehlikede olan bir hasta var. Biricik ve pek sevgili oğlunun öldüğü ona bildirilirse artık gücü buna dayanamaz. Öldüğünü bildiğin oğlunun yaşayıp yaşamadığını sana soruyor. Ne cevap vereceksin? 'Öldü', 'yaşıyor', 'bilmiyorum' dışında ne dersen de, o yalnız öldüğüne inanır, çünkü bunu söylemekten korktuğunu, yalan da söylemek istemediğini anlar. Hiç susman da aynı kapıya çıkar. Bu üçünden 'yaşıyor' ile 'bilmiyorum' yanlıştır, ancak yalan söyleyerek söylenebilir. Tek doğru olanı, yani öldüğünü söylersen ve sarsılan adam da ölürse, onu senin öldürdüğün haykırılacaktır." İnsanların, kurtarıcı bir yalandan kaçınmanın ne büyük kötülük olduğunu, katil bir hakikatin sevildiğini abartmalarına kim dayanır? Bu itirazlar beni çok sarsıyor, ama bilgece sarsıyorsa şaşılır. Çünkü yüreğimin nasıl olursa olsun gözlerinin önüne, ağzından hiçbir yanlış çıkmayan Hakikat'in akılla kavranan güzelliğini koyuyorum. Hakikat parlayarak gitgide aydınlandıkça benim titreyen zayıflığım geri püskürtülse de, o kadar yüce bir güzelliğin aşkıyla öyle tutuşuyorum ki, beni ondan geri çağıran bütün insanî şeyleri küçümsüyorum. Ama bu duygunun, ayartı anında sonucu eksik kalmayacak kadar sürmesi büyük iştir. Yalanın hiçbir karanlığının bulunmadığı ışıklı iyiliği seyrederken, biz yalan söylemek istemediğimiz ve insanlar doğruyu duyunca öldüğü için hakikate katil denmesi beni sarsmıyor. İffetsiz bir kadın zina istese ve sen razı olmayınca vahşi bir aşkla sarsılıp ölse, iffet de katil mi olacak? "Her yerde, kurtulanlar arasında da helâk olanlar arasında da Mesih'in güzel kokusuyuz; kimine yaşamdan yaşama koku, kimine ölümden ölüme koku" diye okuduğumuz için Mesih'in kokusunu da katil mi ilan edeceğiz? Ama insan olduğumuz için, böyle soru ve itirazlarda insanca duygu bizi çoğu zaman yeniyor ya da yoruyor; bu yüzden o da hemen ekledi: "Bunlara kim yeterlidir?"

36

Verum quia homines sumus et inter homines uiuimus — fateorque me nondum esse in eorum numero, quos conpensatiua peccata non turbant — saepe me in rebus humanis uincit sensus humanus nec resistere ualeo, cum mihi dicitur: ecce graui morbo periclitatur aegrotus, cuius iam uires ferre non possint, si ei mortuus unicus et carissimus filius nuntietur. a te quaerit an uiuat, quem uitam finisse tu nosti. quid respondebis, quando quidquid aliud dixeris praeter unum de tribus: aut mortuus est aut uiuit aut nescio, nihil aliud credit ille quam mortuum, quod te intellegit timere dicere et nolle mentiri? tantundem ualet, etiamsi omni modo tacueris. ex illis autem tribus duo falsa sunt 'uiuit' et 'nescio' nec abs te dici possunt nisi mentiendo. illud autem unum uerum, id est mortuum esse, si dixeris et perturbati hominis mors fuerit subsecuta, abs te occisus esse clamabitur. et quis ferat homines exaggerantes quantum sit mali salubre mendacium deuitari et homicidam diligi ueritatem? moueor his oppositis uehementer, sed mirum, si etiam sapienter. cum enim proposuero ante qualescumque oculos cordis mei intellegibilem illius pulchritudinem, de cuius falsi nihil ore procedit, quamuis ubi radians magis magisque clarescit ueritas, ibi palpitans mea reuerberatur infirmitas, tamen sic amore tanti decoris accendor, ut cuncta quae inde me reuocant humana contemnam. sed multum est, ut iste in tantum perseueret affectus, ne in temptatione desit effectus. nec me mouet contemplantem luminosum bonum, in quo mendacii tenebrae nullae sunt, quod nobis mentiri nolentibus et hominibus uero audito morientibus homicida dicitur ueritas. numquid enim, si stuprum expetat inpudica et te non consentiente saeuo amore perturbata moriatur, homicida erit et castitas? an uero, quia legimus: Christi bonus odor sumus in omni loco, et in his qui salui fiunt et in his qui pereunt, aliis quidem odor uitae in uitam, aliis autem odor mortis in mortem. etiam odorem Christi pronuntiabimus homicidam? sed quia homines sumus et nos in huius modi quaestionibus et contradictionibus plerumque superat aut fatigat sensus humanus, ideo mox et ille subiecit: et ad haec quis idoneus?

3737. Buna, daha da acıyla feryat edilecek bir şey ekleniyor: O hastanın kurtuluşu için oğlunun hayatı hakkında yalan söylemek gerektiğini kabul edersek, bu kötülük yavaş yavaş, azar azar büyür; küçük eklemelerle sinsice sokularak canice yalanlardan öyle büyük bir yığına varır ki, en küçük eklemelerle sınırsızca güçlenen bu vebaya nerede karşı konulabileceği hiç bulunamaz. Bu yüzden çok öngörülü biçimde şöyle yazılmıştır: "Az şeyleri küçümseyen yavaş yavaş düşer." Dahası, bu hayatı hakikatin önüne koymakta tereddüt etmeyen bu hayat âşıkları, bir insan ölmesin diye, daha doğrusu nasılsa ölecek bir insan biraz daha geç ölsün diye, yalnız yalan söylememizi değil, yalan yere yemin etmemizi de istiyorlar. Yani bir insanın boş sağlığı biraz daha erken geçip gitmesin diye Rabbimiz Tanrı'nın adını boş yere anmamızı istiyorlar. Aralarında, ne zaman yalan yere yemin edilmesi, ne zaman edilmemesi gerektiğine kurallar koyan, sınırlar çizen bilgililer bile var. Ey gözyaşı pınarları, neredesiniz? Ne yapacağız? Nereye gideceğiz? Yalanlardan sakınmayı ihmal etmekle kalmayıp bir de yalan yeminleri öğretmeye cesaret edersek, hakikatin öfkesinden nereye gizleneceğiz? Yalanın savunucuları ve destekçileri hangi yalan türünü ya da türlerini aklamak istediklerine kendileri baksınlar. Hiç değilse Tanrı'ya tapınmada yalan söylenmemesi gerektiğini kabul etsinler. Hiç değilse yalan yeminlerden ve küfürlerden kaçınsınlar. Hiç değilse Tanrı'nın adı anıldığında, Tanrı tanık gösterildiğinde, Tanrı adına yemin edildiğinde, ilâhî din hakkında söz edilirken ya da tartışılırken kimse yalan söylemesin, kimse yalanı övmesin, öğretmesin, buyurmasın, kimse yalana adil demesin. Yalan söylemeyi uygun bulan kişi, öteki yalan türlerinden en yumuşak ve en masum saydığını seçsin. Şunu biliyorum: Yalan söylemek gerektiğini öğreten bile doğruyu öğretiyor görünmek ister. Çünkü öğrettiği yanlışsa, öğretenin aldattığı ve öğrenenin aldatıldığı yanlış bir öğretiye kim heves eder? Ama bir öğrenci bulabilmek için doğruyu öğrettiğini ileri sürerse, yalan söylemek gerektiğini öğrettiğine göre, Elçi Yuhanna "Hiçbir yalan hakikatten değildir" diye karşı çıkarken o yalan nasıl hakikatten olacak? Demek ki bazen yalan söylemek gerektiği doğru değildir; doğru olmayan şeye de kimse asla ikna edilmemelidir.

37

Huc accedit — ubi miserabilius eiulandum est — quod si concesserimus pro salute illius aegri de uita filii eius fuisse mentiendum, ita paulatim minutatimque subcrescit hoc malum et breuibus accessibus ad tantum aceruum mendaciorum sceleratorum sensim subintrando perducitur, ut numquam possit penitus inueniri, ubi tantae pesti per minima additamenta in inmensum conualescenti possit obsisti. unde prouidentissime scriptum est: qui modica spernit, paulatim decidit. quid? quod uitae huius tales amatores, ut eam non dubitent praeponere ueritati, ne homo moriatur, immo ut homo quandoque moriturus aliquanto serius moriatur, non tantum mentiri, sed etiam peierare nos uolunt? ut uidelicet, ne aliquanto citius transeat uana salus hominis, nomen domini dei nostri accipiamus in uanum. et sunt in eis docti, qui etiam regulas figant finesque constituant, quando debeat, quando non debeat peierari. o ubi estis, fontes lacrimarum? et quid faciemus? quo ibimus? ubi nos occultabimus ab ira ueritatis, si non solum neglegimus cauere mendacia, sed audemus insuper docere periuria? uiderint enim assertores defensoresque mendacii, quale genus uel qualia genera mentiendi eos iustificare delectet: saltem in dei cultu concedant non esse mentiendum; saltem sese a periuriis blasphemiisque contineant; saltem ubi dei nomen, ubi deus testis, ubi dei sacramentum interponitur, ubi de diuina religione sermo promitur siue conseritur, nemo mentiatur, nemo laudet, nemo doceat et praecipiat, nemo iustum dicat esse mendacium; de ceteris mendaciorum generibus eligat sibi, quod putat esse mitissimum atque innocentissimum mentiendi genus, cui placet esse mentiendum. hoc scio, quod etiam qui docet oportere mentiri, uerum docere se uult uideri. nam si falsum est quod docet, quis falsae uelit studere doctrinae, ubi et fallit docens et fallitur discens? si autem, ut aliquem possit inuenire discipulum, docere se asserit uerum, cum doceat esse mentiendum, quomodo erit illud ex ueritate mendacium Iohanne apostolo reclamante: omne mendacium non est ex ueritate? non est igitur uerum aliquando esse mentiendum; et quod non est uerum, nemini est omnino suadendum.

3838. Ama zayıflık kendi rolünü oynuyor; kalabalıkların desteğiyle kazanılır bir davası olduğunu ilan ederek itiraz ediyor ve şöyle diyor: "Aldatılırlarsa başkalarının ya da kendilerinin felâketinden hiç şüphesiz vazgeçecek insanlar karşısında, insanca duygu bizi yalana eğmezse tehlikedeki insanlara nasıl yardım edilecek?" Ölümlülük kalabalığı, zayıflık kalabalığı beni sabırla dinlerse hakikatin davası için bir cevap vereceğim. Dindar, gerçek, kutsal iffet elbette ancak hakikattendir; ona karşı gelen de elbette hakikate karşı gelir. Öyleyse tehlikedeki insanlara başka türlü yardım edilemese bile neden zina etmiyorum, çünkü iffete zıt olduğu için hakikate de zıttır; ama tehlikedekilere yardım için, hakikate apaçık zıt olan yalanı söylüyorum? İffet bizden neyi bu kadar hak etti, hakikat bizi nasıl bu kadar gücendirdi? Oysa her iffet hakikattendir; hakikat bedenin değil, zihnin iffetidir ve bedenin iffeti de zihinde oturur. Son olarak, az önce söylediğimi yine söylüyorum: Bir yalanı savunmak için bana karşı çıkan, doğruyu söylemiyorsa ne söylüyor? Dinlenmesi gerekiyorsa doğruyu söylediği için gerekiyordur; o zaman doğruyu söyleyerek beni nasıl yalancı yapmak ister? Yalan, hakikati nasıl kendine koruyucu yapar? Yoksa hakikat, kendi kendini yenmek için düşmanı adına mı zafer kazanıyor? Bu saçmalığa kim dayanır? O hâlde bazen yalan söylemek gerektiğini ileri sürenlerin bunu ileri sürerken doğru söylediğini hiçbir şekilde söylemeyelim; yoksa inanılması en saçma ve en akılsızca şey olur: Hakikat bize yalancı olmayı öğretmiş olur. Zina etmeyi kimse iffetten, Tanrı'yı gücendirmeyi kimse dindarlıktan, birine zarar vermeyi kimse iyilikten öğrenmezken, yalan söylemeyi hakikatten öğrenmemiz olacak şey midir? Hakikat bunu öğretmiyorsa doğru değildir; doğru değilse öğrenilmemelidir; öğrenilmemeliyse hiçbir zaman yalan söylenmemelidir.

38

Sed agit partes suas infirmitas et causam uincibilem fauentibus turbis se habere proclamat, ubi contradicit et dicit: quomodo apud homines, qui procul dubio, si fallantur, auertuntur a pernicie uel aliena uel sua, periclitantibus subuenitur hominibus, si nos humanus ad mentiendum non inclinet affectus? si patienter me audiat turba mortalitatis, turba infirmitatis, respondebo aliquid pro negotio ueritatis. certe pia, uera, sancta castitas nonnisi ex ueritate est: et quisquis aduersus eam facit, profecto aduersus ueritatem facit. cur ergo et, si non possit aliter periclitantibus subueniri, non committo stuprum, quod ideo est contrarium ueritati, quia contrarium est castitati, et ut periclitantibus subueniatur, loquor mendacium, quod ipsi apertissime est contrarium ueritati? quid nos tantum promeruit castitas et offendit ueritas? cum omnis ex ueritate sit castitas et sit non corporis, sed mentis castitas ueritas atque in mente habitet etiam corporis castitas. postremo, quod et paulo ante dixi et iterum dico, quisquis mihi pro persuadendo et defendendo ullo mendacio contradicit, quid dicit, si uerum non dicit? si autem propterea est audiendus, quoniam uerum dicit, quomodo me uult facere uerum dicendo mendacem? quomodo mendacium patronam sibi adhibet ueritatem? an aduersario suo uincit, ut a se ipsa uincatur? quis hanc absurditatem ferat? nullo modo igitur dixerimus eos, qui asserunt aliquando esse mentiendum, id asserendo esse ueraces, ne, quod est absurdissimum et stultissimum credere, ueritas nos doceat esse mendaces. quale est enim, ut esse adulterandum nemo discat a castitate, deum offendendum nemo discat a pietate, cuiquam nocendum nemo discat a benignitate et esse mentiendum discamus a ueritate? porro si hoc non docet ueritas, non est uerum; si non est uerum, non est discendum; si non est discendum, numquam est igitur mentiendum.

3939. Ama biri diyecek: "Katı gıda olgunlar içindir. Zayıflığa, en saf hakikatin hiç hoşuna gitmese de, birçok şey bağışlanarak serbest bırakılır." Bazı yalanlara bir şekilde izin verilirse korkulacak sonuçlardan korkmayan söylesin bunu. Ama izin verilenler hiçbir şekilde yalan yeminlere ve küfürlere varacak kadar yükselmemelidir. Yalan yere yemin etmek için, ya da daha lanetlisi Tanrı'ya küfretmek için hiçbir sebep öne sürülmemelidir. Yalanla küfrediliyor diye küfredilmemiş olmaz. Yoksa yalan yere yemin edilmediği de söylenebilirdi, çünkü yalanla yemin ediliyor. Kim hakikatle yalancı yemin edebilir? Bunun gibi hakikatle kimse küfürbaz da olamaz. Elbette yanlış olduğunu bilmeyip yemin ettiği şeyi doğru sanan, yanlışa daha hafif yemin eder; tıpkı Saul'un, bilmeden yaptığı için daha mazur biçimde küfretmesi gibi. Küfretmek yalan yeminden daha kötüdür, çünkü yalan yeminde yanlış bir şeye Tanrı tanık gösterilir, küfürde ise Tanrı'nın kendisi hakkında yanlış şeyler söylenir. Yalan yemin eden ya da küfreden kişi, ileri sürdüğü şeyin yanlış olduğunu ne kadar çok biliyor ya da inanıyorsa o kadar mazeretsizdir. Bu nedenle tehlikedeki bir insanın geçici kurtuluşu ya da hayatı için yalan söylemek gerektiğini söyleyen kişi, bu durumda Tanrı adına yemin etmek, hatta Tanrı'ya küfretmek gerektiğini de söylüyorsa, ebedî kurtuluş ve hayat yolundan fazlasıyla sapmış olur.

39

Sed perfectorum est, ait aliquis, solidus cibus. multa enim secundum ueniam relaxantur infirmitati, quamuis sincerissimae nequaquam placeant ueritati. dicat hoc quisquis non metuit, quae consequentia metuenda sunt, si fuerint aliquo modo aliqua permissa mendacia. nullo modo tamen in tantum sunt permittenda conscendere, ut ad periuria blasphemiasque perueniant; nec aliquam causam prorsus oportet obtendi, cur debeat peierari uel, quod est execrabilius, cur deus debeat blasphemari. non enim quia per mendacium blasphematur, ideo non blasphematur. potest quippe hoc modo dici non peierari, quia per mendacium peieratur. quis enim per ueritatem possit esse periurus? sic etiam per ueritatem nullus potest esse blasphemus. sane mitius falsum iurat, qui falsum nescit esse et uerum putat esse quod iurat: sicut et Saulus excusabilius blasphemauit, quia ignorans fecit. ideo autem peius est blasphemare quam peierare, quoniam peierando falsae rei adhibetur testis deus, blasphemando autem de ipso falsa dicuntur deo. tanto est autem quisque inexcusabilior siue periurus siue blasphemus, quanto magis ea, quae peierando uel blasphemando asserunt, falsa nouerunt esse uel credunt. quisquis itaque dicit pro periclitantis hominis temporali salute uel uita esse mentiendum, nimis ipse ab itinere exorbitat aeternae salutis et uitae, si dicit in ea causa etiam iurandum per deum uel etiam blasphemandum deum.

4040. Ama bazen karşımıza ebedî kurtuluşun tehlikesi de çıkarılır ve başka türlü olmuyorsa yalanımızla savuşturulması gerektiği haykırılır. Örneğin vaftiz edilecek biri dinsizlerin ve imansızların elindedir; bekçiler yalanla aldatılmadıkça yanına varılıp yeniden doğuş yıkanmasıyla yıkanamaz. Bu haykırış, kızıştırıcı bir haykırıştır; bizi birinin bu çağda geçip giden serveti ya da onurları için, bu zamanın hayatı için değil, bir insanın ebedî kurtuluşu için yalana zorlar. Bundan sana sığınmaktan başka nereye sığınayım, ey hakikat? Bana senden iffet gösteriliyor. Bu bekçiler, adamı vaftiz etmemiz için içeri almak üzere zinayla ayartılabiliyorsa neden iffete zıt şeyler yapmıyoruz da, yalanla aldatılabiliyorsa hakikate zıt şeyler yapıyoruz? Hiç şüphesiz hakikat buyurmasaydı kimse iffeti imanla sevemezdi. Öyleyse vaftiz edilecek adama varmak için, hakikat buyuruyorsa bekçiler yalanla aldatılsın. Ama iffet bir insan vaftiz edilsin diye zina edilmesini buyurmazken, hakikat bir insan vaftiz edilsin diye yalan söylenmesini nasıl buyursun? İffet bunu neden buyurmaz? Hakikat bunu öğretmediği için değil mi? Madem hakikatin öğrettiğinden başkasını yapmamalıyız ve hakikat, bir insanı vaftiz etmek için bile iffete zıt olanı yapmamayı öğretiyor, bir insanı vaftiz etmek için kendisine zıt olanı yapmamızı nasıl öğretecek? Güneşe bakmaya yeterince güçlü olmayan gözler, güneşin aydınlattığı şeylere yine de severek bakar. Bunun gibi, iffetin güzelliğinden zevk almaya artık gücü yeten ruhlar, iffetin ondan ışıdığı hakikati hemen kendi başına seyredemezler. Bu yüzden hakikate aykırı bir şey yapmak söz konusu olduğunda, iffete aykırı bir şey önerildiğindeki gibi geri çekilip ürpermezler. Ama sözü kabul edip helâkten uzak olan, ağzından yanlış hiçbir şey çıkmayan o oğul, insana yardım etmek için yalandan geçmeye zorlanmayı, zinadan geçmeye zorlanmak gibi kendine kapalı bir yol sayar. Yargıları araştırılamaz olan Baba da, yardım edilmesini istediği kişiye yalansız yardım edebilmek için dua edeni işitir. Böyle bir oğul yalandan, günahtan sakınır gibi sakınır. Çünkü bazen yalan adı günah adı yerine konur. "Her insan yalancıdır" sözü buradandır; "Her insan günahkârdır" demek gibi söylenmiştir. "Tanrı'nın hakikati benim yalanımla çoğaldıysa" sözü de böyledir. Dolayısıyla insan gibi yalan söylediğinde insan gibi günah işler ve "Her insan yalancıdır", "Günahımız yok dersek kendimizi aldatırız, hakikat de bizde değildir" hükmüne tabi olur. Ağzından yanlış hiçbir şey çıkmadığında ise, hakkında "Tanrı'dan doğan günah işlemez" denen lütfa göre öyle olacaktır. Bu doğuş içimizde tek başına olsaydı kimse günah işlemezdi; tek başına olacağı zaman kimse günah işlemeyecek. Ama şimdi hâlâ, bozulur olarak doğmuş olmamızın getirdiğini sürüklüyoruz; gerçi yeniden doğmuş olmamız bakımından, iyi yürürsek günden güne içten yenileniriz. Bu bozulur olan bozulmazlığı giydiğinde ise hayat her şeyi yutacak ve ölümün hiçbir iğnesi kalmayacaktır; ölümün iğnesi günahtır.

40

Sed aliquando nobis ipsius quoque salutis aeternae periculum opponitur, quod nostro mendacio, si aliter non potest, depellendum esse clamatur: uelut si quisquam baptizandus in potestate sit inpiorum atque infidelium constitutus, ad quem perueniri non possit, ut lauacro regenerationis abluatur, nisi deceptis mentiendo custodibus. ab hoc inuidiosissimo clamore, quo cogimur non pro cuiusquam opibus uel honoribus in hoc saeculo transcurrentibus, non pro ipsa huius temporis uita, sed pro aeterna hominis salute mentiri, quo confugiam, nisi ad te, ueritas? et mihi abs te proponitur castitas. cur enim si custodes isti, ut nos ad baptizandum hominem admittant, stupro inlici possunt, non facimus contraria castitati et, si mendacio decipi possunt, facimus contraria ueritati? cum procul dubio nulli esset fideliter amabilis castitas, si non eam praeciperet ueritas. proinde ut perueniatur ad hominem baptizandum, fallantur mentiendo custodes, si hoc iubet ueritas. sed quomodo iubeat ueritas, ut homo baptizetur, esse mentiendum, si non iubet castitas, ut homo baptizetur, esse moechandum? cur autem hoc non iubet castitas, nisi quia hoc non docet ueritas? si ergo nisi quod ueritas docet, facere non debemus, cum ueritas doceat nec propter hominem baptizandum facere quod contrarium est castitati, quomodo nos docebit facere propter hominem baptizandum, quod ipsi est contrarium ueritati? sed sicut oculi ad intuendum solem parum firmi ea tamen, quae a sole inlustrantur, libenter intuentur, sic animae iam ualentes delectari pulchritudine castitatis non tamen continuo per se ipsam considerare ueritatem, unde lucet castitas, possunt, ut cum uentum fuerit ad aliquid faciendum quod aduersum est ueritati, ita refugiant et exhorreant, quemadmodum refugiunt et exhorrent, si faciendum aliquid proponatur quod aduersum est castitati. ille autem filius, qui uerbum suscipiens a perditione longe aberit, et nihil falsi ex eius ore procedit, tam sibi clausum deputat, si ad subueniendum homini per mendacium quam si per stuprum transire cogatur. et pater exaudit orantem, ut ualeat sine mendacio subuenire, cui uult pater ipse, cuius inscrutabilia sunt iudicia, subueniri. talis igitur filius ita obseruat a mendacio, sicut a peccato. nam et aliquando mendacii nomen pro peccati nomine ponitur. unde illud est: omnis homo mendax. sic enim dictum est, tamquam diceretur: omnis homo peccans. et illud: si autem ueritas dei in meo mendacio abundauit. ac per hoc cum mentitur ut homo, peccat ut homo, et ea sententia tenebitur, qua dictum est: omnis homo mendax, et: si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et ueritas in nobis non est. cum uero nihil falsi ex eius ore procedit, secundum eam gratiam sic erit, de qua dictum est: qui natus est ex deo, non peccat. haec enim natiuitas si sola esset in nobis, nemo peccaret; et quando sola erit, nemo peccabit. nunc autem adhuc trahimus, quod corruptibiles nati sumus, quamuis secundum id, quod renati sumus, si bene ambulamus, de die in diem renouamur interius. cum uero et corruptibile hoc induerit incorruptionem, uita totum absorbebit, et nullus mortis aculeus remanebit; aculeus autem mortis est peccatum.

4141. Demek ki yalanlardan ya doğru davranarak sakınılmalı ya da tövbe ederek itiraf edilmelidir; mutsuz bir yaşayışla zaten bollaşmışken bir de öğreterek artırılmamalıdır. Bunu düşünen, tehlikedeki bir insana, istediği türden kurtuluş için istediği türden yalanlarla yardım etmeyi seçsin; yeter ki hiçbir sebebin bizi yalan yemine ve küfre götürmemesi gerektiğini onlara da kabul ettirelim. Hiç değilse bu cinayetleri zinadan daha büyük, ya da en azından daha küçük olmayan suçlar sayalım. Düşünmek gerekir ki insanlar, zina ettiğinden şüphelendikleri eşlerini sık sık yemine çağırırlar. Zinayı işlemekten korkmayanların yalan yeminden korkabileceğine inanmasalardı bunu yapmazlardı. Gerçekten de kimi iffetsiz kadınlar, kocalarını gayrimeşru birleşmeyle aldatmaktan korkmadıkları hâlde, aldattıkları kocalarına karşı Tanrı'yı yalan yere tanık göstermekten korkmuşlardır. Öyleyse iffetli ve dindar bir adam, vaftiz edilecek kişiye zinayla yardım etmek istemeyip, zina edenlerin bile korktuğu yalan yeminle neden yardım etmek istesin? Bunu yalan yeminle yapmak lanetli ise, küfürle yapmak ne kadar daha lanetlidir! Hıristiyanın, başka birini Hıristiyan yapabilmek için Mesih'i inkâr edip O'na küfretmesi bizden uzak olsun; kendisi helâk olarak bulunacak kişiyi araması, bulduğunda ona böyle şeyler öğretirse onu helâk etmesi bizden uzak olsun. Libra adlı kitabı öyle çürütüp yıkmalısın ki, din gizlensin diye yalan söylemek gerektiğini öğrettikleri o başlığın önce kesilip atılması gerektiğini bilesin. Kutsal kitapları yalanlarına koruyucu yapmaya çalıştıkları tanıklıkların bir kısmının yalan olmadığını, yalan olanların da taklit edilmemesi gerektiğini göstermelisin. Zayıflık kendine, hakikatin onaylamadığı bir şeyin bağışlanarak serbest bırakılmasını ne kadar hak görürse görsün, ilâhî din konusunda hiçbir zaman yalan söylenmemesi gerektiğini sarsılmadan tut ve savun. Gizlenenler de, zina edenler zinayla, katiller cinayetle, büyücüler büyüyle aranmadığı gibi, yalancılar yalanla, küfürbazlar küfürle aranmamalıdır. Bu ciltte bunları öyle uzun tartıştık ki burada çizdiğimiz sonuna güçlükle varabildik.

41

Aut ergo cauenda mendacia recte agendo aut confitenda sunt paenitendo; non autem, cum abundent infeliciter uiuendo, augenda sunt et docendo. sed eligat qui hoc putat, unde subueniat periclitanti homini, ad quamlibet salutem qualiacumque mendacia, dum tamen et apud tales obtineamus nulla causa nos ad peierandum et blasphemandum oportere perduci. ista saltem scelera uel ampliora stupris uel certe non minora iudicemus. namque cogitandum est saepissime homines, de quorum adulterio suspicantur, ad iusiurandum prouocare coniuges suas: quod utique non facerent, nisi crederent etiam illas, quae non timuerunt perpetrare adulterium, timere posse periurium, quia et reuera nonnullae inpudicae, quae non timuerunt inlicito concubitu uiros fallere, eisdem uiris, quos fefellerant, timuerunt deum testem fallaciter adhibere. quid igitur causae est, ut homo castus et religiosus homini baptizando nolit adulterio subuenire et periurio uelit, quod solent et adulteri formidare? porro, si nefas est hoc agere peierando, quanto potius blasphemando! absit ergo, ut christianus neget atque blasphemet Christum, quo possit alium facere christianum, et pereundo quaerat inueniendum, quem si talia doceat, perdat inuentum. sic ergo librum, cui nomen est Libra, te oportet refellere atque destruere, ut caput illud, quo dogmatizant occultandae religionis causa esse mentiendum, prius esse noueris amputandum, ita ut illa testimonia, quibus sanctos libros mendaciis suis patronos adhibere moliuntur, partim non esse mendacia, partim etiam quae sunt, non esse imitanda demonstres et, si tantum sibi usurpat infirmitas, ut ei uenialiter aliquid permittatur quod inprobat ueritas, tamen ut inconcusse teneas et defendas in diuina religione numquam omnino esse mentiendum; latentes uero sicut nec adulteros per adulteria nec homicidas per homicidia nec maleficos per maleficia, ita nec mendaces per mendacia nec blasphemos per blasphemias esse quaerendos secundum ea, quae tam multa in hoc uolumine disputauimus, ut uix ad eius terminum, quem loco isto fiximus, ueniremus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…