Augustinus · Hristiyan Öğretisi Üzerine
IV. Kitap
1181. Bölüm
- Hristiyan Öğretisi Üzerine başlığını taşıyan bu eserimizi ilk tasarımda iki kısma ayırmıştım. Çünkü onu kınayacak olanlara cevap verdiğim girişten sonra şöyle demiştim: "Kutsal Yazıların her türlü ele alınışı iki şeye dayanır: anlaşılması gerekeni bulma yoluna ve anlaşılanı sunma yoluna. Önce bulmayı, sonra sunmayı tartışacağız." Bulma hakkında artık çok şey söyledik ve bu tek kısım için üç kitabı tamamladık; Rab'bin yardımıyla şimdi sunma hakkında az şey söyleyeceğiz. Böylece mümkünse her şeyi tek bir kitapta bitirelim ve bütün bu eser dört kitapla sona ersin.
- Öyleyse önce, laik okullarda hem öğrendiğim hem öğrettiğim retorik öğütlerini vereceğimi belki sanan okurların beklentisini bu ön sözle dizginliyor, bunları benden beklememelerini öğütlüyorum. Bu öğütlerin hiçbir faydası olmadığı için değil; faydası varsa bile ayrıca öğrenilmesi gerektiği için. İyi bir insanın belki bunları öğrenmeye de vakti varsa, onları benden ya da bu eserden değil, başka bir yerden istemelidir.118
CAPUT I. 1. Hoc opus nostrum quod inscribitur de Doctrina Christiana, in duo quaedam fueram prima distributione partitus. Nam post prooemium, quo respondi eis qui hoc fuerant reprehensuri: Duae sunt res, inquam, quibus nititur omnis tractatio Scripturarum; modus inveniendi quae intelligenda sunt, et modus proferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Quia ergo de inveniendo multa jam diximus, et tria de hac una parte volumina absolvimus, Domino adjuvante, de proferendo pauca dicemus; ut, si fieri potuerit, uno libro cuncta claudamus, totumque hoc opus quatuor voluminibus terminetur. 2. Primo itaque exspectationem legentium, qui forte me putant rhetorica daturum esse praecepta quae in scholis saecularibus et didici et docui, ista praelocutione cohibeo, atque ut a me non exspectentur, admoneo: non quod nihil habeant utilitatis; sed quod, si quid habent, seorsum discendum est, si cui fortassis bono viro etiam haec vacat discere, non autem a me vel in hoc opere, vel in aliquo alio requirendum.
2. Bölüm
- Retorik sanatıyla hem doğru hem yanlış şeyler kabul ettirildiğine göre, kim hakikatin savunucularının elinde yalana karşı silahsız durması gerektiğini söylemeye cesaret edebilir? Yani yanlış şeyleri kabul ettirmeye çalışanlar dinleyiciyi girişte iyi niyetli, dikkatli ve öğrenmeye istekli kılmayı bilsinler de bunlar bilmesinler mi? Onlar yanlışları kısaca, açıkça ve inandırıcı biçimde anlatsınlar da bunlar doğruları dinlemesi bıktıracak, anlaşılması güç olacak, sonunda inanılması da istenmeyecek şekilde mi anlatsınlar? Onlar aldatıcı delillerle hakikate saldırıp yanlışı ileri sürsünler de bunlar ne doğruyu savunabilsinler ne yanlışı çürütebilsinler mi? Onlar dinleyicilerin ruhlarını yanılgıya sürükleyip iterek konuşmalarıyla korkutsunlar, üzsünler, sevindirsinler, ateşli bir şekilde yüreklendirsinler de bunlar hakikat uğruna ağır ve soğuk bir şekilde uyuklasın mı? Kim bunu akıl kârı sayacak kadar akılsız olabilir? Hem kötü hem doğru şeyleri kabul ettirmeye çok yarayan konuşma yeteneği herkesin önünde durduğuna göre, kötüler onu sapkın ve boş davaları kazanmak için haksızlığın ve yanılgının hizmetinde gasp ediyorsa, neden iyilerin gayretiyle de, hakikatin safında savaşsın diye edinilmesin?119
CAPUT II. 3. Nam cum per artem rhetoricam et vera suadeantur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in defensoribus suis inermem debere consistere veritatem, ut videlicet illi qui res falsas persuadere conantur, noverint auditorem vel benevolum, vel intentum, vel docilem prooemio facere; isti autem non noverint? illi falsa breviter, aperte, verisimiliter; et isti vera sic narrent, ut audire taedeat, intelligere non pateat, credere postremo non libeat? illi fallacibus argumentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem; isti nec vera defendere, nec falsa valeant refutare? illi animos audientium in errorem moventes impellentesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, exhortentur ardenter; isti pro veritate, lenti frigidique dormitent? Quis ita desipiat, ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quae ad persuadenda seu prava seu recta valet plurimum; cur non bonorum studio comparatur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas in usus iniquitatis et erroris usurpant?
3. Bölüm
- Bu konuya dair gözlemler ve öğütler vardır; bunlara pek çok kelimede ve kelime süslerinde alıştırma görmüş bir dilin son derece usta alışkanlığı da eklenince, söz ustalığı ya da belagat denen şey ortaya çıkar. Ama bunlar bizim bu metinlerimizin dışında, bunun için uygun bir zaman ayrılarak, elverişli ve uygun bir yaşta ve onları çabucak öğrenebilenler tarafından öğrenilmelidir. Çünkü Roma belagatinin önderleri bile, bu sanatı çabuk öğrenemeyenin onu hiçbir zaman tam olarak öğrenemeyeceğini söylemekten çekinmediler. Bunun doğru olup olmadığını araştırmaya ne gerek var? Bunlar daha ağır öğrenenlerce de sonunda bir gün öğrenilebilse bile, biz onlara, olgun, hatta ileri yaştaki insanların onları öğrenmeye zaman harcamasını isteyecek kadar değer vermiyoruz. Bu, delikanlıların uğraşı olsun, yeter; Kilise'nin faydası için yetiştirilmesini istediğimiz delikanlıların da hepsinin değil, yalnız henüz daha acil ve kuşkusuz bu işten önce gelmesi gereken bir zorunluluğun meşgul etmediği kimselerin. Çünkü keskin ve ateşli bir yetenek varsa, belagat, belagat öğütlerinin peşinden koşanlara değil, belagatli kişileri okuyan ve dinleyenlere daha kolay yapışır. Otoritenin kalesine sağlam biçimde yerleştirilmiş kanonun dışında da Kilise yazıları eksik değildir. Yetenekli bir insan bunları okurken, buna niyetlenmese, yalnızca orada söylenen şeylere dikkat etse bile, onlarla meşgul oldukça onların söylendiği üslupla da donanır; hele bir de dindarlığın ve imanın kuralına göre düşündüğü şeyleri yazma, yazdırma ve en sonunda söyleme alıştırması buna eklenirse. Böyle bir yetenek yoksa, o retorik öğütleri de kavranmaz; büyük emekle zihne sokulup bir parçacığı kavransa bile hiçbir işe yaramaz. Nitekim onları öğrenmiş, bol ve süslü konuşan kimselerin bile hepsi, onları tartışmıyorlarsa, konuşurken onlara uygun konuşmak için onları düşünemez. Hatta aralarında hem iyi konuşabilen hem de bunu yapmak için konuşurken o konuşma öğütlerini düşünebilen hemen hiç kimse olmadığını sanıyorum. Çünkü sanatla söylensin diye dikkat edilirken, söylenmesi gerekenin akıldan kaçmasından sakınmak gerekir. Yine de belagatli kişilerin konuşmalarında ve söylevlerinde belagatin öğütlerinin yerine getirildiği görülür; oysa bu kişiler, ister o öğütleri öğrenmiş olsunlar ister onlara hiç dokunmamış olsunlar, belagatle konuşmak için ya da konuşurken onları düşünmemişlerdir. Çünkü belagatli oldukları için o öğütleri yerine getirirler; belagatli olmak için onlara başvurmazlar.
- Bebekler konuşanların konuşmalarını öğrenerek konuşur hâle geliyorlarsa, neden hiçbir belagat sanatı öğretilmeden, belagatlilerin söylediklerini okuyup dinleyerek ve elden geldiğince taklit ederek belagatli olunamasın? Bunun böyle olduğunu örneklerle de tecrübe etmiyor muyuz? Retorik öğütleri olmadan, onları öğrenmiş pek çok kişiden daha belagatli birçok kişi tanıyoruz; ama belagatlilerin tartışmalarını ya da söylevlerini okumadan ve dinlemeden belagatli olmuş hiç kimse tanımıyoruz. Çocuklar doğru konuşan insanlar arasında büyüyüp yaşayabilseler, konuşmanın düzgünlüğünün öğrenildiği gramer sanatına bile ihtiyaç duymazlardı. Hiçbir kusurun adını bilmeden, birinin ağzından duydukları her kusurlu şeyi sağlıklı alışkanlıklarıyla kınar ve ondan sakınırlardı; tıpkı okuma yazma bilmeyen şehirlilerin bile köylülerin konuşmasını kınaması gibi.120
CAPUT III. 4. Sed quaecumque sunt de hac re observationes atque praecepta, quibus cum accedit in verbis plurimis ornamentisque verborum exercitatioris linguae solertissima consuetudo, fit illa quae facundia vel eloquentia nominatur; extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti aetate discenda sunt eis qui hoc celeriter possunt. Nam et ipsos Romanos principes eloquentiae non piguit dicere quod hanc artem nisi quis cito possit, nunquam omnino possit perdiscere. Quod utrum verum sit, quid opus est quaerere? Non enim, etiam si possint haec a tardioribus tandem aliquando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacumque ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos eorum esse existimo, qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quae dicenda sunt, dum attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque dictionibus eloquentium, impleta reperiuntur praecepta eloquentiae, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum eloquerentur, non cogitaverunt, sive illa didicissent, sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa, quia eloquentes sunt; non adhibent ut sint eloquentes. 5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant, nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, sed elocutiones eloquentium legendo et audiendo, et quantum assequi conceditur, imitando? Quid, quod ita fieri ipsis quoque experimur exemplis? Nam sine praeceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plurimis qui illa didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vel dictionibus, neminem. Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si eis inter homines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla nomina vitiorum, quidquid vitiosum cujusquam ore loquentis audirent, sana sua consuetudine reprehenderent et caverent; sicut rusticos urbani reprehendunt, etiam qui litteras nesciunt.
4. Bölüm
- Öyleyse ilahî Yazıları ele alan ve öğreten, doğru imanın savunucusu ve yanılgıyı yenen kişi hem iyi şeyleri öğretmeli hem de kötü şeyleri unutturmalıdır. Konuşmasının bu işinde de karşısındakilerin gönlünü kazanmalı, gevşekleri canlandırmalı, bilmeyenlere neyin söz konusu olduğunu ve ne beklemeleri gerektiğini bildirmelidir. Dinleyicileri iyi niyetli, dikkatli ve öğrenmeye istekli bulduğunda ya da kendisi öyle kıldığında, geri kalanı konunun gerektirdiği gibi yürütmelidir. Dinleyenlere bir şey öğretmek gerekiyorsa, söz konusu şey bilinsin diye, gerekirse, bir anlatıya başvurulmalıdır. Şüpheli olan şeyleri kesinleştirmek için de kanıtlar getirilerek akıl yürütülmelidir. Dinleyenleri öğretmekten çok harekete geçirmek gerekiyorsa, yani bildikleri şeyi yapmakta uyuşuk davranmasınlar, doğru olduğunu kabul ettikleri şeylere onay versinler diye, daha büyük söz güçlerine ihtiyaç vardır. Orada yalvarmalar ve azarlamalar, coşturmalar ve dizginlemeler ve ruhları sarsmaya yarayan başka ne varsa, gereklidir.
- Andığım bütün bunları, söz söyleyerek yaptıkları işlerde hemen bütün insanlar yapmaktan geri durmaz.121
CAPUT IV. 6. Debet igitur divinarum Scripturarum tractator et doctor, defensor rectae fidei ac debellator erroris, et bona docere, et mala dedocere; atque in hoc opere sermonis conciliare adversos, remissos erigere, nescientibus quid agatur, quid exspectare debeant intimare. Ubi autem benevolos, intentos, dociles aut invenerit, aut ipse fecerit, caetera peragenda sunt, sicut postulat causa. Si docendi sunt qui audiunt, narratione faciendum est, si tamen indigeat, ut res de qua agitur innotescat. Ut autem quae dubia sunt certa fiant, documentis adhibitis ratiocinandum est. Si vero qui audiunt movendi sunt potius quam docendi, ut in eo quod jam sciunt, agendo non torpeant, et rebus assensum, quas veras esse fatentur, accommodent, majoribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationes et coercitiones, et quaecumque alia valent ad commovendos animos, sunt necessaria. 7. Et haec quidem cuncta quae dixi, omnes fere homines in iis quae eloquendo agunt, facere non quiescunt:
5. Bölüm
Ama kimileri bunu kaba, çirkin ve soğuk bir şekilde, kimileri ise keskin, süslü ve coşkulu bir şekilde yaptığına göre, ele aldığımız bu işe, belagatle konuşamasa bile bilgece tartışabilen ya da konuşabilen kişi artık girişmelidir; böylece, belagatle de konuşabilseydi sağlayacağı faydadan daha az da olsa, dinleyenlere faydalı olur. Akılsız bir belagatle dolup taşan kişiden ise o ölçüde daha çok sakınmak gerekir ki dinleyici, dinlemesi faydasız şeylerde ondan o kadar çok hoşlanır ve onu usta konuşuyor diye dinlediği için doğru konuştuğunu da sanır. Bu düşünce, retorik sanatının öğretilmesi gerektiğini düşünenlerin de gözünden kaçmadı: Belagatsiz bilgeliğin devletlere pek az faydası olduğunu, bilgeliksiz belagatin ise çoğu zaman çok zararlı olduğunu, hiçbir zaman faydalı olmadığını itiraf ettiler. Belagatin öğütlerini verenler, gerçek bilgeliği, yani ışıkların Babasından inen yüksek bilgeliği bilmedikleri hâlde, bu öğütleri verdikleri kitaplarda hakikatin dürtüsüyle bunu itiraf etmek zorunda kaldılarsa, bu bilgeliğin çocukları ve hizmetkârları olan bizim başka türlü düşünmememiz ne kadar daha gereklidir! Bir insan kutsal Yazılarda ne kadar çok ya da az ilerlemişse, o kadar çok ya da az bilgece konuşur. Onları çok okumayı ve ezberlemeyi değil, iyi anlamayı ve anlamlarını özenle araştırmayı kastediyorum. Çünkü onları hem okuyan hem ihmal eden kimseler vardır: Akılda tutmak için okurlar, anlamamak için ihmal ederler. Yazıların kelimelerini daha az akılda tutan ama onların yüreğini kendi yüreklerinin gözleriyle gören kişiler, bunlardan kuşkusuz çok daha üstündür. Ama her ikisinden de daha iyisi, onları hem istediğinde söyleyebilen hem de gerektiği gibi anlayan kişidir.
- Öyleyse belagatle söyleyemediği şeyi bile bilgece söylemesi gereken bu kişinin, Yazıların kelimelerini akılda tutması son derece gereklidir. Çünkü kendi kelimelerinde kendini ne kadar yoksul görüyorsa, o kelimelerde o kadar zengin olmalıdır; böylece kendi kelimeleriyle söylediğini onlarla kanıtlasın ve kendi kelimeleriyle küçük kalan kişi büyüklerin tanıklığıyla bir bakıma büyüsün. Çünkü konuşmasıyla hoşa gidemeyen kişi kanıtlamasıyla hoşa gider. Ama yalnız bilgece değil belagatle de konuşmak isteyen kişiyi —ikisini birden yapabilirse elbette daha faydalı olacaktır— retorik sanatının hocalarıyla uğraşmaya göndermektense, belagatli kişileri okumaya ya da dinlemeye ve alıştırmayla taklit etmeye göndermeyi daha çok isterim; yeter ki okunan ve dinlenen kişiler yalnız belagatle değil, bilgece de konuşmuş ya da konuşuyor oldukları için doğru bir şöhretle övülüyor olsunlar. Çünkü belagatle konuşanlar hoşlanarak, bilgece konuşanlar ise kendi iyiliğimiz için dinlenir. Bu yüzden Yazı "Belagatlilerin çokluğu" demez; "Bilgelerin çokluğu dünyanın sağlığıdır" der. Nasıl sağlığa iyi gelen acı şeyler de çoğu zaman alınmak zorundaysa, zararlı tatlılıktan da her zaman kaçınılmalıdır. Ama sağlıklı bir tatlılıktan ya da tatlı bir sağlıktan daha iyi ne olabilir? Çünkü orada tatlılık ne kadar çok istenirse, sağlık da o kadar kolay fayda verir. İlahî sözleri yalnız bilgece değil, belagatle de ele almış Kilise adamları vardır. Bunlar o kadar çoktur ki, onlarla uğraşan ve vakit ayırabilen kişilere bu eserlerin yetmemesinden çok, onları okumaya zamanın yetmemesi söz konusudur.122
CAPUT V. Sed cum alii faciant obtuse, deformiter, frigide; alii acute, ornate, vehementer; illum ad hoc opus unde agimus, jam oportet accedere, qui potest disputare vel dicere sapienter, etiamsi non potest eloquenter, ut prosit audientibus, etiamsi minus quam prodesset, si et eloquenter posset dicere. Qui vero affluit insipienti eloquentia, tanto magis cavendus est, quanto magis ab eo in iis quae audire inutile est, delectatur auditor, et eum quoniam diserte dicere audit, etiam vere dicere existimat. Haec autem sententia nec illos fugit, qui artem rhetoricam docendum putarunt: fassi sunt enim sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam. Si ergo hoc illi qui praecepta eloquentiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, veram, hoc est, supernam quae a Patre luminum descendit, sapientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sentire debemus, qui hujus sapientiae filii et ministri sumus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in eis multum legendis memoriaeque mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet eas dicit, et sicut oportet intelligit. 8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse ditiorem; ut quod dixerit suis verbis, probet ex illis; et qui propriis verbis minor erat, magnorum testimonio quodammodo crescat. Probando enim delectat, qui minus potest delectare dicendo. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius, quam magistris artis rhetoricae vacare praecipio: si tamen ii qui leguntur et audiuntur, non solum eloquenter, sed etiam sapienter dixisse vel dicere veraci praedicatione laudantur. Qui enim eloquenter dicunt, suaviter; qui sapienter, salubriter audiuntur. Propter quod non ait Scriptura, Multitudo eloquentium; sed, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. Sicut autem saepe sumenda sunt et amara salubria, ita semper vitanda est perniciosa dulcedo. Sed salubri suavitate, vel suavi salubritate quid melius? Quanto enim magis illic appetitur suavitas, tanto facilius salubritas prodest. Sunt ergo ecclesiastici viri qui divina eloquia non solum sapienter, sed eloquenter etiam tractaverunt: quibus legendis magis non sufficit tempus, quam deesse ipsi studentibus et vacantibus possunt.
6. Bölüm
- Burada belki biri şunu sorar: Yazıları ilahî ilhamla yazılmış olan ve son derece sağlıklı bir otoriteyle bizim için kanonu oluşturan yazarlarımız yalnızca bilge mi, yoksa belagatli de mi sayılmalıdır? Bu soru benim ve söylediğimi benimle birlikte düşünenlerin gözünde çok kolay çözülür. Çünkü onları anladığım yerde bana onlardan daha bilge değil, aynı zamanda daha belagatli hiçbir şey görünemez. Şunu söylemeye de cesaret ediyorum: Onların söylediğini doğru anlayan herkes, aynı zamanda onların başka türlü konuşmamaları gerektiğini de anlar. Gençlik çağına daha çok yakışan bir belagat, yaşlılığa yakışan bir başkası vardır; belagatli kişinin şahsına uymuyorsa artık ona belagat denmemelidir. Aynı şekilde en yüksek otoriteye en layık olan, bütünüyle ilahî insanlara yakışan bir belagat da vardır. Onlar bu belagatle konuştular; onlara başkası yakışmaz, bu da başkalarına yakışmaz. Çünkü ona uygundur; başkalarını ise ne kadar alçakgönüllü görünürse, şişkinlikle değil sağlamlıkla o kadar yüksekten aşar. Onları anlamadığım yerde ise belagatleri bana daha az görünür; ama anladığım yerdeki gibi olduğundan şüphe etmem. İlahî ve sağlığa yarar sözlerin karanlığının kendisi de böyle bir belagate karıştırılmalıydı; öyle ki anlayışımız onda yalnız buluşla değil, alıştırmayla da ilerlesin.
- Elbette vaktim olsaydı, kendi dillerini yazarlarımızın diline büyüklükleriyle değil kabarıklıklarıyla üstün tutup övünen bu kimselerin hayran oldukları belagatin bütün meziyetlerini ve süslerini, bu yazarların kutsal Metinlerinde gösterebilirdim; ilahî takdir onları bizi eğitmek ve bu kötü çağdan mutlu çağa geçirmek için bize sağlamıştır. Ama o belagatte beni söylenebileceğinden çok hoşnut eden şey, bu adamların putperest hatiplerle ya da şairlerle ortak oldukları şeyler değildir. Daha çok şuna hayran olur, şaşırıp kalırım: Bu belagatimizi kendilerine özgü başka bir belagat aracılığıyla öyle kullanmışlardır ki, belagat onlarda ne eksik kalmış ne göze batmıştır. Çünkü onlar ne onu reddetmeliydiler ne de gösteriş için kullanmalıydılar: Ondan kaçınsalar birincisi olurdu; kolayca fark edilseydi ikincisi sanılabilirdi. Bilginlerin onu fark ettiği yerlerde de öyle şeyler söylenir ki, onları söyleyen kelimeler, söyleyenin getirdiği değil, şeylerin kendisine âdeta kendiliğinden eklenmiş kelimeler gibi görünür. Sanki bilgeliğin kendi evinden, yani bilgenin göğsünden çıktığını, belagatin de ondan ayrılmayan bir hizmetçi gibi çağrılmadan peşinden geldiğini görürsün.123
CAPUT VI. 9. Hic aliquis forsitan quaerit utrum auctores nostri, quorum scripta divinitus inspirata canonem nobis saluberrima auctoritate fecerunt, sapientes tantummodo, an eloquentes etiam nuncupandi sint. Quae quidem quaestio apud meipsum, et apud eos qui mecum quod dico sentiunt, facillime solvitur. Nam ubi eos intelligo, non solum nihil eis sapientius, verum etiam nihil eloquentius mihi videri potest. Et audeo dicere omnes qui recte intelligunt quod illi loquuntur, simul intelligere non eos aliter loqui debuisse. Sicut est enim quaedam eloquentia quae magis aetatem juvenilem decet, est quae senilem; nec jam dicenda est eloquentia, si personae non congruat eloquentis: ita est quaedam, quae viros summa auctoritate dignissimos planeque divinos decet. Hac illi locuti sunt, nec ipsos decet alia, nec alios ipsa: ipsis enim congruit; alios autem, quanto videtur humilior, tanto altius non ventositate, sed soliditate transcendit. Ubi vero non eos intelligo, minus quidem mihi apparet eorum eloquentia, sed eam tamen non dubito esse talem, qualis est ubi intelligo. Ipsa quoque obscuritas divinorum salubriumque dictorum tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere noster intellectus, non solum inventione, verum etiam exercitatione deberet. 10. Possem quidem, si vacaret, omnes virtutes et ornamenta eloquentiae, de quibus inflantur isti qui linguam suam nostrorum auctorum linguae, non magnitudine, sed tumore praeponunt, ostendere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc saeculo pravo in beatum saeculum transferendis, providentia divina providit. Sed non ipsa me plus quam dici potest in illa eloquentia delectant, quae sunt his viris cum oratoribus Gentilium poetisve communia: illud magis admiror et stupeo, quod ista nostra eloquentia ita usi sunt per alteram quamdam eloquentiam suam, ut nec deesset eis, nec emineret in eis: quia eam nec improbari ab illis, nec ostentari oportebat; quorum alterum fieret, si vitaretur; alterum putari posset, si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis agnoscitur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus dicuntur, non a dicente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subjuncta videantur: quasi sapientiam de domo sua, id est, pectore sapientis procedere intelligas, et tanquam inseparabilem famulam etiam non vocatam sequi eloquentiam.
7. Bölüm
- Havarinin ne söylemek istediğini ve bunu ne kadar bilgece söylediğini kim görmez? "Sıkıntılarla da övünürüz; çünkü biliriz ki sıkıntı sabrı, sabır denenmişliği, denenmişlik de umudu doğurur; umut ise utandırmaz; çünkü bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla Tanrı'nın sevgisi yüreklerimize dökülmüştür." Burada biri, deyim yerindeyse bilgisizce bilgiçlik taslayarak havarinin belagat sanatının öğütlerine uyduğunu ileri sürse, bilgili bilgisiz bütün Hristiyanlar ona gülmez mi? Yine de burada Yunancada klimaks (klimaks), Latincede ise bazılarınca —"merdiven" demek istemedikleri için— gradatio denen figür tanınır: Kelimeler ya da anlamlar birbirinden çıkarak birbirine bağlandığında olur; burada sıkıntıdan sabrın, sabırdan denenmişliğin, denenmişlikten umudun bağlandığını gördüğümüz gibi. Bir başka güzellik de tanınır: Bizimkilerin "üyeler" ve "kesikler", Yunanların ise kōla ve kommata dedikleri, söyleyişte sesle ayrı ayrı bitirilen birkaç parçadan sonra, Yunanların periodos dedikleri bir dolanım ya da çevrim gelir; bu çevrimin üyeleri, sonuncusunda bitinceye kadar konuşanın sesiyle askıda tutulur. Çevrimden önce gelenlerin birinci üyesi "sıkıntı sabrı doğurur", ikincisi "sabır denenmişliği", üçüncüsü "denenmişlik umudu"dur. Sonra üç üyeyle tamamlanan çevrimin kendisi eklenir: Birinci üyesi "umut ise utandırmaz", ikincisi "çünkü Tanrı'nın sevgisi yüreklerimize dökülmüştür", üçüncüsü "bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla"dır. Bunlar ve bu türden şeyler üslup sanatında öğretilir. Havarinin belagat öğütlerine uyduğunu söylemediğimiz gibi, belagatin onun bilgeliğinin ardından geldiğini de inkâr etmiyoruz.
- Korintlilere yazdığı ikinci mektupta, Yahudilerden çıkmış ve onu kötüleyen bazı sahte havarileri azarlar. Kendini övmek zorunda kaldığı ve bunu kendine bir tür akılsızlık saydığı hâlde, ne kadar bilgece, ne kadar belagatle konuşur! Ama bilgeliğin yoldaşı, belagatin önderi olarak konuşur: Bilgeliğin ardından gider, belagatin önünden gider ve onun ardından gelmesini de geri çevirmez. "Yine söylüyorum," diyor, "kimse beni akılsız sanmasın; yoksa beni akılsız olarak kabul edin ki ben de biraz övüneyim. Söylediğimi Rab'be göre değil, akılsızlık içindeymiş gibi, bu övünme güveniyle söylüyorum. Madem birçokları beden bakımından övünüyor, ben de övüneceğim. Çünkü siz bilge olduğunuz için akılsızlara seve seve katlanıyorsunuz. Biri sizi köleleştirirse, biri sizi yiyip bitirirse, biri sizden alırsa, biri büyüklenirse, biri yüzünüze vurursa katlanıyorsunuz. Utanarak söylüyorum: sanki biz zayıfmışız gibi. Ama biri neye cesaret ediyorsa —akılsızca söylüyorum— ben de cesaret ederim. İbranî mi onlar? Ben de öyleyim. İsrailli mi onlar? Ben de. İbrahim'in soyu mu onlar? Ben de. Mesih'in hizmetkârları mı? —akılsız gibi söylüyorum— ben daha çok. Emeklerde daha çok, hapislerde daha fazla, dayaklarda ölçüsüzce, ölüm tehlikelerinde sık sık. Yahudilerden beş kez kırk eksik bir kırbaç yedim. Üç kez değnekle dövüldüm, bir kez taşlandım, üç kez gemi kazası geçirdim; bir gece bir gündüz denizin derinliklerinde kaldım. Sık sık yolculuklarda; ırmak tehlikelerinde, haydut tehlikelerinde, soydaşlarımdan gelen tehlikelerde, putperestlerden gelen tehlikelerde, şehirde tehlikelerde, çölde tehlikelerde, denizde tehlikelerde, sahte kardeşler arasında tehlikelerde; emekte ve sıkıntıda, sık sık uykusuz gecelerde, açlıkta ve susuzlukta, sık sık oruçta, soğukta ve çıplaklıkta. Dışarıdan gelenler bir yana, her gün üzerime gelen baskı, bütün kiliselerin kaygısı var. Kim zayıf düşer de ben zayıf düşmem? Kim sendeler de ben yanmam? Övünmek gerekirse zayıflığıma ait şeylerle övüneceğim." Bu sözlerin ne büyük bir bilgelikle söylendiğini uyanık olanlar görür. Nasıl bir belagat ırmağıyla aktığını ise horlayan bile fark eder.
- Ayrıca bunu bilen kişi şunu da tanır:124
CAPUT VII. 11. Quis enim non videat quid voluerit dicere, et quam sapienter dixerit Apostolus: Gloriamur in tribulationibus, scientes quia tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis? Hic si quis, ut ita dixerim, imperite peritus, artis eloquentiae praecepta Apostolum secutum fuisse contendat, nonne a Christianis doctis indoctisque ridebitur? Et tamen agnoscitur hic figura, quae κλῖμαξ graece, latine vero a quibusdam est appellata gradatio, quoniam scalam dicere noluerunt, cum verba vel sensa connectuntur alterum ex altero; sicut hic, ex tribulatione patientiam, ex patientia probationem, ex probatione spem connexam videmus. Agnoscitur et aliud decus, quoniam post aliqua pronuntiationis voce singula finita, quae nostri membra et caesa, Graeci autem κῶλα et κόμματα vocant, sequitur ambitus sive circuitus, quem περίοδον illi appellant, cujus membra suspenduntur voce dicentis, donec ultimo finiatur. Nam eorum quae praecedunt circuitum, membrum illud est primum, quoniam tribulatio patientiam operatur; secundum, patientia autem probationem; tertium, probatio vero spem. Deinde subjungitur ipse circuitus, qui tribus peragitur membris, quorum primum est, spes autem non confundit; secundum, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris; tertium, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Et haec atque hujuscemodi in elocutionis arte traduntur. Sicut ergo Apostolum praecepta eloquentiae secutum fuisse non dicimus, ita quod ejus sapientiam secuta sit eloquentia, non negamus. 12. Scribens ad Corinthios, in secunda Epistola redarguit quosdam, qui erant ex Judaeis pseudoapostoli, eique detrahebant: et quoniam seipsum praedicare compellitur, hanc sibi velut insipientiam tribuens, quam sapienter dicit, quamque eloquenter? sed comes sapientiae, dux eloquentiae; illam sequens, istam praecedens et sequentem non respuens. Iterum dico, inquit, ne quis me existimet insipientem esse; alioquin velut insipientem suscipite me, ut et ego modicum quid glorier. Quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi in stultitia, in hac substantia gloriae. Quoniam quidem multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Libenter enim sustinetis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Toleratis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit. Secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmati simus. In quo autem quis audet (in insipientia dico), audeo et ego. Hebraei sunt? et ego. Israelitae sunt? et ego. Semen Abrahae sunt? et ego. Ministri Christi sunt? (insipiens dico) super ego. In laboribus plurimum, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus saepius. A Judaeis quinquies, quadraginta una minus accepi. Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci: nocte et die in profundo maris fui; in itineribus saepe, periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in deserto, periculis in mari, periculis in falsis fratribus: in labore et aerumna, in vigiliis saepius, in fame et siti, in jejuniis saepius, in frigore et nuditate: praeter illa quae extrinsecus sunt, incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? Si gloriari oportet, in iis quae infirmitatis meae sunt, gloriabor. Quanta sapientia ista sint dicta vigilantes vident. Quanto vero etiam eloquentiae concurrerint flumine, et qui stertit advertit. 13. Porro autem qui novit, agnoscit quod ea caesa
Yunanların kommata dedikleri bu kesikler, üyeler ve az önce sözünü ettiğim çevrimler son derece uygun bir çeşitlilikle araya serpiştirilince, bu söyleyişin bütün görünüşünü, deyim yerindeyse yüzünü oluşturmuşlardır; bilgisizler bile bundan hoşlanır ve etkilenir. Bu pasajı aktarmaya başladığımız yerden itibaren çevrimler vardır. Birincisi en küçüğüdür, yani iki üyelidir; çünkü çevrimlerin iki üyeden azı olamaz, ama daha fazlası olabilir. Birincisi şudur: "Yine söylüyorum, kimse beni akılsız sanmasın." Ardından üç üyeli bir başkası gelir: "Yoksa beni akılsız olarak kabul edin ki ben de biraz övüneyim." Ardından gelen üçüncünün dört üyesi vardır: "Söylediğimi Rab'be göre değil, akılsızlık içindeymiş gibi, bu övünme güveniyle söylüyorum." Dördüncünün iki üyesi vardır: "Madem birçokları beden bakımından övünüyor, ben de övüneceğim." Beşincinin de iki üyesi vardır: "Çünkü siz bilge olduğunuz için akılsızlara seve seve katlanıyorsunuz." Altıncı da iki üyelidir: "Çünkü biri sizi köleleştirirse katlanıyorsunuz." Ardından üç kesik gelir: "biri sizi yiyip bitirirse, biri sizden alırsa, biri büyüklenirse." Sonra üç üye: "biri yüzünüze vurursa; utanarak söylüyorum: sanki biz zayıfmışız gibi." Üç üyeli bir çevrim eklenir: "Ama biri neye cesaret ediyorsa —akılsızca söylüyorum— ben de cesaret ederim." Bundan sonra her bir kesik soru olarak konur ve her birine yine birer kesikle, üçe üç cevap verilir: "İbranî mi onlar? Ben de öyleyim. İsrailli mi onlar? Ben de. İbrahim'in soyu mu onlar? Ben de." Dördüncü kesik de benzer bir soruyla konunca, ona bir kesikle değil, karşısına bir üye koyarak cevap verir: "Mesih'in hizmetkârları mı? —akılsız gibi söylüyorum— ben daha çok." Sonra soru son derece yerinde bir şekilde bırakılır ve dört kesik art arda dökülür: "Emeklerde daha çok, hapislerde daha fazla, dayaklarda ölçüsüzce, ölüm tehlikelerinde sık sık." Ardından kısa bir çevrim araya girer; çünkü burada söyleyişi askıda tutarak ayırmak gerekir: "Yahudilerden beş kez" bir üyedir, ona öteki bağlanır: "kırk eksik bir kırbaç yedim." Oradan kesiklere dönülür ve üç kesik konur: "Üç kez değnekle dövüldüm, bir kez taşlandım, üç kez gemi kazası geçirdim." Ardından bir üye gelir: "Bir gece bir gündüz denizin derinliklerinde kaldım." Sonra on dört kesik son derece yerinde bir atılımla akar: "Sık sık yolculuklarda; ırmak tehlikelerinde, haydut tehlikelerinde, soydaşlarımdan gelen tehlikelerde, putperestlerden gelen tehlikelerde, şehirde tehlikelerde, çölde tehlikelerde, denizde tehlikelerde, sahte kardeşler arasında tehlikelerde; emekte ve sıkıntıda, sık sık uykusuz gecelerde, açlıkta ve susuzlukta, sık sık oruçta, soğukta ve çıplaklıkta." Bunlardan sonra üç üyeli bir çevrim araya koyar: "Dışarıdan gelenler bir yana, her gün üzerime gelen baskı, bütün kiliselerin kaygısı." Buna da soru biçiminde iki üye ekler: "Kim zayıf düşer de ben zayıf düşmem? Kim sendeler de ben yanmam?" Sonunda soluk soluğa kalmış gibi olan bütün bu pasaj iki üyeli bir çevrimle biter: "Övünmek gerekirse, zayıflığıma ait şeylerle övüneceğim." Bu atılımdan sonra araya küçük bir anlatı girerek bir bakıma dinlenmesinin ve dinleyiciyi de dinlendirmesinin ne kadar yakışık ve ne kadar hoşluk taşıdığı yeterince söylenemez. Çünkü şöyle devam eder: "Ebediyen övülmüş olan Rabbimiz İsa Mesih'in Tanrısı ve Babası yalan söylemediğimi bilir." Sonra nasıl tehlikeye düştüğünü ve nasıl kurtulduğunu çok kısaca anlatır.
- Geri kalanını izlemek ya da bunları kutsal Yazıların başka yerlerinde göstermek uzun sürer. Ya o sanatta öğretilen söz figürlerini, hiç değilse havarinin üslubundan andığım bu yerlerde göstermek isteseydim? Bu işle uğraşanlardan biri beni yeterli bulmadan önce, ağırbaşlı insanlar beni çoktan aşırıya kaçmış bulmazlar mıydı? Bütün bunlar hocalar tarafından öğretildiğinde büyük bir şey sayılır, büyük bir bedelle satın alınır, büyük bir gösterişle satılır. Bunları böyle tartışırken benim de bu gösterişin kokusunu taşımaktan korkuyorum. Ama yazarlarımızın, bu insanların pek sevdiği belagate sahip olmadıkları için değil, onu gösterişle sergilemedikleri için hor görülmesi gerektiğini düşünen, kötü eğitim almış insanlara cevap vermek gerekiyordu.124_2
quae κόμματα Graeci vocant, et membra, et circuitus, de quibus paulo ante disserui, cum decentissima varietate interponerentur, totam istam speciem dictionis, et quasi ejus vultum, quo etiam indocti delectantur moventurque, fecerunt. Nam unde coepimus hunc locum inserere, circuitus sunt: primus minimus, hoc est bimembris; minus enim quam duo membra circuitus habere non possunt, plura vero possunt: ergo ille primus est, Iterum dico, ne quis me existimet insipientem esse. Sequitur alius trimembris, Alioquin velut insipientem suscipite me, ut et ego modicum quid glorier. Tertius qui sequitur membra habet quatuor, Quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi in stultitia, in hac substantia gloriae. Quartus duo habet, Quandoquidem multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Et quintus habet duo, Libenter enim sustinetis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Etiam sextus bimembris est, Toleratis enim, si quis vos in servitutem redigit. Sequuntur tria caesa, Si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur. Deinde tria membra, Si quis in faciem vos caedit, secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmati simus. Additur trimembris circuitus, In quo autem quis audet (in insipientia dico), audeo et ego. Hinc jam singulis quibusque caesis interrogando positis, singula itidem caesa responsione redduntur, tria tribus, Hebraei sunt? et ego. Israelitae sunt? et ego. Semen Abrahae sunt? et ego. Quarto autem caeso simili interrogatione posito, non alterius caesi, sed membri oppositione respondet, Ministri Christi sunt? (insipiens dico) super ego. Jam caesa quatuor sequentia, remota decentissime interrogatione funduntur, In laboribus plurimum, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus saepius. Deinde interponitur brevis circuitus, quoniam suspensa pronuntiatione distinguendum est, A Judaeis quinquies, ut hoc sit unum membrum, cui connectitur alterum, quadraginta una minus accepi. Inde redditur ad caesa, et ponuntur tria, Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci. Sequitur membrum: Nocte ac die in profundo maris fui. Deinde quatuordecim caesa decentissimo impetu profluunt, In itineribus saepe, periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in deserto, periculis in mari, periculis in falsis fratribus: in labore et aerumna, in vigiliis saepius, in fame et siti, in jejuniis saepius, in frigore et nuditate. Post haec interponit trimembrem circuitum, Praeter illa quae extrinsecus sunt, incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Et huic duo membra percontatione subjungit, Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? Postremo totus iste quasi anhelans locus, bimembri circuitu terminatur, Si gloriari oportet, in iis quae infirmitatis meae sunt gloriabor. Quod vero post hunc impetum interposita narratiuncula quodammodo requiescit, et requiescere facit auditorem, quid decoris, quid delectationis habeat, satis dici non potest. Sequitur enim dicens: Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi scit, qui est benedictus in saecula, quod non mentior. Ac deinde quomodo periclitatus fuerit, et quomodo evaserit, brevissime narrat. 14. Longum est caetera persequi, vel in aliis sanctarum Scripturarum locis ista monstrare. Quid, si etiam figuras locutionis quae illa arte traduntur, in iis saltem quae de Apostoli eloquio commemoravi, ostendere voluissem? nonne facilius graves homines me nimium, quam quisquam studiosorum sibi sufficientem putarent? Haec omnia quando a magistris docentur, pro magno habentur, magno emuntur pretio, magna jactatione venduntur. Quam jactationem etiam ego redolere vereor, dum ista sic dissero. Sed male doctis hominibus respondendum fuit, qui nostros auctores contemnendos putant, non quia non habent, sed quia non ostentant, quam nimis isti diligunt, eloquentiam.
- Ama belki biri, belagatlimiz olarak havari Pavlus'u seçtiğimi düşünür. Çünkü "Sözde bilgisiz olsam da bilgide değilim" dediği yerde, bunu doğru diye kabul edip itiraf eder gibi değil, onu kötüleyenlere ödün verir gibi konuşmuş görünür. "Sözde gerçekten bilgisizim, ama bilgide değilim" deseydi, başka türlü anlaşılması hiçbir şekilde mümkün olmazdı. Bilgiye sahip olduğunu ise hiç duraksamadan açıkça söyledi; o olmadan milletlerin öğretmeni olamazdı. Elbette ondan belagat örneği olarak bir şey getirirsek, onu kötüleyenlerin, yüz yüzeyken konuşmasının hor görülmesini isteyenlerin bile ağır ve güçlü olduğunu itiraf ettikleri mektuplardan getiririz. Öyleyse peygamberlerin belagati hakkında da bir şey söylemem gerektiğini görüyorum; onlarda pek çok şey mecazlı dille (tropologia) örtülür. Bu şeyler aktarılmış kelimelerle ne kadar örtülmüş görünürse, açıldıklarında o kadar tatlılaşır. Ama burada, söylenenleri açıklamak zorunda kalmayacağım, yalnız nasıl söylendiklerini öne çıkaracağım bir örnek anmalıyım. Bunu en çok, çoban ya da sığırtmaç olduğunu, oradan ilahî bir çağrıyla alınıp Tanrı'nın halkına peygamberlik etmek üzere gönderildiğini söyleyen peygamberin kitabından yapacağım. Ama Yetmişler'in çevirisine göre değil. Onlar da ilahî Ruh'la çevirmiş oldukları hâlde, okurun dikkati ruhanî anlamı araştırmaya daha çok yöneltilsin diye bazı şeyleri başka türlü söylemiş görünürler; bu yüzden onlarda bazı yerler, daha mecazlı oldukları için daha karanlıktır. Ben ise metni, iki dili de bilen rahip Hieronymus'un çevirisiyle İbranîceden Latinceye aktarıldığı şekliyle alacağım.
- Bu köylü, ya da köylüyken peygamber olan kişi, kötüleri, kibirlileri, sefihleri ve bu yüzden kardeş sevgisini hiç umursamayanları azarlarken şöyle haykırdı: "Vay Siyon'da bolluk içinde olan ve Samiriye dağına güvenen sizlere, halkların başı olan ileri gelenlere, İsrail evine görkemle girenlere! Kalne'ye geçin ve bakın, oradan büyük Hamat'a gidin, Filistinlilerin Gat'ına inin, bunların en iyi krallıklarına gidin: Onların sınırı sizin sınırınızdan geniş mi? Kötü güne ayrılmış olan ve haksızlığın tahtına yaklaşan sizler! Fildişi yataklarda yatan ve döşeklerinizde şehvetle sere serpe uzanan sizler! Sürüden kuzuyu ve ahırın ortasından buzağıları yiyen sizler! Mizmerin sesine şarkı söyleyen sizler! Davut gibi ezgi çalgılarına sahip olduklarını sandılar; taslarda şarap içiyor, en iyi merhemle yağlanıyorlardı ve Yusuf'un yıkımına hiç üzülmüyorlardı." Peygamberlerimizi, sanki kendileri bilgili ve usta konuşanlarmış gibi eğitimsiz ve üsluptan habersiz diye hor gören bu insanlar, böyle bir şeyi bu tür insanlara söylemeleri gerekseydi, delirmek istemedikleri sürece başka türlü söylemek ister miydiler?
- Aklı başında kulakların bu sözde daha fazla arayacağı ne vardır? Önce saldırının kendisi, uyuşmuş duyular uyansın diye, nasıl bir gürlemeyle çarpıyor: "Vay Siyon'da bolluk içinde olan ve Samiriye dağına güvenen sizlere, halkların başı olan ileri gelenlere, İsrail evine görkemle girenlere!" Sonra onların, kendilerine geniş krallık toprakları veren Tanrı'nın iyiliklerine karşı nankör olduklarını göstermek için —çünkü elbette putlara tapılan Samiriye dağına güveniyorlardı— şöyle diyor: "Kalne'ye geçin ve bakın, oradan büyük Hamat'a gidin, Filistinlilerin Gat'ına inin, bunların en iyi krallıklarına gidin: Onların sınırı sizin sınırınızdan geniş mi?" Bunlar söylenirken söz aynı zamanda yer adlarıyla âdeta ışıklarla süslenir: Siyon, Samiriye, Kalne, büyük Hamat ve Filistinlilerin Gat'ı. Sonra bu yerlere eklenen fiiller son derece yerinde bir şekilde değiştirilir: "bolluk içindesiniz", "güveniyorsunuz", "geçin", "gidin", "inin".124_3
- Sed forte quis putat, tanquam eloquentem nostrum elegisse me apostolum Paulum. Videtur enim ubi ait, Etsi imperitus sermone, sed non scientia, quasi concedendo obtrectatoribus sic locutus, non tanquam id verum agnosceret, confitendo. Si autem dixisset, Imperitus quidem sermone, sed non scientia, nullomodo aliud posset intelligi. Scientiam plane non cunctatus est profiteri, sine qua esse doctor Gentium non valeret. Certe si quid ejus proferimus ad exemplum eloquentiae, ex illis Epistolis utique proferimus, quas etiam ipsi obtrectatores ejus, qui sermonem praesentis contemptibilem putari volebant, graves et fortes esse confessi sunt. Dicendum ergo mihi aliquid esse video et de eloquentia Prophetarum, ubi per tropologiam multa obteguntur. Quae quanto magis translatis verbis videntur operiri, tanto magis cum fuerint aperta dulcescunt. Sed hoc loco tale aliquid commemorare debeo, ubi quae dicta sunt non cogar exponere, sed commendem tantum quomodo dicta sint. Et ex illius prophetae libro potissimum hoc faciam, qui se pastorem vel armentarium fuisse dicit, atque inde divinitus ablatum atque missum, ut Dei populo prophetaret. Non autem secundum Septuaginta interpretes, qui etiam ipsi divino Spiritu interpretati, ob hoc aliter videntur nonnulla dixisse, et ad spiritualem sensum scrutandum magis admoneretur lectoris intentio; unde etiam obscuriora nonnulla, quia magis tropica, sunt eorum: sed sicut ex hebraeo in latinum eloquium, presbytero Hieronymo utriusque linguae perito interpretante, translata sunt. 16. Cum igitur argueret impios, superbos, luxuriosos, et fraternae ideo negligentissimos charitatis, rusticus vel ex rustico iste propheta exclamavit, dicens: Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel! Transite in Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris: qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti: qui canitis ad vocem Psalterii. Sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti: et nihil patiebantur super contritione Joseph. Numquidnam isti, qui Prophetas nostros tanquam ineruditos et elocutionis ignaros veluti docti disertique contemnunt, si aliquid eis tale vel in tales dicendum fuisset, aliter se voluissent dicere, qui tamen eorum insanire noluissent? 17. Quid enim est quod isto eloquio aures sobriae plus desiderent? Primo ipsa invectio, quasi sopitis sensibus ut evigilarent, quo fremitu illisa est? Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel! Deinde ut beneficiis Dei, qui eis ampla spatia regni dedit, ostendat ingratos, quoniam confidebant in monte Samariae, ubi utique idola colebantur, Transite, inquit, in Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Simul etiam cum ista dicuntur, locorum nominibus tanquam luminibus ornatur eloquium, quae sunt Sion, Samaria, Chalanne, Emath magna, et Geth Palaestinorum. Deinde verba quae his adjunguntur locis, decentissime variantur: Opulenti estis, confiditis, transite, ite, descendite.
- Ardından, kötü bir kralın yönetiminde yaklaşan sürgün haber verilir; şu sözler eklenince: "Kötü güne ayrılmış olan ve haksızlığın tahtına yaklaşan sizler!" Sonra sefahatin hak ettiği şeyler gelir: "Fildişi yataklarda yatan ve döşeklerinizde şehvetle sere serpe uzanan sizler! Sürüden kuzuyu ve ahırın ortasından buzağıları yiyen sizler!" Bu altı üye, iki üyeli üç çevrim oluşturmuştur. Çünkü şöyle demiyor: "Kötü güne ayrılmış olan sizler, haksızlığın tahtına yaklaşan sizler, fildişi yataklarda yatan sizler, döşeklerinizde sere serpe uzanan sizler, sürüden kuzuyu yiyen sizler, ahırın ortasından buzağıları yiyen sizler." Böyle denseydi bu da güzel olurdu: Altı üyenin her biri tekrarlanan tek bir zamirden akar ve her biri söyleyenin sesiyle ayrı ayrı bitirilirdi. Ama aynı zamire ikişer üyenin bağlanması daha güzel olmuştur; bunlar üç cümleyi açar. Biri sürgünün önceden haber verilmesine aittir: "Kötü güne ayrılmış olan ve haksızlığın tahtına yaklaşan sizler"; öteki şehvete: "Fildişi yataklarda yatan ve döşeklerinizde sere serpe uzanan sizler"; üçüncüsü de oburluğa: "Sürüden kuzuyu ve ahırın ortasından buzağıları yiyen sizler." Böylece söyleyen kişinin elindedir: İster her birini ayrı ayrı bitirsin ve altı üye olsun; ister birinciyi, üçüncüyü ve beşinciyi sesiyle askıda tutsun, ikinciyi birinciye, dördüncüyü üçüncüye, altıncıyı beşinciye bağlayarak son derece yerinde iki üyeli üç çevrim yapsın: biriyle yaklaşan felaketi, öbürüyle kirli yatağı, üçüncüsüyle müsrif sofrayı göstersin.
- Sonra kulakların sefih hazzını da iğneler. Burada "Mizmerin sesine şarkı söyleyen sizler" dedikten sonra —çünkü musiki bilgeler tarafından bilgece de icra edilebilir—, şaşılacak bir söz yakışıklılığıyla saldırının hızını gevşetir ve artık onlara değil, onlar hakkında konuşur; bilgenin musikisini sefih kişinin musikisinden ayırmamızı bize hatırlatmak için "Mizmerin sesine şarkı söyleyen ve Davut gibi ezgi çalgılarına sahip olduğunuzu sanan sizler" demez. Sefihlerin duyması gereken "Mizmerin sesine şarkı söyleyen sizler" sözünü onlara söyledikten sonra, onların bilgisizliğini de bir bakıma başkalarına bildirir ve şunu ekler: "Davut gibi ezgi çalgılarına sahip olduklarını sandılar; taslarda şarap içiyor, en iyi merhemle yağlanıyorlardı." Bu üç üye, çevrimin ilk iki üyesi askıda tutulup üçüncüsünde bitirilirse daha iyi söylenir.
- Bütün bunlara eklenen "ve Yusuf'un yıkımına hiç üzülmüyorlardı" sözünü düşünelim: İster tek bir üye olacak şekilde kesintisiz söylensin, ister daha yerinde bir şekilde "ve hiç üzülmüyorlardı" diye askıda tutulup bu duraktan sonra "Yusuf'un yıkımına" eklenerek iki üyeli bir çevrim olsun, şaşılacak bir yakışıklılıkla "Kardeşlerinin yıkımına hiç üzülmüyorlardı" denmemiş, "kardeş" yerine "Yusuf" konmuştur. Böylece herhangi bir kardeş, kardeşleri arasında —ister çektiği kötülüklerle ister karşılık olarak verdiği iyiliklerle— şöhreti parlak olan kişinin özel adıyla anılmıştır. "Yusuf" adının herhangi bir kardeşi anlattığı bu mecazın, öğrendiğimiz ve öğrettiğimiz o sanatta öğretilip öğretilmediğini bilmiyorum. Yine de ne kadar güzel olduğunu ve okuyup anlayanları nasıl etkilediğini, kendisi hissetmeyen birine söylemenin bir anlamı yoktur.
- Belagatin öğütlerine ait daha birçok şey, örnek olarak koyduğumuz bu yerin kendisinde bulunabilir. Ama bu yer iyi bir dinleyiciyi, dikkatle incelendiğinde eğittiğinden çok, ateşle okunduğunda tutuşturur. Çünkü bunlar insan çabasıyla düzenlenmemiş, ilahî bir zihinden hem bilgece hem belagatle dökülmüştür; burada bilgelik belagate yönelmemiş, belagat bilgelikten ayrılmamıştır. Gerçekten de, son derece usta ve keskin zekâlı bazı adamların görüp söyleyebildiği gibi, hitabet sanatında öğrenilen şeyler önce hatiplerin yeteneklerinde bulunmasaydı, gözlemlenip not edilmez ve bu öğretiye dönüştürülmezdi. Öyleyse yetenekleri yaratanın gönderdiği bu kimselerde de bulunmalarına şaşmalı mı? Bu yüzden kanonik yazarlarımızı ve öğretmenlerimizi yalnız bilge değil, belagatli de sayalım; ama bu tür şahıslara uygun düşen bir belagatle belagatli.124_4
- Consequenter denuntiatur futura sub iniquo rege appropinquare captivitas, cum adjungitur, Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. Tunc subjiciuntur merita luxuriae, Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris: qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Ista sex membra tres bimembres circuitus ediderunt. Non enim ait, Qui separati estis in diem malum, qui appropinquatis solio iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, qui lascivitis in stratis vestris, qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti; si ita diceretur, esset quidem et hoc pulchrum, ut ab uno pronomine repetito singula sex membra decurrerent, et pronuntiantis voce singula finirentur: sed pulchrius factum est, ut eidem pronomini essent bina subnexa, quae tres sententias explicarent; unam ad captivitatis praenuntiationem, Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis; alteram ad libidinem, Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris; ad voracitatem vero tertiam pertinentem, Qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti: ut in potestate sit pronuntiantis, utrum singula finiat, et membra sint sex, an primum et tertium et quintum voce suspendat, et secundum primo, quartum tertio, sextum quinto connectendo, tres bimembres circuitus decentissime faciat; unum quo calamitas imminens, alterum quo lectus impurus, tertium quo prodiga mensa monstretur. 19. Deinde luxuriosam remordet aurium voluptatem. Ubi cum dixisset, Qui canitis ad vocem psalterii, quoniam potest exerceri sapienter a sapientibus musica, mirabili decore dicendi, invectionis impetu relaxato, et non ad illos, sed de illis jam loquens, ut nos musicam sapientis a musica luxuriantis distinguere commoneret, non ait, Qui canitis ad vocem psalterii, et sicut David putatis vos habere vasa cantici: sed cum illud ad illos dixisset, quod luxuriosi audire deberent, Qui canitis ad vocem psalterii, imperitiam quoque eorum aliis quodammodo indicavit, adjungens, Sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti. Tria haec melius pronuntiantur, si suspensis duobus prioribus membris circuitus, tertio finiantur. 20. Jam vero quod his omnibus adjicitur, Et nihil patiebantur super contritione Joseph, sive continuatim dicatur ut unum sit membrum, sive decentius suspendatur, et nihil patiebantur, et post hanc distinctionem inferatur, super contritione Joseph, atque sit bimembris circuitus; miro decore non dictum est, Nihil patiebantur super contritione fratris, sed positus est pro fratre, Joseph, ut quicumque frater proprio significaretur ejus nomine, cujus ex fratribus fama praeclara est, vel in malis quae pendit, vel in bonis quae rependit. Iste certe tropus ubi Joseph quemcumque fratrem facit intelligi, nescio utrum illa quam didicimus et docuimus, arte tradatur. Quam sit tamen pulcher, et quemadmodum afficiat legentes atque intelligentes, non opus est cuiquam dici, si ipse non sentit. 21. Et plura quidem, quae pertinent ad praecepta eloquentiae, in hoc ipso loco, quem pro exemplo posuimus, possunt reperiri. Sed bonum auditorem, non tam si diligenter discutiatur, instruit, quam si ardenter pronuntietur, accendit. Neque enim haec humana industria composita, sed divina mente sunt fusa et sapienter et eloquenter; non intenta in eloquentiam sapientia, sed a sapientia non recedente eloquentia. Si enim, sicut quidam disertissimi atque acutissimi viri videre ac dicere potuerunt, ea quae velut oratoria arte discuntur, non observarentur et notarentur, et in hanc doctrinam non redigerentur, nisi prius in oratorum invenirentur ingeniis; quid mirum si et in istis inveniuntur, quos ille misit qui facit ingenia? Quapropter et eloquentes quidem, non solum sapientes, canonicos nostros auctores doctoresque fateamur, tali eloquentia, qualis personis ejusmodi congruebat.
8. Bölüm
- Ama biz onların metinlerinden, zorlanmadan anlaşılan yerlerden bazı üslup örnekleri alsak da, onların faydalı ve sağlıklı bir karanlıkla konuştukları yerlerde onları taklit etmemiz gerektiğini hiç düşünmemeliyiz. Onlar bunu, okurların zihinlerini bir bakıma çalıştırıp inceltmek, öğrenmek isteyenlerin bıkkınlığını kırıp gayretlerini bilemek, bir de kötülerin ruhlarından bazı şeyleri gizlemek için yaptılar; ister o kötüler dindarlığa dönsünler diye, ister sırlardan uzak tutulsunlar diye. Çünkü onlar öyle konuştular ki, onları doğru anlayıp açıklayan sonrakiler Tanrı'nın Kilisesinde başka bir lütuf bulsunlar; onlarınkine eşit olmasa da onu izleyen bir lütuf. Öyleyse onları açıklayanlar, sanki kendileri de benzer bir otoriteyle açıklanacak kişilermiş gibi konuşmamalıdır. Bütün konuşmalarında önce ve en çok anlaşılmaya çalışmalıdırlar; elden geldiğince öyle bir açıklıkla konuşmalıdırlar ki, ya anlamayan kişi çok ağır kavrayışlı olsun, ya da söylediğimizin anlaşılmamasının ya da geç anlaşılmasının sebebi bizim konuşmamızda değil, açıklayıp göstermek istediğimiz şeylerin güçlüğünde ve inceliğinde olsun.125
CAPUT VIII. 22. Sed nos etsi de litteris eorum, quae sine difficultate intelliguntur nonnulla sumimus elocutionis exempla; nequaquam tamen putare debemus imitandos eos nobis esse in iis quae ad exercendas et elimandas quodammodo mentes legentium, et ad rumpenda fastidia atque acuenda studia discere volentium, celandos quoque, sive ut ad pietatem convertantur, sive ut a mysteriis secludantur, animos impiorum, utili ac salubri obscuritate dixerunt. Sic quippe illi locuti sunt, ut posteriores qui eos recte intelligerent et exponerent, alteram gratiam, disparem quidem, verumtamen subsequentem in Dei Ecclesia reperirent. Non ergo expositores eorum ita loqui debent, tanquam se ipsi exponendos simili auctoritate proponant; sed in omnibus sermonibus suis primitus ac maxime ut intelligantur elaborent, ea quantum possunt perspicuitate dicendi, ut aut multum tardus sit qui non intelligat, aut in rerum quas explicare atque ostendere volumus difficultate ac subtilitate, non in nostra locutione sit causa quo minus tardiusve quod dicimus possit intelligi.
9. Bölüm
- Bazı şeyler vardır ki, konuşan kişi onları ne kadar çok ve ne kadar uzun, ne kadar açık bir şekilde söze döksün, kendi ağırlıkları yüzünden anlaşılmaz ya da güçlükle anlaşılır. Bunlar halkın dinlemesine ya pek seyrek, bir zorunluluk varsa, ya da hiç sunulmamalıdır. Ama anlaşıldıklarında okuru bir bakıma kendilerine bağlayan, anlaşılmadıklarında da okumak istemeyenlere sıkıntı vermeyen kitaplarda ve bazı kişilerle yapılan konuşmalarda şu vazifeden vazgeçilmemelidir: Anlaşılması ne kadar güç olsa da kendimizin artık kavradığı doğruları, tartışmanın ne kadar emeğiyle olursa olsun başkalarının anlayışına ulaştırmak. Yeter ki dinleyiciyi ya da konuşma ortağını öğrenme arzusu tutsun ve ona herhangi bir şekilde bildirilen şeyleri alabilecek zihin gücü de eksik olmasın. Öğreten kişi ne kadar belagatle değil, ne kadar açıklıkla öğrettiğine önem vermelidir.126
CAPUT IX. 23. Sunt enim quaedam quae vi sua non intelliguntur, aut vix intelliguntur, quantolibet et quantumlibet, quamvis planissime, dicentis versentur eloquio; quae in populi audientiam, vel raro, si aliquid urget, vel nunquam omnino mittenda sunt. In libris autem, qui ita scribuntur ut ipsi sibi quodammodo lectorem teneant cum intelliguntur, cum autem non intelliguntur molesti non sint nolentibus legere, et in aliquorum collocutionibus, non est hoc officium deserendum, ut vera, quamvis difficillima ad intelligendum, quae ipsi jam percepimus, cum quantocumque labore disputationis ad aliorum intelligentiam perducamus, si tenet auditorem vel collocutorem discendi cupiditas, nec mentis capacitas desit, quae quoquo modo intimata possit accipere; non curante illo qui docet, quanta eloquentia doceat, sed quanta evidentia.
10. Bölüm
- Bu açıklığı özenle isteyen kişi bazen daha işlenmiş kelimeleri ihmal eder; neyin kulağa hoş geldiğine değil, göstermek istediği şeyi neyin iyi gösterip bildirdiğine önem verir. Bu yüzden biri, bu tür bir konuşmadan söz ederken onda bir tür özenli özensizlik bulunduğunu söylemiştir. Ama bu özensizlik süsü öyle kaldırır ki üstüne kir bulaştırmaz. Gerçi iyi öğretmenlerde öğretme kaygısı öyle büyüktür ya da öyle büyük olmalıdır ki, düzgün Latincesi karanlık ya da belirsiz olan, ama halkın kullandığı şekilde söylendiğinde belirsizlikten ve karanlıktan kurtulan bir kelime, bilginlerin söylediği gibi değil, daha çok bilgisizlerin söylediği gibi söylenmelidir. Çevirmenlerimiz "Onların toplantılarını kanlardan toplamayacağım" demekten çekinmedilerse —çünkü Latincede yalnız tekil kullanılan bu ismin o yerde çoğul söylenmesinin konuya uygun düştüğünü düşündüler—, bilgisizlere konuşan bir dindarlık öğretmeni neden os yerine ossum demekten çekinsin? Böylece Afrikalı kulakların ünlülerin kısalığını ya da uzunluğunu ayırt etmediği bir yerde, bu hece "kemik" (os, çoğulu ossa) diye değil de "ağız" (os, çoğulu ora) diye anlaşılmaz. Dinleyenin anlayışı izlemiyorsa konuşmanın düzgünlüğü ne işe yarar? Anlasınlar diye kendileri için konuştuğumuz kimseler söylediğimizi anlamıyorsa, konuşmanın hiçbir sebebi kalmaz. Öyleyse öğreten kişi öğretmeyen bütün kelimelerden kaçınacaktır. Onların yerine anlaşılan başka düzgün kelimeler söyleyebiliyorsa bunu seçecektir. Söyleyemiyorsa, ya böyle kelimeler olmadığı için ya da o an akla gelmedikleri için, konunun kendisi düzgünce öğretilip öğrenildiği sürece daha az düzgün kelimeler de kullanacaktır.
- Anlaşılmak için yalnız bir ya da birkaç kişiyle yapılan konuşmalarda değil, halka konuşma yapılırken çok daha fazla çaba göstermek gerekir. Çünkü karşılıklı konuşmalarda herkesin soru sorma imkânı vardır. Ama tek bir kişi dinlensin diye herkes sustuğunda ve yüzler dikkatle ona çevrildiğinde, orada herkesin anlamadığı şeyi sorması ne âdettir ne yakışık alır. Bu yüzden konuşanın özeni en çok susan dinleyicinin yardımına koşmalıdır. Öğrenmeye hevesli kalabalık anlayıp anlamadığını genellikle hareketleriyle belli eder. Bunu belli edinceye kadar konu türlü türlü söyleyişlerle evrilip çevrilmelidir; önceden hazırlanmış ve kelimesi kelimesine ezberlenmiş şeyleri okuyanların elinde bu imkân yoktur. Anlaşıldığı belli olur olmaz da ya konuşma bitirilmeli ya da başka şeylere geçilmelidir. Çünkü bilinmesi gerekenleri aydınlatan kişi nasıl hoşa giderse, bilinenleri tekrar tekrar zihne sokan da öyle sıkıcıdır; elbette bütün beklentileri, ortaya konan şeylerin güçlüğünün çözülmesine bağlı olan kimseler için. Çünkü hoşa gitmek için bilinen şeyler de söylenir; orada şeylerin kendisine değil, söyleniş tarzına dikkat edilir. Bu tarz da artık biliniyor ve dinleyicilerin hoşuna gidiyorsa, konuşanın kendi sözünü söyleyen biri mi yoksa bir metni okuyan biri mi olduğunun neredeyse hiç önemi yoktur. Çünkü güzel yazılmış şeyler, yalnız onları ilk kez öğrenenlerce zevkle okunmakla kalmaz; onları zaten bilen ve henüz unutmamış olanlarca da zevkle yeniden okunur, ya da her ikisi tarafından da seve seve dinlenir. Birinin artık unuttuğu bir şey ise ona hatırlatıldığında, ona öğretilmiş olur. Ama şimdi hoşa gitme tarzından söz etmiyorum; öğrenmek isteyenlere nasıl öğretileceğinden söz ediyorum. En iyi tarz, dinleyenin doğruyu dinlemesini ve dinlediğini anlamasını sağlayandır. Bu noktaya varıldığında, konunun kendisi üzerinde, daha uzun süre öğretilmesi gerekiyormuş gibi artık uğraşılmamalıdır; olsa olsa yüreğe yerleşsin diye onu pekiştirmek için uğraşılabilir. Bunu yapmak gerekli görünürse de, bıkkınlık verecek noktaya varılmasın diye ölçülü yapılmalıdır.127
CAPUT X. 24. Cujus evidentiae diligens appetitus aliquando negligit verba cultiora, nec curat quid bene sonet, sed quid bene indicet atque intimet quod ostendere intendit. Unde ait quidam, cum de tali genere locutionis ageret, esse in ea quamdam diligentem negligentiam. Haec tamen sic detrahit ornatum, ut sordes non contrahat. Quamvis in bonis doctoribus tanta docendi cura sit, vel esse debeat, ut verbum quod nisi obscurum sit vel ambiguum, latinum esse non potest, vulgi autem more sic dicitur ut ambiguitas obscuritasque vitetur, non sic dicatur ut a doctis, sed potius ut ab indoctis dici solet. Si enim non piguit dicere interpretes nostros, Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus, quoniam senserunt ad rem pertinere, ut eo loco pluraliter enuntiaretur hoc nomen, quod in latina lingua tantummodo singulariter dicitur; cur pietatis doctorem pigeat imperitis loquentem, ossum potius quam os dicere, ne ista syllaba non ab eo quod sunt ossa, sed ab eo quod sunt ora intelligatur, ubi Afrae aures de correptione vocalium vel productione non judicant? Quid enim prodest locutionis integritas, quam non sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino nulla sit causa, si quod loquimur non intelligunt, propter quos ut intelligant loquimur? Qui ergo docet, vitabit omnia verba quae non docent; et si pro eis alia integra, quae intelligantur, potest dicere, id magis eliget: si autem non potest, sive quia non sunt, sive quia in praesentia non occurrunt, utetur etiam verbis minus integris, dum tamen res ipsa doceatur atque discatur integre. 25. Et hoc quidem non solum in collocutionibus, sive fiant cum aliquo uno, sive cum pluribus; verum etiam multo magis in populis quando sermo promitur, ut intelligamur instandum est. Quia in collocutionibus est cuique interrogandi potestas: ubi autem omnes tacent ut audiatur unus, et in eum intenta ora conversa sunt, ibi ut requirat quisque quod non intellexerit, nec moris est nec decoris; ac per hoc debet maxime tacenti subvenire cura dicentis. Solet autem motu suo significare utrum intellexerit cognoscendi avida multitudo: quod donec significet, versandum est quod agitur, multimoda varietate dicendi; quod in potestate non habent, qui praeparata et ad verbum memoriter retenta pronuntiant. Mox autem ut intellectum esse constiterit, aut sermo finiendus, aut in alia transeundum est. Sicut enim gratus est qui cognoscenda enubilat; sic onerosus est qui cognita inculcat, eis duntaxat quorum tota exspectatio in dissolvenda eorum, quae panduntur, difficultate pendebat. Nam delectandi gratia etiam nota dicuntur; ubi non ipsa, sed modus quo dicuntur attenditur. Quod si et ipse jam notus est, atque auditoribus placet, pene nihil interest utrum is qui dicit, dictor vel lector sit. Solent enim et ea quae commode scripta sunt, non solum ab iis quibus primitus innotescunt, jucunde legi; verum ab iis etiam quibus jam nota sunt, neque adhuc illa de memoria delevit oblivio, non sine jucunditate relegi, vel ab utrisque libenter audiri. Quae autem quisque jam oblitus est, cum commonetur, docetur. Sed de modo delectandi nunc non ago; de modo quo docendi sunt qui discere desiderant, loquor. Is autem est optimus, quo fit ut qui audit, verum audiat, et quod audit intelligat. Ad quem finem cum ventum fuerit, nihil tunc amplius de ipsa re tanquam diutius docenda laborandum est, sed forte de commendanda ut in corde figatur: quod si faciendum videbitur, ita modeste faciendum est, ne perveniatur ad taedium.
11. Bölüm
- Öğretmede belagat tam olarak şudur: Konuşarak, insanın ürktüğü şeyi sevmesini ya da üşendiği şeyi yapmasını değil, gizli olanın açığa çıkmasını sağlamak. Ama bu tatsız bir şekilde yapılırsa meyvesi, öğrenilmesi gereken şeyleri ne kadar alçak ve süssüz söylenirse söylensin bilmek isteyen pek gayretli birkaç kişiye ulaşır ancak. Bunlar onu elde edince hakikatin kendisiyle zevkle beslenirler; çünkü kelimelerde kelimeleri değil doğruyu sevmek, iyi yaratılışlı kişilerin seçkin bir özelliğidir. Açmak istediğimizi açamıyorsa altın bir anahtar ne işe yarar? Ya da bunu yapabiliyorsa tahta bir anahtarın ne zararı olur? Çünkü kapalı olanın açılmasından başka bir şey istemiyoruz. Ama yemek yiyenlerle öğrenenler arasında bir benzerlik olduğundan, çoğu kişinin bıkkınlığı yüzünden, onlarsız yaşanamayan yiyeceklerin bile çeşnilendirilmesi gerekir.128
CAPUT XI. 26. Prorsus haec est in docendo eloquentia, qua fit dicendo, non ut libeat quod horrebat, aut ut fiat quod pigebat, sed ut appareat quod latebat. Quod tamen si fiat insuaviter, ad paucos quidem studiosissimos suus pervenit fructus, qui ea quae discenda sunt, quamvis abjecte inculleque dicantur, scire desiderant. Quod cum adepti fuerint, ipsa delectabiliter veritate pascuntur: bonorumque ingeniorum insignis est indoles, in verbis verum amare, non verba. Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod volumus non potest? Aut quid obest lignea, si hoc potest? quando nihil quaerimus nisi patere quod clausum est. Sed quoniam inter se habent nonnullam similitudinem vescentes atque discentes, propter fastidia plurimorum, etiam ipsa sine quibus vivi non potest, alimenta condienda sunt.
12. Bölüm
- Belagatli biri şöyle demiş ve doğru söylemiştir: Belagatli kişi öğretecek, hoşa gidecek ve etkileyecek şekilde konuşmalıdır. Sonra şunu eklemiştir: Öğretmek zorunluluğa, hoşa gitmek tatlılığa, etkilemek zafere aittir. Bu üçünden ilk sıraya konan, yani öğretme zorunluluğu, söylediğimiz şeylere bağlıdır; geri kalan ikisi söyleyiş tarzımıza. Öyleyse öğretmek isteyerek konuşan kişi, anlaşılmadığı sürece, öğretmek istediği kişiye söylemek istediğini henüz söylemiş saymasın. Çünkü kendi anladığı şeyi söylemiş olsa da, onu anlamamış olana henüz söylememiş sayılmalıdır; anlaşılmışsa, nasıl söylemiş olursa olsun söylemiştir. Ama konuştuğu kişinin hoşuna gitmek ya da onu etkilemek de istiyorsa, bunu her nasıl olursa söyleyerek yapamaz; bunu yapabilmesi için nasıl söylediği önemlidir. Dinlemeye devam etsin diye dinleyicinin hoşuna gitmek nasıl gerekiyorsa, harekete geçsin diye onu etkilemek de öyle gerekir. Tatlı konuşursan nasıl hoşlanırsa, şu durumda da etkilenir: Vaat ettiğin şeyi sever, tehdit ettiğin şeyden korkar, kınadığın şeyden nefret eder, tavsiye ettiğin şeye sarılır, acınacak diye büyüttüğün şeye acı duyar; sevinilecek diye duyurduğun şeye sevinir, konuşarak gözlerinin önüne acınacak diye koyduğun kimselere acır, korkutarak sakınılacak diye gösterdiğin kimselerden kaçar. Dinleyicilerin ruhlarını sarsmak için büyük bir belagatle yapılabilecek başka her şey de böyledir. Bunlar, ne yapılması gerektiğini bilsinler diye değil, yapılması gerektiğini artık bildikleri şeyi yapsınlar diye yapılır.
- Ama henüz bilmiyorlarsa, harekete geçirilmeden önce elbette öğretilmelidirler. Belki de şeylerin kendisini öğrenince öyle harekete geçeceklerdir ki, artık belagatin daha büyük güçleriyle harekete geçirilmelerine gerek kalmayacaktır. Ama gerektiğinde bu da yapılmalıdır; ne yapılması gerektiğini bildikleri hâlde yapmadıklarında gerekir. Bu yüzden öğretmek zorunluluğa aittir. Çünkü insanlar bildikleri şeyi hem yapabilir hem yapmayabilirler; ama bilmedikleri şeyi yapmaları gerektiğini kim söyleyebilir? Etkilemek ise zorunluluğa ait değildir; çünkü dinleyici yalnız öğretene ya da hoşa gidene de onay verirse, buna her zaman gerek kalmaz. Etkilemenin zafere ait olmasının sebebi de şudur: Kişiye öğretilmiş, hoşuna da gidilmiş olabilir, ama yine de onay vermeyebilir. Bu üçüncüsü eksikse öteki ikisi ne işe yarar? Hoşa gitmek de zorunluluğa ait değildir. Çünkü konuşarak doğrular gösterildiğinde —ki bu öğretme vazifesine aittir—, iş üslupla görülmez; şeylerin ya da üslubun kendisinin hoşa gitmesine dikkat edilmez. Şeyler doğru oldukları için, açığa çıkarıldıklarında kendiliklerinden hoşa giderler. Bu yüzden açığa çıkarılıp çürütülen yanlışlar da çoğu zaman hoşa gider. Yanlış oldukları için hoşa gitmezler; yanlış oldukları doğru olduğu için, bunun doğru olduğunu gösteren söyleyiş hoşa gider.129
CAPUT XII. 27. Dixit ergo quidam eloquens, et verum dixit, ita dicere debere eloquentem, ut doceat, ut delectet, ut flectat. Deinde addidit: Docere necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae. Horum trium quod primo loco positum est, hoc est docendi necessitas, in rebus est constituta quas dicimus; reliqua duo, in modo quo dicimus. Qui ergo dicit cum docere vult, quamdiu non intelligitur, nondum se existimet dixisse quod vult ei quem vult docere. Quia etsi dixit quod ipse intelligit, nondum illi dixisse putandus est, a quo intellectus non est: si vero intellectus est, quocumque modo dixerit, dixit. Quod si etiam delectare vult eum cui dicit, aut flectere, non quocumque modo dixerit, faciet; sed interest quomodo dicat, ut faciat. Sicut est autem, ut teneatur ad audiendum, delectandus auditor; ita flectendus, ut moveatur ad agendum. Et sicut delectatur, si suaviter loquaris; ita flectitur, si amet quod polliceris, timeat quod minaris, oderit quod arguis, quod commendas amplectatur, quod dolendum exaggeras doleat; cum quid laetandum praedicas gaudeat, misereatur eorum quos miserandos ante oculos dicendo constituis, fugiat eos quos cavendos terrendo proponis; et quidquid aliud grandi eloquentia fieri potest ad commovendos animos auditorum, non quid agendum sit ut sciant, sed ut agant quod agendum esse jam sciant. 28. Si autem adhuc nesciunt, prius utique docendi sunt quam movendi. Et fortasse rebus ipsis cognitis ita movebuntur, ut eos non opus sit majoribus eloquentiae viribus jam moveri. Quod tamen cum opus est, faciendum est: tunc autem opus est, quando cum scierint quid agendum sit, non agunt. Ac per hoc docere necessitatis est. Possunt enim homines et agere et non agere quod sciunt. Quis autem dixerit eos agere debere quod nesciunt? Et ideo flectere necessitatis non est, quia non semper opus est, si tantum docenti vel etiam delectanti consentit auditor. Ideo autem victoriae est flectere, quia fieri potest ut doceatur et delectetur, et non assentiatur. Quid autem illa duo proderunt, si desit hoc tertium? Sed neque delectare necessitatis est: quandoquidem cum dicendo vera monstrantur, quod ad officium docendi pertinet, non eloquio agitur, neque hoc attenditur, ut vel ipsa vel ipsum delectet eloquium, sed per seipsa, quoniam vera sunt, manifestata delectant. Unde plerumque delectant etiam falsa patefacta atque convicta. Neque enim delectant, quia falsa sunt; sed quia falsa esse verum est, delectat et dictio qua hoc verum esse monstratum est.
13. Bölüm
- Bıkkınlıkları yüzünden, konuşanın sözü de hoşa gidecek şekilde söylenmedikçe hakikatin başka hiçbir şekilde hoşlarına gitmediği kimseler için, belagatte hoşa gitmeye de az olmayan bir yer verilmiştir. Ama bu eklendiğinde bile, anlamış olmaları da öğretenin üslubundan hoşlanmış olmaları da kendilerine bir fayda sağlamayan katı kimselere yetmez. Hem doğruyu kabul eden hem üslubu öven ama onay vermeyen bir insana bu ikisi ne kazandırır? Oysa bir şey kabul ettirilmeye çalışıldığında, konuşanın dikkati söylenen şeylere yalnız bu onay için yönelir. Öğretilen şeyler inanılması ya da bilinmesi yeterli olan şeylerse, onlara onay vermek doğru olduklarını kabul etmekten başka bir şey değildir. Ama yapılması gereken bir şey öğretiliyorsa ve yapılsın diye öğretiliyorsa, yapılacak şekilde öğrenilmediği sürece, söylenenin doğru olduğuna boş yere inandırılır, söyleniş tarzının kendisi boş yere hoşa gider. Öyleyse Kilise'nin belagatli hatibi yapılması gereken bir şeyi kabul ettirmeye çalışırken, yalnız eğitmek için öğretmekle ve dikkati tutmak için hoşa gitmekle kalmamalı, zafer kazanmak için etkilemelidir de. Çünkü gösterilen hakikat, söyleyişin tatlılığı da eklendiği hâlde birini itirafa kadar götüremediyse, o kişinin artık belagatin büyüklüğüyle onaya doğru eğdirilmesi kalır.130
CAPUT XIII. 29. Propter eos autem quibus fastidientibus non placet veritas, si alio quocumque modo, nisi eo modo dicatur, ut placeat et sermo dicentis, datus est in eloquentia non parvus etiam delectationi locus. Quae tamen addita non sufficit duris, quos nec intellexisse, nec docentis elocutione delectatos esse profuerit. Quid enim haec duo conferunt homini, qui et confitetur verum, et collaudat eloquium, nec inclinat assensum, propter quem solum, cum aliquid suadetur, rebus quae dicuntur invigilat dicentis intentio? Si enim talia docentur quae credere vel nosse sufficiat, nihil est aliud eis consentire, nisi confiteri vera esse. Cum vero id docetur quod agendum est, et ideo docetur ut agatur, frustra persuadetur verum esse quod dicitur, frustra placet modus ipse quo dicitur, si non ita discitur ut agatur. Oportet igitur eloquentem ecclesiasticum, quando suadet aliquid quod agendum est, non solum docere ut instruat, et delectare ut teneat, verum etiam flectere ut vincat. Ipse quippe jam remanet ad consensionem flectendus eloquentiae granditate, in quo id non egit usque ad ejus confessionem demonstrata veritas, adjuncta etiam suavitate dictionis.
14. Bölüm
- İnsanlar bu tatlılığa öyle çok emek harcamışlardır ki, kötü ve çirkin kimselere son derece ustalıkla kabul ettirilmiş bunca büyük kötü ve çirkin şey —yapılmaması bir yana, kaçınılması ve nefret edilmesi gereken şeyler—, onlara onay verilsin diye değil, yalnızca hoşa gittiği için okunup durur. Ama Tanrı, peygamber Yeremya'nın Yahudilerin havrası hakkında andığı şeyi kendi Kilisesinden uzak tutsun: "Ülkede korkunç ve dehşet verici şeyler oldu: Peygamberler haksızlık peygamberliği ediyor, kâhinler elleriyle alkışlıyordu; halkım da böylesini sevdi. Sonunda ne yapacaksınız?" Ey ne kadar arı ise o kadar korkunç, ne kadar sağlamsa o kadar şiddetli belagat! Ey gerçekten kayaları parçalayan balta! Çünkü Tanrı'nın kendisi, kutsal peygamberler aracılığıyla söylediği sözünün buna benzediğini bu aynı peygamber aracılığıyla söylemiştir. Öyleyse kâhinlerin haksızlık söyleyenleri alkışlaması ve Tanrı'nın halkının böylesini sevmesi bizden uzak olsun, uzak olsun! Böylesine bir delilik, diyorum, bizden uzak olsun; yoksa sonunda ne yapacağız? Söylenenler daha az anlaşılsa, daha az hoşa gitse, daha az etkilese de, yine de söylensinler; haksız değil adil olan şeyler seve seve dinlensin. Ama bu, onlar tatlı bir şekilde söylenmedikçe elbette olmaz.
- Ama Tanrı'ya "Ağırbaşlı halkın arasında seni öveceğim" denen ağırbaşlı bir halkta şu tatlılık da hoşa gitmez: Haksız şeyler söylenmese de, küçük ve kırılgan iyiliklerin, büyük ve kalıcı iyiliklerin bile yakışıklı ve ağırbaşlı bir şekilde süslenemeyeceği köpüklü bir kelime dolanımıyla süslendiği tatlılık. Kutsanmış Kiprianus'un bir mektubunda böyle bir şey vardır. Bunun ya tesadüfen olduğunu ya da bilerek yapıldığını sanıyorum; öyle ki sonrakiler, Hristiyan öğretisinin sağlamlığının onun dilini bu taşkınlıktan nasıl geri çektiğini ve daha ağırbaşlı, daha ölçülü bir belagatle nasıl sınırladığını bilsinler. Sonraki mektuplarında bu belagat güvenle sevilir, dindarca aranır, ama çok güçlükle erişilir. Bir yerde şöyle der: "Şu oturağa gidelim; yakındaki tenha köşeler bir sığınak sunuyor. Orada asmanın başıboş dalları sarkık düğümlerle taşıyıcı kamışlar boyunca sürünerek yapraklı damlarıyla asmadan bir revak oluşturmuştur." Bunlar ancak söz bolluğunun şaşılacak derecede taşkın bir doğurganlığıyla söylenebilir; ama aşırı bolluklarıyla ağırbaşlılığa hoş gelmezler. Bunları sevenler ise, böyle değil de daha ölçülü konuşanların bunlardan bilerek kaçındıklarını değil, böyle konuşamadıklarını sanırlar. Bu yüzden bu kutsal adam hem böyle konuşabildiğini gösterdi, çünkü bir yerde konuştu; hem de istemediğini, çünkü sonra hiçbir yerde böyle konuşmadı.131
CAPUT XIV. 30. Cui suavitati tantum operae impensum est ab hominibus, ut non solum non facienda, verum etiam fugienda ac detestanda tot et tanta mala atque turpia, quae malis et turpibus disertissime persuasa sunt, non ut eis consentiatur, sed sola delectationis gratia, lectitentur. Avertat autem Deus ab Ecclesia sua quod de synagoga Judaeorum Jeremias propheta commemorat dicens: Pavor et horrenda facta sunt super terram: Prophetae prophetabant iniqua, et sacerdotes plausum dederunt manibus suis, et plebs mea dilexit sic. Et quid facietis in futurum? O eloquentia tanto terribilior, quanto purior; et quanto solidior, tanto vehementior! O vere securis concidens petras! huic enim rei simile esse verbum suum, quod per sanctos Prophetas fecit, per hunc ipsum prophetam Deus ipse dixit. Absit itaque, absit a nobis, ut sacerdotes plaudant iniqua dicentibus, et plebs Dei diligat sic. Absit a nobis, inquam, tanta dementia: nam quid faciemus in futurum? Et certe minus intelligantur, minus placeant, minus moveant quae dicuntur; verumtamen dicantur; et justa, non iniqua libenter audiantur: quod utique non fieret, nisi suaviter dicerentur. 31. In populo autem gravi, de quo dictum est Deo, In populo gravi laudabo te, nec illa suavitas delectabilis est, qua non quidem iniqua dicuntur, sed exigua et fragilia bona spumeo verborum ambitu ornantur, quali nec magna atque stabilia decenter et graviter ornarentur. Est tale aliquid in epistola beatissimi Cypriani, quod ideo puto vel accidisse, vel consulto factum esse, ut sciretur a posteris, quam linguam doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia revocaverit, et ad eloquentiam graviorem modestioremque restrinxerit; qualis in ejus consequentibus litteris secure amatur, religiose appetitur, sed difficillime impletur. Ait ergo quodam loco: Petamus hanc sedem: dant secessum vicina secreta; ubi dum erratici palmitum lapsus pendulis nexibus per arundines bajulas repunt, viteam porticum frondea tecta fecerunt. Non dicuntur ista nisi mirabiliter affluentissima fecunditate facundiae, sed profusione nimia gravitati displicent. Qui vero haec amant, profecto eos qui non ita dicunt, sed castigatius eloquuntur, non posse ita eloqui existimant, non judicio ista devitare. Quapropter iste vir sanctus et posse se ostendit sic dicere, quia dixit alicubi, et nolle, quoniam postmodum nusquam.
15. Bölüm
- Öyleyse bizim bu belagatli adamımız, adil, kutsal ve iyi şeyler söylerken —çünkü başka şeyler söylememelidir—, bunları söylerken elinden geldiğince anlaşılarak, seve seve ve itaatle dinlenmeye çalışır. Bunu yapabilirse ve ne ölçüde yapabilirse, hatiplik yeteneğinden çok duaların dindarlığıyla yapabileceğinden şüphe etmesin; öyle ki konuşan biri olmadan önce, kendisi ve konuşacağı kimseler için dua ederek bir dua eden (orator) olsun. Konuşacağı saat geldiğinde, dilini konuşmak için oynatmadan önce susamış ruhunu Tanrı'ya yükseltsin; içtiğini taşırsın, doldurduğunu döksün. Çünkü iman ve sevgiye göre ele alınması gereken her konu hakkında söylenecek pek çok şey, bunları bilenlerin bunları söyleyebileceği pek çok yol vardır. Şu an için bizim ne söylememizin ya da bizim aracılığımızla ne işitilmesinin yararlı olduğunu, bütün yürekleri görenden başka kim bilebilir? Gerekeni gerektiği gibi söylememizi, hem bizim hem de sözlerimizin elinde bulunduğu Kişiden başka kim sağlayabilir? Bu yüzden hem bilmek hem öğretmek isteyen kişi öğretilmesi gereken her şeyi öğrensin ve bir Kilise adamına yakıştığı gibi konuşma yeteneği de edinsin. Ama konuşmanın saati geldiğinde, Rab'bin şu sözünün iyi bir zihne daha uygun düştüğünü düşünsün: "Nasıl ya da ne söyleyeceğinizi düşünmeyin; çünkü ne söyleyeceğiniz o saatte size verilecektir. Çünkü konuşan siz değilsiniz, sizde konuşan Babanızın Ruhu'dur." Öyleyse Mesih uğruna zulmedenlere teslim edilenlerde Kutsal Ruh konuşuyorsa, Mesih'i öğrenenlere teslim edenlerde neden konuşmasın?132
CAPUT XV. 32. Agit itaque noster iste eloquens, cum et justa et sancta et bona dicit, neque enim alia debet dicere; agit ergo quantum potest cum ista dicit, ut intelligenter, ut libenter, ut obedienter audiatur: et haec se posse, si potuerit, et in quantum potuerit, pietate magis orationum, quam oratorum facultate non dubitet; ut orando pro se, ac pro illis quos est allocuturus, sit orator antequam dictor. Ipsa hora jam ut dicat accedens, priusquam exserat proferentem linguam, ad Deum levet animam sitientem, ut eructet quod biberit, vel quod impleverit fundat. Cum enim de unaquaque re, quae secundum fidem dilectionemque tractanda sunt, multa sint quae dicantur, et multi modi quibus dicantur ab eis qui haec sciunt; quis novit quid ad praesens tempus, vel nobis dicere, vel per nos expediat audiri, nisi qui corda omnium videt? et quis facit ut quod oportet, et quemadmodum oportet, dicatur a nobis, nisi in cujus manu sunt et nos et sermones nostri? Ac per hoc, discat quidem omnia quae docenda sunt, qui et nosse vult et docere; facultatemque dicendi, ut decet virum ecclesiasticum, comparet: ad horam vero ipsius dictionis, illud potius bonae menti cogitet convenire quod Dominus ait, Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini: non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Si ergo loquitur in eis Spiritus sanctus, qui persequentibus traduntur pro Christo, cur non et in eis qui tradunt discentibus Christum?
16. Bölüm
- Kutsal Ruh öğretmenleri yetiştiriyorsa insanlara neyi ve nasıl öğretecekleri konusunda öğüt verilmemesi gerektiğini söyleyen kişi, dua etmememiz gerektiğini de söyleyebilir; çünkü Rab şöyle der: "Babanız, siz ondan dilemeden önce neye ihtiyacınız olduğunu bilir." Ya da havari Pavlus'un Timoteos'a ve Titus'a başkalarına neyi ve nasıl öğütleyeceklerini öğütlememesi gerektiğini de söyleyebilir. Kilise'de öğretmenlik görevi yüklenen kişi, havarinin bu üç mektubunu gözünün önünden ayırmamalıdır. Timoteos'a yazılan birinci mektupta şunu okumuyor muyuz: "Bunları duyur ve öğret"? Bunların ne olduğu yukarıda söylenmiştir. Orada şu da yok mu: "Yaşlı adamı azarlama, ona baba gibi yalvar"? İkinci mektupta ona şu söylenmiyor mu: "Benden işittiğin sağlam sözleri örnek tut"? Orada ona şu da söylenmiyor mu: "Kendini Tanrı'ya beğenilmiş, utanacak bir şeyi olmayan, hakikatin sözünü doğru biçimde ele alan bir işçi olarak sunmaya gayret et"? Orada şu da vardır: "Sözü duyur, vakitli vakitsiz üstele; bütün sabrınla ve öğretinle ikna et, yalvar, azarla." Titus'a yazdığı mektupta da, piskoposun sağlam öğretiyle öğüt verebilmek ve karşı çıkanları ikna edebilmek için öğretiye uygun güvenilir söze bağlı kalması gerektiğini söylemiyor mu? Orada şunu da der: "Sen ise sağlam öğretiye yakışanı söyle: Yaşlı adamlar ölçülü olsunlar" ve devamı. Orada şu da vardır: "Bunları söyle, öğütle ve bütün yetkinle azarla. Kimse seni küçümsemesin. Onlara yönetimlere ve yetkililere boyun eğmelerini hatırlat" vb. Peki ne düşünelim? Öğretmenlerin Kutsal Ruh'un etkisiyle yetiştiğini söyleyen havari, onlara neyi ve nasıl öğreteceklerini kendisi öğütlerken kendi kendisiyle çelişiyor mu? Yoksa şöyle mi anlamalıyız: Kutsal Ruh bu armağanı kendisi bahşettiği hâlde, insanların hizmetleri öğretmenlerin kendilerinin öğretilmesinde bile durmamalıdır; yine de ne diken bir şeydir ne sulayan, büyümeyi veren Tanrı'dır. Bu yüzden kutsal insanlar, hatta kutsal melekler hizmet etse bile, Tanrı onu Tanrı'dan öğrenmeye yatkın kılmadıkça kimse Tanrı ile yaşamaya ait şeyleri doğru dürüst öğrenemez. Mezmur'da Tanrı'ya şöyle denir: "Bana senin iradeni yapmayı öğret, çünkü sen benim Tanrımsın." Bu yüzden aynı havari, öğretmen olarak öğrencisine konuşurken Timoteos'a da şöyle der: "Sen ise öğrendiğin ve sana emanet edilen şeylere bağlı kal; kimden öğrendiğini biliyorsun." Çünkü insanların insanlara uyguladığı beden ilaçları ancak Tanrı'nın sağlık verdiği kimselere fayda verir; O onlarsız da iyileştirebilir, onlar ise O'nsuz iyileştiremez. Yine de uygulanırlar ve bu vazife bilinciyle yapılırsa merhamet ya da iyilik işleri arasında sayılır. Öğretinin yardımları da böyledir: Bir insan aracılığıyla uygulandıklarında, ancak Tanrı onların fayda vermesini sağladığında ruha fayda verirler; O ki Müjde'yi insana, insanlardan gelmeden ve insan aracılığı olmadan da verebilirdi.133
CAPUT XVI. 33. Quisquis autem dicit non esse hominibus praecipiendum quid, vel quemadmodum doceant, si doctores sanctus efficit Spiritus, potest dicere nec orandum nobis esse, quia Dominus ait, Scit pater vester quid vobis necessarium sit, prius quam petatis ab eo; aut apostolum Paulum Timotheo et Tito non debuisse praecipere quid, vel quemadmodum praeciperent aliis. Quas tres apostolicas Epistolas ante oculos habere debet, cui est in Ecclesia doctoris persona imposita. Nonne in prima ad Timotheum legitur: Annuntia haec et doce? quae autem sint, supra dictum est. Nonne ibi est: Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem? Nonne in secunda ei dicitur: Formam habe verborum sanorum, quae a me audisti? Nonne ibi ei dicitur: Satis age, teipsum probabilem operarium exhibens Deo, non erubescentem, verbum veritatis recte tractantem? Ibi est et illud: Praedica verbum, insta opportune, importune; argue, obsecra, increpa in omni longanimitate et doctrina. Itemque ad Titum, nonne dicit episcopum juxta doctrinam fidelis verbi perseverantem esse debere, ut potens sit in doctrina sana et contradicentes redarguere? Ibi etiam dicit: Tu vero loquere quae decent sanam doctrinam, senes sobrios esse, et quae sequuntur. Ibi et illud: Haec loquere, et exhortare, et increpa cum omni imperio. Nemo te contemnat. Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, etc. Quid ergo putamus? Numquid contra seipsum sentit Apostolus, qui cum dicat doctores operatione fieri Spiritus sancti, ipse illis praecipit quid et quemadmodum doceant? An intelligendum est, et hominum officia ipso sancto Spiritu largiente, in docendis etiam ipsis doctoribus non debere cessare; et tamen neque qui plantat esse aliquid, neque qui rigat, sed Deum qui incrementum dat? Unde ipsis quoque ministris sanctis hominibus, vel etiam sanctis Angelis operantibus, nemo recte discit quae pertinent ad vivendum cum Deo, nisi fiat a Deo docilis Deo, cui dicitur in Psalmo: Doce me facere voluntatem tuam, quoniam tu es Deus meus. Unde et ipsi Timotheo idem dicit apostolus, loquens utique ad discipulum doctor: Tu autem persevera in iis quae didicisti, et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris. Sicut enim corporis medicamenta, quae hominibus ab hominibus adhibentur, nonnisi eis prosunt quibus Deus operatur salutem, qui et sine illis mederi potest, cum sine ipso illa non possint, et tamen adhibentur; et si hoc officiose fiat, inter opera misericordiae vel beneficentiae deputatur: ita et adjumenta doctrinae tunc prosunt animae adhibita per hominem, cum Deus operatur ut prosint, qui potuit Evangelium dare homini, etiam non ab hominibus, neque per hominem.
17. Bölüm
- Öyleyse iyi olanı konuşarak kabul ettirmeye çalışan kişi bu üç şeyden —yani öğretmek, hoşa gitmek ve etkilemekten— hiçbirini küçümsemesin; yukarıda söylediğimiz gibi, anlaşılarak, seve seve ve itaatle dinlenmek için dua etsin ve çalışsın. Bunu yerinde ve uygun bir şekilde yaptığında, dinleyicinin onayı ardından gelmese bile ona haklı olarak belagatli denebilir. Roma belagatinin o aynı yazarı da, yine "Belagatli kişi küçük şeyleri sade, orta şeyleri ölçülü, büyük şeyleri yüce bir üslupla söyleyebilen kişidir" derken, bu üç şeyi o üç şeye bağlamak istemiş görünür. Sanki o üçünü de ekleyip aynı düşünceyi şöyle açıklamış gibidir: "Öyleyse belagatli kişi, öğretmek için küçük şeyleri sade, hoşa gitmek için orta şeyleri ölçülü, etkilemek için büyük şeyleri yüce bir üslupla söyleyebilen kişidir."134
CAPUT XVII. 34. Qui ergo nititur dicendo persuadere quod bonum est, nihil horum trium spernens, ut scilicet doceat, ut delectet, ut flectat; oret atque agat, ut quemadmodum supra diximus, intelligenter, libenter, obedienterque audiatur. Quod cum apte et convenienter facit, non immerito eloquens dici potest, etsi non eum sequatur auditoris assensus. Ad haec enim tria, id est ut doceat, ut delectet, ut flectat, etiam tria illa videtur pertinere voluisse idem ipse Romani auctor eloquii, cum itidem dixit, Is igitur erit eloquens, qui poterit parva submisse, modica temperate, magna granditer dicere: tanquam si adderet illa etiam tria, et sic explicaret unam eamdemque sententiam dicens, Is erit igitur eloquens, qui ut doceat, poterit parva submisse; ut delectet, modica temperate; ut flectat, magna granditer dicere.
18. Bölüm
- Ama o, bu üç şeyi kendisinin söylediği şekliyle mahkeme davalarında gösterebilirdi; burada, yani yetiştirmek istediğimiz türden bir konuşmanın döndüğü Kilise meselelerinde değil. Çünkü orada para işleri hakkında hüküm verilecek yerde söylenenler küçük; insanların hayatı ve medenî varlığı hakkında hüküm verilecek yerde söylenenler büyük sayılır. Bunlardan hiçbiri hakkında hüküm verilmeyecek, dinleyicinin bir şey yapması ya da bir karara varması değil, yalnızca hoşlanması amaçlanan yerde söylenenlere ise, ikisinin arasında âdeta orta oldukları için "orta", yani "ölçülü" dediler. Çünkü modica ("orta") adını ölçüden (modus) almıştır; modica kelimesini "küçük şeyler" yerine kullanmamız asıl anlamda değil, yanlış bir kullanımdır. Bizim bu konularımızda ise her şeyi, özellikle yüksek yerden halka söylediğimiz her şeyi insanların geçici değil ebedî kurtuluşuna bağlamamız gerekir; orada ebedî yıkımdan da sakınmak gerekir. Bu yüzden söylediğimiz her şey büyüktür; öyle ki bir Kilise öğretmeninin para kazanma ya da kaybetme hakkında söyledikleri bile, para ister çok ister az olsun, küçük görünmemelidir. Çünkü adalet küçük değildir; Rab'bin "En küçük şeyde güvenilir olan, büyük şeyde de güvenilirdir" dediği gibi, onu küçük bir parada da elbette korumalıyız. Öyleyse en küçük olan şey en küçüktür; ama en küçük şeyde güvenilir olmak büyüktür. Yuvarlaklığın ilkesi, yani bütün çizgilerin merkezdeki noktadan kenara eşit uzunlukta çekilmesi, büyük bir tepside de küçük bir sikkede de aynıdır; aynı şekilde küçük şeyler adaletle yürütüldüğünde adaletin büyüklüğü azalmaz.
- Nitekim havari dünyevî davalardan —para davalarından başka hangileri?— söz ederken şöyle der: "Sizden biri, bir başkasıyla anlaşmazlığı olunca, kutsalların önünde değil de haksızların önünde mi yargılanmaya cüret ediyor? Kutsalların dünyayı yargılayacağını bilmiyor musunuz? Dünya sizin tarafınızdan yargılanacaksa, en küçük şeyleri yargılamaya layık değil misiniz? Melekleri yargılayacağımızı bilmiyor musunuz? Dünya işlerini haydi haydi! Öyleyse dünyevî davalarınız varsa, Kilise'de hor görülenleri yargıç olarak atayın. Sizi utandırmak için söylüyorum. Aranızda kardeşleri arasında hüküm verebilecek tek bir bilge yok mu? Kardeş kardeşle mahkemeye gidiyor, hem de imansızların önünde! Birbirinizle davalaşmanız zaten başlı başına bir kusurdur. Neden haksızlığa uğramayı yeğlemiyorsunuz? Neden dolandırılmayı yeğlemiyorsunuz? Ama siz haksızlık ediyor ve dolandırıyorsunuz, hem de kardeşlerinizi! Haksızların Tanrı'nın krallığını miras almayacağını bilmiyor musunuz?" Havari neden böyle öfkeleniyor, böyle azarlıyor, böyle kınıyor, böyle paylıyor, böyle tehdit ediyor? Ruhunun hâlini sesinin bu kadar sık ve sert değişmesiyle neden gösteriyor? Sonunda bu kadar küçük şeyler hakkında neden bu kadar yüce bir üslupla konuşuyor? Dünyevî işler ondan bunu hak etmiş miydi? Asla. Ama bunu adalet, sevgi ve dindarlık için yapıyor; aklı başında hiç kimsenin şüphe etmediği gibi bunlar ne kadar küçük şeylerde olsalar da büyüktür.
- Elbette insanlara dünyevî işlerini kendileri ya da yakınları için Kilise yargıçları önünde nasıl yürütmeleri gerektiğini öğütleseydik, onları küçük şeyler olarak sade bir üslupla yürütmelerini öğütlemekte haklı olurduk. Ama bizi ebedî kötülüklerden kurtaran ve ebedî iyiliklere ulaştıran şeylerin öğretmeni olmasını istediğimiz adamın üslubundan söz ediyoruz. Bu şeyler nerede ele alınırsa alınsın —halka ya da özel olarak, bir kişiye ya da birçok kişiye, dostlara ya da düşmanlara, kesintisiz bir konuşmada ya da sohbette, vaazlarda ya da kitaplarda, çok uzun ya da çok kısa mektuplarda— büyüktür. Yoksa bir kâse soğuk su çok küçük ve çok değersiz bir şey olduğu için, Rab'bin, onu öğrencilerinden birine verenin ödülünü kaybetmeyeceğini söylerken çok küçük ve değersiz bir şey söylediğini mi düşüneceğiz? Ya da bu öğretmen Kilise'de bundan bir vaaz çıkardığında, küçük bir şey söylediğini ve bu yüzden ölçülü ya da yüce değil, sade bir üslupla konuşması gerektiğini mi düşünmeli? Bu konu hakkında halka konuştuğumuzda ve Tanrı uygunsuz konuşmayalım diye yanımızda olduğunda, o soğuk sudan âdeta bir alev yükselmedi mi; insanların soğuk göğüslerini bile göksel ödül umuduyla merhamet işlerine tutuşturan bir alev?135
CAPUT XVIII. 35. Haec autem tria ille, sicut ab eo dicta sunt, in causis forensibus posset ostendere; non autem hic, hoc est in ecclesiasticis quaestionibus, in quibus hujusmodi, quem volumus informare, sermo versatur. In illis enim ea parva dicuntur, ubi de rebus pecuniariis judicandum est; ea magna, ubi de salute ac de capite hominum: ea vero ubi nihil horum judicandum est, nihilque agitur ut agat sive decernat, sed tantummodo ut delectetur auditor, inter utrumque quasi media, et ob hoc modica, hoc est moderata dixerunt. Modicis enim modus nomen imposuit: nam modica pro parvis abusive, non proprie dicimus. In istis autem nostris, quandoquidem omnia, maxime quae de loco superiore populis dicimus, ad hominum salutem, nec temporariam, sed aeternam referre debemus, ubi etiam cavendus est aeternus interitus, omnia magna sunt quae dicimus; usque adeo ut nec de ipsis pecuniariis rebus vel acquirendis vel amittendis parva videri debeant, quae doctor ecclesiasticus dicit, sive sit illa magna, sive parva pecunia. Neque enim parva est justitia, quam profecto et in parva pecunia custodire debemus, dicente Domino: Qui in minimo fidelis est, et in magno fidelis est. Quod ergo minimum est, minimum est; sed in minimo fidelem esse, magnum est. Nam sicut ratio rotunditatis, id est ut a puncto medio omnes lineae pares in extrema ducantur, eadem est in magno disco, quae in nummulo exiguo; ita ubi parva juste geruntur, non minuitur justitiae magnitudo. 36. De judiciis denique saecularibus (quibus utique nisi pecuniariis?) cum loqueretur Apostolus: Audet quisquam vestrum, inquit, adversus alterum habens negotium, judicari ab iniquis, et non apud sanctos? An nescitis quia sancti mundum judicabunt? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis? Nescitis quia Angelos judicabimus, nedum saecularia? Saecularia igitur judicia si habueritis, eos qui contemptibiles sunt in Ecclesia, hos constituite ad judicandum. Ad reverentiam vobis dico. Sic non est inter vos quisquam sapiens, qui possit inter fratrem suum judicare? Sed frater cum fratre judicatur, et hoc apud infideles. Jam quidem omnino delictum est, quia judicia habetis vobiscum. Quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? Sed vos iniquitatem facitis, et fraudatis, et hoc fratres. An nescitis quia injusti regnum Dei non haereditabunt? Quid est quod sic indignatur Apostolus, sic corripit, sic exprobrat, sic increpat, sic minatur? quid est quod sui animi affectum tam crebra et tam aspera vocis mutatione testatur? quid est postremo quod de rebus tam minimis tam granditer dicit? Tantumne de illo negotia saecularia meruerunt? Absit. Sed hoc facit propter justitiam, charitatem, pietatem, quae, nulla sobria mente dubitante, etiam in rebus quamlibet parvulis magna sunt. 37. Sane si moneremus homines quemadmodum ipsa negotia saecularia vel pro se vel pro suis apud ecclesiasticos judices agere deberent, recte admoneremus ut agerent tanquam parva submisse: cum vero de illius viri disseramus eloquio, quem volumus earum rerum esse doctorem, quibus liberamur ab aeternis malis, atque ad aeterna pervenimus bona; ubicumque agantur haec, sive ad populum sive privatim, sive ad unum sive ad plures, sive ad amicos sive ad inimicos, sive in perpetua dictione sive in collocutione, sive in tractatibus sive in libris, sive in epistolis vel longissimis vel brevissimis, magna sunt. Nisi forte quoniam calix aquae frigidae, res minima atque vilissima est, ideo minimum aliquid atque vilissimum Dominus ait, quod eum qui dederit discipulo ejus, non perdet mercedem suam: aut vero quando iste doctor in Ecclesia facit inde sermonem, parvum aliquid debet existimare se dicere; et ideo non temperate, non granditer, sed submisse sibi esse dicendum. Nonne quando accidit ut de hac re loqueremur ad populum, et Deus adfuit ut non incongrue diceremus, tanquam ex illa aqua frigida quaedam flamma surrexit, quae etiam frigida hominum pectora, ad misericordiae opera facienda, spe caelestis mercedis accenderet?
19. Bölüm
- Yine de bu öğretmen büyük şeylerin sözcüsü olması gerektiği hâlde, onları her zaman yüce bir üslupla söylememelidir. Bir şey öğretilirken sade, bir şey kınanırken ya da övülürken ölçülü bir üslupla konuşmalıdır. Ama bir şey yapılması gerektiğinde ve onu yapması gereken ama yapmak istemeyenlere konuştuğumuzda, o zaman büyük olan şeyler yüce bir üslupla ve ruhları etkilemeye uygun biçimde söylenmelidir. Bazen de aynı büyük şey hakkında, öğretiliyorsa sade, övülüyorsa ölçülü, ondan yüz çevirmiş bir ruh ona dönsün diye itiliyorsa yüce bir üslupla konuşulur. Tanrı'nın kendisinden daha büyük ne vardır? Bu yüzden O öğrenilmez mi? Teslis'in birliğini öğreten kişi, anlaşılması güç bir konu elden geldiğince anlaşılabilsin diye onu sade bir tartışmayla ele almaktan başka ne yapmalıdır? Burada süsler mi aranır, yoksa kanıtlar mı? Dinleyici bir şey yapsın diye mi etkilenmelidir, yoksa daha çok öğrensin diye mi eğitilmelidir? Öte yandan Tanrı kendi zatı ya da işleri için övüldüğünde, kimsenin layıkıyla övemediği, ama kimsenin de bir şekilde övmekten geri kalmadığı O'nu elinden geldiğince övebilen kişinin önünde güzel ve parlak bir söyleyişin nasıl bir yüzü belirir! Ama O'na tapılmıyorsa ya da O'nunla birlikte, hatta O'ndan önce putlara, cinlere ya da herhangi bir yaratığa tapılıyorsa, bunun ne büyük bir kötülük olduğu ve insanların bu kötülükten yüz çevirmesi gerektiği elbette yüce bir üslupla söylenmelidir.135_2
- Et tamen cum doctor iste debeat rerum dictor esse magnarum, non semper eas debet granditer dicere, sed submisse, cum aliquid docetur; temperate, cum aliquid vituperatur sive laudatur: cum vero aliquid agendum est, et ad eos loquimur, qui hoc agere debent, nec tamen volunt, tunc ea quae magna sunt, dicenda sunt granditer, et ad flectendos animos congruenter. Et aliquando de una eademque re magna, et submisse dicitur, si docetur; et temperate, si praedicatur; et granditer, si aversus inde animus ut convertatur impellitur. Quid enim Deo ipso majus est? Numquid ideo non discitur? Aut qui docet unitatem Trinitatis, debet nisi submissa disputatione agere, ut res ad dignoscendum difficilis, quantum datur, possit intelligi? Numquid hic ornamenta, et non documenta quaeruntur? numquid ut aliquid agat est flectendus auditor, et non potius ut discat instruendus? Porro cum laudatur Deus sive de seipso, sive de operibus suis, quanta facies pulchrae ac splendidae dictionis oboritur ei qui potest quantum potest laudare, quem nemo convenienter laudat, nemo quomodocumque non laudat! At si non colatur, aut cum illo vel etiam prae illo colantur idola, sive daemonia, sive quaecumque creatura; quantum hoc malum sit, atque ut ab hoc malo avertantur homines, debet utique granditer dici.
20. Bölüm
- Sade üslubun bir örneği, daha açık bir yeri anmak için söylüyorum, havari Pavlus'un şu sözlerindedir: "Ey Kanun'un altında olmak isteyenler, söyleyin bana: Kanun'u duymuyor musunuz? Çünkü yazılmıştır ki İbrahim'in iki oğlu vardı, biri cariyeden, biri hür kadından. Ama cariyeden olan bedene göre doğdu, hür kadından olan ise vaat sayesinde. Bunlarda bir alegori vardır. Çünkü bunlar iki ahittir: Biri Sina dağından gelir, köleliğe doğurur; bu Hacer'dir. Sina, Arabistan'da bir dağdır; şimdiki Kudüs'e bitişiktir ve Kudüs çocuklarıyla birlikte kölelik eder. Yukarıdaki Kudüs ise hürdür; o bizim anamızdır" vb. Yine akıl yürütüp şöyle dediği yerde: "Kardeşler, insanlar arasındaki âdete göre konuşuyorum: Bir insanın bile onaylanmış vasiyetini kimse geçersiz kılmaz, ona bir şey de eklemez. Vaatler İbrahim'e ve onun soyuna söylendi. Çoklar için söyler gibi 'soylarına' demiyor; bir kişi için söyler gibi 'senin soyuna' diyor; bu da Mesih'tir. Şunu demek istiyorum: Tanrı'nın önceden onayladığı vasiyeti, dört yüz otuz yıl sonra gelen Kanun hükümsüz kılıp vaatleri boşa çıkaramaz. Çünkü miras Kanun'dan geliyorsa artık vaatten gelmez; oysa Tanrı mirası İbrahim'e vaat yoluyla bağışladı." Dinleyenin aklına "Miras Kanun'dan gelmiyorsa, öyleyse Kanun niçin verildi?" sorusu gelebilirdi; bu yüzden onu kendine itiraz olarak yöneltir ve sorar gibi der: "Öyleyse Kanun nedir?" Ardından cevap verir: "Vaadin yöneldiği soy gelinceye kadar, ihlaller yüzünden konuldu; melekler aracılığıyla, bir aracının eliyle düzenlendi. Aracı ise tek bir tarafın aracısı değildir; Tanrı ise birdir." Burada da kendine yönelttiği şu itiraz akla geliyordu: "Öyleyse Kanun Tanrı'nın vaatlerine karşı mıdır?" Cevap verdi: "Asla!" Ve gerekçesini de gösterdi: "Çünkü hayat verebilecek bir kanun verilmiş olsaydı, adalet büsbütün Kanun'dan gelirdi. Ama Yazı her şeyi günahın altına kapattı ki vaat İsa Mesih'e imandan gelerek inananlara verilsin" vb.; ya da bu türden başka bir yer varsa o. Demek ki öğretmenin kaygısı yalnız kapalı olanı açmak ve meselelerin düğümlerini çözmek değildir; bunu yaparken araya girebilecek başka meselelere de, söylediğimiz şey onlarla yanlışlanmasın ya da çürütülmesin diye, karşılık vermek de bu kaygıya dahildir. Ama yalnız bu meselelerin çözümü de aynı anda aklımıza geliyorsa; yoksa gideremeyeceğimiz bir şüpheyi uyandırmayalım. Bir meseleye başka meseleler, araya giren bu meselelere de yine başkaları karışınca ve bunlar enine boyuna ele alınıp çözülünce, akıl yürütme öyle uzar ki tartışan kişinin hafızası çok güçlü ve canlı değilse, işe başladığı noktaya geri dönemez. Yine de karşı çıkılabilecek her şeyin, akla geldiyse çürütülmesi çok iyidir; yoksa itiraz, cevap verecek kimsenin bulunmadığı bir yerde akla gelir, ya da orada bulunan ama susan birinin aklına gelir ve o kişi iyileşmeden çekip gider.136
CAPUT XX. 39. Submissae dictionis exemplum est apud apostolum Paulum, ut planius aliquid commemorem, ubi ait: Dicite mihi, sub Lege volentes esse, Legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera: sed ille qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem: quae sunt in allegoria. Haec enim sunt duo Testamenta: unum quidem a monte Sina in servitutem generans, quae est Agar. Sina enim mons est in Arabia, qui conjunctus est huic quae nunc est Jerusalem, et servit cum filiis suis. Quae autem sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater nostra, etc. Itemque ubi ratiocinatur, et dicit: Fratres, secundum hominem dico, tamen hominis confirmatum testamentum nemo irritum facit, aut superordinat. Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus. Non dicit, Et seminibus, tanquam in multis, sed tanquam in uno, Et semini tuo, quod est Christus. Hoc autem dico, testamentum confirmatum a Deo, quae post quadringentos et triginta annos facta est Lex, non infirmat ad evacuandas promissiones. Si enim ex Lege haereditas, jam non ex promissione. Abrahae autem per repromissionem donavit Deus. Et quia occurrere poterat audientis cogitationi, Utquid ergo Lex data est, si ex illa non est haereditas? ipse sibi hoc objecit, atque ait velut interrogans: Quid ergo Lex? Deinde respondit: Transgressionis gratia proposita est, donec veniret semen cui promissum est, disposita per Angelos in manu mediatoris. Mediator autem unius non est, Deus vero unus est. Et hic occurrebat, quod sibi ipse proposuit, Lex ergo adversus promissa Dei? Et respondit, Absit: reddiditque rationem, dicens, Si enim data esset Lex quae posset vivificare, omnino ex Lege esset justitia. Sed conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus, etc.; vel si quid ejusmodi est. Pertinet ergo ad docendi curam non solum aperire clausa, et nodos solvere quaestionum; sed etiam dum hoc agitur, aliis quaestionibus, quae fortassis inciderint, ne id quod dicimus improbetur per illas aut refellatur, occurrere: si tamen et ipsa earum solutio pariter occurrerit, ne moveamus quod auferre non possumus. Fit autem ut cum incidentes quaestioni aliae quaestiones, et aliae rursus incidentibus incidentes pertractantur atque solvuntur, in eam longitudinem ratiocinationis extendatur intentio, ut nisi memoria plurimum valeat atque vigeat, ad caput unde agebatur disputator redire non possit. Valde autem bonum est ut quidquid contradici potest, si occurrerit, refutetur; ne ibi occurrat, ubi non erit qui respondeat; aut praesenti quidem, sed tacenti occurrat, et minus sanatus abscedat.
- Şu havari sözlerinde ise üslup ölçülüdür: "Yaşlı adamı azarlama, ona baba gibi yalvar; gençlere kardeş gibi, yaşlı kadınlara ana gibi, genç kızlara kız kardeş gibi davran." Şunlarda da: "Kardeşler, Tanrı'nın merhameti adına size yalvarıyorum: Bedenlerinizi diri, kutsal, Tanrı'yı hoşnut eden bir kurban olarak sunun." Bu öğüdün neredeyse bütün kısmı ölçülü bir söyleyiş tarzına sahiptir. Orada en güzel yerler, kendine ait olanın kendine ait olana âdeta bir borç gibi verilerek yakışıkla aktığı yerlerdir. Örneğin: "Bize verilen lütfa göre farklı armağanlarımız var: Peygamberlik ise, imanın ölçüsüne göre; hizmet ise, hizmette; öğreten ise, öğretmede; öğüt veren ise, öğüt vermede; veren, gönül açıklığıyla; yöneten, özenle; merhamet eden, güler yüzle. Sevgi ikiyüzlülükten uzak olsun. Kötüden nefret edin, iyiye bağlanın. Kardeş sevgisiyle birbirinizi sevin, birbirinize saygıda önde olun; gayrette tembel olmayın, ruhta ateşli olun, Rab'be kulluk edin, umutla sevinin, sıkıntıda sabırlı olun, duaya sebat edin, kutsalların ihtiyaçlarına ortak olun, konukseverliğin peşinde koşun. Size zulmedenleri kutsayın; kutsayın, lanet etmeyin. Sevinenlerle sevinin, ağlayanlarla ağlayın; birbirinizle aynı düşüncede olun." Bütün bu dökülüp saçılan sözlerin iki üyeli bir dönemle bitirilmesi ne güzeldir: "Yüksek şeyleri düşünmeyin, alçakgönüllülerin yanında durun!" Biraz sonra da: "Tam da buna sebat ederek, herkese borcunuzu ödeyin: vergi kime ise vergiyi, gümrük kime ise gümrüğü, korku kime ise korkuyu, saygı kime ise saygıyı." Üye üye dökülen bu sözler de iki üyenin ördüğü bir dönemle kapanır: "Birbirinizi sevmekten başka kimseye bir borcunuz olmasın." Biraz sonra da: "Gece ilerledi, gün yaklaştı. Öyleyse karanlığın işlerini atalım, ışığın silahlarını kuşanalım. Gündüzün yürür gibi edeple yürüyelim: cümbüşlerde ve sarhoşluklarda değil, yataklarda ve hayasızlıklarda değil, kavgada ve kıskançlıkta değil; Rab İsa Mesih'i giyinin, bedenin kaygısını arzular uğruna taşımayın." Biri bunu Et carnis providentiam ne in concupiscentiis feceritis diye söyleseydi, şüphesiz kulakları daha ritimli bir kapanışla okşardı; ama daha ağırbaşlı olan çevirmen kelimelerin sırasını da korumayı yeğledi. Havari'nin konuştuğu Yunanca söyleyişte bunun nasıl tınladığına, o dili bu inceliklere kadar daha iyi bilenler baksın; ama bana öyle geliyor ki bize aynı kelime sırasıyla çevrilen yer orada da ritimli akmıyor.
- Doğrusu, ritimli kapanışlardan doğan süsün bizim yazarlarımızda eksik olduğunu itiraf etmek gerekir. Bu çevirmenler yüzünden mi oldu, yoksa onlar —daha çok böyle düşünüyorum— alkış toplayan bu süslerden bilerek mi kaçındılar, kesin olarak söylemeye cesaret edemiyorum, çünkü bilmediğimi itiraf ediyorum. Ama şunu biliyorum: Bu ritim konusunda usta biri onların kapanışlarını aynı ritim kanununa göre düzenlerse —ki bu, anlamca aynı değerde olan bazı kelimeler değiştirilerek ya da bulduğu kelimelerin sırası değiştirilerek çok kolayca yapılır— gramer ve retorik okullarında büyük bir şeymiş gibi öğrendiği şeylerin hiçbirinin o ilahî adamlarda eksik olmadığını görecektir. Hem de bizim dilimizde de, ama en çok kendi dillerinde yakışıklı olan pek çok güzel söyleyiş türü bulacaktır ki, bu kişilerin övündüğü edebiyatta bunlardan hiçbiri bulunmaz. Ama ilahî ve ağırbaşlı sözlere ritim eklenirken onların ağırlığından bir şey eksiltilmemesine dikkat etmek gerekir. Çünkü bu ritmin en eksiksiz biçimde öğrenildiği musiki ilmi, bizim peygamberlerimizde o kadar eksik değildi ki, çok bilgili bir adam olan Hieronymus bazılarının vezinlerinden bile söz eder; ama yalnızca İbranice metinde. Hieronymus kelimelerde hakikati korumak için bunları oradan çevirmemiştir. Bana gelince, kendi hissimden söz edeyim, ki bu his bana başkalarına olduğundan, başkalarının hissinden de elbette daha iyi bilinir: Kendi konuşmamda, ölçülü bir şekilde yapılabileceğini düşündüğüm kadarıyla bu kapanış ritimlerini ihmal etmediğim gibi, bizim yazarlarımızda da onları pek nadir bulmam bana daha çok hoş gelir.136_2
- In illis autem apostolicis verbis dictio temperata est: Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem, juniores ut fratres, anus ut matres, adolescentulas ut sorores. Et in illis: Obsecro autem vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem. Et totus fere ipsius exhortationis locus temperatum habet elocutionis genus: ubi illa pulchriora sunt, in quibus propria propriis tanquam debita reddita decenter excurrunt, sicuti est, Habentes dona diversa secundum gratiam quae data est nobis; sive prophetiam, secundum regulam fidei; sive ministerium, in ministrando; sive qui docet, in doctrina; sive qui exhortatur, in exhortatione; qui tribuit, in simplicitate; qui praeest, in sollicitudine; qui miseretur, in hilaritate. Dilectio sine simulatione; odio habentes malum, adhaerentes bono: charitate fraternitatis invicem diligentes, honore mutuo praevenientes, studio non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, orationi instantes, necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes. Benedicite persequentibus vos; benedicite, et nolite maledicere. Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus: idipsum invicem sentientes. Et quam pulchre ista omnia sic effusa, bimembri circuitu terminantur, Non alta sapientes, sed humilibus consentientes! Et aliquanto post: In hoc ipso, inquit, perseverantes, reddite omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem. Quae membratim fusa clauduntur etiam ipsa circuitu, quem duo membra contexunt: Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Et post paululum: Nox praecessit, inquit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus itaque opera tenebrarum, et induamus arma lucis: sicut in die honeste ambulemus; non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione; sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis providentiam ne feceritis in concupiscentiis. Quod si quisquam ita diceret, Et carnis providentiam ne in concupiscentiis feceritis; sine dubio aures clausula numerosiore mulceret: sed gravior interpres etiam ordinem maluit tenere verborum. Quomodo autem hoc in graeco eloquio sonet, quo est locutus Apostolus, viderint ejus eloquii usque ad ista doctiores: mihi tamen quod nobis eodem verborum ordine interpretatum est, nec ibi videtur currere numerose. 41. Sane hunc elocutionis ornatum, qui numerosis fit clausulis, deesse fatendum est auctoribus nostris. Quod utrum per interpretes factum sit, an (quod magis arbitror) consulto illi haec plausibilia devitaverint, affirmare non audeo, quoniam me fateor ignorare. Illud tamen scio, quod si quisquam hujus numerositatis peritus illorum clausulas eorumdem numerorum lege componat, quod facillime fit mutatis quibusdam verbis, quae tantumdem significatione valent, vel mutato eorum quae invenerit ordine; nihil illorum quae velut magna in scholis grammaticorum aut rhetorum didicit, illis divinis viris defuisse cognoscet: et multa reperiet locutionis genera tanti decoris, quae quidem et in nostra, sed maxime in sua lingua decora sunt, quorum nullum in eis quibus isti inflantur, litteris invenitur. Sed cavendum est ne divinis gravibusque sententiis, dum additur numerus, pondus detrahatur. Nam illa musica disciplina, ubi numerus iste plenissime discitur, usque adeo non defuit Prophetis nostris, ut vir doctissimus Hieronymus quorumdam etiam metra commemoret, in hebraea duntaxat lingua: cujus ut veritatem servaret in verbis, haec inde non transtulit. Ego autem ut de sensu meo loquar, qui mihi quam aliis et quam aliorum est utique notior, sicut in meo eloquio, quantum modeste fieri arbitror, non praetermitto istos numeros clausularum; ita in auctoribus nostris hoc mihi plus placet, quod ibi eos rarissime invenio.
- Yüce üslup ölçülü üsluptan en çok şu bakımdan ayrılır: Kelime süsleriyle bezenmiş olmaktan çok, ruhun duygularıyla şiddetlidir. O süslerin de neredeyse hepsini alabilir; ama onlara sahip değilse onları aramaz. Kendi atılımıyla ilerler; söyleyişin güzelliği karşısına çıkarsa onu konunun gücüyle kapıp götürür, yakışık kaygısıyla edinmez. Ele aldığı konu için şu kadarı ona yeter: Uygun kelimeler ağzın çabasıyla seçilmesin, göğsün ateşinin ardından gelsin. Yürekli bir adam savaşa bütün dikkatini vermişken altın kakmalı, mücevherli bir kılıçla silahlanmışsa, o silahlarla yaptığını yapar; ama değerli oldukları için değil, silah oldukları için. Yine de aynı adamdır ve "eline ne geçerse öfke onu silah yaptığında" da en büyük gücünü gösterir. Havari, müjdenin hizmeti uğruna bu zamanın bütün kötülüklerine Tanrı'nın armağanlarının tesellisiyle sabırla katlanılsın diye çabalar. Konu büyüktür, yüce bir üslupla işlenir ve söz süsleri de eksik değildir: "İşte şimdi makbul zaman, işte şimdi kurtuluş günü. Hizmetimiz kınanmasın diye kimseye hiçbir şeyde tökezleme sebebi vermiyoruz; her şeyde kendimizi Tanrı'nın hizmetkârları olarak gösteriyoruz: çok sabırla, sıkıntılarda, yokluklarda, darlıklarda, dayaklarda, hapislerde, kargaşalarda, emeklerde, uykusuz gecelerde, oruçlarda, iffette, bilgide, tahammülde, iyilikte, Kutsal Ruh'ta, sahte olmayan sevgide, hakikat sözünde, Tanrı'nın kudretinde; sağdan ve soldan adaletin silahlarıyla, şanla ve aşağılanmayla, kötü ünle ve iyi ünle; ayartıcılar gibi görünüp doğru sözlüyüz; tanınmayanlar gibi görünüp tanınıyoruz; ölüyormuş gibi görünüyoruz, ama işte yaşıyoruz; cezalandırılıyoruz, ama öldürülmüyoruz; kederli gibiyiz, ama hep seviniyoruz; yoksul gibiyiz, ama birçoklarını zengin ediyoruz; hiçbir şeyimiz yok gibi, ama her şeye sahibiz." Hâlâ nasıl ateşlendiğine bak: "Ağzımız size açık, ey Korintliler; yüreğimiz genişledi" vb.; bunları sonuna kadar izlemek uzun olur.
- Romalılara da, bu dünyanın zulümleri sevgiyle, Tanrı'nın yardımına duyulan kesin umutla yenilsin diye çabalar. Bunu hem yüce hem süslü bir üslupla yapar: "Biliyoruz ki Tanrı'yı sevenler için, yani O'nun maksadına göre çağrılmış olanlar için, her şey iyiye doğru birlikte çalışır. Çünkü önceden bildiklerini Oğlu'nun suretine benzemek üzere önceden belirledi de; öyle ki O birçok kardeş arasında ilk doğan olsun. Önceden belirlediklerini çağırdı da; çağırdıklarını akladı da; akladıklarını yüceltti de. Öyleyse bunlara ne diyeceğiz? Tanrı bizden yanaysa kim bize karşı olabilir? Kendi Oğlu'nu esirgemeyen, onu hepimiz için teslim eden, onunla birlikte bize her şeyi de bağışlamaz mı? Tanrı'nın seçtiklerini kim suçlayacak? Aklayan Tanrı mı? Mahkûm edecek olan kim? Ölen, dahası dirilen, Tanrı'nın sağında olan ve bizim için aracılık eden İsa Mesih mi? Bizi Mesih'in sevgisinden kim ayıracak? Sıkıntı mı, darlık mı, zulüm mü, açlık mı, çıplaklık mı, tehlike mi, kılıç mı? Yazıldığı gibi: 'Senin uğruna bütün gün öldürülüyoruz, kesilecek koyunlar sayılıyoruz.' Ama bütün bunlarda, bizi seven sayesinde, galip gelmekle kalmıyoruz. Çünkü eminim ki ne ölüm ne hayat, ne melekler ne yönetimler, ne şimdiki ne gelecek şeyler, ne kudret, ne yükseklik ne derinlik, ne de başka bir yaratık bizi Rabbimiz İsa Mesih'teki Tanrı sevgisinden ayırabilecektir."136_3
- Grande autem dicendi genus hoc maxime distat ab isto genere temperato, quod non tam verborum ornatibus comptum est, quam violentum animi affectibus. Nam capit etiam illa ornamenta pene omnia; sed ea si non habuerit, non requirit. Fertur quippe impetu suo, et elocutionis pulchritudinem, si occurrerit, vi rerum rapit, non cura decoris assumit. Satis enim est ei propter quod agitur, ut verba congruentia, non oris eligantur industria, sed pectoris sequantur ardorem. Nam si aurato gemmatoque ferro vir fortis armetur, intentissimus pugnae, agit quidem illis armis quod agit, non quia pretiosa, sed quia arma sunt: idem ipse est tamen, et valet plurimum, etiam cum rimanti telum ira facit. Agit Apostolus, ut pro evangelico ministerio patienter mala hujus temporis, cum solatio donorum Dei, omnia tolerentur. Magna res est, et granditer agitur, nec desunt ornamenta dicendi: Ecce, inquit, nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Nullam in quoquam dantes offensionem, ut non reprehendatur ministerium nostrum: sed in omnibus commendantes nosmetipsos ut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in benignitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei: per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores, et veraces; ut qui ignoramur, et cognoscimur; quasi morientes, et ecce vivimus: ut coerciti, et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Vide adhuc ardentem: Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dilatatum est, et caetera, quae persequi longum est. 43. Itemque ad Romanos agit, ut persecutiones hujus mundi charitate vincantur, spe certa in adjutorio Dei. Agit autem et granditer et ornate: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt. Quoniam quos ante praescivit, et praedestinavit conformes imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem praedestinavit, illos et vocavit; et quos vocavit, ipsos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit. Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo nobis omnia donavit? Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat? Quis est qui condemnet? Christus Jesus qui mortuus est, magis autem qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui et interpellat pro nobis? Quis nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? Sicut scriptum est, Quoniam propter te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis. Sed in his omnibus supervincimus per eum qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque Angeli, neque principatus, neque praesentia, neque futura, neque virtus, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro.
- Galatyalılara Mektup ise, son kısımları dışında —orada söyleyiş ölçülüdür— baştan sona sade bir üslupla yazılmış olsa da, havari araya ruhun öyle bir hareketiyle bir yer sokar ki, az önce aktardığımız yerlerdeki türden hiçbir süs bulunmadığı hâlde bu yer ancak yüce bir üslupla söylenebilirdi: "Günlere, aylara, yıllara, vakitlere riayet ediyorsunuz. Sizin için boşuna emek vermiş olmaktan korkuyorum. Benim gibi olun, çünkü ben de sizin gibiyim; kardeşler, size yalvarıyorum. Bana hiçbir kötülük etmediniz. Biliyorsunuz ki size müjdeyi ilk kez bedenimin zayıflığı içinde duyurdum; bedenimde sizin için bir sınav olan şeyi hor görmediniz, tiksinip itmediniz; beni Tanrı'nın bir meleği gibi, İsa Mesih gibi karşıladınız. O saadetiniz neydi öyleyse? Size tanıklık ederim ki elinizden gelseydi gözlerinizi oyup bana verirdiniz. Size doğruyu duyurduğum için mi düşmanınız oldum? Size gösterdikleri ilgi iyi değil; sizi dışarıda bırakmak istiyorlar ki siz onlara ilgi gösteresiniz. Oysa iyi bir şeyde her zaman ilgi görmek iyidir, yalnız ben yanınızdayken değil. Yavrularım, içinizde Mesih biçimleninceye kadar sizin için yeniden doğum sancısı çekiyorum. Şimdi yanınızda olmayı ve sesimi değiştirebilmeyi isterdim, çünkü sizin yüzünüzden şaşkınım." Burada zıt kelimeler zıt kelimelere karşılık olarak mı verilmiş, ya da kelimeler bir tırmanmayla birbirine mi bağlanmış, ya da kısa kesitler, üyeler, dönemler mi tınlamış? Yine de söyleyişi kaynattığını hissettiğimiz o büyük duygu bu yüzden ılımamıştır.136_4
- Ad Galatas autem quamvis tota ipsa Epistola submisso dicendi genere scripta sit, nisi in extremis partibus ubi est eloquium temperatum; tamen interponit quemdam locum eo motu animi, ut sine ullis quidem talibus ornamentis, qualia sunt in iis quae modo posuimus, non posset tamen nisi granditer dici. Dies, inquit, observatis, et menses, et annos, et tempora. Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Estote sicut et ego, quoniam et ego sicut vos: fratres, precor vos; nihil me laesistis. Scitis quia per infirmitatem carnis jampridem evangelizavi vobis, et tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque respuistis; sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Quae ergo fuit beatitudo vestra? Testimonium vobis perhibeo, quoniam si fieri posset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi. Ergo inimicus factus sum vobis verum praedicans? Aemulantur vos non bene; sed excludere vos volunt, ut eos aemulemini. Bonum est autem in bono aemulari semper, et non solum cum praesens sum apud vos. Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis. Vellem autem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis. Numquid hic aut contraria contrariis verba sunt reddita, aut aliqua gradatione sibi subnexa sunt, aut caesa et membra circuitusve sonuerunt? et tamen non ideo tepuit grandis affectus, quo eloquium fervere sentimus.
21. Bölüm
- Ama bu havari sözleri öyle açıktır ki aynı zamanda derindir; öyle yazılıp hafızaya emanet edilmişlerdir ki, yüzeyle yetinmeyip derinliği arayan için yalnız bir okura ya da dinleyiciye değil, bir açıklayıcıya da ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden bu üslup türlerini, bu metinleri okuyarak ilahî ve kurtarıcı şeylerin bilgisinde ilerlemiş ve bu bilgiyi Kilise'ye sunmuş kişilerde görelim. Kutsanmış Cyprianus kadeh sırrını tartıştığı kitapta sade bir üslup kullanır. Çünkü orada Rab'bin kadehinde yalnız su mu, yoksa şarapla karışık su mu bulunması gerektiği meselesi çözülür. Örnek olsun diye oradan bir parça aktarmalıyım. Mektubun girişinden sonra, ortaya konan meseleyi çözmeye başlarken şöyle der: "Bil ki kadeh sunulurken Rab'bin geleneğinin korunması ve Rab'bin bizim için önce yaptığından başka bir şey yapmamamız, yani O'nu anmak için sunulan kadehin şarapla karışık olarak sunulması bize öğütlenmiştir. Çünkü Mesih 'Ben hakiki asmayım' dediğine göre, Mesih'in kanı elbette su değil şaraptır. Kadehte Mesih'in kanını gösteren şarap eksikse, bizi kurtaran ve bize hayat veren O'nun kanının kadehte bulunduğu da görülemez; oysa bu kan bütün Yazıların sırrıyla ve tanıklığıyla duyurulur. Nitekim Tekvin'de, Nuh hakkındaki sırda aynı şeyin önceden gerçekleştiğini ve orada Rab'bin çilesinin bir simgesinin bulunduğunu görüyoruz: Nuh şarap içti, sarhoş oldu, evinde soyundu, uylukları açık ve çıplak yattı; babanın bu çıplaklığını ortanca oğul gösterip alaya aldı, büyük ve küçük oğullar ise örttü; anlatılması gerekmeyen başka şeyler de var. Şunu kavramak yeter: Nuh gelecek hakikatin ön örneğini göstererek su değil şarap içti ve böylece Rab'bin çilesinin suretini ifade etti. Yine rahip Melkisedek'te de Rab'bin sırrının önceden simgelendiğini görüyoruz; ilahî Yazı buna tanıklık edip şöyle der: 'Salem kralı Melkisedek ekmek ve şarap getirdi. Yüce Tanrı'nın rahibiydi ve İbrahim'i kutsadı.' Melkisedek'in Mesih'in ön örneğini taşıdığını ise Kutsal Ruh Mezmurlarda bildirir; Baba'nın ağzından Oğul'a şöyle der: 'Seni Sabah Yıldızı'ndan önce doğurdum. Sen Melkisedek'in düzenine göre ebediyen rahipsin.'" Bu mektubun bu sözleri ve ardından gelenler sade üslubun ölçüsünü korur; okuyanlar bunu kolayca görebilir.
- Aziz Ambrosius da Kutsal Ruh hakkında büyük bir konuyu işlerken, onun Baba'ya ve Oğul'a eşit olduğunu ispat etmek için yine de sade bir üslup kullanır; çünkü üstlendiği konu kelime süslerini ya da ruhları etkilemek için heyecan duygusunu değil, kanıtları ister. Nitekim bu eserin başında, başka şeylerin yanı sıra şöyle der: "Gideon, binlerce kişi eksilse bile Rab'bin kendi halkını tek bir adamla düşmanlarından kurtaracağını işitince, ilahî sözden etkilenip keçilerden bir oğlak sundu; meleğin buyruğuna göre onun etini ve mayasız ekmekleri kayanın üstüne koydu ve üzerlerine et suyunu döktü. Tanrı'nın meleği taşıdığı değneğin ucuyla bunlara dokunur dokunmaz kayadan ateş fışkırdı ve sunulan kurban böylece yanıp tükendi. Bu işaretle şu bildirilmiş görünüyor: O kaya Mesih'in bedeninin ön örneğiydi; çünkü 'Ardlarından gelen kayadan içiyorlardı, o kaya da Mesih'ti' diye yazılmıştır. Bu elbette O'nun Tanrılığına değil, susamış halkların yüreklerini kanının tükenmez ırmağıyla sulayan bedenine işaret eder. Demek ki daha o zaman bir sır içinde bildirilmişti ki Rab İsa kendi bedeninde çarmıha gerilerek bütün dünyanın günahlarını silecekti; yalnız işlenmiş suçları değil, ruhların arzularını da. Çünkü oğlağın eti işlenmiş kusura, et suyu ise arzuların ayartmalarına işaret eder; yazıldığı gibi: 'Halk en kötü bir arzuya kapıldı ve şöyle dediler: Bize kim et yedirecek?' Meleğin değneğini uzatıp içinden ateş çıkan kayaya dokunması ise, ilahî Ruh'la dolu olan Rab'bin bedeninin insan durumunun bütün günahlarını yakıp tüketeceğini gösterir. Bu yüzden Rab de 'Yeryüzüne ateş atmaya geldim' der" vb. Bu sözlerde Ambrosius en çok konuyu öğretmeye ve ispat etmeye yönelir.137
CAPUT XXI. 45. Sed apostolica ista sic clara sunt, ut et profunda sint; atque ita conscripta memoriaeque mandata, ut non solum lectore vel auditore, verum etiam expositore opus habeant, si quis in eis non superficie contentus altitudinem quaerat. Quapropter videamus ista genera dicendi in eis qui istorum lectione ad rerum divinarum atque salubrium scientiam profecerunt, eamque Ecclesiae ministrarunt. Beatus Cyprianus submisso dicendi genere utitur in eo libro ubi de Sacramento calicis disputat. Solvitur quippe ibi quaestio, in qua quaeritur utrum calix dominicus aquam solam, an eam vino mixtam debeat habere. Sed exempli gratia aliquid inde ponendum est. Post principium ergo epistolae, jam solvere incipiens propositam quaestionem: Admonitos autem nos scias, inquit, ut in calice offerendo dominica traditio servetur, neque aliud fiat a nobis, quam quod pro nobis Dominus prior fecit, ut calix qui in commemorationem ejus offertur, vino mixtus offeratur. Nam cum dicat Christus, «Ego sum vitis vera»; sanguis Christi, non aqua est utique, sed vinum; nec potest videri sanguis ejus, quo redempti et vivificati sumus, esse in calice, quando vinum desit calici, quo Christi sanguis ostenditur; qui Scripturarum omnium sacramento ac testimonio praedicatur. Invenimus enim in Genesi circa sacramentum Noe hoc idem praecucurrisse, et figuram dominicae passionis illic exstitisse, quod vinum bibit, quod inebriatus est, quod in domo sua nudatus est, quod fuit recubans nudis et patentibus femoribus; quod nuditas illa patris a medio filio denotata est; a majore vero et minore contecta, et caetera quae necesse non est exsequi, cum satis sit hoc solum complecti, quod Noe typum futurae veritatis ostendens, non aquam sed vinum biberit; et sic imaginem dominicae passionis expresserit. Item in sacerdote Melchisedech dominicum Sacramentum praefiguratum videmus, secundum quod Scriptura divina testatur, et dicit: «Et Melchisedech rex Salem protulit panem et vinum. Fuit autem sacerdos Dei summi, et benedixit Abraham». Quod autem Melchisedech typum Christi portaret, declarat in Psalmis Spiritus sanctus, ex persona Patris ad Filium dicens: «Ante Luciferum genui te. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech». Haec et alia quae sequuntur hujus epistolae, submissae dictionis modum servant, quod facile est explorare legentibus. 46. Sanctus quoque Ambrosius cum agat rem magnam de Spiritu sancto, ut eum Patri et Filio demonstret aequalem, submisso tamen dicendi genere utitur; quoniam res suscepta non ornamenta verborum, aut ad flectendos animos commotionis affectum, sed rerum documenta desiderat. Ergo inter caetera in principio hujus operis ait: Commotus oraculo Gedeon, cum audisset quod deficientibus licet populorum millibus, in uno viro Dominus plebem suam ab hostibus liberaret, obtulit haedum caprarum, cujus carnem secundum praeceptum angeli, et azyma supra petram posuit, et ea jure perfudit: quae simul ut virgae cacumine, quam gerebat, angelus Dei contigit, de petra ignis erupit, atque ita sacrificium quod offerebatur absumptum est. Quo indicio declaratum videtur, quod petra illa typum habuerit corporis Christi; quia scriptum est, «Bibebant de consequenti petra, petra autem erat Christus». Quod utique non ad divinitatem ejus, sed ad carnem relatum est, quae sitientium corda populorum perenni rivo sui sanguinis inundavit. Jam tunc igitur in mysterio declaratum est, quia Dominus Jesus in carne sua, totius mundi peccata crucifixus aboleret, nec solum delicta factorum, sed etiam cupiditates animorum. Caro enim haedi ad culpam facti refertur; jus ad illecebras cupiditatum, sicut scriptum est, «Quia concupivit populus cupiditatem pessimam, et dixerunt, Quis nos cibabit carne?» Quod igitur extendit angelus virgam, et tetigit petram, de qua ignis exiit, ostendit quod caro Domini Spiritu repleta divino, peccata omnia humanae conditionis exureret. Unde et Dominus ait, «Ignem veni mittere in terram»; et caetera, in quibus rei docendae ac probandae maxime incumbit.
- Cyprianus'ta bekâretin şu övgüsü ölçülü üsluptandır: "Şimdi sözümüz bekâr kızlara. Onların şanı ne kadar yüce ise onlara gösterilecek özen de o kadar büyüktür. Onlar Kilise filizinin çiçeği, ruhanî lütfun zineti ve süsü, övgüye ve şerefe layık sevinçli bir yaratılış, bütün ve bozulmamış bir eser, Rab'bin kutsallığına karşılık veren Tanrı sureti, Mesih sürüsünün en parlak kısmıdır. Ana Kilise'nin şanlı doğurganlığı onlar sayesinde sevinir, onlarda bolca çiçek açar; şanlı bekâret sayısına ne kadar çok kişi eklerse, ananın sevinci de o kadar büyür." Mektubun sonunda, başka bir yerde de şöyle der: "Topraktan olanın suretini taşıdığımız gibi, gökten olanın suretini de taşıyalım. Bu sureti bekâret taşır, bütünlük taşır, kutsallık ve hakikat taşır; Tanrı'nın terbiyesini unutmayanlar, adaleti dindarlıkla birlikte koruyanlar, imanda sağlam, korkuda alçakgönüllü, her türlü tahammülde güçlü, haksızlıklara katlanmakta yumuşak, merhamet etmeye hazır, kardeşçe barış içinde tek gönül ve uyum içinde olanlar taşır. Ey iyi bekâr kızlar, bunların her birini gözetmeli, sevmeli, yerine getirmelisiniz; siz ki Tanrı'ya ve Mesih'e kendinizi verdiniz ve kendinizi adadığınız Rab'be doğru, daha büyük ve daha iyi olan kısımla önden gidiyorsunuz. Yaşça büyük olanlar, küçüklere öğretmenlik edin; küçükler, büyüklere hizmet edin, akranlarınıza teşvik olun; birbirinizi karşılıklı öğütlerle uyandırın, fazilette yarışan örneklerle birbirinizi şana çağırın; yiğitçe dayanın, ruhça ilerleyin, mutlulukla varın; yalnız bekâret sizde onurlandırılmaya başladığında bizi hatırlayın."
- Ambrosius da bekâret adağında bulunmuş kızlara, ahlâklarında taklit edecekleri şeyi bir örnek biçiminde ölçülü ve süslü bir üslupla önlerine koyar ve şöyle der: "O, yalnız bedence değil zihince de bakireydi; içten duygusunu hiçbir hile dolambacıyla bozmazdı. Yüreği alçakgönüllü, sözleri ağırbaşlı, ruhu basiretli, konuşmakta daha tutumlu, okumakta daha istekliydi; umudunu belirsiz zenginliklere değil yoksulun duasına bağlardı; işine dikkatli, sözünde utangaçtı; zihninin yargıcı olarak insanı değil Tanrı'yı aramayı âdet edinmişti; kimseyi incitmez, herkese iyilik dilerdi; yaşça büyüklerin önünde ayağa kalkar, akranlarını kıskanmazdı; övünmekten kaçar, akla uyar, fazileti severdi. Bu kız anne babasını ne zaman bir bakışla bile incitti? Yakınlarıyla ne zaman anlaşmazlığa düştü? Alçakgönüllü birini ne zaman hor gördü? Zayıfa ne zaman güldü? Yoksuldan ne zaman kaçındı? Yalnız merhametin utanmayacağı, edebin de yanından geçip gitmeyeceği erkek topluluklarını ziyaret etmeyi âdet edinmişti. Gözlerinde hiçbir sertlik, sözlerinde hiçbir küstahlık, davranışında hiçbir hayasızlık yoktu; hareketleri yumuşak ve gevşek, yürüyüşü salınan, sesi şımarık değildi; öyle ki bedeninin görünüşü zihninin bir sureti, dürüstlüğün bir resmiydi. Çünkü iyi bir ev daha girişinde tanınmalı ve ilk adımda içeride hiçbir karanlık saklanmadığını göstermelidir; tıpkı içeriye konmuş bir lambanın ışığının dışarıyı aydınlatması gibi. Yemekteki tutumluluğunu, vazifelerini fazlasıyla yerine getirişini nasıl anlatayım? Biri tabiatın ölçüsünü aşıyordu, öbürü neredeyse tabiatın kendisine bile yetmiyordu: Birinde hiç ara verilmeyen vakitler, ötekinde oruçla ikiye katlanan günler vardı; ne zaman yemek isteği belirse, çoğu zaman zevk sunmaktan çok ölümü uzak tutan, eline ilk geçen yemeği yerdi" vb. Bunları ölçülü üslubun örneği olarak koydum, çünkü burada Ambrosius henüz adamamış olanların bekâret adamaları için değil, zaten adamış olanların nasıl olmaları gerektiği için çabalar. Ruhun bu kadar büyük ve bu türden bir karara girişmesi için ise, onun elbette yüce bir üslupla uyarılıp tutuşturulması gerekir. Ama şehit Cyprianus bekâr kızların giyim kuşamı hakkında yazmıştır, bekâret kararını üstlenmek hakkında değil. Bu piskopos ise onları buna da büyük bir belagatle tutuşturur.137_2
- De genere temperato est apud Cyprianum virginitatis illa laudatio: Nunc nobis ad virgines sermo est, quarum quo sublimior gloria est, major et cura. Flos est ille ecclesiastici germinis, decus atque ornamentum gratiae spiritualis, laeta indoles laudis et honoris, opus integrum atque incorruptum, Dei imago respondens ad sanctimoniam Domini, illustrior portio gregis Christi. Gaudet per ipsas, atque in illis largiter floret Ecclesiae matris gloriosa fecunditas: quantoque plus gloriosa virginitas numero suo addit, tanto plus gaudium matris augescit. Et alio loco in fine epistolae: Quomodo portavimus, inquit, imaginem ejus qui de limo est, sic portemus et imaginem ejus qui de coelo est. Hanc imaginem virginitas portat, portat integritas, sanctitas portat et veritas; portant disciplinae Dei memores, justitiam cum religione retinentes, stabiles in fide, humiles in timore, ad omnem tolerantiam fortes, ad sustinendas injurias mites, ad faciendam misericordiam faciles, fraterna pace unanimes atque concordes. Quae vos singula, o bonae virgines, observare, diligere, implere debetis, quae Deo et Christo vacantes, ad Dominum cui vos dicastis, majore et meliore parte praeceditis. Provectae annis, junioribus facite magisterium; minores natu, praebete majoribus ministerium, comparibus incitamentum; hortamentis vos mutuis excitate, aemulis de virtute documentis ad gloriam provocate; durate fortiter, spiritualiter pergite, pervenite feliciter; tantum mementote tunc nostri, cum incipiet in vobis virginitas honorari. 48. Ambrosius etiam genere dicendi temperato et ornato professis virginibus proponit, tanquam sub exempli forma, quod moribus imitentur, et dicit: Virgo erat, non solum corpore, sed etiam mente, quae nullo doli ambitu sincerum adulteraret affectum: corde humilis, verbis gravis, animi prudens, loquendi parcior, legendi studiosior; non in incerto divitiarum, sed in prece pauperis spem reponens; intenta operi, verecunda sermoni; arbitrum mentis solita non hominem, sed Deum quaerere; nullum laedere, bene velle omnibus; assurgere majoribus natu, aequalibus non invidere; fugere jactantiam, rationem sequi, amare virtutem. Quando ista vel vultu laesit parentes? quando dissensit a propinquis? quando fastidivit humilem? quando risit debilem? quando vitavit inopem? Eos solos solita coetus virorum invisere, quos misericordia non erubesceret, neque praeteriret verecundia. Nihil torvum in oculis, nihil in verbis procax, nihil in actu inverecundum: non gestus fractior, non incessus solutior, non vox petulantior, ut ipsa corporis species simulacrum fuerit mentis, et figura probitatis. Bona quippe domus in ipso vestibulo debet agnosci, ac primo praetendat ingressu nihil intus latere tenebrarum, tanquam lucernae lux intus posita, foris luceat. Quid ego exsequar ciborum parcimoniam, officiorum redundantiam; alterum ultra naturam superfuisse, alterum ipsi naturae pene defuisse? Illic nulla intermissa tempora, hic congeminati jejunio dies; et si quando reficiendi successisset voluntas, cibus plerumque obvius qui mortem arceret, non delicias ministraret, etc. Haec autem propterea in exemplo hujus temperati generis posui, quia non hic agit ut virginitatem voveant quae nondum voverunt; sed quales esse debeant quae jam votae sunt. Nam ut aggrediatur animus tantum ac tale propositum, grandi utique dicendi genere debet excitari et accendi. Sed martyr Cyprianus de habitu virginum, non de suscipiendo virginitatis proposito scripsit. Iste vero episcopus etiam ad hoc eas magno accendit eloquio.
- Ama her ikisinin de ele aldığı bir konudan yüce üslubun örneklerini anacağım. İkisi de güzelliklerini boyalarla renklendiren, daha doğrusu renksizleştiren kadınlara çatmıştır. Bunlardan ilki bu konuyu işlerken, başka şeylerin yanı sıra şöyle der: "Bir ressam birinin yüz hatlarını, görünüşünü ve bedeninin niteliğini aslıyla yarışan renklerle resmetmiş olsa, resim tamamlanıp bitmişken de başka biri, daha ustaymış gibi, artık şekillenmiş ve boyanmış olanı yeniden şekillendirmek için ona el sürse, bu ilk ressama ağır bir haksızlık sayılır, onun öfkesi de haklı görünürdü. Sen ise bu kadar edepsiz bir pervasızlığın küstahlığını, sanatkâr olan Tanrı'ya karşı işlediğin bu suçu, cezasız kalacak mı sanıyorsun? Pezevenklik eden boyalarla insanlara karşı hayâsız ve iffetsiz olmasan bile, Tanrı'ya ait olanı bozup çiğnediğin için zina eden bir kadından daha kötü sayılırsın. Süslendiğini sandığın, bezendiğini sandığın şey, ilahî esere bir saldırı, hakikate bir ihanettir. Uyaran havarinin sesidir bu: 'Eski mayayı temizleyin ki yeni bir hamur olasınız, nasıl ki mayasızsınız. Çünkü Fısıh kuzumuz Mesih kurban edildi. Öyleyse bayramı eski mayayla, kötülüğün ve fesadın mayasıyla değil, içtenliğin ve hakikatin mayasız ekmeğiyle kutlayalım.' Saf olan şeyler kirletildiğinde, doğru olanlar renklerin sahteliğiyle ve boyaların aldatışıyla yalana dönüştürüldüğünde, içtenlik ve hakikat ayakta kalır mı? Rabbin 'Tek bir saçını ak ya da kara yapamazsın' diyor; sen ise Rabbinin sözünü yenmek için O'ndan güçlü olmak istiyorsun. Küstah bir girişimle ve kutsala saygısız bir hor görüşle saçlarını boyuyorsun; geleceğe dair kötü bir alametle kendine şimdiden alev rengi saçlar müjdeliyorsun." Ardından gelenlerin hepsini buraya koymak uzun olur.
- Öbürü ise bu tür kadınlara karşı şöyle der: "Kusurların kışkırtıcıları buradan doğar: Kocalarının hoşuna gitmemekten korkarak yüzlerini aranıp bulunmuş renklerle boyarlar; yüzlerini sahteleştirmekle iffeti sahteleştirmeyi tasarlarlar. Tabiatın suretini değiştirmek, resim aramak, kocanın yargısından korkarken kendi yargısını ele vermek ne büyük bir delilik! Çünkü doğuştan olanı değiştirmek isteyen kadın önce kendisi hakkında hüküm vermiş olur; böylece başkasının hoşuna gitmeye çalışırken önce kendi kendinin hoşuna gitmez. Ey kadın, çirkinliğin hakkında, görünmekten korkan senden daha doğru bir yargıç mı arayacağız? Güzelsen neden saklanıyorsun? Çirkinsen neden güzel olduğun yalanını söylüyorsun; üstelik ne kendi vicdanından ne de başkasının yanılgısından bir teşekkür göremeyecekken? Çünkü o başka bir kadını seviyor, sen ise başka bir erkeğin hoşuna gitmek istiyorsun; sonra da sende zinanın dersini alan adam başka bir kadını severse öfkeleniyorsun. Kendine yapılan haksızlığın kötü öğretmenisin. Bir pezevengin eline düşmüş kadın bile pezevenklik etmekten kaçınır; değersiz bir kadın olsa da başkasına karşı değil, kendine karşı günah işler. Zinadaki suçlar neredeyse daha katlanılabilirdir: Orada iffet, burada tabiat sahteleştirilir." Sanırım yeterince açıkça görülüyor ki bu belagat kadınları, güzelliklerini boyalarla sahteleştirmesinler diye, hem utanmaya hem korkmaya şiddetle sürükler. Bu yüzden bu söyleyiş türünü ne sade ne ölçülü, büsbütün yüce olarak tanıyoruz. Bütün kilise adamları arasından örnek olarak sunmak istediğim bu ikisinde ve iyi şeyleri iyi, yani konunun gerektirdiği gibi keskin, süslü ve ateşli bir şekilde söyleyen başka kilise adamlarında, bu üç üslup birçok yazılarında ya da sözlerinde bulunabilir; sürekli okuyarak ya da dinleyerek, buna alıştırma da katılınca, bu üsluplar onları öğrenmeye çalışanlarda kök salar.137_3
- Verum ex eo quod ambo egerunt, dictionis grandis exempla memorabo. Ambo quippe invecti sunt in eas quae formam pigmentis colorant, vel potius decolorant: quorum prior ille cum hoc ageret, ait inter caetera: Si quis pingendi artifex vultum alicujus et speciem, et corporis qualitatem aemulo colore signasset; et signato jam consummatoque simulacro, manus alius inferret, ut jam formata, jam picta quasi peritior reformaret, gravis prioris artificis injuria et justa indignatio videretur. Tu te existimas impune laturam tam improbae temeritatis audaciam, Dei artificis offensam? Ut enim impudica circa homines, et incesta fucis lenocinantibus non sis, corruptis violatisque quae Dei sunt, pejor adultera detineris. Quod ornari te putas, quod putas comi, impugnatio est ista divini operis, praevaricatio est veritatis. Monentis Apostoli vox est: «Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque festa celebremus, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis». Num sinceritas perseverat et veritas, quando quae sincera sunt polluuntur, et colorum adulteriis, et medicaminum fucis in mendacium vera mutantur? Dominus tuus dicit, «Non potes facere capillum unum album aut nigrum»; et tu ad vincendam Domini tui vocem vis te esse potiorem. Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis; malo praesagio futurorum capillos jam tibi flammeos auspicaris. Longum est inserere omnia quae sequuntur. 50. Ille vero posterior ut in tales diceret: Hinc illa, inquit, nascuntur incentiva vitiorum, ut quaesitis coloribus ora depingant, dum viris displicere formidant, et de adulterio vultus meditentur adulterium castitatis. Quanta haec amentia, effigiem mutare naturae, picturam quaerere, et dum verentur maritale judicium, prodere suum? Prior enim de se pronuntiat, quae cupit mutare quod nata est: ita dum alii studet placere, prius ipsa sibi displicet. Quem judicem, mulier, veriorem requiremus deformitatis tuae, quam teipsam, quae videri times? Si pulchra es, cur absconderis? si deformis, cur te formosam esse mentiris, nec tuae conscientiae, nec alieni gratiam erroris habitura? Ille enim alteram diligit, tu alteri vis placere: et irasceris si amet alteram, qui adulterare in te docetur. Mala magistra es injuriae tuae. Lenocinari enim refugit, etiam quae est passa lenonem; ac licet vilis mulier, non alteri tamen, sed sibi peccat. Tolerabiliora propemodum in adulterio crimina sunt: ibi enim pudicitia, hic natura adulteratur. Satis, ut existimo, apparet feminas ne suam fucis adulterent formam, et ad pudorem et ad timorem hac facundia vehementer impelli. Proinde neque submissum neque temperatum, sed grande omnino genus hoc elocutionis agnoscimus. Et in his autem quos duos ex omnibus proponere volui, et in aliis ecclesiasticis viris et bona, et bene, id est sicut res postulat, acute, ornate, ardenterque dicentibus, per multa eorum scripta vel dicta possunt haec tria genera reperiri, et assidua lectione vel auditione, admixta etiam exercitatione, studentibus inolescere.
22. Bölüm
- Kimse bunları karıştırmanın sanatın kurallarına aykırı olduğunu sanmasın; tersine, uygun düştüğü ölçüde konuşma bütün üsluplarla çeşitlendirilmelidir. Çünkü konuşma tek bir üslupta uzayınca dinleyiciyi daha az tutar. Bir üsluptan ötekine geçildiğinde ise, daha uzun da olsa daha yakışıklı ilerler. Gerçi belagatli kişilerin konuşmasında her üslubun da kendi çeşitlilikleri vardır ve bunlar sayesinde üsluplar dinleyenlerin hislerinde soğumaya ya da ılımaya bırakılmaz. Yine de yalnız sade üsluba, yalnız yüce üsluba olduğundan daha uzun süre kolayca katlanılabilir. Çünkü dinleyicinin bize katılması için ruhun heyecanı ne kadar çok uyandırılmalıysa, yeterince uyandırıldıktan sonra o heyecanda o kadar az uzun süre tutulabilir. Bu yüzden, yükseltilmiş olanı daha da yükseğe kaldırmak isterken, uyarılarak ulaştırıldığı yerden de düşmemesine dikkat etmek gerekir. Daha sade söylenmesi gereken şeyler araya girdikten sonra ise, yüce bir üslupla söylenmesi gereken şeylere iyi bir dönüş yapılır; öyle ki söyleyişin atılımı denizin gelgiti gibi bir yükselir bir alçalır. Buradan şu çıkar: Yüce üslupla uzunca konuşmak gerekiyorsa, bu üslup tek başına kalmamalı, öteki üsluplar araya sokularak çeşitlendirilmelidir. Yine de bütün konuşma, hangi üslup bolca ağır basmışsa o üsluba atfedilir.138
CAPUT XXII. 51. Nec quisquam praeter disciplinam esse existimet ista miscere: imo quantum congrue fieri potest, omnibus generibus dictio varianda est. Nam quando prolixa est in uno genere, minus detinet auditorem. Cum vero fit in aliud ab alio transitus, etiamsi longius eat, decentius procedit oratio: quamvis habeant et singula genera varietates suas in sermone eloquentium, quibus non sinuntur in eorum qui audiunt, frigescere vel tepescere sensibus. Verumtamen facilius submissum solum, quam solum grande diutius tolerari potest. Commotio quippe animi quanto magis excitanda est, ut nobis assentiatur auditor, tanto minus in ea diu teneri potest, cum fuerit quantum satis est excitata. Et ideo cavendum est, ne dum volumus altius erigere quod erectum est, etiam inde decidat, quo fuerat excitatione perductum. Interpositis vero quae sunt dicenda submissius, bene reditur ad ea quae opus est granditer dici, ut dictionis impetus sicut maris aestus alternet. Ex quo fit ut grande dicendi genus, si diutius est dicendum, non debeat esse solum, sed aliorum generum interpositione varietur: ei tamen generi dictio tota tribuitur, cujus copia praevaluerit.
23. Bölüm
- Çünkü hangi üslubun hangi üslubun arasına sokulacağı ya da belli ve zorunlu yerlerde hangisinin kullanılacağı önemlidir. Nitekim yüce üslupta da girişlerin her zaman ya da hemen her zaman ölçülü olması yakışır. Ayrıca belagatli kişinin elindedir ki yüce bir üslupla söylenebilecek bazı şeyleri bile sade söylesin; böylece yüce söylenen şeyler onlarla karşılaştırıldıkça daha yüce görünsün ve onların âdeta gölgesinde daha parlak hâle gelsin. Hangi üslupta olursa olsun meselelerin bazı düğümlerini çözmek gerekiyorsa keskinlik gerekir; sade üslup ise bunu kendine özgü olarak sahiplenir. Bu yüzden öteki iki üslupta da bu tür şeyler araya girdiğinde sade üslup kullanılmalıdır. Aynı şekilde, kimsenin mahkûm edilmesinin ya da aklanmasının, ne de herhangi bir eyleme onayın istenmediği yerde bir şeyi övmek ya da kınamak gerekiyorsa, bu hangi üslupta karşımıza çıkarsa çıksın, ölçülü üslup kullanılmalı ve araya sokulmalıdır. Demek ki yüce üslupta öteki ikisi kendi yerlerini bulur; sade üslupta da aynı şekilde. Ölçülü üslubun ise her zaman değil ama bazen sade üsluba ihtiyacı olur: Dediğim gibi, düğümü çözülmesi gereken bir mesele çıkarsa, ya da süslenebilecek bazı şeyler süslenmeyip sade bir dille söylenir de bazı süslerin âdeta kabarık yerlerine daha belirgin bir zemin hazırlanırsa. Ölçülü söyleyişin ise yüce üsluba ihtiyacı yoktur; çünkü o, ruhları harekete geçirmek için değil, hoşnut etmek için üstlenilir.139
CAPUT XXIII. 52. Interest enim quod genus cui generi interponatur, vel adhibeatur certis et necessariis locis. Nam et in grandi genere semper aut pene semper temperata decet esse principia. Et in potestate est eloquentis ut dicantur nonnulla submisse, etiam quae possent granditer dici; ut ea quae dicuntur granditer, ex illorum fiant comparatione grandiora, et eorum tanquam umbris luminosiora reddantur. In quocumque autem genere aliqua quaestionum vincula solvenda sunt, acumine opus est, quod sibi submissum genus proprie vindicat. Ac per hoc eo genere utendum est et in aliis duobus generibus, quando eis ista incidunt: sicut laudandum aliquid vel vituperandum, ubi nec damnatio cujusquam nec liberatio, nec ad actionem quamlibet assensio requiritur, in quocumque alio genere occurrerit, genus adhibendum et interponendum est temperatum. In grandi ergo genere inveniunt locos suos duo caetera, et in submisso similiter. Temperatum autem genus non quidem semper, sed tamen aliquando submisso indiget, si, ut dixi, quaestio cujus nodus est solvendus, incurrat; vel quando nonnulla quae ornari possent, ideo non ornantur, sed submisso sermone dicuntur, ut quibusdam quasi toris ornamentorum praebeant eminentiorem locum. Grande autem genus temperata dictio non requirit: ad delectandos quippe animos, non ad movendos ipsa suscipitur.
24. Bölüm
- Elbette konuşana daha sık ve daha coşkuyla alkış tutuluyor diye onun yüce bir üslupla konuştuğunu düşünmemek gerekir; bunu sade üslubun keskin buluşları da, ölçülü üslubun süsleri de sağlar. Yüce üslup ise çoğu zaman ağırlığıyla sesleri bastırır, ama gözyaşı döktürür. Nitekim Mauretania'daki Caesarea'da halkı iç savaştan, daha doğrusu iç savaştan da beter bir savaştan vazgeçirmeye çalışıyordum; buna Caterva, yani "Bölük" diyorlardı. Çünkü yalnız vatandaşlar değil, akrabalar, kardeşler, hatta babalarla oğullar iki tarafa ayrılır, her yıl belli bir zamanda birkaç gün art arda, bir tören gibi, taşlarla birbirleriyle dövüşürlerdi; herkes kimi öldürebilirse onu öldürürdü. Bu kadar zalim ve kökleşmiş bir kötülüğü onların yüreklerinden ve âdetlerinden söküp konuşmamla kovabilmek için gücüm yettiğince yüce bir üslupla konuştum. Ama onların alkışladığını duyduğumda değil, ağladıklarını gördüğümde bir şey başardığımı düşündüm. Çünkü alkışlarıyla öğrenip hoşlandıklarını, gözyaşlarıyla ise etkilendiklerini gösteriyorlardı. Bu gözyaşlarını görünce, babalarından, dedelerinden ve çok daha eski atalarından devralınmış, göğüslerini bir düşman gibi kuşatmış, daha doğrusu ele geçirmiş olan o vahşi âdetin, onlar bunu fiilen göstermeden önce yenildiğine inandım. Konuşma biter bitmez de yüreğimi ve ağzımı Tanrı'ya şükretmeye çevirdim. Ve işte, Mesih'in lütfuyla, orada böyle bir şeye kalkışılmayalı neredeyse sekiz yıl ya da daha fazla oldu. Başka birçok tecrübe de var; onlardan öğrendik ki insanlar, bilgenin üslubundaki yüceliğin kendilerinde ne yaptığını alkışla değil daha çok inlemeyle, bazen gözyaşlarıyla, sonunda da hayatlarını değiştirmeleriyle göstermişlerdir.
- Sade üslupla da birçok kişi değişmiştir; ama bilmediklerini bilsinler ya da kendilerine inanılmaz görünen şeye inansınlar diye; yapılması gerektiğini artık bildikleri ama yapmak istemedikleri şeyi yapsınlar diye değil. Bu türden bir katılığı kırmak için yüce bir üslupla konuşmak gerekir. Övgüler ve yergiler de belagatle söylendiklerinde, ölçülü üsluptan olsalar bile, bazılarını öyle etkiler ki bu kişiler övgülerdeki ve yergilerdeki belagatten hoşlanmakla kalmaz, kendileri de övgüye değer bir hayat sürmeye can atar, yergiye değer bir hayattan kaçarlar. Ama yüce üslupta etkilenen herkesin harekete geçtiği, sade üslupta da öğretilen herkesin bildiği ya da bilmediği şeyin doğru olduğuna inandığı gibi, hoşlanan herkes de değişir mi?140
CAPUT XXIV. 53. Non sane si dicenti crebrius et vehementius acclametur, ideo granditer putandus est dicere: hoc enim et acumina submissi generis, et ornamenta faciunt temperati. Grande autem genus plerumque pondere suo voces premit, sed lacrymas exprimit. Denique cum apud Caesaream Mauritaniae populo dissuaderem pugnam civilem, vel potius plus quam civilem, quam Catervam vocabant; neque enim cives tantummodo, verum etiam propinqui, fratres, postremo parentes ac filii lapidibus inter se in duas partes divisi, per aliquot dies continuos, certo tempore anni solemniter dimicabant, et quisque ut quemque poterat occidebat: egi quidem granditer, quantum valui, ut tam crudele atque inveteratum malum de cordibus et moribus eorum avellerem, pelleremque dicendo; non tamen egisse aliquid me putavi, cum eos audirem acclamantes, sed cum flentes viderem. Acclamationibus quippe se doceri et delectari, flecti autem lacrymis indicabant. Quas ubi aspexi, immanem illam consuetudinem a patribus et avis, longeque a majoribus traditam, quae pectora eorum hostiliter obsidebat, vel potius possidebat, devictam, antequam re ipsa id ostenderent, credidi. Moxque sermone finito ad agendas Deo gratias corda atque ora converti. Et ecce jam ferme octo vel amplius anni sunt, propitio Christo, ex quo illic nihil tale tentatum est. Sunt et alia multa experimenta quibus didicimus, homines, quid in eis fecerit sapientis granditas dictionis, non clamore potius quam gemitu, aliquando etiam lacrymis, postremo vitae mutatione monstrasse. 54. Submisso etiam dicendi genere sunt plerique mutati: sed ut quod nesciebant, scirent, aut quod eis videbatur incredibile, crederent; non autem ut agerent quod agendum jam noverant, et agere nolebant. Ad hujusmodi namque duritiam flectendam, debet granditer dici. Nam et laudes et vituperationes quando eloquenter dicuntur, cum sint in genere temperato, sic afficiunt quosdam, ut non solum in laudibus et vituperationibus eloquentia delectentur, verum et ipsi laudabiliter appetant, fugiantque vituperabiliter vivere. Sed numquid omnes qui delectantur, mutantur, sicut in grandi genere omnes qui flectuntur, agunt; et in submisso genere omnes qui docentur, sciunt, aut credunt verum esse quod nesciunt?
25. Bölüm
- Buradan şu sonuç çıkar: O iki üslubun gerçekleştirmeye çalıştığı şey, bilgece ve belagatle konuşmak isteyenler için en gerekli olandır. Ölçülü üslupla yapılan şey ise, yani belagatin kendisinin hoşa gitmesi, kendisi için kullanılmamalıdır. Onu, faydalı ve ahlâken güzel bir şekilde söylenen şeylere, dinleyiciler zaten bilgili ve iyi niyetli oldukları için bu şeyler ne öğreten ne de harekete geçiren bir söyleyişe ihtiyaç duymuyorsa, söyleyişin kendisinden duyulan hoşlanma sayesinde onay biraz daha çabuk gelsin ya da daha sıkı tutunsun diye kullanmak gerekir. Çünkü belagatin genel vazifesi, bu üç üsluptan hangisinde olursa olsun, ikna etmeye uygun konuşmaktır; gayesi ise amaçladığın şeydir, yani konuşarak ikna etmek. Belagatli kişi bu üç üsluptan hangisinde olursa olsun ikna etmeye uygun konuşur; ama ikna etmezse belagatin gayesine ulaşmamıştır. Sade üslupta söylediği şeylerin doğru olduğuna ikna eder; yüce üslupta yapılması gerektiği artık bilinen ama yapılmayan şeylerin yapılmasına ikna eder; ölçülü üslupta ise güzel ve süslü konuştuğuna ikna eder. Bu gayeye bizim ne ihtiyacımız var? Diliyle övünen ve kendini methiyelerde, bu türden konuşmalarda gösterenler bu gayenin peşinden koşsunlar; orada dinleyiciye ne bir şey öğretmek ne de onu bir şey yapmaya sevk etmek gerekir, yalnızca onu hoşnut etmek gerekir. Biz ise bu gayeyi başka bir gayeye bağlayalım: Yüce bir üslupla konuşurken gerçekleştirmek istediğimiz şeyi bununla da isteyelim; yani iyi ahlâk sevilsin, kötü ahlâktan kaçınılsın. Ama bu, insanlar bu eyleme onları yüce üslupla zorlamak gerekecek kadar yabancı değilse olur; ya da bunu zaten yapıyorlarsa, daha büyük bir gayretle yapsınlar ve onda sıkıca sebat etsinler diye. Böylece ölçülü üslubun süsünü de gösterişle değil, basiretle kullanmış oluruz: Yalnızca dinleyiciyi hoşnut etme gayesiyle yetinmeyiz, daha çok onun bu süsle de ikna etmek istediğimiz iyiye doğru yardım görmesini amaçlarız.141
CAPUT XXV. 55. Unde colligitur illa duo genera quod efficere intendunt, hoc eis esse maxime necessarium, qui sapienter et eloquenter volunt dicere. Illud vero quod agitur genere temperato, id est, ut eloquentia ipsa delectet, non est propter seipsum usurpandum; sed ut rebus quae utiliter honesteque dicuntur, si nec docente indigent eloquio nec movente, quia et scientes et faventes auditores habent, aliquanto promptius ex delectatione ipsa elocutionis, accedat vel tenacius adhaerescat assensus. Nam cum eloquentiae sit universale officium, in quocumque istorum trium generum, dicere apte ad persuasionem; finis autem, id quod intenderis, persuadere dicendo: in quocumque istorum trium generum dicit quidem eloquens apte ad persuasionem, sed nisi persuadeat, ad finem non pervenit eloquentiae. Persuadet autem in submisso genere vera esse quae dicit; persuadet in grandi, ut agantur quae agenda esse jam sciuntur, nec aguntur; persuadet in genere temperato, pulchre ornateque se dicere: quo fine nobis quid opus est? Appetant eum qui lingua gloriantur, et se in panegyricis talibusque dictionibus jactant, ubi nec docendus, nec ad aliquid agendum movendus, sed tantummodo est delectandus auditor. Nos vero istum finem referamus ad alterum finem, ut scilicet quod efficere volumus, cum granditer dicimus, hoc etiam isto velimus, id est, ut bona morum diligantur, vel devitentur mala; si ab hac actione non sic alieni sunt homines, ut ad eam grandi genere dictionis urgendi videantur: aut, si jam id agunt, ut agant studiosius, atque in eo firmiter perseverent. Ita fit ut etiam temperati generis ornatu non jactanter, sed prudenter utamur: non ejus fine contenti, quo tantummodo delectatur auditor; sed hoc potius agentes, ut etiam ipso ad bonum quod persuadere volumus, adjuvetur.
26. Bölüm
- Yukarıda üç şey koymuştuk: Bilgece konuşan kişi belagatle de konuşmak istiyorsa, anlaşılarak, seve seve ve itaatle dinlenmeye çalışmalıdır. Bu üç şey, o üç üsluba tek tek dağıtılmış, yani anlaşılarak dinlenmek sade üsluba, seve seve dinlenmek ölçülü üsluba, itaatle dinlenmek yüce üsluba aitmiş gibi anlaşılmamalıdır. Daha çok şöyle anlaşılmalıdır: Konuşan, bu üçünü her zaman amaçlamalı ve o üsluplardan herhangi birinin içindeyken de elinden geldiğince gerçekleştirmelidir. Çünkü sade söylediğimiz şeylerin de usanç vermesini istemeyiz; bu yüzden yalnız anlaşılarak değil, seve seve de dinlenmek isteriz. Söylediğimizi ilahî tanıklıklarla öğretirken de, itaatle dinlenmekten, yani kendisine "Tanıklıkların son derece inanılır oldu" denen Tanrı'nın yardımıyla bu tanıklıklara inanılmasından başka ne yapıyoruz? Sade bir söyleyişle de olsa öğrencilere bir şey anlatan kişi, inanılmaktan başka ne ister? Ama dinleyiciyi bir parça tatlılıkla da tutmazsa, onu kim dinlemek ister? Anlaşılmazsa, seve seve de itaatle de dinlenemeyeceğini kim bilmez? Çoğu zaman sade söyleyişin kendisi en zor meseleleri çözüp beklenmedik bir açıklıkla ispat ettiğinde; umulmadık bilmem hangi mağaralardan en keskin düşünceleri çıkarıp gösterdiğinde; hasmın yanılgısını ortaya koyup onun yenilmez gibi görünen sözünün yanlış olduğunu öğrettiğinde; hele bir de onda aranmamış ama bir bakıma tabiî bir yakışık ve gösteriş için değil âdeta zorunlu olarak, deyim yerindeyse konunun kendisinden sökülüp alınmış bir miktar kapanış ritmi bulunduğunda, öyle alkışlar uyandırır ki sade olduğu güçlükle anlaşılır. Süslü ya da silahlı ilerlemeyip âdeta çıplak dövüşüyor diye hasmını sinirleri ve kaslarıyla ezmez değildir; karşı koyan yanlışı en güçlü uzuvlarıyla devirir ve yıkar. Böyle konuşanlar neden sık sık ve çokça alkışlanır? Çünkü böyle ispat edilen, böyle savunulan, böyle yenilmez olan hakikat insanın hoşuna gider. Demek ki bizim bu öğretmenimiz ve sözcümüz bu sade üslupta da yalnız anlaşılarak değil, seve seve ve itaatle de dinlenmeye çalışmalıdır.
- Kilise'nin belagatli adamında ölçülü üslubun belagati de ne süssüz bırakılır ne de yakışıksız biçimde süslenir. Başkalarının açıkça tek amaç edindiği hoşa gitmeyi de tek amaç edinmez; övdüğü ya da kınadığı şeylerde, övdüklerinin arzulanması ya da daha sıkı tutulması, kınadıklarından ise kaçınılması ya da onların reddedilmesi için elbette itaatle dinlenmek ister. Ama anlaşılarak dinlenmezse seve seve de dinlenemez. Bu yüzden o üç şey, yani dinleyenlerin anlaması, hoşlanması ve itaat etmesi, hoşnut etmenin başta geldiği bu üslupta da gerçekleştirilmelidir.
- Yüce üslupla dinleyiciyi harekete geçirmek ve etkilemek gerektiğinde ise —bu da dinleyici söylenenin doğru ve hoş söylendiğini kabul ettiği hâlde söyleneni yapmak istemediğinde gerekir— şüphesiz yüce bir üslupla konuşmak gerekir. Ama söyleneni bilmeyen kim harekete geçer? Ya da hoşlanmayan kim dinlemeye devam eder? Bu yüzden katı yüreğin üslubun yüceliğiyle itaate eğilmesi gereken bu üslupta da konuşan kişi anlaşılarak ve seve seve dinlenmezse, itaatle dinlenemez.142
CAPUT XXVI. 56. Illa itaque tria, quae supra posuimus, eum qui sapienter dicit, si etiam eloquenter vult dicere, id agere debere, ut intelligenter, ut libenter, ut obedienter audiatur, non sic accipienda sunt tanquam singula illis tribus dicendi generibus ita tribuantur, ut ad submissum intelligenter, ad temperatum libenter, ad grande pertineat obedienter audiri; sed sic potius ut haec tria semper intendat, et quantum potest agat, etiam cum in illorum singulo quoque versatur. Nolumus enim fastidiri, etiam quod submisse dicimus; ac per hoc volumus non solum intelligenter, verum etiam libenter audiri. Quid autem agimus, divinis testimoniis docendo quod dicimus, nisi ut obedienter audiamur, id est ut credatur eis, opitulante illo cui dictum est, Testimonia tua credita facta sunt valde? Quid etiam cupit nisi credi, qui aliquid, licet submisso eloquio, discentibus narrat? et quis eum velit audire, nisi auditorem nonnulla etiam suavitate detineat? Nam si non intelligatur, quis nesciat nec libenter eum posse, nec obedienter audiri? Plerumque autem dictio ipsa submissa, dum solvit difficillimas quaestiones, et inopinata manifestatione demonstrat; dum sententias acutissimas de nescio quibus quasi cavernis, unde non sperabatur, eruit, et ostendit; dum adversarii convincit errorem, et docet falsum esse quod ab illo dici videbatur invictum; maxime quando adest ei quoddam decus non appetitum, sed quodammodo naturale, et nonnulla, non jactanticula, sed quasi necessaria, atque, ut ita dicam, ipsis rebus extorta numerositas clausularum; tantas acclamationes excitat, ut vix intelligatur esse submissa. Non enim quia neque incedit ornata, neque armata, sed tanquam nuda congreditur, ideo non adversarium nervis lacertisque collidit; et obsistentem subruit ac destruit membris fortissimis falsitatem. Unde autem crebro et multum acclamatur ita dicentibus, nisi quia veritas sic demonstrata, sic defensa, sic invicta delectat? Et in hoc igitur genere submisso iste noster doctor et dictor id agere debet, ut non solum intelligenter, verum etiam libenter et obedienter audiatur. 57. Illa quoque eloquentia generis temperati apud eloquentem ecclesiasticum, nec inornata relinquitur, nec indecenter ornatur: nec solum hoc appetit ut delectet, quod solum apud alios profitetur; verum etiam in iis quae laudat, sive vituperat, istis appetendis vel firmius tenendis, illis autem devitandis vel respuendis, vult utique obedienter audiri. Si autem non auditur intelligenter, nec libenter potest. Proinde illa tria, ut intelligant qui audiunt, ut delectentur, ut obediant, etiam in hoc genere agendum est, ubi tenet delectatio principatum. 58. Jam vero ubi movere et flectere grandi genere opus est auditorem (quod tunc est opus, quando et veraciter dici et suaviter confitetur, et tamen non vult facere quod dicitur), dicendum est procul dubio granditer. Sed quis movetur, si nescit quod dicitur? aut quis tenetur ut audiat, si non delectatur? Unde et in isto genere, ubi ad obedientiam cor durum dictionis granditate flectendum est, nisi et intelligenter et libenter qui dicit audiatur, non potest obedienter audiri.
27. Bölüm
- İtaatle dinlenmek için ise, üslubun yüceliği ne kadar büyük olursa olsun, konuşanın hayatı daha büyük bir ağırlık taşır. Çünkü bilgece ve belagatle konuşup kötü yaşayan kişi öğrenmeye hevesli birçok kişiye bir şey öğretir, ama yazıldığı gibi "kendi ruhuna faydası yoktur". Bu yüzden havari de der: "Ya bahaneyle ya hakikatle, yeter ki Mesih duyurulsun." Mesih hakikattir; yine de hakikat, hakikatle olmadan da duyurulabilir; yani doğru ve gerçek olan şeyler sapkın ve aldatıcı bir yürekle de vaaz edilebilir. İsa Mesih'e ait olanın değil kendilerine ait olanın peşinde olanlar O'nu böyle duyururlar. Ama iyi müminler herhangi bir insanı değil, Rab'bin kendisini itaatle dinlerler; O ise şöyle der: "Söylediklerini yapın, ama yaptıklarını yapmayın; çünkü söylerler ama yapmazlar." Bu yüzden kendileri faydalı yaşamayanlar da faydalı biçimde dinlenir. Çünkü kendilerine ait olanın peşine düşmeye can atarlar, ama kendilerine ait olanı öğretmeye cesaret edemezler; hem de sağlam öğretinin kurduğu kilise kürsüsünün yüksek yerinden. Bu yüzden Rab, böyleleri hakkında andığım sözü söylemeden önce şunu söyledi: "Musa'nın kürsüsüne oturdular." Demek ki onların değil Musa'nın olan o kürsü, iyi olanı yapmadıkları hâlde onları iyi olanı söylemeye zorluyordu. Kendi hayatlarında kendilerine ait olanı yapıyorlardı; ama başkasına ait olan kürsü, kendilerine ait olanı öğretmelerine izin vermiyordu.
- Böylece birçoklarına yapmadıklarını söyleyerek fayda sağlarlar; ama söylediklerini yapsalar çok daha fazlasına fayda sağlarlardı. Çünkü kötü hayatlarının mazeretini kendi yöneticilerinden ve öğretmenlerinden arayan çok kişi vardır; bunlar yüreklerinde, ya da iş buraya varırsa ağızlarıyla da cevap verip şöyle derler: "Bana emrettiğini neden kendin yapmıyorsun?" Böylece kendini dinlemeyen kişiyi itaatle dinlemezler ve kendilerine vaaz edilen Tanrı sözünü vaaz edenle birlikte hor görürler. Nitekim havari Timoteos'a yazarken "Kimse gençliğini hor görmesin" dedikten sonra, hor görülmemek için ne yapması gerektiğini ekledi ve şöyle dedi: "Ama sözde, davranışta, sevgide, imanda, iffette müminlere örnek ol."143
CAPUT XXVII. 59. Habet autem ut obedienter audiatur, quantacumque granditate dictionis majus pondus vita dicentis. Nam qui sapienter et eloquenter dicit, vivit autem nequiter, erudit quidem multos discendi studiosos, quamvis animae suae sit inutilis, sicut scriptum est. Unde ait et Apostolus: Sive occasione, sive veritate, Christus annuntietur. Christus autem veritas est, et tamen etiam non veritate annuntiari veritas potest: id est, ut pravo et fallaci corde, quae recta et vera sunt, praedicentur. Sic quippe annuntiatur Jesus Christus ab eis qui sua quaerunt, non quae Jesu Christi. Sed quoniam boni fideles non quemlibet hominum, sed ipsum Dominum obedienter audiunt, qui ait, Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite: dicunt enim, et non faciunt; ideo audiuntur utiliter, qui etiam utiliter non agunt. Sua enim quaerere student, sed sua docere non audent, de loco scilicet superiore sedis ecclesiasticae, quam sana doctrina constituit. Propter quod ipse Dominus priusquam de talibus, quod commemoravi, diceret, praemisit, Super cathedram Moysi sederunt. Illa ergo cathedra, non eorum sed Moysi, cogebat eos bona dicere, etiam non bona facientes. Agebant ergo sua in vita sua; docere autem sua, cathedra illos non permittebat aliena. 60. Multis itaque prosunt dicendo quae non faciunt; sed longe pluribus prodessent faciendo quae dicunt. Abundant enim qui malae vitae suae defensionem ex ipsis suis praepositis et doctoribus quaerant, respondentes corde suo, aut etiam si ad hoc erumpunt, ore suo, atque dicentes: Quod mihi praecipis, cur ipse non facis? Ita fit ut eum non obedienter audiant, qui se ipse non audit, et Dei verbum quod eis praedicatur, simul cum ipso praedicatore contemnant. Denique Apostolus scribens ad Timotheum, cum dixisset, Nemo adolescentiam tuam contemnat; subjecit unde non contemneretur, atque ait: Sed forma esto fidelium in sermone, in conversatione, in dilectione, in fide, in castitate.
28. Bölüm
- Böyle bir öğretmen, itaatle dinlenmek için, yalnız sade ve ölçülü değil yüce bir üslupla da konuşur ve bunu yüzsüzlük etmeden yapar, çünkü hor görülecek bir hayat sürmez. İyi bir hayatı öyle seçer ki iyi bir ünü de ihmal etmez; elinden geldiğince hem Tanrı'nın hem insanların önünde iyi olanı gözetir: Tanrı'dan korkarak, insanların iyiliğini düşünerek. Konuşmasında da kelimelerle değil şeylerle hoşa gitmeyi yeğler; bir şeyin daha doğru söylenmedikçe daha iyi söylenmiş olduğunu düşünmez; öğretmen kelimelere değil, kelimeler öğretmene hizmet eder. Havari'nin "Mesih'in çarmıhı boşa çıkmasın diye, sözün bilgeliğiyle değil" demesi budur. Timoteos'a söylediği de buraya uyar: "Kelimeler üzerine çekişme; bu, dinleyenleri yıkmaktan başka hiçbir işe yaramaz." Ama bu söz, hasımlar hakikate saldırdığında bizim hakikat için hiçbir şey söylemeyelim diye söylenmemiştir. Yoksa bir piskoposun nasıl olması gerektiğini gösterirken başka şeylerin yanı sıra söylediği şu söz nerede kalır: "sağlam öğretide güçlü olsun ve karşı çıkanları çürütebilsin"? Çünkü kelimeler üzerine çekişmek, yanılgının hakikatle nasıl yenileceğini değil, senin söyleyişinin başkasınınkinden nasıl üstün tutulacağını umursamaktır. Kelimeler üzerine çekişmeyen kişi ise, ister sade, ister ölçülü, ister yüce konuşsun, kelimelerle şunu sağlamaya çalışır: Hakikat açığa çıksın, hakikat hoşa gitsin, hakikat harekete geçirsin. Çünkü emrin gayesi ve Kanun'un tamamlanması olan sevgi bile, sevilen şeyler doğru değil de yanlışsa hiçbir şekilde doğru olamaz. Bedeni güzel, ruhu çirkin olan kişi, bedeni de çirkin olsaydı olacağından daha çok acınacak hâldedir; aynı şekilde yanlış şeyleri belagatle söyleyenler de, onları çirkin bir şekilde söyleselerdi olacaklarından daha çok acınacak hâldedir. Öyleyse yalnız belagatle değil bilgece de konuşmak, dinlenmesi gereken doğru şeylere sade üslupta yeterli, ölçülü üslupta parlak, yüce üslupta şiddetli kelimeler uygulamaktan başka nedir? Ama ikisini birden yapamayan kişi, akılsızca söylediğini belagatle söylemektense, belagatle söyleyemediğini bilgece söylesin.144
CAPUT XXVIII. 61. Talis doctor ut obedienter audiatur, non impudenter non solum submisse ac temperate, verum etiam granditer dicit, quia non contemptibiliter vivit. Sic namque eligit bonam vitam, ut etiam bonam non negligat famam, sed provideat bona coram Deo et hominibus, quantum potest, illum timendo, his consulendo. In ipso etiam sermone malit rebus placere quam verbis; nec aestimet dici melius, nisi quod dicitur verius; nec doctor verbis serviat, sed verba doctori. Hoc est enim quod Apostolus ait: Non in sapientia verbi, ne evacuetur crux Christi. Ad hoc valet etiam quod ait ad Timotheum: Noli verbis contendere; ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium. Neque enim hoc ideo dictum est, ut adversariis oppugnantibus veritatem, nihil nos pro veritate dicamus. Et ubi erit quod cum ostenderet qualis esse episcopus debeat, ait inter caetera: Ut potens sit in doctrina sana et contradicentes redarguere? Verbis enim contendere, est non curare quomodo error veritate vincatur, sed quomodo tua dictio dictioni praeferatur alterius. Porro qui non verbis contendit, sive submisse, sive temperate, sive granditer dicat, id agit verbis ut veritas pateat, veritas placeat, veritas moveat; quoniam nec ipsa, quae praecepti finis et plenitudo Legis est charitas, ullo modo recta esse potest, si ea quae diliguntur, non vera, sed falsa sunt. Sicut autem cujus pulchrum corpus et deformis est animus, magis dolendus est, quam si deforme haberet et corpus; ita qui eloquenter ea quae falsa sunt dicunt, magis miserandi sunt, quam si talia deformiter dicerent. Quid est ergo non solum eloquenter, verum etiam sapienter dicere, nisi verba in submisso genere sufficientia, in temperato splendentia, in grandi vehementia, veris tamen rebus, quas audiri oporteat, adhibere? Sed qui utrumque non potest, dicat sapienter quod non dicit eloquenter, potius quam dicat eloquenter quod dicit insipienter.
29. Bölüm
Ama bunu bile yapamıyorsa, öyle yaşasın ki yalnız kendine ödül kazanmakla kalmasın, başkalarına da örnek olsun; onun yaşayış biçimi âdeta bir söz zenginliği olsun.
- Gerçekten de bazıları vardır ki sunuşları iyidir, ama ne sunacaklarını kendileri düşünüp bulamazlar. Başkalarının belagatle ve bilgece yazdığı bir metni alıp hafızalarına emanet eder ve halka sunarlarsa, bu rolü üstlendikleri sürece kötü bir şey yapmış olmazlar. Çünkü böylece —ve bu elbette faydalıdır— hakikatin birçok vaizi ortaya çıkar, ama birçok öğretmen çıkmaz; yeter ki hepsi tek hakiki öğretmenin aynı sözünü söylesin ve aralarında bölünmeler olmasın. Bunlar, Tanrı'nın, her biri komşusundan O'nun sözlerini çalanları onun ağzından kınadığı peygamber Yeremya'nın sesinden de korkmamalıdır. Çünkü çalanlar başkasına ait olanı alırlar; Tanrı'nın sözü ise ona itaat edenlere yabancı değildir. Asıl başkasına ait olanı söyleyen, iyi konuşup kötü yaşayan kişidir. Çünkü söylediği iyi şeyler onun zekâsıyla bulunmuş görünür, ama onun ahlâkına yabancıdır. Demek ki Tanrı'nın, sözlerini çaldıklarını söylediği kişiler, Tanrı'ya ait olanı söyleyerek iyi görünmek isteyen, ama kendilerine ait olanı yaparak kötü olanlardır. Dikkatle bakarsan, söyledikleri iyi şeyleri aslında kendileri söylemezler. Çünkü fiilleriyle inkâr ettikleri şeyi sözleriyle nasıl söyleyebilirler? Havari'nin böyleleri hakkında "Tanrı'yı bildiklerini söylerler, ama işleriyle inkâr ederler" demesi boşuna değildir. Demek ki bir bakıma kendileri söyler, bir bakıma da kendileri söylemez; çünkü Hakikat'in söylediği iki şey de doğrudur. O, böylelerinden söz ederken şöyle der: "Söylediklerini yapın, ama yaptıklarını yapmayın"; yani "Onların ağzından duyduğunuzu yapın, işlerinde gördüğünüzü yapmayın; çünkü söylerler ama yapmazlar." Demek ki yapmasalar da söylerler. Ama başka bir yerde böylelerini kınarken şöyle der: "Ey ikiyüzlüler, kötü olduğunuz hâlde nasıl iyi şeyler söyleyebilirsiniz?" Bu yüzden söyledikleri şeyleri, iyi şeyler söylediklerinde bile, aslında kendileri söylemezler; çünkü söylediklerini iradeleriyle ve işleriyle inkâr ederler. Bundan şu da olabilir: Usta konuşan ama kötü bir adam, hakikatin vaaz edileceği bir konuşmayı, usta konuşmayan ama iyi olan başka biri söylesin diye kendisi yazar. Bu olduğunda, ilki kendine yabancı olanı kendi elinden verir, öbürü kendine ait olanı yabancı birinden alır. İyi müminler bu hizmeti başka iyi müminlere sunduğunda ise ikisi de kendine ait olanı söyler: Çünkü söyledikleri şeylerin sahibi olan Tanrı onlarındır; ayrıca kendileri yazamadıkları şeyleri, onlara uygun düzenli bir hayat yaşayarak kendilerine ait kılarlar.145
CAPUT XXIX. Si autem ne hoc quidem potest, ita conversetur, ut non solum sibi praemium comparet, sed etiam praebeat aliis exemplum, et sit ejus quasi copia dicendi forma vivendi. 62. Sunt sane quidam qui bene pronuntiare possunt, quid autem pronuntient, excogitare non possunt. Quod si ab aliis sumant eloquenter sapienterque conscriptum, memoriaeque commendent, atque ad populum proferant; si eam personam gerunt, non improbe faciunt. Sic enim, quod profecto utile est, multi praedicatores veritatis fiunt, nec multi magistri, si unius veri magistri idipsum dicant omnes, et non sint in eis schismata. Nec deterrendi sunt isti voce Jeremiae prophetae, per quem Deus arguit eos qui furantur verba ejus, unusquisque a proximo suo. Qui enim furantur, alienum auferunt; verbum autem Dei non est ab eis alienum, qui obtemperant ei: potiusque ille dicit aliena, qui cum dicat bene, vivit male. Quaecumque enim bona dicit, ejus excogitari videntur ingenio, sed ab ejus moribus aliena sunt. Eos itaque dixit Deus furari verba sua, qui boni volunt videri, loquendo quae Dei sunt; cum mali sint, faciendo quae sua sunt. Nec sane ipsi dicunt bona quae dicunt, si diligenter attendas. Quomodo enim dicunt verbis, quod negant factis? Non enim frustra de talibus ait Apostolus: Confitentur se nosse Deum, factis autem negant. Modo ergo quodam ipsi dicunt, et rursus alio modo non ipsi dicunt, quoniam utrumque verum est quod Veritas ait. De talibus enim loquens, Quae dicunt, inquit, facite; quae autem faciunt, facere nolite; hoc est, Quod ex ore illorum auditis, facite; quod in opere videtis, facere nolite: dicunt enim, inquit, et non faciunt. Ergo quamvis non faciant, dicunt tamen. Sed alio loco tales arguens: Hypocritae, inquit, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Ac per hoc et ea quae dicunt, quando bona dicunt, non ipsi dicunt, voluntate scilicet atque opere negando quod dicunt. Unde contingit ut homo disertus et malus, sermonem quo veritas praedicetur, dicendum ab alio non diserto sed bono, ipse componat; quod cum fit, ipse a seipso tradit alienum, ille ab alieno accipit suum. Cum vero boni fideles bonis fidelibus hanc operam commodant, utrique sua dicunt: quia et Deus ipsorum est, cujus sunt illa quae dicunt; et ea sua faciunt, quae non ipsi componere potuerunt, qui secundum illa composite vivunt.
30. Bölüm
- İster halkın ya da başka birilerinin önünde birazdan konuşacak olsun, ister halkın önünde söylenecek ya da isteyenlerin veya okuyabilenlerin okuyacağı bir metni yazdıracak olsun, konuşmacı Tanrı'nın ağzına iyi bir söz koyması için dua etsin. Kraliçe Ester, halkının geçici kurtuluşu için kralın önünde konuşacakken Tanrı'nın ağzına uygun bir söz koyması için dua ettiyse, insanların ebedî kurtuluşu için sözle ve öğretiyle emek veren kişi böyle bir armağanı almak için ne kadar çok dua etmelidir! Başkalarından aldıkları şeyleri söyleyecek olanlar da, almadan önce, kendilerine verecek kişiler için dua etsinler ki onlar aracılığıyla almak istedikleri şey o kişilere verilsin; aldıktan sonra da hem kendileri iyi sunsun, hem sundukları kişiler iyi kabul etsin diye dua etsinler; konuşmanın iyi sonuçlanması için de, bunu kendisinden aldıklarından şüphe etmedikleri O'na şükretsinler. Öyle ki övünen, elinde hem bizim hem sözlerimizin bulunduğu O'nunla övünsün.146
CAPUT XXX. 63. Sive autem apud populum vel apud quoslibet jamjamque dicturus, sive quod apud populum dicendum vel ab eis qui voluerint aut potuerint legendum est dictaturus; oret ut Deus sermonem bonum det in os ejus. Si enim regina oravit Esther, pro suae gentis temporaria salute locutura apud regem, ut in os ejus Deus congruum sermonem daret; quanto magis orare debet, ut tale munus accipiat, qui pro aeterna hominum salute in verbo et doctrina laborat? Illi vero qui ea dicturi sunt quae ab aliis acceperunt, et antequam accipiant, orent pro eis a quibus accipiunt, ut eis detur quod per eos accipere volunt; et cum acceperint, orent ut bene et ipsi proferant, et illi ad quos proferunt sumant; et de prospero exitu dictionis eidem gratias agant, a quo id se accepisse non dubitant: ut qui gloriatur, in illo glorietur, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri.
31. Bölüm
- Bu kitap istediğimden ve sandığımdan daha uzun oldu. Ama onu okuyan ya da dinleyen ve ondan hoşlanan kişi için uzun değildir. Uzun bulan ise, onu tanımak istiyorsa, parça parça okusun; onu tanımaya üşenen de uzunluğundan yakınmasın. Ben yine de Tanrımıza şükrediyorum ki bu dört kitapta, eksiği çok olan kendimin nasıl biri olduğunu değil, sağlam, yani Hristiyan öğretide yalnız kendisi için değil başkaları için de emek vermeye çalışan kişinin nasıl biri olması gerektiğini, yeteneğim ne kadar küçük olursa olsun, elimden geldiğince tartıştım.147
CAPUT XXXI. 64. Longior evasit liber hic quam volebam, quamque putaveram. Sed legenti vel audienti, cui gratus est, longus non est: cui autem longus est, per partes eum legat, qui habere vult cognitum; quem vero cognitionis ejus piget, de longitudine non queratur. Ego tamen Deo nostro gratias ago, quod in his quatuor libris non qualis ego essem, cui multa desunt, sed qualis esse debeat, qui in doctrina sana, id est christiana, non solum sibi, sed etiam aliis laborare studet, quantulacumque potui facultate disserui.