Kavram
Genera dicendi
- Yunanca
- χαρακτῆρες τῆς λέξεως (kharaktēres tēs lexeōs); ἰσχνός, μέσος, ἁδρός
- Latince
- genera dicendi; genus submissum (subtile, tenue), genus temperatum (medium, modicum), genus grande
- Almanca
- Stilarten, genera dicendi (Dreistillehre)
- Fransızca
- les trois styles (simple, tempéré, sublime)
- İngilizce
- kinds of style
- Türkçe
- üç üslup; sade, ölçülü, yüce üslup
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte genus dicendi "konuşma tarzı"dır. Retorik öğretimde konuşmanın kelime seçimi, dizim ve süs bakımından üç derecesine verilen addır ve üslubun (elocutio) bir alt öğretisidir. Cicero'da her üslup hatibin üç görevinden birine karşılık gelir: kanıtlamak / öğretmek (probare, docere) zorunluluk içindir ve sade üsluba, hoşa gitmek (delectare) tatlılık içindir ve orta üsluba, etkilemek (flectere, movere) zafer içindir ve yüce üsluba aittir (Orator 69). Mükemmel hatip üçünü de kullanabilen ve yerine göre karıştırabilen kişidir; bu ayar yakışık öğretisine bağlanır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4.–3. yy | Theophrastos (aktarılan) | Söyleyişin üç karakteri | — |
| MÖ 1. yy | Rhetorica ad Herennium | gravis, mediocris, extenuata figura; her birinin bozuk karşılığı (şişkin, gevşek, kuru) | — |
| MÖ 46 | Cicero | Üç üslup hatibin üç görevine bağlanır; mükemmel hatip üçünü de kullanır | Cicero, Orator 69, 100–101 |
| MS 90'lar | Quintilianus | subtile, medium/floridum, grande; aralarında sayısız ara ton vardır | Quintilianus, Institutio oratoria XII 10 |
| 426–427 | Augustinus | Üslup konunun büyüklüğüne değil amaca göre seçilir; kutsal yazarlardan (Pavlus, Amos) ve Kiprianus ile Ambrosius'tan örnekler; üslupların birbirine karıştırılması | Augustinus, De doctrina christiana IV 17–26 |
Dönüşüm: Konuya göre üslup (küçük dava, büyük dava) → amaca göre üslup (öğretmek, övmek, harekete geçirmek). Augustinus'ta bütün konular "büyük" olduğundan, sade üslup küçük şeylerin değil, en büyük şeylerin (Teslis'in birliği) öğretilmesinin üslubu olur; Ortaçağ'da sermo humilis "alçakgönüllü söz" fikrine kapı açılır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | χαρακτῆρες τῆς λέξεως | "söyleyişin karakterleri": ἰσχνός "ince, sade", μέσος "orta", ἁδρός / μεγαλοπρεπής "dolgun, görkemli". Öğreti Theophrastos'a yorulur; Demetrios (Peri hermēneias) dört karakter sayar. |
| Latince | genera dicendi | genus "tür" + dicere "söylemek". Rhetorica ad Herennium IV 8, 11: gravis, mediocris, extenuata figura. Cicero, Orator 69 ve 100–101: is erit igitur eloquens qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter (Augustinus'un alıntısında granditer) dicere. Quintilianus XII 10, 58–65: subtile, medium (floridum), grande atque robustum. Augustinus, De doctrina christiana IV 17–26: submisse, temperate, granditer. |
| Almanca / Fransızca | niederer, mittlerer, hoher Stil / style simple, tempéré, sublime | |
| İngilizce | kinds of style |
Türkçe karşılığı
sade / ölçülü / yüce üslup. basit / orta / yüksek: "basit" Türkçede değersizlik çağrıştırır; oysa sade üslup en zor ve en "Attik" olanıdır. alçak / orta / yüce: "alçak" ahlâkî bir küçümseme taşır. sade (submissum: alçak sesle, gösterişsiz), ölçülü (temperatum: temperare "karıştırmak, ölçüyle ayarlamak"; Augustinus modicum'u modus'tan türetir), yüce (grande: büyük, ağır, coşkulu) seçildi. "Ölçülü" itidalin (temperantia) kökünü korur; ama burada fazilet değil, üslup derecesidir.
Üç üslubu konunun büyüklüğüne bağlarsan (küçük şey → sade, büyük şey → yüce), Cicero'nun mahkeme retoriğini okursun. Augustinus bu bağı koparır: Hristiyan öğretmenin bütün konuları büyüktür (insanın ebedî kurtuluşu), bu yüzden üslup konuya göre değil, amaca göre seçilir: öğretmek için sade, övmek ya da kınamak için ölçülü, harekete geçirmek için yüce (IV 18–19, 35–38). "Sade" çevirisi, bu yüzden "değersiz konu" değil, "öğreten söz" diye okunmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Üçlü ayrımın Theophrastos'a ait olduğu geç kaynaklardan çıkarılır, kesin değildir. "Üç üslup öğretisi" (Dreistillehre) adı modern filologlarındır; Latince kaynaklar genera dicendi ya da genera elocutionis, figurae, characteres der.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: üslupla
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.