İçeriğe geç
Cicero'nun Topika'sı Şerhi

Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi

III. Kitap

PL64.1083_2Marcus Tullius'un yukarıda sayılan yerler hakkındaki daha geniş bölmesine girişmeden önce, söz verdiğim gibi yerlerin gücü ve sırası hakkında birkaç şey ele almam gerektiğini düşünüyorum; böylece tabiatları daha özenle bilinince delil bolluğu daha kolay sağlanır. Bütün yerler, hakkında sorulan şeye bağlı olanlar ve dışarıdan alınanlar diye bölündüğüne göre, önce hakkında sorulan şeye bağlı yerlerin neler olduğunu ve bağlı oldukları söylenen şeylerden nasıl ayrıldıklarını görmek gerekir. Şu çok açık biçimde ortaya kondu: "kendisi" denen şeyler meselede bulunan terimlerdir; bunlardan biri yüklem, öbürü konudur; önceki açıklama bunu göstermiştir. Öyleyse bütünden yer, üzerinde konuşulan terimden nasıl ayrılır? Çünkü kendisi ile bütün aynıdır: meselede ortaya konan bir terimin kendisi olmak, meselede konulmuş aynı terimin bütünü olmaktan başka bir şey değildir. Parçalar için de aynısını söyleriz. Bütün parçalar parçası oldukları şeyi oluşturuyorsa ve meseledeki terimi kendi parçaları oluşturuyorsa, bir araya gelen bütün parçaların meselede ortaya konan şeyin kendisiyle aynı olduğu şüphesizdir. İşaretleme de aynı şekilde meselede ortaya konan şeyin kendisidir. Çünkü her kelime meseledeki her şeyi belirtir ve gösterir. Dolayısıyla bütün, parçalar ve işaret, hakkında sorulan şeyin kendisiyle aynı görünür. Bu kadar büyük bir benzerlik içinde bir fark gösterilmelidir. Çünkü söylendiği gibi, yer hakkında sorulan şeyin kendisine bağlıysa ve hakkında sorulan şeyin kendisinden delil alınamazsa, yer hakkında sorulan şeyle aynı olamaz. Fark şudur: "kendisi", insan gibi karışık ve tekil olarak anlaşılan şeydir; onun içinde kendi bütünü, yani tarifi bulunur. Bütün, kendisi olandan anlama bakımından ayrılır; çünkü "kendisi" tekil olarak anlaşılır, bütün ise cins ve farkların sayılmasıyla gösterilir. Tarif, şeyin kendisinde tekil olarak anlaşılanı böler, dağıtır ve bütününü gözler önüne serer. Parçalar için de aynı akıl yürütme geçerlidir. Tekil terimin anlamını uzuvlarının çokluğuna ya da bütün türlerinin sayılmasına götürürsen, kendisi ile parçaların farklarını hemen kavrarsın. İşaret de işareti olduğu şeyden kolayca ayrılır, çünkü biri ses ve anlamdır, öbürü anlamın altında duran şeydir. İlişkili şeylerin, ilişkili oldukları şeylerden farkı ise şüphe götürmez. Kim aynı kökten olanın, aynı kökten olduğu şeyle aynı olduğunu söyleyebilir? Kim adilcenin adaletle aynı olduğunu, cinsin türle aynı olduğunu söyleyebilir? Kim zıtları ya da benzerleri aynı sayar? Çünkü zıt kendine zıt, benzer kendine benzer, cins kendine cins olamaz; öbürleri için de aynı akıl yürütme geçerlidir. Şimdi bunları ne için önceden koyduğumuzu söylemek gerekiyor. İlk konulan üç yerden, yani bütünden, parçalardan, işaretten delil alındığında, hakkında inanç arandığı terim, delile getirilince yer olduğu görülen şeylerden birinin içinde bulunur. Örneğin bütünden delil yapıldığında kendisine inanç kazandırılan terim bütünün içinde kavranır. Bütünün kendisi, yani tarif, sözün şey sayılması gerekiyorsa bir şeydir; ondan delil alınırsa yer olur. Demek ki üzerinde konuşulan şeyin kendisi bütünün içinde kapsanır; bütünden delil yapılınca bütünün kendisi yer olur. Bütün,

PL64.1083_2

Antequam latiorem M. Tullii divisionem de enumeratis superius locis aggrediar, pauca, ut sum pollicitus, de vi atque ordine locorum mihi videntur esse tractanda, ut eorum natura diligentius cognita, facilior se argumentorum copia subministret. Primum igitur quoniam loci omnes divisi sunt in eos qui in ipso haerent de quo quaeritur, et in eos qui extrinsecus assumerentur, videndum est quinam sint hi loci qui in ipso haerent de quo quaeritur, et quid ab ipsis rebus differunt in quibus haerere dicuntur, atque illud quidem planissime expeditum est, ipsos dici terminos illos qui in quaestione versantur, horum esse alterum praedicatum, alterum vero subjectum, superior expeditio patefecit. Ab eo igitur termino de quo agitur, quid differt locus a toto? quandoquidem idem est ipsum esse quod totum, neque enim est aliud esse quemlibet terminum in quaestione propositum, quam totum esse terminum eumdem qui in quaestione est constitutus; de partibus quoque idem dicimus. Nam si omnes partes efficiunt id cujus partes sunt, terminumque in quaestione proprium suae partes efficiunt, non est dubium quin partes quoque omnes convenientes idem esse quod ipsum est, in quaestione propositum rectissime intelligantur. Notatio vero, eodem modo illud ipsum est quod in quaestione proponitur. Rem enim unamquamque omne vocabulum designat in quaestione ac denotat. Fit igitur ut totum, partes ac nota, idem quod est ipsum de quo quaeritur esse videantur. In tanta igitur similitudine rerum danda est differentia. Neque enim, ut dictum est, si locus haeret in eo ipso de quo quaeritur, atque ab ipso de quo quaeritur capi non potest, argumentum fieri potest, ut locus idem esse possit quod ipsum est de quo quaeritur. Sed haec differentia ipsum est quod confuse ac singulariter intelligitur, ut homo, in eo inest totum suum, quod est definitio ipsius; igitur totum, ab eo quod ipsum est, intelligentia separatur, quod illud quidem singulariter intelligitur, hoc vero sub generis ac differentiarum enumeratione monstratur. Dividit enim definitio atque dispertit, totumque patefacit quod in re ipsa singulariter intelligebatur; de partibus quoque eadem ratio est. Si enim ad membrorum multitudinem rem, vel specierum omnium enumerationem, singularis termini referas intellectum, statim ipsius ac partium differentias comprehendas. Nota etiam ab eo cujus nota est facile distat, quia illud vox et significatio est, illud res significationi supposita, eorum vero quae affecta sunt non sunt dubiae differentiae ab his quorum affecta esse monstrantur. Quis enim id dicat esse conjugatum, quod est id cui conjugatum est? Quis idem dicat esse juste, quod justitia? Quis genus idem quod forma? quis contraria? quis similia? Quandoquidem neque contrarium, sibi ipsi contrarium, esse potest, nec simile, sibi ipsi simile; nec genus, sibimetipsi genus; et de caeteris eadem ratio est. Nunc illud dicendum est, propter quod ista praemisimus; quandocunque enim ab illis tribus locis qui primi propositi sunt, argumenta sumuntur, id est a toto, a partibus, a nota, fit ut ipse quidem, terminus ad cujus fidem quaeritur argumentum, intra quamlibet earum rerum contineatur, quae cum ad argumentum ductae fuerint, loci esse monstrantur: Velut cum fit argumentum a toto, ipse quidem terminus cui fides affertur, intra totum comprehenditur; totum vero ipsum quod est definitio, res est siquidem orationem, rem vocari placet. At si ex ea sumitur argumentum, fit locus. Itaque ipsum quidem de quo agitur, intra totum clauditur, a quo toto cum fit argumentum, fit ipsum totum, locus; quod totum, quoniam

PL64.1085meselede bulunan terimi kapsadığına göre, aynı terime bağlı görünür. Dolayısıyla bütünden olan yer de meselede şüphe edilen aynı terime bağlıdır. Parçaların sayılması da, parçaların toplanmasıyla bir araya getirdiği terimi kapsar. Söz şeyler arasında sayılacaksa parçaların sayılmasının kendisi de bir şeydir. Ama ondan delil çıkarılırsa yer olur. Parçaların çokluğu, parçaların birleşmesinin oluşturduğu terimde bulunduğuna göre, parçaların birleşmesinden olan yerin de hakkında sorulan terime bağlı olması gerekir. İşaret de şeyi belirtir ve bir biçimde anlamıyla kavrar; ondan delil çıkarılırsa yer olur. Her ad, anlamını belirttiği şeyde hazır bulunduğu için, işaretlemeden olan yer de tartışmanın döndüğü şeyin kendisine bağlıdır. Ama on üç kısma bölünmüş ilişkili şeylerde durum aynı değildir. Çünkü bunlar terime bir bakıma bakan ve adeta dışarıda kurulmuş şeyler olduklarından, bütünden, parçaların sayılmasından ve işaretten olduğu söylenen yerlerin terime bağlandığı şekilde terime bağlı görünmezler. Ama ilişkili olan bir şeye göre söylenir. O şey ise kendisine gönderilen şeyle hep birliktedir ve onsuz asla olamaz; çünkü onunla birlikte doğar, biri söylenince bir bakıma öbürü anlaşılır. Hakkında sorulan şeyi ve ona ilişkili şeyleri tartarsan, ilişkili denen şeylerin şüphe edilen şeyin dışında konduğunu görürsün; çünkü bir şeye göre olanlardan hiçbiri kendi başına olamaz, daima başka bir şeyden dolayıdır. Kategorilerde gösterildiği gibi bir şeye göre söylenen her şey karşılıklıdır; ama büsbütün ayrılmış olacak kadar bağımsız değildirler. İlişkililer kategorilerle bağlandığı için, ilişkili göründükleri şeyin bir biçimde içinde olmaları gerekir. Çünkü her ilişkili şey, ilişkili olduğu şeyden biçimini alır ve onsuz olamaz; biri söylenince hemen öbürünün anlamı gelir: "yarım" dersem "iki katı" anlaşılır, "baba" dersem "oğul" akla gelir. Bir şeye göre olan her şey birbirine bağlıdır, birbirini terk etmez. Demek ki her ilişkili şey hem gönderildiği şeye bakar hem de onun içindedir. Ona bakar, çünkü kendi ilişkilisine bir şeye gönderilme biçiminde yüklenme yoluyla gönderilir; onun içindedir, çünkü ilişkili şeylerin tabiatı, birinin öbüründen doğması ve birbirini taşımasıdır. İlişkili denen, göre düşünüldüğü terime aittir; meselede konulan terim de kendi ilişkilisiyle bağlı anlaşılır. Durum böyleyken delil aynı kökten olanlardan alındığında, aynı kökten olan öbür yandaki aynı kökten olana ilişkili olduğundan, hakkında sorulan şey öte yanda duran aynı kökten olana bağlıdır. Delilin çekildiği yer ise öbür aynı kökten olandan çıkarılır. Örneğin: "Arazi ortak meraysa ortaklaşa otlatma hakkı vardır." Ortaklaşa otlatmak ile ortak mera aynı köktendir. Ama ortaklaşa otlatma hakkının bulunup bulunmadığı soruluyordu; delil ise ortak meradan çekilmiştir. Böylece meselenin döndüğü terim aynı kökten olanlardan birinde, yani ortaklaşa otlatmada bulunur; delilin çekildiği yer ise öbüründe, yani ortak meradadır. Yine delil cinsten çıkarıldığında, hakkında sorulan şeyin türe bağlı olması gerekir: sayılmış paranın, bütün gümüş vasiyet edildiği için vasiyet edilmiş olduğu gösterilirken olduğu gibi. Gümüşün türü olan sayılmış para hakkında sorulur; delil ise gümüşten, yani cinsten çekilir. Demek ki hakkında sorulan şeyin kendisi türdeydi; delil ise ilişkili olandan, yani cinsten çekilmiştir. Delil cinsin türünden yapılırsa durum tersinedir: sorulan şeyin cinste olduğu görülür, delilin alındığı şey ise türde bulunur. Çünkü gümüşün zevceye vasiyet edilip edilmediği sorulunca, vasiyet edilmediği, yalnızca zevceye değil ev hanımı olan zevceye vasiyet edildiği için gösterilir. Zevce, ev hanımı olan zevcenin cinsidir. Demek ki zevce, yani cins hakkında sorulur; delil ise ev hanımından, yani türden yapılmıştır. Delil benzerlikten çekildiğinde, benzer olan kendisine değil başkasına benzer olduğundan, hakkında sorulan şey benzer şeylerden birinde bulunur;

PL64.1085

claudit terminum qui in quaestione versatur, eidem termino videtur inhaerere. Quo fit, ut locus quoque qui a toto est, eidem inhaereat termino, de quo in quaestione dubitatur. Partium quoque enumeratio eumdem terminum claudit, quem partium collectione conjungit. Ipsaque partium enumeratio res quaedam est, si oratio rebus annumeranda est. Sed si ab ea ducitur argumentum, fit locus. Sed quoniam partium multitudo in eodem termino est, quem conventus partium jungit, necesse est eum quoque locum qui est a conjunctione partium ipsi illi termino de quo quaeritur inhaerere. Nota etiam rem designat, et significatione aliquo modo comprehendit, a qua si ducitur argumentum, fit locus, et quoniam nomen omne ei videtur adesse, cujus intelligentiam designat, locus quoque qui est a notatione, in ipso haeret de quo versatur intentio. At in affectis quae in tredecim partes divisa sunt, non idem est. Nam quoniam respicientia quodammodo terminum sunt, et quasi extrinsecus constituta, non videntur eodem modo conjuncta esse cum termino quo conjuncti sunt hi loci, qui a toto, a partium enumeratione tione, a nota esse praedicti sunt; sed tamen id quod affectum est, ad aliquid dicitur. Id vero aliquid junctum est illi semper quod ad ejus ducitur relationem, ac sine eo esse nunquam potest, quia cum ipso nascitur, et quodammodo altero dicto intelligitur alterum. Nam si id de quo quaeritur, ejusque affecta perpendas, ea quae perhibentur affecta, extra id de quo ambigitur, posita esse consideres, nihil enim eorum quae sunt ad aliquid, ex se ipso esse potest, sed est semper ex altero: ut enim in praedicamentis ostenditur, omnia quae ad aliquid dicuntur, opposita sunt, non tamen ita disjuncta sunt ut omnino sint distributa, sed quoniam relativa praedicamentis junguntur, necesse est aliquo modo in ipso sint ad quod videntur affecta. Omne quippe affectum, ex eo ad quod affectum est suscipit formam, et sine eo esse non potest, et dicto altero, alterius se statim subjicit intellectus, ut cum dixero dimidium, duplum intelligitur, et cum patrem nominavero, filius ad intelligentiam venit. Et omnia quaecunque ad aliquid sunt, ex sese pendent, nec a se invicem deseruntur. Igitur omne affectum, et ad ipsum respicit ad quod refertur, et in ipso est. Ad ipsum quidem respicit, quoniam ad affectum suum velut ad aliquid relative more praedicationis refertur; in ipso vero est, quod ea est affectorum natura ut alterum existat ab altero, seque ipsa possideant, quandoquidem et id quod affecta vocatur, ejus est termini ad quem consideratur affectum, et terminus in quaestione propositus affecto suo intelligitur esse connexus. Quae cum ita sint, cum argumentum sumitur a conjugatis, quoniam id quod conjugatum est, affectum est ad id quod ei ex altera parte est conjugatum, id quidem de quo quaeritur in altrinsecus posito conjugato haeret. Is vero locus unde argumentum trahitur, ab altero ducitur conjugato, veluti si compascuus ager est, jus est compascere. Igitur compascere atque compascuum conjugata sunt; sed quaerebatur an jus esset compascere, tractum vero est argumentum a compascuo; itaque terminus quidem de quo fuit quaestio, in altero conjugato positus deprehenditur, id est in compascendo; locus vero unde argumentum tractum est, in altero est, id est in compascuo. Item quoties a genere ducitur argumentum, id de quo quaeritur in forma, haerere necesse est, ut cum ostenditur legata esse numerata pecunia, quoniam fuerit argentum omne legatum. Quaeritur enim de numerata pecunia, quae est species argenti, et argumentum tractum est ab argento, id est a genere. Itaque ipsum de quo quaerebatur, in forma fuit, id est in specie. Argumentum vero tractum est ab affecto, id est a genere. Quod si a forma generis argumentum fiat, converso modo est, id quidem quod quaeritur in genere esse monstratur, ipsum vero unde sumptum est argumentum, in forma esse perpenditur. Nam cum quaeratur an legatum sit uxori argentum, ostenditur non esse legatum, quia non fuerit uxori tantum legatum, sed matrifamilias uxori. Uxor vero genus est matrifamilias uxoris. Quaeritur igitur de uxore, id est de genere. Argumentum factum est a matrefamilias, id est a forma. Quoties vero a similitudine trahitur argumentum, quoniam id quod simile est, non sibi, sed alteri simile esse perpenditur, res siquidem de quo quaeritur, in uno eorum quae sunt similia, posita est;

PL64.1085_2yer ise öbüründedir. Örneğin, intifa hakkı bırakılmış evin çürümesini ya da yıkılmasını mirasçı gidermek zorunda mıdır diye sorulur. Mesele bundadır; yer ise benzerliktendir: mirasçı evi, bir sebeple ölen köleyi yerine koymak zorunda olmadığı gibi yerine koymak zorunda değildir. Evin ve kölenin intifa hakkı benzer olduğundan, sorulan şey evin intifa hakkında, yer ise kölenin intifa hakkındadır. Farkta da aynısı geçerlidir: farklı şeylerden birinde sorulan şey, öbüründe şüpheli şeyin doğrulandığı şey bulunur. Alacak kalemlerinde borçlu olunan gümüşün de vasiyet edilip edilmediği sorulur. Şüphe edilen budur. Bundan farklı olanda ise, alacak kalemlerinde borçlu olunan gümüşün vasiyet edilmediğini gösteren yer bulunur; çünkü gümüşün kasada bulunmasıyla alacak kalemlerine yazılı olması çok farklıdır. Zıttan yerde de durum aynıdır: erzakın intifa hakkının vasiyet edilip edilmediği sorulur. Mesele intifa hakkındadır, ama vasiyet edilmediği, kullandıkça yok olan şeylerin kullanımının değil tüketiminin olabileceğinden kanıtlanır. Demek ki yer tüketimdedir, yani zıtlardan birindedir, mesele ise kullanımdadır. Eşlik edenlerden yer de aynı şekilde sorulan şeyden ayrılır: eşlik edenlerden birinde mesele, öbüründe yer bulunur. Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilip verilmeyeceği sorulunca, mesele verilip verilmeyeceğindedir; yer ise ona eşlik edendedir. Çünkü zilyetlik verilmemesi gerektiği, çocukların ve kölelerin vasiyetnamelerine göre de mal zilyetliği verilmesinin yakın olmasından gösterilir. Öncekilerden

PL64.1085_2

at vero locus, in altero est, velut cum quaeritur an haeres restituere vitium ruinamve cogatur aedium in usumfructum relictarum. In hoc igitur quaestio est, locus vero a similitudine, quia non oportet haeredem aedes restituere, sicut nec mancipium, si id aliqua ratione depereat. Cum igitur similis sit aedium ususfructus atque mancipii, quod quaeritur, in aedium usufructu positum est, locus vero, in usufructu mancipii. In differentia quoque idem est: eorum namque quae differunt in altero positum est id quod quaeritur, in altero vero illud a quo id quod est ambiguum comprobatur, ut cum quaeritur an id quoque argentum quod in nominibus debeatur legatum sit. Hic igitur illud est quod dubitatur. In eo vero quod ab hoc differt, locus est a quo ostenditur minime legatum esse argentum quod in nominibus debeatur, quia multum differt in arca ne sit positum, an in nominibus scriptum. A contrario quoque idem est, ut in eo quod quaeritur an ususfructus penus legatus sit. In usufructu igitur quaestio est, sed probatur minime esse legatus, quia non potest esse usus earum rerum quae utendo pereunt, sed potius abusus; in abusu igitur locus est, scilicet in altero contrariorum, cum fuerit in usu quaestio. Ab adjunctis etiam locus eodem modo ab eo quod quaeritur segregatus est, ut in uno adjuncto quaestio, in altero vero sit locus. Nam cum quaeratur an secundum mulieris tabulas nunquam capite diminutae possessio detur, in hoc quaestio est an detur, at in ejus adjuncto, locus. Ostenditur enim minime dari debere possessionem, quia sit proximum ut secundum puerorum quoque atque servorum tabulas bonorum possessio concedatur. Ab antecedentibus

PL64.1087olan yerde yer öncekilerde, mesele sonrakilerdedir. Çünkü çeyiz adıyla çocuklar için bir şey kalması gerekip gerekmediği sorulunca, hiçbir şey kalmaması gerektiğinin delili öncekilerden, boşanmanın kocanın kusuruyla olmasından alınır. Yer önceki şeyde, mesele sonraki şeydedir. Boşanmanın kocanın kusuruyla olmasının sonucu, kocanın kusuru önce geldiği için babanın yanında çocuklar için hiçbir şey kalmamasıdır. Delil sonrakilerden ise şüpheli şey öncekilerde bulunur. Örneğin boşanma olunca, evlenme hakkı bulunmayan biriyle evlenmiş kadın için çeyiz adıyla çocuklar için bir şey kalmalı mı diye sorulur. Delil şöyle yapılır: "Çeyizden çocuklar için bir şey kalması gerekseydi, çocuklar babaya tâbi olduğu için, kadın evlenme hakkı bulunan biriyle evli olurdu." Burada önceki "çeyizden çocuklar için bir şey kalması gerekseydi"dir; meselenin bulunduğu yer burası, yani bir şey kalıp kalmaması gerektiğidir. Sonraki ise "kadın evlenme hakkı bulunan biriyle evli olurdu"dur; delil bundan, yani sonrakinden alınır. Kadının evlenme hakkı bulunan biriyle evli olmadığı açık olduğundan, çocukların babaya tâbi olmadığı, dolayısıyla çocuklar için hiçbir şey kalmaması gerektiği gösterilir. Demek ki burada şüphe edilen şey öncekidedir, yani çeyizden çocuklar için bir şey kalmasının gerekip gerekmediğindedir; delil ise sonrakilerdeki yerdedir, yani evlenme hukuku bulunmayan biriyle evlenen kadındadır. Delil bağdaşmayanlardan alınırsa, şüpheli şey bağdaşmayanlardan birinde, karşıt olanında ise delilin yeri bulunur. Örneğin kadının vasiyetle bir kez hukuka uygun aldığı vasiyet edilen şeyi istemeden geri verip veremeyeceği sorulur. Yer bağdaşmayandandır: hukuka uygun aldığını istemeden geri veremez. Mesele "istemeden geri vermek"te, delil öbür bağdaşmayanda, yani "hukuka uygun almak"tadır. Çünkü istemeden geri vermek ile hukuka uygun almak birbiriyle çatışır; ama mesele birinde, yer öbüründedir. Delil meydana getiren sebeplerden çıkarıldığında meselenin sonuçlarda olması gerekir. Doğabilecek zarar için teminat veren kişinin duvarın zararını karşılamak zorunda olup olmadığının sorulduğu örnekte olduğu gibi. Mesele bundadır, yani duvarın zararındadır, ama delil sebepten çekilir. Çünkü karşılamak zorunda olmadığı, zararın sebebinin duvarın tabiatı olduğu, zararı karşılamak için teminat veren olmadığı söylenerek gösterilir. Demek ki duvarın zararı sebebin sonucuydu. Böylece mesele sonuçta, yer sebepte görülür. Sonuçlardan bir şey doğrulanırsa yer sonuçta, mesele sebepte bulunur. Örneğin malları çeyiz adıyla kocanın olan bir kadının kocanın hâkimiyetine girip girmediği sorulur. Hâkimiyete girmeyle kadının ölümünden sonra mallarını kocanın kazanması gerçekleştiğine göre, delil meydana getirilenlerden çıkarılır. Hâkimiyete girmeyle kadına ait her şeyin çeyiz adıyla kocanın olması meydana gelir; öyleyse kadına ait olanları koca çeyiz adıyla kazanıyorsa, kadının kocanın hâkimiyetine girmiş olması zorunludur. Mesele kadın hakkındadır: Kocanın hâkimiyetine girdi mi? Delil ise sebebin sonucundan, yani hâkimiyete girmeninkinden gelir. Bu da kadına ait olanları kocanın çeyiz adıyla kazanmasıdır. Böylece sorulan şey sebepte, yer sonuçlardadır. Delil daha büyüklerin karşılaştırılmasından olursa mesele daha küçüklerde olur. Örneğin şehirde suyun uzaklaştırılması gerekip gerekmediği sorulur ve gerekmediği savunulur, çünkü sınırlar da düzeltilmez. Böylece mesele daha küçük olan suyun uzaklaştırılmasında, yer daha büyük olan sınırların düzeltilmesindedir. Tersine, delil daha küçükten çıkarılırsa şüphe edilen şey daha büyükte bulunur: şehirde sınırlar düzeltilir mi diye şüphe edilirse, hayır deriz, çünkü su bile uzaklaştırılmıyor. Böylece şüphe edilen şey daha büyükte, delilin alındığı şey daha küçüktedir. Eşitlerin karşılaştırılmasında da aynı akıl yürütme geçerlidir: eşit şeylerden birinde mesele bulunur, öbüründe delilin yeri anlaşılır. Evin kullanımla iki yılda kazanılıp kazanılmadığı sorulduğunda, arazinin de öyle kazanıldığı için bunu doğrularız. Arazi ile ev eşit olduğundan mesele ev hakkındadır, delil ise araziden çıkarılır. Yerlerin gücü hakkında, yani meselelerin delillerin yerlerinden nasıl ayrıldığı hakkında söylediklerimiz bu kadar olsun.

PL64.1087

vero ita est locus, ut quaestio sit in consequentibus. Nam cum quaeritur an aliquid dotis nomine pro liberis manere oporteat sumitur argumentum nullo modo manere oportere ex antecedentibus, quod viri culpa factum est divortium; locus itaque in antecedenti, quaestio vero in consequenti. Consecutum est viri culpa factum esse divortium, nihil apud patrem pro liberis permanere, cum viri culpa praecesserit. A consequentibus vero si sit argumentum, res quae dubia est in antecedentibus esse deprehenditur, velut cum quaeritur an divortio facto, cum eo nupta esset mulier quicum connubii jus non esset, dotis nomine aliquid pro liberis manere oporteat. Fit argumentum sic: Si quid ex dote pro liberis manere oporteret, quia patrem liberi sequerentur, cum eo nupta esset mulier, quicum connubii jus esset, hic antecedens est, si quid de dote pro liberis manere oporteret, et in eo quaestio an aliquid manere oporteat. Consequens vero, cum eo mulier nupta, quicum connubii jus esset, a quo sumitur argumentum, id est a consequenti. Nam cum manifestum sit, non cum eo nupta esse cum quo connubii jus erat, ostenditur quod minime patrem liberi sequantur, atque idcirco nihil pro liberis manere oportere. Hic igitur res quidem quae dubitatur in antecedenti est, in eo scilicet an ex dote pro liberis manere aliquid oporteat, argumentum vero in eo loco qui est in consequentibus, id est in muliere quae nupta est cum eo cum quo nulla erant jura connubii. A repugnantibus etiam quoties argumenta sumuntur, res quidem dubia in altero repugnanti, in adverso vero locus est argumenti, ut cum quaeritur an possit invita mulier reddere legatum, quod recte testamento semel accepit. Locus a repugnanti, minime posse invitam reddere quod recte accepit. Quaestio igitur est in eo quod intelligitur invitam reddere, argumentum vero in altero repugnanti, id est in eo quod intelligitur recte accipere. Pugnat enim invitam reddere et recte accipere, sed quaestio in uno eorum est, locus in altero. Quoties vero a causis efficientibus ducitur argumentum, quaestionem in effectis esse necesse est, ut exemplo quo quaeritur an qui satis dederit damni infecti, vitium parietis praestare cogatur. In hoc igitur, id est vitio parietis, quaestio est, sed de causa trahitur argumentum. Dicitur enim non oportere praestare, quoniam natura parietis causa fuerit vitii, non is qui de praestando vitio satis dedisset. Effectum ergo causae, vitium parietis fuit. Itaque quaestio quidem in effecto, locus vero esse consideratur ex causa. At si ab effectis aliquid approbetur, locus in effecto, quaestio in causa est constituta, veluti cum quaeritur an mulier quaedam, cujus bona viri facta sint, dotis nomine in viri manum convenerit. Quoniam ergo in manum ex conventione perficitur, ut bona mulieris post ejus mortem vir adipiscatur, argumentum ducitur ab effectis. Efficitur enim per in manum conventionem, ut quaecunque sunt mulieris, viri fiant dotis nomine; ergo cum ea quae mulieris fuere, vir nomine dotis adipiscatur, mulierem in manum viri necesse est convenire. Quaestio itaque est de muliere, an in manum viri convenerit. Argumentum vero ab effectu causae, id est in manum conventionis. Hoc vero est quod ea quae fuere mulieris, vir nomine dotis acquirit, quo fit ut quod quaeritur, in causa, locus vero sit in effectis. A comparatione vero majorum si fuerit argumentum, quaestio erit in minoribus, ut si quaeratur an in urbe aqua debeat arceri, defendaturque minime debere, neque enim fines reguntur; ita in aqua arcenda, quod minus est, quaestio est, locus vero in finibus regendis, quod majus est. Contra vero, si a minore argumentum ducatur, erit id quod dubitatur in re majori, ut si dubitetur an fines in civitate regantur, respondeamus minime, quoniam ne aqua quidem arcetur. Ita id quod dubitatur, in re majore consistit, illud vero unde argumentum sumitur, in minori. Et in comparatione parium similis ratio est: in uno enim eorum quae sunt paria, quaestio consistit, in altero locus intelligitur argumenti, veluti cum quaeritur an aedium usus biennio capiatur, id approbamus, quoniam fundorum quoque. Cum ergo paria sint fundus atque aedes, quaestio quidem de aedibus est, argumentum vero ducitur a fundo. Ac de vi quidem locorum, quoque modo a se quaestiones et loci argumentorum separentur, haec dicta sint. Şimdi sıralarını çok kısaca anacağım. Hangi yerin önce, hangisinin sonra sayılması gerektiğine dair bütün yargı, ortaya konan meselenin içinde döndüğü terimlere bakmaktan doğar. Bu terimlere daha yakın olanlar en doğru biçimde öne alınır; onlardan ne kadar uzaklaşmışlarsa o kadar sonraya konurlar. Bu şöyle aydınlanır. Önce yerlerin çokluğu, üzerinde konuşulan şeyin kendisinde olanlar ve dışarıdan alınanlar diye bölünmüştür; burada kendisinde olan yerlerin dışarıdan çekilen yerlerin önüne konduğunu anlıyoruz. Kendisinde olan yer ise ilk olarak dört kısma ayrılır. Bunların birincisi, bütünden yer adını alan tariftir. Bütünden yer ilk sıraya konur, çünkü hiçbir şey bir şeye kendi tarifi kadar yakın değildir. Ardından parçaların sayımı gelir; çünkü tariften sonraki yakın yeri, parçası oldukları bütünü bir araya getiren parçaların tutması gerekir. Bunlara işaretleme eklenir; o, adeta ters çevrilmiş bir tariftir. Çünkü tarif işaretin kapalı olarak gösterdiğini açar, işaret ise tarifin ortaya çıkarıp çözdüğünü sarar ve karışık biçimde gösterir. İşaret üçüncü sıradadır, çünkü tarif şeyin cevherini tutar, parçaların sayımı bütünü oluşturan şeyleri tek tek sayar, işaret ise hiçbir şey meydana getirmez, yalnızca gösterir. Asıl olarak terimlerin kendisine bağlı olan bu şeylerden sonra ilişkili şeyler sayılır. Bunlar artık terimlerin içinde değildir, onları adeta dışarıda durarak takip ederler; kendisinde olanlardan sayılmalarının tek nedeni, ait oldukları şeyler olmadan var olamamalarıdır. Bunların ilki aynı kökten olanlardır. Çünkü ilişkili şeyler arasında hem şeyden hem addan pay alıp yalnızca adın küçük bir çekimiyle ayrılan şey kadar yakın olanı yoktur. Nitekim adil olan hem adaletten pay alır hem de "adalet" adının çekimiyle[^PL64.1087_2]

PL64.1089adlandırılır; aynı kökten olan öbür şeylerde de durum budur. Bundan sonra cins sayılmıştır. Cins, herhangi bir şeyin cevherini küllî olarak gösteren, türce farklı birçok şeyin cevherî benzerliği olandır. Cins, öne konan terimlerden aynı kökten olanlara göre daha uzaktır; çünkü cevheri gösterse de terimin adına çekimli bir kelimeyle bile bağlanmaz, ondan büsbütün farklı bir kelimedir. Ona tür eklenmiştir ki Tullius buna "biçim" (forma) demiştir; çünkü hiçbir şey cinse tür kadar yakın değildir. Tür ise bireylerin cevherî benzerliği ve cinsin altına konandır. Ondan sonra benzerlik yerleştirilmiştir: cevherlerde anlaşılan aynılıktan sonra, keyfiyette bulunduğu düşünülen aynılık doğru olarak gelir. Şey böylece yavaş yavaş benzerlikten uzaklaşmaya başlar, hemen zıtta varmaz, önce farktan yer kurar. Çünkü benzerlik kaldırılınca akla önce farktan başka bir şey gelmez. Sonra zıttan, yani en büyük farktan yer çıkarır. Ardından yine kendisine dost olan ilişkili şeylere döner; ama benzerler gibi dost olanlara değil. Eşlik edenleri öne sürer; bunlar tam bir benzerlik taşımaz, birbirine yapışık şeylerin bir tür yakınlığını gösterir. Eşlik edenlerden sonra Tullius öncekileri koymuştur; çünkü bir biçimde bağlanmış olandan sonra bir şeyin ya önce ya da sonra geldiğini anlamak gerekir. Bu yüzden önce öncekiler, sonra sonrakiler yerleştirilmiştir. Bunlardan sonra bağdaşmayanları söyledi; böylece benzerliklerin ve zıtlıkların adeta iki katlı bir sırası doğdu. Önce benzerden, farktan ve zıttan yeri öne sürmüştür; bu, benzerlerin ve zıtların tam sırasıdır. Sonra eşlik edenlerden, öncekilerden, sonrakilerden, bağdaşmayanlardan yer gelir; burada da benzerlerin ve zıtların ikinci sırası görülür. Ama birinci sıra ikincisinden çok daha belirgindir: çünkü benzer olmak eşlik etmekten, farklı olmak önce ya da sonra gelmekten, zıt olmak bağdaşmamaktan daha fazladır. Her biri kendi sırasında tam biçimini korur. Benzerlik bir tür yakınlık taşımalıdır: benzer olan, benzediği şeye, eşlik edenin tabiî komşuluğuyla bağlı olduğu şeye olduğundan daha yakındır. Yine fark benzemezliğin kaynağı olduğu için, bir şeyden farklı olan, onu takip eden ya da ondan önce gelenden daha benzemezdir. Yine zıt, zıddından çok uzaklaşmak zorunda olduğundan, bağdaşmayandan daha uzağa düşer. Bunlardan sonra sonuçların sebeplerini aramaktan başka ne kalabilirdi? Sonuçların sebeplerinden sonra da sebeplerin sonuçlarını araştırmaktan başka ne yapılabilirdi? Karşılaştırmadan olan yerler ise son sırayı tutar; çünkü benzerlik de benzemezlik de onlarda yalnız kemiyettedir. Yerlerin sırası hakkında bu kadar söz yeter.

Ayrıca şunu da düşünmek gerektiğini sanıyorum: Sorulan şeyin kendisine bağlı olan bu delil yerleri de haklı olarak ilişkili şeylerden sayılmalı mı? İlişkili şeyler, bir şeye göre olup öne konan terime ilişkiyle bağlandıkları için böyle anılır. Tarif de bir şeyin tarifidir, bütün de parçaların bütünüdür, işaret de işaret edilen şeyin işaretidir. Ama her birinin tabiatını inceleyip bunların ötekiler gibi bir şeye gönderilip gönderilmediğini görmek gerekir. Tarif, tarif ettiği şeyi bir bakıma açar ve biçimlendirir. Parçalar da parçası oldukları şeyi kendilerine özgü birleşmeleriyle tamamlar. İşaret ise onun kavrayışını ortak olarak tutar. Ötekiler, yani ilişkili denen şeyler bunları yapmadığına göre, bunlar haklı olarak ilişkili şeylerden sayılmaz; adeta tamamladıkları ve biçimlendirdikleri şeyin kendisinde bulundukları söylenir. Yerlerin gücü ve sırası hakkında yeterince konuştuğumuza göre, sonraki konulara geçelim. Yukarıda söylenen her şeyin dışında özellikle şuna dikkat etmek gerekir: Delillerde bir şey alınmış olması, onun o delillerin yeri olarak anılmasına yetmez; delilin içinde bulunmakla kalmamalı, delil ondan doğmalıdır. Söylediğim şey bir örnekle daha açık anlaşılır. Bir delilde cins ya da tür alınmışsa, delile gücünü cinsin ya da türün niteliği vermedikçe o delil hemen cinsten ya da türden çekilmiş sayılmaz. Mesela mesele şu olsun: Hayvan için var olmak ile yaşamak aynı mıdır? Delillendirme de şöyle yapılsın: Hayvan için var olmak yaşamakla aynı değildir, çünkü cansız için de var olmak ölmekle aynı değildir; zira cansız pek çok şey vardır ve bunlar ölmez. Hiç yaşamamış olanların ölemeyeceği de açıktır.

PL64.1089

, et in caeteris quidem conjugatis idem est, Post haec: annumeratum est genus. Genus vero est quod cujuslibet universaliter substantiam monstrat, et quod multorum specie diversorum, substantialis est similitudo. Quod a propositis terminis longius quam conjugata sejungitur, quia tametsi substantiam monstrat, tamen ne inflexo quidem vocabulo cum termini nomine copulatur, sed longe lateque diverso. Huic adjuncta est species, quam formam Tullius appellavit, quia nihil est tam proximum generi quam species. Species vero est substantialis individuorum similitudo, et quod sub genere ponitur. Post hanc, similitudo est constituta. Etenim post illud idem quod in substantiis intelligitur, illud idem recte ponitur quod in qualitate esse perpenditur. Paulatim vero res incipit a similitudine recedere, nec statim ad contrarium venit, sed prius a differentia locum statuit. Nam remota similitudine nihil aliud occurrit prius, nisi differentia. Post hanc, a contrario locum ducit, id est a maxima differentia. Rursus ad amica sibi affecta convertitur. Sed non eo modo amica quo sunt similia, adjuncta enim proponit, quae non sunt integrae similitudinis, sed inter se judicii, et veluti cujusdam rerum sibi cohaerentium propinquitatis. Post adjuncta vero antecedentia Tullius posuit. Post id enim quod aliquo modo junctum est, aliquid necesse est aut antecedens aut consequens intelligatur. Prius itaque antecedens, post consequens collocatum est. Post haec repugnantia dixit, ut quodammodo duplex ordo contrarietatum ac similitudinum nasceretur. Prius enim proposuit a simili, a differentia, a contrario, atque hic universus ordo est similium et contrariorum. Rursus ab adjunctis junctis, ab antecedentibus, a consequentibus, a repugnantibus. Hic rursus secundus ordo similium et contrariorum esse deprehenditur. Sed primus valde evidentior quam secundus; plus est enim simile esse quam adjunctum, plus est differre quam antecedere vel consequi, plus etiam est contrarium quam repugnans. Et in suo quaeque ordine plenam retinent formam, velut quia similitudo propinquitatem quamdam tenere debet: propinquius est enim id quod est simile ei cui simile esse consideratur, quam id quod adjunctis est ei cui naturali vicinitate conjungitur. Rursus quoniam differentia si militudinis auctor est, dissimilius est id quod ab aliquo differt, quam id quod consequitur vel antecedit. Rursus quoniam contrario longissime ab eo qui contrarium est oportet abscedere cedere, longius abscedit contrarium quam repugnans. Post haec quid aliud restare poterat quam effectorum causas quaerere? aut post effectorum causas quid aliud quam ipsarum causarum perquirere effectus? Praeterea a comparatione loci, postremum ordinem tenent, quia sive similitudinem, sive dissimilitudinem in sola obtinent quantitate. Ac de locorum ordine satis dictum est. Illud praeterea considerandum puto, num hi quoque argumentorum loci qui in ipso haerent de quo quaeritur, inter affecta jure numerentur merentur. Quandoquidem quae affecta sunt, idcirco esse dicuntur affecta, quia sunt ad aliquid, et propositi termini relatione nectuntur. Nam et definitio alicujus est definitio, et totum partium totum est, et nota significati nota est. Sed inspicienda natura est singulorum, et videndum num similiter haec ad aliquid referantur ut caetera. Nam definitio rem quam definit quodammodo explicat atque conformat. Item partes rem cujus partes sunt propria conjunctione perficiunt. Nota vero, ejus intellectum communiter tenet, et cum haec caetera quae vocantur affecta non faciant, jure haec non inter affecta ponuntur, sed in eo ipso quod veluti conficiunt atque conformant, inesse dicuntur. Sed quoniam de vi atque ordine locorum sufficienter dictumest, nunc ad sequentia transeamus eamus. Praeter omnia enim quae superius dicta sunt, illud animadvertendum maxime est, quia non si quid in argumentis fuerit sumptum, illud eorum argumentorum locus dicendus est, nisi non solum insit argumentis, verum etiam ab eo argumenta nascantur tur. Id quod dico, planiore liquebit exemplo. Si quod enim fuerit argumentum in quo sumatur genus vel species, non statim illud argumentum ex genere vel specie tractum esse dicitur, nisi ei argumento vires generis vel speciei qualitas subministret. Age enim, sit quaestio an idem sit animali esse quod vivere, et fiat argumentatio sic: non idem est animali esse quod vivere, quia ne inanimato quidem idem est esse quod mori, plurima quippe sunt inanimata, neque moriuntur. Nam quae nunquam vixere, ne mori quidem posse manifestum esl.

PL64.1089_2Şu halde bu cansız, taşların ve dökme madenlerin cinsidir ve delile alınmıştır; ama içinde cins yer alıyor görünse de delil cinsten yapılmamıştır, daha çok zıttan yapılmıştır. Çünkü ölüm yaşamın, cansız da hayvanın zıddıdır; ölmek cansızı takip etmediğine göre, yaşamak da hayvanı takip etmez. Demek ki bu yer, cins böyle bir delilin içinde bulunsa da cinsten değil, daha çok zıttan çıkarılmalıdır. Delilin gerekçesi hayvanın ya da yaşamanın cinsinden çekilseydi yer ancak o zaman cinsten olurdu. Delil şöyle kurulsaydı olduğu gibi: Hayvan için var olmak cevher için var olmaktır; yaşamak ise cevher değildir, cevhere gelen bir şeydir. Öyleyse yaşamak, hayvan için var olmakla aynı değildir. Delil burada cevherden, yani hayvanın cinsinden çekilmiştir. Bu delil hem cinsi içerir hem de cinsten çıkarılmıştır; öncekinde ise cinsi içermekle birlikte zıttan çıkarıldığı anlaşılır. Çünkü her zaman delilin içinde ne olduğuna değil, delilin neden çıkarıldığına bakmak gerekir. Öteki yerlerde de aynı yol izlenmelidir; her biri üzerinde uzun uzun durmaya gerek yoktur. Yukarıdaki açıklamanın özenini benimseyen kimse, tek örnekle aydınlanan şeyi öteki durumlarda kolayca çıkarır.

Anlattığım yerlerden her birinin kendine özgü parçaları olduğuna göre, bunları olabildiğince incelikle izleyelim ve önce tarifin kendisinden söz edelim. Tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklayan sözdür.

Delillerin yerlerini kısaca öne sürdükten sonra Cicero, onları daha ince ve daha çözümlü biçimde

PL64.1089_2

Hoc igitur inanimatum genus est lapidum, ac fusilium metallorum, et sumptum est in argumentum, sed non ex genere factum est argumentorum, licet in eodem genus videa inclusum, sed potius a contrario. Nam contrarium est vitae quidem mors, animalium inanimatum; sed mori non sequitur inanimatum, igitur ne animal quidem vivere. Non ergo ex genere locus iste ducendus est, sed potius ex contrario, quamvis genus hujusmodi contineat argumentum; tunc enim locus esset a genere, si ab animalis vel a vivendi genere argumenti ratio traheretur, velut si ita fieret argumentum: animali esse, substantiae est esse; ipsum vero vivere substantia non est, sed in substantiam venit. Non est igitur idem vivere quod animali esse. A substantia igitur tractum est argumentum, a genere videlicet animalis. Hoc igitur argumentum, et genus continet, et ex genere ductum est; in priore vero, etsi genus continet, a contrario tamen ductum esse perpenditur. Illud enim semper speculandum est, non quid in argumento sit, sed ex quo duci argumentum et in caeteris quidem eadem ratio tenenda est, neque est enim in singulis immorandum. Si quis enim diligentiam decursae superius expositionis exercuit, facile in reliquis colliget, quod uno declaratur exemplo. Quando ergo unusquisque eorum locorum quos exposui, sua quaedam membra habet, ea quam subtilissime persequamur, et primum de ipsa definitione dicatur. Definitio est oratio quae id quod definitur explicat quid sit. Propositis igitur breviter argumentorum locis.

PL64.1091kendi kısımlarına ve uygun parçalarına ayırmaya karar verdi. Çünkü bütün yerlerin tabiatı, yalnız karışık değil dağıtılmış olarak, kendi kısımlarının özelliğiyle bilinirse daha özenle görülür. Bu da bulunacak delillerde büyük bir bolluk verir. Örneğin tariften söz edecek olursak, tariflerin bütün kısımlarını bilen kişi hepsinden kendine delil devşirebilir ve delil bulmakta tarifin kaç türü olduğunu bilmeyen kişiden daha zengin olur. Çünkü kişi tariflerin kaç kısmı olduğunu biliyorsa o kadar kısımdan delil çıkarır. Tariflerin çeşitliliği kendisinden gizli kalmayan kişi, böyle yerlerden en bol imkâna sahip olur. Bu yüzden Marcus Tullius, karışık ve düzensiz olarak öne sürdüğü yerleri şimdi daha özenli bir yolla ayırıyor. Önce şunu daha dikkatle ele almak gerekir: Dediğimiz gibi yerlerin kendileri de birer şeydir, ama onlardan delil çekildiği zaman yer oldukları anlaşılır. Şu halde Cicero şimdi asıl olarak yerleri değil, delile çekilince yer biçimini alan şeylerin kendisini bölüyor. Çünkü tarif, parça ve işaret birer şeydir, ama onlardan delil çıkarılınca yer olurlar. Dolayısıyla Marcus Tullius şeyleri tabiatça nasılsalar öyle ayırırken, şeylerle birlikte yerleri de bölmüş olur. Delilin çıkarılabileceği şey tekse yer de tektir; o şey bölünürse, parçaları kaç taneyse delillerin doğduğu aynı cinsten yer de o kadar olur. Durum böyle olduğundan ve bütün yerlerin ilki bütünden, yani tariften olduğundan, şeyin tabiatı ortaya çıkınca türlerini ya da parçalarını uygun sırayla ayırabilmek için önce tarifin ne olduğunu tarifle açıklıyor. Diyor ki: tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklayan sözdür; insanın tarifi "akıllı, ölümlü hayvan" olduğu gibi. "Açıklar" derken çok ihtiyatlı konuşmuştur. Çünkü adın karışık olarak bildirdiğini tarif birtakım cevherî parçalar yoluyla yayar. "İnsan" adıyla karışık biçimde bildirilen şeyi tarif, insanın ölümlü hayvan olduğunu söyleyerek açar ve açıklar. Böyle söylemeseydi tarif cinse de ortak olabilirdi: "Tarif, tarif ettiği şeyin ne olduğunu gösterendir" denseydi olacağı gibi. Çünkü cins de yüklendiği şeyin ne olduğunu gösterir, ama ne olduğunu açıklamaz. Yalnız tarif şeyin ne olduğunu açıklar; bunu da söz yoluyla yapar. Cins ve çoğunlukla tek tek adlarla söylenen öbür şeyler ise bunu yapmaz. Tarif, tarif edilen şeyi herhangi bir biçimde değil, yani nasıl ya da ne kadar olduğu bakımından ya da öbür kategorilerden herhangi biri bakımından değil, "ne olduğu" bakımından açıklar; yani tarif ettiği şeyin cevherini gösterir. Cevheri ise cins ve ayrımlardan oluşan tarif açıklar. Çünkü bunlar, cins, tür, ayrım, hassa ve araz üzerine yazılanlarda söylendiği gibi, her şeyin cevherini gösterir. Demek ki her tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklar. Aristoteles de tarifi hemen hemen aynı biçimde belirler: "Tarif, var olmanın ne olduğunu anlatan sözdür." Marcus Tullius tarifi şöyle ayırıyor:

*Tariflerin iki ilk cinsi vardır: biri var olan şeylerin, öbürü anlaşılan şeylerin. Var olanlar derken görülüp dokunulabilenleri kastediyorum: arazi, ev, duvar, yağmur oluğu, köle, davar, ev eşyası, erzak ve benzerleri. Bu cinsten şeylerden bazılarını zaman zaman tarif etmemiz gerekir. Var olmayanlar derken ise dokunulamayan, elle gösterilemeyen, ama zihinle görülüp anlaşılabilen şeyleri kastediyorum: kullanımla kazanmayı, vesayeti, soyu, baba tarafından akrabalığı tarif ettiğinde olduğu gibi. Bu şeylerin altında cisim gibi bir şey yoktur; yine de anlayışa işlenmiş ve basılmış belirgin bir biçim vardır; buna kavram (notio) diyorum. Delillendirirken çoğu kez bunu tarifle açıklamak gerekir.*

PL64.1091

subtilius atque enodatius statuit per suas partes, et convenientia membra partiri. Ita enim locorum omnium diligentius natura considera bitur, si non confuse solum verum etiam distributim, et in suarum partium proprietate noscantur. Dat vero hoc multam inveniendorum copiam argumentorum: ut enim de definitione dicamus, si cunctas aliquis definitionum partes agnoverit, ex omnibus sibi poterit argumenta conquirere,[uirere, eritque in inveniendis copiosior argumentis eo qui quot sint definitionis species ignorat. Ex tot enim definitionum partibus argumenta producet, quantas quis definitionum partes esse cognoverit. Is vero habebit plurimam talium locorum facultatem, quem definitionum diversitas non latebit. Ob hoc igitur M. Tullius, quos confuse atque indigeste posuit locos, nunc eosdem diligentiore ratione partitur. Ac primum illud propensiore consideratione tractandum est, quodut dictum est, etiam loci ipsi res quaedam sunt, sed tunc esse intelliguntur loci, cum ab his trahitur argumentum. Ergo nunc Cicero non principaliter locos, sed res ipsas dividit, quae ad argumentum ductae, speciem sumunt locorum. Definitio namque, et pars, et nota, res quaedam sunt, sed cum ab his argumentum ducitur tur, loci fiunt. Cum igitur M. Tullius res ipsas ita ut sunt naturaliter partiatur, simul cum rebus dividit locos. Si enim res una est a qua duci poterit argumenta, unus est etiam locus; at si illa dividitur, quot partes ejus rei fuerint, tot erunt etiam loci generis ejusdem de quo argumenta nascuntur. Quae cum ita sint, cumque prius omnium locus a toto sit, id est a definitione, prius quid sit definitio definitione declarat, ut patefacta rei natura, species ejus vel membra convenienti ordine partiatur. Definitio, inquit, est oratio quae id quod definitur explicat quid sit, sicut definitio est hominis, animal rationale, mortale. Dictum vero cautissime explicat. Nam quod nomen confuse denuntiat, id definitio per quaedam substantialia membra diffundit. Quod enim confuse nomine hominis declaratur, id aperit atque explicat definitio, dicens hominem esse animal mortale. Nam nisi ita dixisset, potuerat esse communis definitio generi quoque, velut hoc modo: Definitio est quae designat quid est id quod definit. Sed genus quoque designat quid est id de quo praedicatur, sed non explicat quid sit. Solaenim definitio explicat quid sitquod oratione perficitur; genus vero et caetera quae singulis plerumque nominibus proferuntur, minime. Explicat autem definitio id quod definitur, non quoquo modo, id est non in eo quod quale vel quantum cst, non in quolibet aliorum praedicamentorum, sed quid sit, id est ejus quod definit, substantiam monstrat. Ea vero definitio substantiam digerit, quae ex genere differentiisque consistit haec namque unius cujuslibet substantiam significant, sicut in his dictum est, ubi de genere, specie, differentia, proprio, accidentique tractatum est. Ergo omnis definitio explicat quid sit id quod definitur. Aristoteles vero eodem pene modo definitionem determinat, dicens. Definitio est oratio quid est esse significans. Hanc M. Tullius partitur hoc modo: Definitionum autem duo sunt genera prima, unum earum rerum quae sunt, alterum earum quae intelliguntur. Esse ea dico quae cerni tangive possunt, ut fundum; aedem, parietem, stillicidium, mancipium, pecudem, supellectilem, penus, et caetera. Quo ex genus quaedam interdum nobis definienda sunt. Non esse rursus ea dico quae tangi demonstrative non possunt sunt, cerni tamen animo atque intelligi possunt, ut si usucapionem, si tutelam, si gentem, si agnationem definias finias, quarum rerum nullum subest quasi corpus: est tamen quaedam conformatio insignita, et impressa in - 1 telligentia, quam notionem voco, ea saepe in argumentando definitione explicanda est.

PL64.1091_2Her tarifin bir şeye göre söylendiği açıktır; çünkü tarif her zaman bir şeyin tarifidir. Bir şeye göre söylenen şeylerin ise gönderildikleri şeylerden bir özellik alması zorunludur. Bundan dolayı tarifin belirlediği şeylerden tarifin içine bir özellik geçer. Ama bir şeye gönderilen şey, gönderildiği şeyle aynı olamayacağından, başka bir şeye gönderilenin kendine özgü bir biçim taşıması da zorunludur. Bu nedenle tariflerde hem kendi biçimleri hem de tarif ettikleri şeylerden aldıkları biçim bulunur. Bunu gören Marcus Tullius tarifleri önce tarif edilen şeylere göre ayırıyor ve iki cinsini öne sürüyor: biri var olan şeylerin, öbürü anlaşılan şeylerin. Tariflerin bu farklarını tarifte gösterilen şeylerden aldığı anlaşılıyor. Çünkü tarif edilen her şey ya cisimseldir ya cisimsiz; bütün şeyler ilk olarak buna ayrılır. Cisimsel olanlara "var olan", cisimsiz olanlara "var olmayan" diyor; ama cisimsizlerin hiçbir şekilde var olmadığını kastetmiyor, yoksa tarifi de kabul etmezlerdi. Çünkü tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklıyorsa, hiç var olmayan şeyin ne olduğuna dair hiçbir açıklama olamaz. Ama insan soyu hislerle yaşadığı için, en çok hislerin kavrayışına konu olan şeyin var olduğunu sanır. Kim kendini taşı ya da insanı adaletten, mirastan ya da hislerle değil anlayışla kavranan başka herhangi bir şeyden daha iyi bildiğini sanmaz? Bu yüzden, bilgilerinin apaçıklığından ötürü, hislere konu olanlar daha çok var gibi görünür, anlaşılan ve akılla kavrananlar pek var görünmez. Ama bilmek gerekir ki Marcus Tullius bunu hakikate göre değil, insanların kanaatine göre söylemiştir. Çünkü en iyi felsefe yapanlar arasında kesinleşmiş olduğu gibi, hislerden çok uzak olan şeyler en çok vardır, hislere kanaat sağlayan şeyler daha az vardır. Bu yüzden Cicero da Platon'un Timaios'unda şöyle der: "Her zaman var olan ve hiçbir doğuşu olmayan nedir, doğan ve hiçbir zaman var olmayan nedir? Bunlardan biri anlayışın aklıyla kavranır, öbürü akıldan yoksun hisse kanaat getirir." Burada her zaman var olanı akla, hiçbir zaman var olmayanı hislere bağlamıştır. Ama dediğimiz gibi,

PL64.1091_2

Omnem definitionem manifestum est ad aliquid dici, alicujus est enim semper definitio. Quae vero ad aliquid dicuntur, quamdam proprietatem ex his sumant necesse est, ad quae referuntur. Quo fit ut ex his rebus quas determinat definitio, in ipsas definitio quaedam proprietas transferatur; sed quia quod ad aliquid refertur, id non potest esse idem ei ad quod dicitur, propriam quoque ipsum quod refertur, tur, ad aliud formam necesse est possidere. Eoque fit, ut in definitionibus, et sua insit forma, et ea quam ab his accipiunt, quae definiunt, considerari. Quod M. Tullius videns, primum dividit definitiones secundum ea quae definiuntur, quarum genera duo esse proponit, unum earum rerum quae, alterum earum quae intelliguntur. Hasigitur definitionum differentias ex his videtur sumpsisse quae in definitione monstrantur. Omnia enim quae definiuntur aut corporalia sunt, aut incorporalia. Res enim omnes in haec primitus dividuntur. Ea vero quae corporalia sunt, esse dicit; ea quae sunt incorporalia, non esse, non quod omnino ea quae incorporalia sunt non sint, alioqui nec definitionem susciperent. Nam si definitio qua explicatur id quod definitur quid sit, ejus rei, quae omnino non est, nec quid sit, explicatio ulla esse potest. Sed quia humanum genus sensibus degit, id maxime esse arbitratur, quod sensuum comprehensioni subjicitur. Quis enim sibi non magis lapidem scire videatur, aut hominem quam justitiam, vel haereditatem, vel quidquid aliud non sensibus., sed intelligentia comprehendit? Unde fit ut propter evidentiam cognitionis ea magis esse videantur quae subjecta sunt sensibus, ea minime quae intelliguntur ratione capiuntur. Sed id sciendum est, M. Tullium ad hominum protulisse opinionem, non ad veritatem. Nam ut inter optime philosophantes constilit, illa maxime sunt quae longe a sensibus segregata sunt, illa minus, quae opiniones sensibus subministrant. Unde etiam idem Cicero in Timaeo Platonis ait: Quid est quod semper sit, nec ullum habeat ortum, et quod gignatur, nec unquam sit? Quorum alterum, intelligentiae ratione comprehenditur, alterum affert opinionem sensui rationis expers. Hic igitur id quod semper sit, rationi adjecit, id vero quod nunquam sit, sensibus conjunxit. Sed,

PL64.1093cisimlerin var olduğunu, cisimsizlerin var olmadığını hakikate göre değil, herhangi bir insanın ortak kanaatine göre söylemiştir. Var olan şeylere örnek olarak cisimsel şeylerin birtakım biçimlerini verir: arazi, ev, duvarlar, yağmur oluğu ve bu türden şeyler. Bunların cisimsel olduğunu görülüp dokunulabilmeleriyle gösterir. Var olmayan şeylere örnek olarak da kullanımla kazanma, vesayet, soy ve öbür cisimsiz şeyleri verir. Bunların cisimsiz olduğunu, dokunulamayacaklarını ve elle gösterilemeyeceklerini, anlayış ve zihinle kavrandıklarını söyleyerek ortaya koyar. Bunların neden var olmadığını söylediğini de altına eklediği gerekçeyle bildirir: bu şeylerin cisim gibi bir şeyi, hissi vuran herhangi bir kütlesi yoktur. Kullanımla kazanmanın cismi ne olabilir? Kullanımla kazanılan şeyler cisimseldir, ama kullanımla kazanmanın kendisi cisimsel değildir. Çünkü kullanma alışkanlığıyla oluşan zilyetlik sağlamlığının cismi nasıl olabilir? Yine birinin vesayetle yönettiği kişi cisimseldir, çünkü insandır; ama vesayet görevinin kendisi ve başkasını koruma hakkı hiçbir cisim taşıyamaz. Aynı soydaki insanlar da cisimseldir. Ama soyun kendisi, yani Scipio'larda, Valerius'larda ve Brutus'larda olduğu gibi ortak adı paylaşan özgür doğmuşların topluluğu, kesinlikle cisimsizdir. Bu, o şeylerin ruhtaki cisimsiz bir kavrayışı ve anlayışıdır; buna kavram demiştir. Kullanımla kazanmanın ya da vesayetin hayal edilişine ve cisimsiz şeyin anlaşılışına kavram denir; Yunanlılar buna ennoia der. Böylece tarifi bu iki kısma, konunun farklarına göre bölmüş, kimilerinin var olan, yani cisimsel şeylerin, kimilerinin var olmayan, yani cisimsiz şeylerin tarifi olduğunu söylemiştir.

Burada, yukarıda da kısaca andığım şey sorulabilir: Her tarif bir şeye göre görünüyorsa, tarif nasıl ilişkili şeylerden sayılmaz? Benzerlik, zıt ve öbürlerine ilişkili denmesi, her zaman bir şeye gönderilmeleri yüzündendir. Tarif de bir şeye gönderiliyor ve mutlak, kendine özgü bir bakışın konusu değilse, o da ilişkili şeyler arasına konmalıdır. Ama şöyle karşılık verilir: İlişkili şeyler, bedenin gölgeleri gibi dışarıda durur ve ilişkili oldukları şey olmadan anlaşılamaz; ya ilişkili oldukları şeylerin cevherini hiç göstermezler, zıt, benzer ve öbürleri gibi; ya da gösterdiklerinde konunun yalnızca bir parçası oldukları anlaşılır, cins, tür ve ayrım gibi. Çünkü cins türün bütün cevheri değildir, zira türü yalnız cins değil ayrımlar da biçimlendirir; ayrımlar da cevherin bütün biçimini içermez, çünkü türü yalnız ayrım değil cins de tamamlar. Tür ise cinsin bir parçasıdır. Tarif ise bir şeye göre olsa da bütün cevheri gösterir, tarif ettiği şeye eşit olur ve cevheri tamamlar; böylece ne benzer ve zıt gibi dışarıda durur ne de tarifle belirlediği cevherin parçasıdır, daha çok cevherin kendisidir. Bu konuda bu kadar söz yeter. Aynı şey parçalar için de söylenebilir: bir araya gelmiş parçalar, parçası oldukları bütünü meydana getirir. İşaret de gösterdiği şeyin bütününü anlamlandırır. Hepsi de eşittir: tarif edilen tarife, parçalar bütüne, işaret de anlamlandırmayla gösterdiği şeye; yeter ki işaret eş adlı olmasın ya da gösterilen şeyin birden çok adı bulunmasın.

Şu da haklı olarak şüphe uyandırabilir: Tariflerin iki cinsi olduğunu söylerken neden tarifleri değil, tarif edilen şeyleri, yani cisimsel ve cisimsizi bölmüştür? Bunun nedeni şu görünüyor: Dediğimiz gibi tarif bir şeye göre olduğundan, cevherini belirlediği şeylerden bir keyfiyet alır.

*Yine tariflerin kimi parçalamaların, kimi bölmelerin tarifidir. Parçalama tarifi, öne konan şeyin adeta uzuvlarına ayrılmasıdır. Örneğin biri medenî hukukun kanunlarda, senato kararlarında, mahkeme kararlarında, hukukçuların otoritesinde, yargıçların fermanlarında, örfte ve hakkaniyette bulunduğunu söylerse. Bölme tarifi ise tarif edilen cinsin altındaki bütün biçimleri kuşatır; şöyle: Devir, mancipium'a tâbi bir şeyin ya nexum yoluyla başkasına teslimi ya da mahkemede bırakılmasıdır; bu, medenî hukuka göre yapılabilecek kişiler arasında olur.*

PL64.1093

ut dictum est, corporea esse, et incorporea non esse, non ad veritatem, sed ad communem quorumlibet hominum opinionem locutus est. Ponit igitur exempla earum quidem rerum quae sunt, formas quasdam corporalium rerum, ut fundum, aedes parietes, stillicidium, atque id genus, quae corporalia esse hac ratione ostendit, quoniam cerni tangique possunt; earum vero rerum quae non sunt, exempla posuit, usucapionem, tutelam, gentem, caeteraque quae sunt incorporea; quae ex hoc incorporea esse monstravit, quod ait, ea tangi demonstrative non posse, sed intelligentia atque animo comprehendi. Cur vero ea non esse dixerit, supposuit rationem dicens, nullum quasi corpus earum rerum esse, nec molem aliquam quae feriat sensum. Quod enim corpus esse potest usucapionis? Nam ipsa quae usucapiuntur, corporea sunt, ipsa vero usucapio corporea non est. Ipsa enim per utendi consuetudinem possidendi firmitudo, quodnam corpus habere potest? Item, quod, quis tutela regit, corporale est, homo namque est. Ipsa vero cura tutelae, atque ipsum jus alium tuendi, nihil omnino corporis habere potest. Homines quoque qui in eadem gentilitate sunt, corporei sunt. Ipsa vero gentilitas, id est communis nominis liberorum societas, ut Scipionum, Valeriorum et Brutorum, certe incorporea est; sed quaedam earum rerum incorporalis animi conceptio est, atque intelligentia, quam notionem vocavit. Ipsa enim imaginatio usucapionis vel tutelae atque intellectus incorporalis rei notio dicitur, quam Graeci ⟦ἔννοιαν⟧ vocant. Divisit igitur definitionem in has duas partes scilicet secundum subjecti differentias, ut alias quidem esse diceret definitionem rerum quae sunt, id est corporalium, alias vero earum quae non sunt, id est incorporalium. Hinc quaeri potest, quod etiam superius breviter commemoravi, quonam modo definitio non inter affecta numeretur, cum omnis definitio ad aliquid esse videatur? Idcirco enim affecta esse dicta sunt similitudo, contrarium, et caetera, quoniam semper ad aliquid referuntur. Quod si etiam definitio refertur ad aliquid, nec est absoluta e ac propriae considerationis, ea quoque inter affecta ponenda est. Sed occurritur, quoniam ea quae affecta sunt tanquam umbrae quaedam corpus, ita extra posita non possunt id sine intelligentia ad quod probantur affecta, et aut omnino substantiam eorum ad quae affecta sunt, non significant ut contrarium ut contrarium, simile et caetera et caetera. Aut si quando designant, una quaedam pars intelligitur esse subjecti, velut genus, species, differentia. Non enim genus tota substantia est speciei, quandoquidem non solum genus speciem format, sed differentiae quoque; nec differentiae totam substantiae continent formam, quandoquidem non sola differentia speciem perficit, sed etiam genus. Ipsa vero species quaedam generis pars est, at vero definitio, etsi ad aliquid est, tamen totam substantiam monstrat, atque ex aequatur ei rei quam definit, et substantiam perficit, ut neque extraposita sit, sicut simili et contraria, neque pars ejus substantiae sit quam definitione determinat, sed potius ipsa substantia. Ac de hac quidem re satis dictum est. Idem vero de partibus dici potest. Nam conjunctae partes totum id efficiunt cujus partes sunt. Nota quoque totum significat id quod designat, atque omnia coaequantur, et definitum definitioni, et partes toti, et nota rei quam significatione declarat si non sit aequivoca, vel si res quae designatur non sit multivoca. Sane iHud dubitari recte potest, cur cum dixisset duo genera esse definitionum, non ipsas definitiones partitus est, sed quae definiuntur, id est corporale atque incorporale. Quod idcirco dictum videtur, quia definitio. cum sit ad aliquid, ut dictum est, quamdam capit ex his, quorum substantiam determi nat nat, qualitatem; Atque etiam definitiones, aliae sunt partitionum, aliae divisionum. Partitionum, cum res ea quae proposita est, quasi in membra discerpitur. Ut si quis jus civile dicat id esse quod in legibus, senatusconsultis, rebus judicatis, jurisperitorum auctoritate, edictis magistratuum, more, aequitate consistat. Divisionum autem definitio formas omnes complectitur quae sub eo genere sunt quod definitur, hoc modo: Abalienatio est ejus rei quae mancipi est, aut traditio alteri nexu, aut in jure cessio, inter quos ea jure civili fieri possunt.

PL64.1093_2Tarif, tarif ettiği konudan bir özellik alsa da kendine özgü biçimini bırakmadığı için, tarif edilen şeylerden çekilen farklardan sonra şimdi tariflerin kendi biçiminden çıkan farkları anlatıyor. Bileşik olan her şeyin kendine özgü biçimi kendi parçalarında bulunur; bu yüzden tariflerin parçalarından şu farkları öğretiyor: kimi tarifler bölmeyle, kimileri parçalamayla yapılır. Çünkü bir şey ya bütün türleri ya da bütün parçaları sayılarak tarif edilir. Parçaların türden nasıl farklı olduğunu biraz sonra söyleyeceğim. Şimdi Cicero'nun örneklerini açıklamak gerektiğini düşünüyorum. Parçalamaya şu örneği veriyor: Medenî hukukun ne olduğunu tarif etmeyi amaçlayalım; şöyle deriz: Medenî hukuk kanunlarda, senato kararlarında, mahkeme kararlarında, hukukçuların otoritesinde, yargıçların fermanlarında, örfte ve hakkaniyette bulunur. Kanun, halkın centuria meclisinde kabul ettiğidir. Senato kararları senatonun otoritesiyle belirlenenlerdir. Mahkeme kararları, bir şey hakkında uyuşmazlık içinde olanlar arasında yargıçların hükmüyle kurulanlardır; başka davalar da bunların örneğiyle karara bağlanır. Hukukçuların otoritesi, On İki Levha'dan ya da yargıçların fermanlarından medenî hukuku yorumlamış olanların vatandaşların yargısıyla onaylanmış ve güven kazanmış görüşleridir. Yargıçların fermanları, şehir pretorlarının ya da yabancılar pretorlarının veya kürüle aedilislerin belirlediği hukuk kurallarıdır. Örf, devlette yapılması alışılmış olandır. Hakkaniyet, tabiî aklın inandırdığı şeydir. Bütün bunlar parçalar gibi hukukun tek bir biçimini meydana getirir; tıpkı baş, kollar, göğüs, karın, bacaklar ve ayakların insanı meydana getirmesi gibi. Çünkü kendisinin dediği gibi parçalama, öne konan her şeyi adeta uzuvlarına ayırandır. Türlerin bölünmesiyle yapılan tarifin öbür kısmını ise şu örnekle gösteriyor: mancipium'a tâbi

PL64.1093_2

Quoniam definitio ita ex subjecta re quam definit, proprietatem capit, ut tamen formam propriam non relinquat idcirco post eas differentias definitionum, quae ab his rebus tractae sunt quae definiebantur, nunc a propria forma definitionum differentias tradit. Propria vero forma uniuscujusque compositi in suis partibus constat, itaque ex partibus definitionum tales differentias docet, quod aliae definitiones per divisionem, aliae: per partitionem fiunt. Definitur enim res quaelibet dum aut ejus species omnes enumerantur, aut partes. Partes vero a specie quo differant, paulo posterius dicam. Nunc exponenda arbitror Ciceronis exempla; dat enim partitionis exemplum hoc: Sit enim propositum definire quid sit jus civile, dicemus ita Jus civile est quod in legibus, senatusconsultis, rebus judicatis, jurisperitorum auctoritate, edictis magistratuum, more, aequitate consistit. Lex igitur est quam populus centuriatis comitiis civerit. Senatusconsulta sunt quae fuerint senatus auctoritate definitio. Res judicat a e sunt quae inter eos qui super aliqua re ambigunt, sententia judicum fuerint constitutae stitutae, quarum exemplo caeterae quoque judicantur. Jurisperitorum auctoritas est eorum qui ex duodecim tabulis.-vel ex edictis magistratuum, jus civile interpretati sunt, probatae civium judiciis, creditaeque sententiae. Edicta magistratuum sunt quae praetores urbani vel peregrini, vel aediles curules jura dixere. Mos est quod in civitatem solitum est fieri. Aequitas est quod naturalis ratio persuasit. Haec igitur omnia unam formam juris efficiunt, tanquam partes, velut hominem, caput, brachia, thorax, venter, crura atque pedes. Partitio est enim ut ipse ait, quae unamquamque rem propositam, quasi in membra discerpit. Alteram vero partem definitionis, quae per divisionem sit specierum, tali monstrat exemplo. Definit enim quid sit abalienatio ejus rei

PL64.1095bir şeyin devrinin ne olduğunu tarif ederek şöyle diyor: "Devir, mancipium'a tâbi bir şeyin ya nexum yoluyla başkasına teslimi ya da mahkemede bırakılmasıdır; bu, medenî hukuka göre yapılabilecek kişiler arasında olur." Çünkü medenî hukuka göre bir şey ancak Roma vatandaşları arasında yapılabilir; On İki Levha'da yer alan medenî hukuk da onlarındır. Devredilebilen, yani bizim mülkiyetimizden başkasının mülkiyetine geçebilen bütün şeyler ya mancipium'a tâbidir ya da değildir. Eskiler, devri belli bir nexum töreniyle yapılan şeylere mancipium'a tâbi şeyler diyorlardı. Nexum ise Gaius'un Kurumlar'da anlattığı biçimde yapılan bir hukuk törenidir. Aynı Gaius'un Kurumlar'ının birinci kitabında nexum yapma hakkında şu sözler bulunur: "Mancipatio, yukarıda da belirttiğimiz gibi, hayalî bir satıştır; bu hukuk Roma vatandaşlarına özgüdür. İşlem şöyle yapılır: beş ergin Roma vatandaşından az olmayan tanık, ayrıca aynı durumda olup tunç terazi tutan ve 'terazi tutucu' denen bir kişi hazır bulundurulur. Mancipium'u alan kişi elinde tuncu tutarak şöyle der: 'Bu kölenin Kuritlerin hukukuna göre benim olduğunu söylüyorum; o bana bu tunç ve tunç teraziyle satın alınmıştır.' Sonra tuncu teraziye vurur ve mancipium'u aldığı kişiye tuncu fiyat yerine verir." Şu halde On İki Levha kanununa göre bir şey ancak bu törenle devredilebiliyordu. Öbür şeylere ise kendi hukukuna tâbi, mancipium'a tâbi olmayan şeyler deniyordu. Aynı şeyler mahkemede de bırakılabiliyordu. Bırakma, Gaius'un ikinci kitapta anlattığı gibi şöyle olurdu: "Mahkemede bırakma şöyle yapılır: Roma halkının bir yargıcı önünde, pretorun ya da eyalet valisinin önünde, şeyin kendisine bırakıldığı kişi şeyi tutarak şöyle hak iddia eder: 'Bu kölenin Kuritlerin hukukuna göre benim olduğunu söylüyorum.' O hak iddia ettikten sonra pretor, bırakan kişiye karşı hak iddia edip etmediğini sorar. O reddeder ya da susarsa, şeyi hak iddia edene hükmeder; buna kanun davası denirdi." Demek ki mancipium'a tâbi şeyler, söylendiği gibi, ya nexum yoluyla ya da mahkemede bırakılarak devredilirdi. Bunların hukuk törenleri olduğu Gaius'un yukarıdaki sözlerinden anlaşılır. Mancipium'a tâbi şey hiçbir tören yapılmadan teslim edilirse, teslim alan onu kullanımla kazanmadıkça devredilmiş olamazdı. Durum böyle olunca, mancipium'a tâbi şeyin devri bölmeye göre doğru tarif edilmiştir: ya nexum teslimiyle ya da mahkemede bırakmayla gerçekleşir. Çünkü yalın teslimle mancipium'a tâbi şeyin devri olmaz. Bunların parça değil tür olduğu şuradan anlaşılır: Biri mancipium'a tâbi şeyi nexum yoluyla devrederse, kendisinin olanı tam hakla başkasının yetkisine geçirmiş olur. Mahkemede bıraksa da devir hakkı tamdır. Böldükleri şeyin tam adını parçalar kabul ediyorsa, biraz diyalektik bilgisi olan herkes bilir ki o şey cins, bunlar türdür. Durum böyle olunca Cicero tarifi iki kısma ayırmıştır: biri parçaların sayımıyla, öbürü türlerin bölünmesiyle yapılır. İkisi de parçaları sayar; ama fark şudur ki biri türleri, öbürü uzuvları ayırır.

Burada çok zor bir soru doğuyor. Tarif aynı zamanda parçalamaysa, nasıl olup da bir yerin tariften, başka bir yerin parçaların sayımından olduğu şaşırtıcı görünebilir. Bu, en büyük karışıklığı yaratır. Çünkü yukarıda yerler sayılırken tariften yer ile parçaların sayımından yer iki ayrı yer olarak öne sürülmüş, şimdi ise parçaların sayımının ya da bölmenin tarifin türleri olduğu doğrulanmaktadır. O halde tür cinsle aynı olduğuna göre, parçaların sayımı tarifle aynı olur; tariften yer de parçaların sayımından yerle aynı olur. Çok zor olan bu sorunun çözümü, tariflerin biçimlerini ve farklarını toplarsak daha kolay olur. Tarif birçok biçimde yapılabilir. Bunlar arasında tarifin doğru ve eksiksiz tek tarzı, cevherî de denen tarzdır; öbürlerine yanlış kullanımla tarif denir. Bunların hepsinin tam bölmesini biraz sonra yapacağım. Şimdilik genel olarak şunu söyleyeceğim: Her tarif, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklar. Açıklama ise iki biçimde olur: birinde bilinmeyen şeyin yerine daha açık bir şey getirilir; öbüründe parçaların bir tür sayımı yapılır. Birincisi hakkında sonra konuşacağız. Parçaların sayımı hakkında ise şunu söylemek gerekir: parçaların

PL64.1095

quae mancipi est, dicens: Abalienatio est ejus rei quae mancipi est, aut traditio alteri nexu, aut cessio in jure, inter quos ea jure civili fieri possunt. Nam jure civili fieri aliquid non inter alios, nisi inter cives Romanos fieri potest, quorum est etiam jus civile, quod duodecim tabulis continetur. Omnes vero res quae abalienari possunt, id est quae a nostro ad alterius transire dominium possunt, aut mancipi sunt, aut non mancipi. Mancipi res veteres appellabant, quae ita abalienabantur, ut ea abalienatio per quamdam nexus fieret solemnitatem. Nexus vero est quaedam juris solemnitas, quae fiebat eo modo quo in Institutio nibus Caius exponit. Ejusdem autem Caii libro primo Institutionem de nexu faciendo, haec verba sunt: Est autem mancipatio, ut supra quoque indicavimus, imaginaria quaedam venditio, quod ipsum jus proprium Romanorum est civium, eaque res ita agitur, adhibitis non minus quam quinque testibus Romanis civibus puberibus, et praeterea alio ejusdem conditionis qui libram aeneam teneat, qui appellatur libripens. Is qui mancipium accipit, aes tenens, ita dicit: Hunc ego hominem ex jure Quiritium meum esse aio, isque mihi emptus est hoc aere aeneaque libra. Deinde aere percutit libram, indeque aes dat ei a quo mancipium accipit, quasi pretii loco. Quaecunque igitur res, lege duodecim tabularum, aliter nisi per hanc solemnitatem abalienari non poterat. Sui juris autem caeterae res nec mancipi vocabantur, eaedem vero etiam in jure cedebantur. Cessio vero tali fiebat modo ut secundo commentario idem Caius exposuit. In jure autem cessio fit hoc modoapud magistratum populi Romani, vel apud praetorem, vel apud praesidem provinciae, is cui res in jure ceditur rem tenens ita vindicat: Hunc ego hominem ex jure. Quiritium meum esse aio. Deinde postquam hic vindicaverit, praetor interrogat eum qui cedit an contra vindicet; quo negante, aut tacente, tunc ei qui vindicaverit, eam rem addicit, idque legis actio vocabatur. Res igitur quae mancipi sunt, aut nexu, ut dictum est, abalienabantur, aut in jure cessione. Has autem solemnitates quasdam esse juris, ex superioribus Caii verbis ostenditur. At si res ea quae mancipi est nulla solemnitate interposita tradatur, abalienari non poteneat, nisi ab eo cui traditur, usucapiatur. Quae cum ita sint, recte definita est secundum divisionem abalienatio rei mancipi, scilicet quae aut nexus traditione., aut in jure cessione perficitur. Nam pura traditione ditione, abalienatio rei mancipi non explicatur. Species vero has esse, non partes, hinc intelligitur, quia si quis nexu abalienet rem mancipi, id quod suum fuit, in alterius potestatem pleno jure transtulit. Quod si etiam in jure cedat, plenum ab aliena tionis jus erat. Ubi autem plenum nomen ejus, quod dividunt, partes suscipiunt, illud genus, et has species esse paululum quoque dialectica cognitione imbutus intelligit. Quae cum ita sint, divisit Cicero definitionem in duas partes, unam quae partium enumeratione fieret, alteram quae per partium divisionem, utraque vero definitio partes enumerat. Sed hoc interest, quia haec quidem species, illa vero membra partitur. Hic sub oritur quaestio valde difficilis. Nam si definitio est etiam partitio, mirum videri potest quemadmodum alter sit a definitione locus, alter a partium enumeratione. Quae res maximam confusionem praestat. Nam cum superius in locorum enumeratione alter a definitione locus, alter sit a partium enumeratione propositus, cumque nunc enumerationem partium, vel divisionem, definitionis, species esse confirmet, non est dubium quin cum, idem sit partium enumeratio quod definitio (idem namque est species quod genus), idem sit locus a definitione, qui est a partium enumeratione. Cujus quaestionis valde difficilis, facilior absolutio est, si definitionum ipsarum formas ac distantias colligamus mus. Multis namque modis fieri definitio potest. Inter quos unus est verus atque integer definitionis modus qui etiam substantialis dicitur; reliqui per abusionem definitiones vocantur. De quibus omnibus paulo posterius integram faciam divisionem. Nunc in commune sic disseram:'nam quia omnis definitio explicat quid sit id quod definitur. Explicatio autem fit duobus modis: uno quidem cum pro re minime cognita planius aliquid affertur; alio vero cum fit quaedam partium enumeratio. Ac de priore quidem modo, posterius. Nunc vero de enumeratione partium ita dicendum est, quod omnis definitio, quae?

PL64.1095_2sayımıyla yapılan her tarif, doğru olarak bir tür parçalama sayılır. Adda karışık olarak anlatılan şeyin, parçaların sayımıyla yapılan tarifte açılıp açıklandığı söylendi. Bu ise ancak birtakım parçaların adını anmakla olur; çünkü sözle açıklanırken hiçbir şeyin tamamı bir anda söylenemez. Böyle olduğuna ve bu türden her tarif bir tür parça dağıtımı olduğuna göre, dört biçimde yapılabilir: ya cevherî parçalar açıklanır, ya özelliğin parçaları söylenir, ya bir bütünün uzuvları sayılır, ya da türler gibi bölünür. Tarif cins ve ayrımlardan kurulduğunda cevherî parçalar açıklanır. Çünkü tek başına yüklenen cins, türün bütünüdür; ama tarifte alınınca bir parça olur. Ayrımlar da eklenmedikçe türü tek başına tamamlamaz. Ayrımlarda da cinsteki aynı yol geçerlidir: tek başlarına söylendiklerinde bütün türü kapsasalar da tarifte alınınca türün parçaları olurlar; çünkü türü yalnız kendileri değil cins de gösterir. Bunun örneği: "İnsan akıllı, ölümlü hayvandır." Bütün tarif insana eşit olduğundan ve bütün tarifin parçaları hayvan, akıllı ve ölümlü olduğundan, tarifin parçaları olan bu şeylerin her biri insanın da parçası görünür. İşte asıl tarif adı buna verilir. Bir başka tarif de arazların bir araya toplandığı tariftir; onlardan tek bir şey

PL64.1095_2

per partium enumerationem fit, quasi quaedam parti recte intelligitur. Dictum est, id quod in nomine confuse significaretur, in definitione quae fit enumeratione partium, aperiri atque explicari. Quod fieri non potest, nisi per quarumdam partium nuncupationem; nihil enim dum explicatur oratione, totum simul dici potest. Quae cum ita sint, cumque omnis hujusmodi definitio quaedam sit partium distributio, quatuor his modis fieri potest Aut enim substantiales partes explicantur, aut proprietatis partes dicuntur, aut quasi totius membra enumerantur rantur, aut tanquam species dividuntur. Substantiales partes explicantur, cum ex genere ac differentiis definitio constituitur. Genus enim quod singulariter praedicatur, speciei totum est. Id genus sumptum in definitione, pars quaedam fit. Non enim solum speciem complet, nisi adjiciantur etiam differentiae, in quibus eadem ratio quae in genere est. Nam cum ipsae singulariter dictae totam speciem claudant, in definitione sumptae, partes speciei fiunt, quia non solum speciem quidem esse designant, sed etiam genus. Hujus exemplum est: Homo est animal rationale, mortale. Cum ergo tota definitio homini coaequetur, totiusque definitionis partes sint, tum animal,. tum rationale, tum mortale, ipsius hominis partes esse videntur singula, quae ejusdem definitionem partes sunt. Haec igitur proprio nomine definitio nuncupatur. Item est illa definitio, quando in unum accidentia colliguntur, atque unum aliquid ex his

PL64.1097yapılır ve bu, cevherde değil arazların bir tür toplanışında bulunan bir parça sayımıdır. Örneği: "Hayvan, kendi iradesiyle hareket edebilen şeydir." Hareket, irade ve imkân hayvana araz olur, ama birleşince hayvanı tamamlar; onu cevherî olarak kurmazlar, hayvanın adeta parçaları olan birtakım arazlarla gösterirler. Buna betimleme denir. Şeyin arazlarını değil de onu oluşturan, onu birleştiren uzuvları söyleyip tarifi bunlardan yapmaya kalkarsak şöyle deriz: "Ev, temel, duvarlar ve çatıdan oluşan şeydir." Burada tarif için şeyin tümünü birleştiren uzuvlar alınmıştır; buna parçaların sayımıyla tarif denir. Biri tarifinde uzuvları değil türleri koyarsa, bu tarife türlerin bölünmesinden tarif denir. Şöyle söylerse olduğu gibi: "Hayvan, ya yalnız hisse ya da his ve akla dayanan cevherdir." Bu dördünün birbirinden farklı olduğu açıktır. Cevherî parçalarla yapılan tarifte her parça tarif ettiği şeyden daha büyük, cevherce daha küllî görünür; hayvan insandan büyük olduğu gibi. Ölümlü ve akıllı da tek tek insanın tabiatını aşar, ama bir araya gelince tek tek daha büyük oldukları şeye eşit olurlar. Tarifte konan arazlar ise cevherden akılca bütünüyle ayrıdır. Parçaların sayımıyla yapılan tarifte sayılanlar öyledir ki, her biri tarif edilen bütünün adını alamaz, bu yüzden ondan küçüktür. Temellere ev denemez, çünkü temeller evden küçüktür; öbür parçalar da öyle. Bölmeyle yapılan tarifte ise her parça tarif edilen şeyin bütününden küçüktür, ama tarif edilen şeyin adının tamamını alır: akıllı da akılsız da hayvan adını alır. Bunlar böyle ayrılınca, delillendirme cevherin parçalarıyla yapılan tariften ya da arazların sayımıyla toplanan tariften yapıldığında, delil tariften, yani bütünden çekilmiş sayılır. Delillendirme uzuvların sayımıyla ya da türlerin bölünmesiyle yapılan tariften yapıldığında ise delil parçaların sayımından çıkarılmış olur. Ama Marcus Tullius, tarifin parçalanmasına girmiş olduğu için tarife değil parçaların sayımı yerine ait olan bu şeyi de araya sokmuştur. Bunun kanıtı şudur: Daha sonra aynı yerleri geniş geniş ele alırken parçaların sayımı hakkında konuştuğunda, şimdi tarifin türü dediğinden başka bir parça sayımı koymamıştır. Yine de her parça yerinin tarif sayılabileceğini düşünmemek gerekir. Biri "temel, duvarlar ve çatı evdir" derse bu zorunlu değildir. Çünkü kamu kullanımına ayrılmış bir revak olabilir, başka bir şey de olabilir, daha geniş sesler verebilmek için üstü örtülen tiyatro gibi. Şimdi anlamamız gereken şudur: Parçaların toplanışı tek bir şeyi meydana getirebiliyorsa, bir şey çoğu zaman parçalamayla tarif edilebilir. Temel, duvarlar ve çatıya evden başka hiçbir şey sahip olamasaydı, "ev, temel, duvarlar ve çatının tamamladığı şeydir" tarifi doğru yapılmış görünürdü.

*Tariflerin başka cinsleri de vardır, ama onlar bu kitabın amacına ait değildir; yalnızca tarifin tarzının ne olduğu söylenmelidir.*

PL64.1097

efficitur, et est veluti quaedam partium enumeratio, non in substantia, sed in quadam accidentium collectione. posita; hujus exemplum: Animal est quod moveri propria voluntate possit Animali namque et motus est accidens, et voluntas, et possibilitas, sed haec juncta perficiunt animal, non substantialiter constituentia, sed per quaedam accidentia designantia quod animalis quasi quaedam partessunt, et haec descriptio nuncupatur. At si non accidentia rei, sed quasi membra quaedam dicamus, ex quibus componitur atque conjungitur, atque inde definitionem facere tentemus, hoc modo dicimus: Domus est quae fundamento, parietibus tectoque consistit, hic membra quaedam sumpta sunt ad definitionem, quibus res tota conjungitur, et haec vocatur per enumerationem partium diffinitio. At si quis ita definiat, ut non in definitione ponat membra, sed species, a divisione specierum definitio nuncupatur: velut si quis hoc modo pronuntiet: Animal est substantia, quae; vel sensu tantum, vel sensu et ratione nitatur. Haec igitur quatuor a se differre manifestum est. In ea namque definitione quae per substantiales partes efficitur, singulae partes majores esse videntur, et substantialiter universaliores ab ea re quam definiunt, ut animal majus est ab homine. Mortale etiam atque rationale, singula hominis transgrediuntur naturam, quae in unum convenientia, eidem quo sigillatimlatim majora sunt coaequantur. Accidentia vero quae in definitione ponuntur, omnino a substantia ratione disjuncta sunt. In ea vero definitione quae ex partium enumeratione per, talia sunt quae enumerantur, ut singula totius definiti nomen capere non possint, atque idcirco eodem minora sunt, ut fundamenta non possint domus vocabulo nuncupari pari: fundamenta enim domo minora sunt, itemque caeterae partes. At vero in ea definitione quae per divisionem fit, singulae quidem partes tota ea re quae definitur minores sunt, totum tamen definitae rei nomen suscipiunt. Ut rationale nomen capit animalis, eodem modo irrationale. Quibus ita discretis, quotiescunque ab ea definitione quae per substantiae partes efficitur, vel ab ea quae per accidentium enumerationem colligitur, argumentatio lit, a definitione, id est a toto tractum dicitur argumentum. Quoties vero ab ea diffinitione quae vel per membrorum enumerationem, vel per specierum divisionem perhc: tur perhc: argumentatio fit, ab enumeratione partium argumentum ductum esse perhibetur. Sed M. Tullius quia jam partitionem definitionis ingressus est, etiam hanc interposuit, quae non ad definitionem, sed ad enumerationis partium locum pertinebat bat. Hujus vero rei argumentum est, quia cum post, de eisdem locis latius tractans, de enumeratione partium. loqueretur, nullam aliam enumeratio partium posuit, nisi eam quam nunc definitionis speciem dixit. Nec tamen est arbitrandum omnem partium locum posse obtinere, ut si quis sic dicat, fundamenta, parietes et tectum domus est, id non est necesse. Potest namque esse porticus publicis usibus destinata, potest item aliud quodlibet, ut theatrum quod propter ampliores sonitus exhibendos tegi solet. Sed id nunc intelligere nos oportet, posse per partitionem aliquid saepe definiri, cum partium illa collectio unam rem tantum possit efficere, ut si nihil esset aliud quod fundamenta, parietes atque tectum posset habere, nisi domus, jure definitio facta esse videretur, domum esse quam fundamenta damenta, parietes tectumque perficiunt. Sunt etiam alia genera definitionum, sed ad hujus libri institutum illa non pertinent, tantum est dicendum qui sit definitionis modus.

PL64.1097_2Victorinus bu yeri tek bir cilt boyunca açıklamaya girişerek tariflerin bütün farklarını sayar ve neredeyse herkesin tarif sayılmasına karşı çıktığı pek çok şeyi araya sokar. Bunların arasında adla tarif vardır ki, her ilim dalında çok usta olan Aristoteles bunu özellikle kabul etmez. Topika'da adla tarif yapılamayacağını kesinlikle reddeder. Örneğin biri "conticescere nedir?" diye sorsa ve "susmak" diye cevap verilse, bunlar hiçbir şekilde tarif sayılmamalıdır. Bu, Marcus Tullius'un tarifin ne olduğunu gösterdiği kendi tarifinden de doğrulanabilir: tarifin, tarif edilen şeyin ne olduğunu açıklayan söz olduğunu söylemiştir. Ad söz olmadığına göre, adla tarif kurulamayacağı açıktır. Üstelik sözle söylenip bir şey gösteren her şey de asıl anlamda tarif adını almaz; betimlemeler ve cevherî parçalardan değil de başka biçimde birleştirilmiş şeylerden oluşan bütün sözler böyledir. Bunu Victorinus da bilmez değildir. Ama o tartışmasına, konu olan şeyi şöyle ya da böyle gösterebilen her şeyi tarif yerine almayı kendine amaç edinmiş görünüyor. Adı da tariflerin sayısına bu yüzden katmıştır; çünkü daha bilinmeyen bir kelimeyle söylenip gizli kalan şey çoğu zaman daha bilinen bir kelimeyle açıklığa kavuşur. Biz de bu yüzden yukarıda açıklamanın iki biçimde olduğunu söyledik: birinde bilinmeyen şeyin yerine daha açık bir şey getirilir, öbüründe parçaların bir tür sayımı yapılır. Daha bilinen bir şey getirilen açıklama adın, parçaların sayımıyla yapılan ise sözün işidir; gerçi sözlerin kendisinde de, tartışılan şey daha bilinir olsun diye hep daha açık bir şey getirilir. Açıklamamız hiçbir şeyi atlamasın, tarifin özelliği ortaya çıksın, her şey bilgiye gelsin, gerçek tarif bilinmeden kalmasın, asıl ve gerçek anlamda tarif olmayan da bilinsin diye tariflerin farkları şöyle yapılmalıdır. Tariflerin bazıları asıl anlamda tariftir, bazılarına yanlış kullanımla tarif denir. Asıl tarifler cins ve ayrımlardan oluşur. "İnsan akıllı, ölümlü hayvandır" gibi: burada hayvan cins, akıllı ve ölümlü ayrımdır. Asıl anlamda değil yanlış kullanımla tarif denenlerin bazıları tek tek adlarla

PL64.1097_2

Hunc locum Victorinus unius voluminis serie aggressus exponere et omnes definitionum differentias enumerare, multas interserit, quae definitiones esse pene ab omnibus reclamantur. Inter definitionem nomina, quod specialiter Aristoteli in omni doctrinarum genere peritissimo non videtur; pernegatque in Topicis nomine fieri definitionem, veluti si quis dicat: Quid est conticescere et respondeatur, Tacere, hae nullo modo definitiones habendae sunt. Quod etiam ex ipsius M. Tullii definitione approbari potest, per quam definitio quid esset ostendit; dixit enim esse definitionem orationem quae id quod definitur explicat quid sit. Sed cum nomen non sit oratio, manifestum est nomine definitionem non posse constitui, cum praesertim ne omnia quidem quae oratione promuntur atque aliquid ostendunt, proprio definitionis nomine designentur, veluti descriptiones, omnisque alia oratio quae non ex substantialibus partibus, sed ex quolibet alio modo conjunctis efficitur, quod ne ipse quidem Victorinus ignorat. Sed videtur id definitionis loco ipse sibi Victorinus ad disserendi sumpsisse propositum, quod quoquo modo rem subjectam posset ostendere. Idcirco enim nomen quoque in definitionem numerum recepit, quoniam saepe notiore vocabulo fit clarius quod ignotiore antea prolatum latebat bat. Idcirco etiam nos superius diximus explicationem fieri: duobus modis: uno quidem cum pro re minime cognita planius aliquid afferatur; alio vero cum fit per quamdam partium enumerationem ut ea quidem explicatio in qua notius aliquid affertur, nominis sit, ea vero quae fit per partium enumeratione orationis5quanquam etiam in ipsis orationibus semper planius aliquid afferatur quo notius fiat illud de quo disseritur. Ut igitur nihil expositio nostra praetermittat, et definitionis proprietas appareat, itaque omnia in notitiam deducantur, ut nec vera definitio nesciatur, et quae non sit proprie vereque definitio sub scientiam cadat, talis definitionum differentia facienda est. Definitionum enim aliae proprie definitiones sunt, aliae abusivo nuncupantur modo. Ac propriae quidem definitiones sunt quae ex genere differentiisque consistunt, velut haec: Homo est animal rationale, mortale: hic enim animal genus est; rationale vero et mortale differentiae. Earum vero definitionum quae non proprie, sed abutendo definitiones vocantur, aliae sunt quae singulis nomi-

PL64.1099gösterilir, bazılarını ise söz açar ve ortaya koyar. Yalnızca adla gösterilen tariflerin bazıları Yunanca kata lexin, yani "kelimesi kelimesine" yapılır; ad yerine ad verildiğinde böyledir. Örneğin biri "conticere nedir?" diye sorsa ve "susmak" diye cevap verilse, "haurit nedir?" sorusuna "vurur" denseydi olacağı gibi. Bazıları ise örnek olarak verilir; cevherin ne olduğunu göstermek istediğimizde örnek olarak "insan gibi" dememiz böyledir. Bunun Yunanca bir adı vardır, ama metinde düşmüştür. Bu da, dediğimiz gibi, gösterilen şeyden bir şeyi şöyle ya da böyle gösterdiği için tarifler arasına konur; asıl anlamda olmasa da bir bakıma tarif sayılır.

Sözde bulunan ama asıl anlamda tarif olmayanların pek çok çeşidi vardır. Bunların hepsinin ortak adı betimlemedir. Bazıları parçalamayla, bazıları bölmeyle yapılır; bunlardan yukarıda söz edildi. Bazıları cevherî ayrımları alır ama cinsi eklemez; Victorinus buna adeta ortak bir kavram içeren tarif (ennoēmatikē) der. Biri "İnsan, akıllı kavrayışla güçlü olan ve ölümlülüğe konu olan şeydir" derse böyledir. Burada cins konmamış, yalnız cevherî ayrımlar konmuştur. Bazıları birçok keyfiyetle, ama arazlarla gösterilir; öyle ki keyfiyetler birleşmese de her biri gösterilen şeyi ortaya koyabilir. İnsan, "saygının ve hakkaniyetin olduğu" yerdir, yine "kötülüğün ve kurnazlığın olabildiği" yerdir gibi: kimse öbürlerini eklemese de "saygının bulunabildiği yer" ya da "adaletin bulunabildiği yer" demek insanı göstermeye yeter. Buna poiotēs denir. Bazıları da birçok arazın bir araya gelmesiyle yapılır. Biri sefih kişiyi tarif etmek isteyip şöyle derse: "Sefih, çok ve gereksiz masraflarla zevklere dalan ve şehvete azgınca kapılandır." Hepsi birleşince sefih kişiyi meydana getirir, tek tek ise getirmez. Buna hypographē denir. Başka bir tür de birbirine sınırda yakın şeyleri ayırmak için yapılır. Biri Nero'nun imparator mu tiran mı olduğundan şüphe ederse, zalim ve ölçüsüz olduğu için tiran olduğunu söyler. Bu eklenen fark, tiranı imparatordan ayırır. Tiran ile kral hakkında her birinin ne olduğu tartışılırsa, eklenen fark ikisini de gösterir: krala itidalin ya da saygının, tirana ise ölçüsüzlüğün ve zalimliğin yakıştığı söylenir. Buna kata diaphoran denir. Bir başkası istiare yoluyla yapılan tariftir: "Gençlik çağın çiçeğidir." Zıttın yoksunluğundan yapılan da tarif sayılır: "İyi, kötü olmayandır." Victorinus yalnız özel adlara uygulanabilen şeyi de tarif sayar; buna kata hypotypōsin denir: "Aeneas, Venüs'ün ve Anchises'in oğludur." Bunlardan başka, tamın eksikliğiyle yapılan tarif vardır: "Çeyrek, bir as olmak için dörtte üçü eksik olandır." Victorinus tariflerin farkları arasına övgüyle yapılabilen tarifi de koyar: "Kanun, devletin zihni, ruhu, öğüdü ve kararıdır." Bu çok akıl dışıdır. Çünkü övgü tarzı tarifte bir fark yaratmaz. Bakılması gereken, tarifte konan şeylerdir, hangi niyetle konduğu değil. Övme isteği tariflerin farkları arasına kabul edilecekse, yerme isteği neden tarifin başka bir farkını yapmasın? Ama bu çok açık biçimde tutarsız ve hakikate aykırı görünüyor. Tarifler orantıyla da yapılır: "İnsan küçük evrendir" denmesi gibi. Evren de akılla yönetildiği gibi, insan da birçok parçadan birleşmiş olsa da hepsinde aklı kılavuz edindiği için küçük evren denebilir. Tarifler ilişkiden de yapılır: "Baba nedir?" diye sorulduğunda "oğlu olan" diye cevap verilir. Sebep de tarif yapabilir: "Gün nedir?" diye sorulunca "güneşin yeryüzünün üstünde olması" denir. Burada sebebi, yani güneşi, sebebi olduğu şeyin yerine koyduk ve böylece günü tarif ettik. Bunlar Victorinus'un Tarifler Üzerine adlı kitabında saydığı tarif farklarıdır. Marcus Tullius bunları, gerekli görmediği için atlamıştır. Biz ise esere bir eksik kalmasın diye Cicero'nun atladıklarını da ekledik.

Eskiler şöyle öğütler: Tarif etmek istediğin şeyin başka şeylerle ortak yanlarını aldıktan sonra, başka hiçbir şeye aktarılamayan özel bir şey ortaya çıkana kadar devam et. Şöyle: Miras

PL64.1099

denotantur, aliae vero quas explicat ac depromit, oratio. Atque illarum quidem definitionum quae; tantum nomine designantur aliae sunt quae xax IX Iτίλεξιν, suntqua* IX, id est ad verbum fiunt, cum pro nomine redditur nomen velut si dicat aliquis: Quid est conticere? et respondeatur, Tacere; Quid est haurit? Percutit; aliae vero, quae exempli gratia ponuntur, ut cum volumus designare quid est substantia, exempli gratia dicimus, Ut homo: haec vocatur Graece quae idcirco, ut dictum est, inter definitiones ponitur, quoniam id quolibet modo aliquid designat ejus quod designatur, et si non proprie, tamen aliquo modo videtur esse definitio. Earum vero definitionum quae in oratione consistunt, neque tamen sunt proprias, multae sunt diversitates. Quarum est omnium nomen communis descriptio. Harum aliae fiunt partitione, aliae divisione, de quibus superius, ut dictum est. Aliae vero substantiales quidem differentias sumunt, sed genus non adjiciunt, atque haec quidem a Victorino dicitur, quasi quamdam communem continens notionem, veluti si quis dicat: Homo est quod rationali conceptione viget mortalitatique subjectum est. Hic igitur genus positum non est, sed differentiae substantiales tiales. Aliae vero sunt quae pluribus quidem qualitatibus designantur accidentibus tamen ita ut singulae qualitates, etiamsi non conjungantur, possint tamen quod demonstratur efficere, ut homo est ubi pietas est, ubi aequitas, et rursus ubi malitia et versutia esse possunt: nam et si caetera nullus adjungat, sufficit ad ostendendum hominem dicere, ubi pietas inesse potest, vel ubi justitia, vel caetera: haec vocatur Aliae. vero sunt quae pluribus in unum accidentibus conjunctis efficiuntur, ut si quis luxuriosum definire velit, dicens: Luxuriosus est qui pluribus et non necessariis sumptibus in delicias affluit, et in libidinem fertur effusior; omnia enim conjuncta luxuriosum videntur efficere, singula vero minime: haec vocatur. Aliae quoque fiunt eomodo, ut ad signandam, in his rebus quae in discreto fine conjunctae sunt, ut si dubitet quis, Nero imperatorne an tyrannus fuerit, dicit eum tyrannum fuisse, quoniam crudelis fuerit atque intemperans. Haec enim adjuncta differentia tyrannum ab imperatore sejungit. Aut etiam si de eodem tyranno atque rege dubitetur quid uterque sit, juncta differentia utrosque designat, ut si temperantia quidem regi vel pietas, tyranno vero et intemperantia et crudelitas convenire dicatur: haec vocatur. Alia quae per translationem dicitur, ut Adolescentia est flos aetatis. Illa quoque definitio esse dicitur quae fit ex privatione contrarii, ut bonum est quod malum non est. Illa quoque Victorinus definitionem ponit, quae tantum propriis nominibus aptari potest, quae etiam appellatur, ut Aeneas est Veneris et Anchisae filius. Praeter has etiam illa est quae fit per indigentiam pleni, ut quadrans est cui dodrans deest ut sit as. Ponit etiam Victorinus inter differentias definitionum illam quoque quae per quamdam laudem fieri potest, ut Lex est mens, et animus, et consilium, et sententia civitatis. Quod maxime ratione caret. Non enim laudis modus illi faciet differentiam. Illa enim consideranda sunt quae in definitione ponuntur, non quo animo constituta sunt. Quod si recipienda fuit laudandi voluntas inter differentias definitionum, cur non vituperandi quoque voluntas aliam differentiam definitionis efficiat? Sed hoc apertissime inconveniens et veritati videtur esse contrarium Fiunt etiam definitiones per proportionem, ut sit quis dicat, Homo est minor mundus. Sicut etiam mundus ratione regitur, ita quoque quoniam homo multis partibus junctus, habet tamen in omnibus rationem ducem, minor mundus dici potest. Fiunt etiam definitiones a relationibus, cum dicitur: Quid est pater? respondetur. Cui est filius. Causa quoque solet efficere definitionem, ut cum dicimus: Quid est dies? respondetur, Sol super terram: causam enim, id est solem, pro re ipsa cujus causa est inter posuimus, atque ita diem definitione monstravimus. Hae sunt definitionum differentiae quas in eo libro quem de definitionibus Victorinus edidit, annumeravit, quas M. Tullius praetermittit eo nomine, quod eas minime necessarias existimaverit. Nos vero ne quid perfectio deesset operi, etiam quae sunt a Cicerone praetermissa subjecimus. Sic igitur veteres praecipiunt, cum sumpseris ea quae sunt ei rei quam definire velis cum aliis communia, usque eo persequi, dum proprium efficiatur quod nullam in aliam rem transferri possit. Ut hoc: Haereditas

PL64.1099_2paradır. Bu daha ortaktır, çünkü paranın çok cinsi vardır. Sonrakini ekle: Birinin ölümüyle bir başkasına geçen para. Bu henüz tarif değildir, çünkü ölülerin parası mirasla olmaksızın da birçok yolla elde tutulabilir. Bir kelime daha ekle: Hukuka uygun olarak. Şey artık ortaklıktan ayrılmış görünecek ve tarif şöyle açılacaktır: Miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen paradır. Yine de yetmez; ekle: Vasiyetle bırakılmamış ya da zilyetlikle elde tutulmamış olan. İş tamamdır. Yine şöyle: Soydaşlar, aynı adı taşıyanlardır. Yetmez: Özgür doğmuşlardan gelenler. Bu da yetmez: Atalarından hiçbiri kölelik etmemiş olanlar. Hâlâ bir şey eksik: Medenî statülerini kaybetmemiş olanlar. Belki bu yeter. Çünkü Rahip Scaevola'nın bu tarife başka bir şey eklediğini görmüyorum. Bu yol, ister var olan ister anlaşılan şey tarif edilsin, tariflerin her iki cinsinde de geçerlidir.

Tarifin gerekçesini öne sürüp hem maddesine hem biçimine göre tek tek kısımlara böldükten sonra (tariflerin cisimsel ya da cisimsiz şeylerin tarifi olduğunu söylerken maddesine göre, parçalama ya da bölme yoluyla yapıldığını öğretirken biçimine göre böldü) ve eldeki esere ait olmayan öbür şeyleri atladıktan sonra, şimdi en faydalı olanı, bütün tarifin anlaşılmasını en iyi gösterebilecek olanı ele alıyor. Bu da, herhangi bir biçimde yapılan bütün tariflerde

PL64.1099_2

est pecunia; commune adhuc, multa enim genera sunt pecuniae. Adde quod sequitur: Quae morte alicujus ad quempiam pervenit; nondum est definitio, multis enim modis sine haereditate teneri mortuorum pecuniae possunt. Unum adde verbum: Jure; jam a communitate res disjuncta videbitur, ut sit explicata definitio sic: Haereditas est pecunia quae morte alicujus ad quempiam pervenit jure. Nondum est satis, adde: Nec ea aut legata testamento, aut possessione retenta. Confectum est. Itemque ut illud: Gentiles sunt qui inter se eodem nomine sunt. Non est satis: Qui ab ingenuis oriundi sunt. Ne id quidem satis est: Quorum majorum nemo servitutem servivit. Abest etiam nunc; Qui capite non sunt diminuti. Hoc fortasse satis est. Nihil enim video Scevolam pontificem ad hanc definitionem addidisse. Atque haec ratio valet in utroque genere definitionum, sive id quod est, sive id quod intelligitur, definiendum est. Definitionis ratione proposita divisaque per singulas partes tum materiae, tum etiam formae; materiae quidem, cum definitionum esse dixit, vel earum rerum quae corporeae essent, vel earum quae incorporeae; formae; vero cum aut partitionibus aut divisionibus definitiones fieri docuit; praetermissisque caeteris quaecunque ad propositum opus minime pertinerent tinerent, nunc quod utilissimum est maximeque totam definitionis intelligentiam significare potest, exsequitur. Id autem est: Qui sit in omnibus, quae-

PL64.1101tarifin tarzının ne olduğudur. Tarif etmenin hepsine ortak tek bir yolu vardır: ortak şeyler birbirine bağlanıp birleştirilerek tarif edilen şeyin tek bir özelliğinde toplanır. Çünkü ortak ve küllî olan her şey, ona bir şey eklenirse belirlemeyle azalır ve tikelliğe döner; bütün şeyleri içine aldığı genişlik daralır. Cinse ayrım eklenip tür olması gibi. Cins, kendi genişliğiyle birçok türü içerir; ona kendine özgü bir ayrım eklersen azalır ve bir bakıma tikelliğe döner. "Hayvan" dediğimizde bu ad pek çok şeyi kuşatır. Ona "akıllı"yı ekleyip "akıllı hayvan" dersen, yalın olandan daha küçük olur; çünkü akıllı hayvan, yalın hayvandan küçüktür. Böylece ayrımın eklenmesi daha büyük olanı bir tür tikelliğe indirip daraltmıştır. Demek ki bir şey tarif edilecekse, onun başka birçok şeyle ortak yanı alınır, buna ayrımlar eklenir ve önceden pek çok şeye ortak olan hemen azalır. Bu eklemeyle tarif edilen şeye eşit olacak kadar azalırsa, başka ayrımlar toplayıp uydurmak gerekmez; böyle azalıp tarif edilen şeye eşit olan şeyin tarif olması zorunludur. Ama tarif edilen şeyden hâlâ büyükse, başka bir ayrım aramak gerekir. O eklenince ayrımların sayısı artar, ortak şeylerin gücü ise azalır. Bu işe, dediğimiz gibi, tarif için alınanlar tarif edilecek şeye eşit oluncaya kadar devam edilmelidir. Bu, yalnız akılla değil uygun bir örnekle de daha açık olsun diye tarife çok bilinen bir şeyi, insanı alalım. Onun tarifini şöyle ararız: Başka birçok şeyle ortak yanını alırız, bu da hayvandır. Yani insan hayvandır deriz. Bu henüz tarif değildir: önce, dediğimiz gibi, tek adla tarif verilemez; sonra hayvan insandan büyüktür. Hayvanı azaltıp insana eşitlemek için ayrım ekleriz. O eklenince şeylerin sayısı artar, şeyin gücü ve genişliği ise azalır. "Akıllı"yı ekliyor ve "akıllı hayvan" yapıyorum. Akıllı hayvan, yalın hayvandan küçüktür. İnsanın akıllı hayvan olduğunu söylüyorum. Ama bu henüz insana eşit değildir; çünkü insan olmayan akıllı hayvanlar olabilir, Platon'un yıldızlar hakkında düşündüğü gibi. Tarif bir daha daralsın, tarif edilen insana eşit olsun diye başka bir ayrım ekliyorum: "ölümlü"yü ekliyor ve insanın akıllı ölümlü hayvan olduğunu söylüyorum; bu insana eşittir. Çünkü insan olan, akıllı ölümlü hayvandır. Şu halde insanın tarifinin, birçok ortak şeyin birleşmesiyle insana özgü ve eşit tek bir şey meydana getiren bu tarif olduğunu söylüyorum. Öbür şeylerde de yol aynıdır: tarifler ortak şeyler toplanıp birleştirilerek yapılır; bu birleşmeyle ortak olanların daralıp daha küçük bir ölçüye inmesi zorunludur ve birleşmiş ortak şeylerden tarif edilen şeye özgü ve eşit bir şey kurulur. Cicero'nun tarifin tarzının şu olduğunu söylemesi bu demektir: Tarif etmek istediğin şeyin başka şeylerle ortak yanlarını aldıktan sonra, başka hiçbir şeye aktarılamayan özel bir şey ortaya çıkana kadar devam et. Bu sözlerle ve bu düşünceyle kısaca şunu anlatmış görünüyor: Tarif, cevherî ortak şeylerden birleşip daha küçük bir ölçüye inerek tarif edilen şeye eşit olan şeydir. Verdiği örnekler şöyledir; biri mirası, öbürü soydaşlığı tarif eder. Mirası şöyle tarif eder: Miras paradır. Bu ortaktır ve miras olmayan birçok şeye de uyar: bağışlara, hırsızlık mallarına ya da miras olmayan başka para işlerine. Bu paraya bir şey eklemek gerekti: Birinin ölümüyle bir başkasına geçen. Çünkü miras, birinin ölümüyle bir başkasına geçen paradır. Ama bu bile mirasın kavranışını tam açıklamaz, çünkü ortaktır. Ölülerin parası birçok yolla elde tutulabilir; biri savaşta yenilip soyulduğunda olduğu gibi. Bir şey daha eklemek gerekir:

PL64.1101

cunque quomodolibet fiunt, definitionis modus. Est autem una atque omnibus communis definiendi ratio. ut ex communitatibus inter semet junctis atque compositis in unam proprietatem rei definitae colligantur. Omnia enim quae communia atque universalia sunt, si quid eis fuerit adjectum, determinatione minuuntur, et ad particularitatem redeunt, atque eo ambitu quo concludebant cuncta, cohibentur, veluti cum generi adjicitur differentia, et fit species. Nam cum genus per se proprio ambitu multas species contineat, ei si propriam adjicias differentiam, minuuntur nuitur, et in quamdam quodammodo particularitatem redit, veluti cum dicimus animal, hoc nomen multa concludit. At si ei rationale adjicias, faciasque animal rationale, minus erit a simplici. Minus namque est animal rationale a simpliciter animali. Ita additio differentiae quod majus fuit in particularitatem quamdam redegit atque cohibuit. Quoties igitur aliqua res definienda est, sumitur id quod ei cum pluribus aliis commune est, huic adjiciuntur differentiae, statimque necesse est minuatur id quod pluribus fuerat ante commune, et si hac differentiae additione in tantum modum decreverit, ut rei quae definitur fiat aequalis, alias differentias colligere atque aptare non necesse erit, sed id ipsum quod ita decrevit, ut aequale sit ei quod definitur, definitio esse necesse est. At si adhuc amplius sit ab ea re quae definitur, quaeramus necesse est aliam differentiam rentiam, qua adjuncta numerus quidem crescat, vis autem communitatum differentiarum additione decrescat crescat, atque id hactenus faciendum, quatenus, ut dictum est, ea quae ad definitionem sumuntur ei quod definiendum est adaequentur. Ut igitur id non ratione solum, verum convenienti quoque clarius fiat exemplo, sumatur res notissima ad definitionem, id sit homo. Hujus igitur ita quaerimus definitionem: sumimus quod ei cum pluribus aliis commune est, id est animal. Dicimus igitur hominem esse animal, nondum est definitio, primum quia, ut dictum est, solo nomine definitio reddi non polest; dehinc quia animal majus est homine. Ut igitur minuatur animal et homini coaequetur, addimus differentiam, qua adjuncta, rerum quidem numerus crescit, vis autem rei atque amplitudo minuitur. Addo igitur rationale, efficioque animal rationale. Minus est igitur animal rationale quam proprie animal. Dico autem hominem esse animal rationale. Sed id nondum coaequatur ad hominem, possunt enim esse animalia rationabilia, sicut Platoni quoque de astris placet, quae homines non sunt. Addo igitur rursus aliam differentiam, si quoquo modo iterum definitio contrahatur, ut fiat homini quod definitur aequale; adjungo igitur mortale, ac dico hominem esse animal rationabilia mortale, id aequatur ad hominem. Nam et qui homo est, animal rationale mortale est. Dico igitur hominis hanc esse definitionem quae ex pluribus communibus junctis unum tamen quiddam homini proprium atque aequale conficit. Atque in caeteris decrescat eadem ratio est, ut definitiones fiant collectis communitatibus, in unumque copulatis, cum necesse sit illa copulatione quae communia sunt contrahi atque in minorem cohiberi modum, eique quod definitur ex communitatibus junctis aliquid proprium atque aequale componitur. Hoc est igitur quod ait Cicero, hunc definitionis modum, cum sumpseris ea quae sint ei rei quam definire velis cum aliis communia, usque eo persequi, ut proprium. efficiatur, quod in nullam aliam rem transferri. possit, ut his verbis et hac sententia breviter significare videatur hanc esse definitionem quae, ex substantialibus communitatibus juncta atque in minorem modum redacta, fit ei rei quae definitur aequalis. Exempla vero quae ponit hujusmodi sunt, unum definienda e haereditatis, alterum gentilitatis: Haereditatis quidem hoc modo: Haereditas est pecunia. Commune hoc et multis aliis conveniens quae haereditates non sunt, ut donationibus, ut furtis, vel quibuslibet aliis pecuniariis rebus quae minime sunt haereditates. Huic igitur pecuniae addendum aliquid fuit, id est: Quae morte alicujus ad quempiam pervenit venil. Haereditas enim pecunia est ad quempiam alicujus morte perveniens. Sed ne id quidem plenum haereditatis explicat. intellectum. Commune namque est. Et pecuniae mortuorum pluribus teneri modis possunt, velut si bello quis victus est ac spoliatus. Addendum igitur est aliquid:

PL64.1101_2"hukuka uygun olarak." Böylece miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen para olur. Çünkü miraslar hukuka uygun olarak alınır. Burada tarifin tamam olabileceği sanılabilir, ama değildir. Çünkü para vasiyetle bırakılmışsa miras denemez; yine de birinin ölümüyle hukuka uygun alınmış paradır. Vasiyetnameler hukuka uygun yapıldığına göre, para da hukuka uygun bırakılır. Şu halde vasiyetle bırakılan şeyleri miraslardan ayıran şeyi eklemek ve mirasın, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen, vasiyetle bırakılmamış para olduğunu söylemek gerekir. Bu tarif için yeterli midir? Hayır. Çünkü bir araziye ya da paraya ilişkin bir şeye mülkiyet olarak ben sahipsem, intifa hakkı ise başkasınınsa ne olur? İntifa hakkı kendisine ait olanın ölümüyle o şey bana döner; zaten mülkiyetimde olup zilyetlikle hukuka uygun olarak tutulan şeydir ve miras olamaz. Öyleyse "zilyetlikle elde tutulmamış" eklenmelidir; yani birinin ölümüyle hukuka uygun gelen, vasiyetle bırakılmamış şeyin mülkiyet zilyetliğiyle elde tutulmaması gerekir. Mülkiyet bizim, intifa hakkı ölenin ise, şey zilyetlikle elde tutulmuş olur. Bütün bunlar birleşince mirasın tarifini şöyle yapar: Miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen, vasiyetle bırakılmamış ve zilyetlikle elde tutulmamış paradır. Bu tarif mirasa eşittir. Çünkü miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen, vasiyetle bırakılmamış ve zilyetlikle elde tutulmamış para olduğu gibi, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen, vasiyetle bırakılmamış ve zilyetlikle elde tutulmamış her paranın da miras olması zorunludur. Ama Marcus Tullius tarifte,

PL64.1101_2

Jure, ut sit, Haereditas est pecunia quae morte alicujus ad quempiam jure pervenit. Haereditates enim jure capiuntur. Videatur forsitan hoc loco definitionem posse consistere tere. sed minime; quid enim? si legata pecunia est, haereditas quidem dici non potest, capta tamen morte alicujus jure pecunia est. Nam si testamenta jure fiunt, pecunia etiam jure legatur; adjiciendum est aliquid, id scilicet quo ab haereditatibus legata separentur, ut dicamus, haereditatem esse pecuniam morte alicujus ad quempiam pervenientem jure, quae legata non sit. Num satis est definitioni? Minime. Quid enim si meum quidem dominium sit fundi, vel alicujus pecuniariae rei, alterius vero ususfructus fruclus. Nam morte ejus cui ususfructus competit, ad me res illa revertitur, quae in meo dominio proprium possessione jure tenebatur? neque tamen haereditas esse potest, adjiciendum igitur est, non possessione esse retentam, id est, ut proprietatis possessione id quod ex morte alicujus jure non legatum pervenit non retineatur. Hoc autem modo possessione retineri potest, si sit nostra proprietas, et ejus qui decesserit ususfructus. Conjuncta igitur omnia in unum facient haereditatis definitionem hoc modo: Haereditas est pecunia quae; morte alicujus ad quempiam pervenit jure, non legata, neque possessione retenta. Haec definitio est aequalis haereditati tati. Nam ut haereditas pecunia est morte alicujus ad quempiam perveniens jure, neque legata, neque possessione retenta, ita quse cunque pecunia alicujus morte ad aliquem jure pervenerit, neque legata sit, neque retenta, hanc, haereditatem esse necesse est. Sed cum M. Tullius ad eum usque locum definiendo venisset,

PL64.1103mirasın birinin ölümüyle bir başkasına geçen para olduğunu söyleyecek yere geldiğinde "hukuka uygun olarak" dedikten sonra şöyle der: "Şey artık ortaklıktan ayrılmış görünecek ve tarif şöyle açılacaktır: Miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen paradır." Bu, tarif artık tam olmuş gibi söylenmiştir. Çünkü tarifin açılmış ve ortaklıktan ayrılmış olması, kusursuz ve eksiksiz olmasından başka ne demektir? Ama tarif sanki açılmamış ve ortaklıktan ayrılmamış gibi şunu ekler: "Yine de yetmez; ekle: Vasiyetle bırakılmamış ya da zilyetlikle elde tutulmamış olan." Bu eklemenin gerekçesi şudur: Tarifi bazı şeyleri ekleyerek, bazılarını ayırarak yapmıştır. Böylece tarif ettiği şeyi hem eklediği hem ayırdığı şeylerle öbür hepsinin ortaklığından ayrı tutmuştur. Mirasın para olduğunu söyledi, buna birinin ölümüyle bir başkasına geçen olduğunu ekledi. Böylece onu birinin ölümüyle değil, yaşayanların sözleşmesiyle geçen paralardan ayırdı. "Hukuka uygun olarak"ı ekleyerek de birinin ölümüyle zorla bir başkasına geçen paralardan ayırdı. Bu ikisiyle, ölüm ve hukuk ile, para öbürlerinden öyle ayrıldı ki kazanmanın yasal bir yoluyla, iki canlı arasında değil, bir canlı ile bir ölü arasında gerçekleşir oldu. Öbürlerinden yapılan bu bir ayırma olduğu için tarifin açıldığını ve ortaklıktan ayrıldığını söylüyor. Ama birinin ölümüyle hukuka uygun olarak geçen bu paranın içinde miras olmayan şeyler de bulunduğundan, mirasın tarifi onların ayrılmasıyla tamamlanmıştır. Çünkü mirasın para olduğunu, birinin ölümüyle bir başkasına geçtiğini ve hukuka uygun geçtiğini söylerken, bütün bunlar mirasın cevherini meydana getiren şeyler olarak konmuştur. Ama bu toplanışta, toplanışın anlamı kendilerine geçebilen, yine de miras olmayan şeyler vardı: vasiyetle bırakılan şey ve zilyetliğin elde tutulması. Bunlar çıkarılınca geriye miras kaldı; birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen para ancak onun hakkında anlaşılabilir. Demek ki vasiyetle bırakılan şey ve zilyetliğin elde tutulması mirasın cevherini meydana getirmez; hatta kaldırılmazlarsa cevherinin gösterilmesini engellerler. Olumsuzlama da hiçbir şeyin cevherini tamamlamaz, yalnızca ne olmadığını gösterir. Vasiyetle bırakılan şey ve zilyetliğin elde tutulması mirasın cevherini tamamlamak şöyle dursun, ayrılıp bir kenara konmazlarsa engeller ve bozarlar; bunların olumsuzlanması da mirasın cevherinden bir şey göstermez, yalnızca ne olmadığını gösterir. O halde geriye üst kısım, yani birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen para kalır; mirasın cevherini gösteren, açılmış ve öbür şeylerden ayrılmış tarif budur. Ama dediğimiz gibi bu tarifin anlamının geçebileceği bazı şeyler bulunduğu için, ayrımı tam göstermek üzere kalan kısım eklenir. Bu tarif mirasın cevherini meydana getirdiğinden, haklı olarak "Şey artık ortaklıktan ayrılmış görünecek ve tarif şöyle açılacaktır: Miras, birinin ölümüyle hukuka uygun olarak bir başkasına geçen paradır" denmiştir. Yine bu anlam içindeki birçok şeye uyabildiğinden, haklı olarak "Yine de yetmez" vb. eklenmiştir; bu da vasiyetle bırakılan şeyi ve zilyetliğin elde tutulmasını mirasın tarifinden ayırır. Mirasın birinci örneği hakkında bu kadar söz yeter.

Buna benzer biçimde, soydaşlığın tarifine dair konan ikinci örneği de ele al. Soydaşlar aralarında aynı adı taşıyanlardır: Scipiolar, Brutuslar ve öbürleri. Köleler için ne olacak? Kölelerin soydaşlığı olabilir mi? Hayır. Şu halde eklenmelidir: "Özgür doğmuşlardan gelenler." Ya azatlıların torunları Roma vatandaşı olarak aynı adla anılırsa? Bu soydaşlık mıdır? Hayır, çünkü soydaşlık eski özgür doğmuşlardan gelir. Öyleyse eklensin: "Atalarından hiçbiri kölelik etmemiş olanlar." Ya biri evlat edinilerek başkasının ailesine geçerse? O zaman geçtiği soyun adıyla anılsa da, özgür doğmuşlardan ve hiç kölelik etmemiş ana babadan gelse de, kendi soyunun ailesinde kalmadığı için soydaşlıkta da kalamaz. Öyleyse eklenmelidir: "Medenî statülerini kaybetmemiş olanlar." "Belki bu yeter" diyor, Rahip Scaevola'nın tarifine göre; çünkü o başka bir şey eklememiştir. Soydaşların tarifi şöyle olur:

PL64.1103

ut diceret haereditatem esse pecuniam quae morte. alicujus ad quempiam pervenisset, jure ait: Jam a communitate res disjuncta videbitur, ut sit explicata definitio sic: Haereditas est pecunia quae morte alicujus ad quempiam jure pervenit Idque ita dictum est, quasi jam plena facta sit definitio. Quid enim est aliud explicatam esse definitionem, et a communitate disjunctam, nisi perfectam, et cui desit nihil? Sed rursus quasi non sit explicata definitio, nec a communitate disjunctam, adjicit: Nondum est satis; adde: Nec ea aut legata testamento aut possessione retenta. Cujus adjectionis haec ratio est, fecit enim definitionem aliis adjunctis, aliis separat is. Itaque id quod definiebat, vel his quae adjunxil, vel his quae separavit, a caeterorum omnium communitate segregavit. Haereditatem enim dixit esse pecuniam, huic addidit, morte alicujus ad aliquem pervenientem. Separavitque eam ab iis pecuniis, quae non morte alicujus ad aliquem, sed contractu viventium pervenirent, addidit jure, ut ab his pecuniis separaret quae per vim morte alterius ad quempiam. pervenirent. His igitur duobus, morte atque jure, ea pecunia effecta est, quae a caeteris ita separetur, ut tamen per legitimum acquirendi modum, non inter utrosque vivos, sed inter unum vivum atque alterum mortuum fieret. Haec igitur una separatio a caeteris facta est, atque ideo ait explicatam esse definitionem et a communitate disjunctam. Sed quoniam in ea ipsa pecunia quae morte et jure ad aliquem pervenit. inerant quaedam quae haereditates non essent, harum separatione plena effecta est haereditatis definitio. Nam cum diceret haereditatem pecuniam esse, itemque quae morte alicujus ad aliquem pervenisset, itemque et quae jure, haec omnia efficientia substantiam haereditatis apposita sunt. Sed quoniam erant in hac collectione quaedam ad quae hujus collectionis intellectus transferri posset, nec tamen essent haereditates, veluti legatum aut possessionis retentio tentio, his subtractis reliqua fuit haereditas, de qua intelligi possit pecunia alicujus morte ad quempiam jure perveniens. Non igitur legatum, aut possessionis retentio substantiam haereditatis efficiunt, quippe quae impedirent ad ejus substantiam demonstrandam, nisi removerentur. At vero nec negatio quidem cujus quam substantiam perficit, sed tantum quid non sit ostendit. Quod si legatum et possessionis - retentio haereditatis substantiam non modo non complent, verum etiam impediunt atque corrumpunt, nisi fuerint disjuncta atque seposita; cumque harum negatio nihil ex haereditatis substantia monstret, sed tantum quid non sit ostendat; relinquitur pars superior, id est pecunia morte alicujus ad quempiam jure perveniens, quae substantiam haereditatis ostendat dat, ea quae sit explicata definitio a caeterisque disjuncta juncta Sed quoniam rursus, ut dictum est, quaedam sunt ad quae derivari hujus definitionis intelligentia possit, idcirco ad discretionem integram designandam reliqua pars additur. Itaque quoniam ista definitio haereditatem, efficitque substantiam jure dictum est, Jam a communitate res disjuncta videbitur, ut sit explicata definitio: Haereditas est pecunia quae morte alicujus ad quempiam pervenit jure. Sed quoniam rursus hic intellectus ad plura intra se posita poterat convenire, non immerito additum est: Non est satis, et caetera, quae legatum et possessionis retentionem ab haereditatis definitione sejungunt: ac de priore quidem haereditatis exemplo haec dicta sint. Ad hujus vero similitudinem etiam secundum tractate exemplum, quod de definitione gentilitatis est positum. Gentiles enim sunt qui eodem nomine inter se sunt, ut Scipiones, Bruti et caeteri. Quid si servi sunt? num ulla gentilitas servorum esse potest? Minime. Adjiciendum igitur: Qui ab ingenuis oriundi sunt. Quid si libertinorum nepotes civium Romanorum eodem nomine nuncupentur? num gentilitas ulla est? Ne id quidem, quoniam ab antiquis ingenuis gentilitas ducitur; addatur igitur: Quorum majorum nemo servitutem servivit. Quid si per adoptionem in alterius familiam transeat? tunc etiamsi ejus gentis ad quam migravit nomine nuncupetur cupetur, licet ab ingenuis et ab iis ortus parentibus sit qui nunquam servitutem servierint, tamen quoniam in familia gentis suae non manet, ne in gentilitate quidem manere potest; addendum igitur est: Neque capite sunt diminuti. Hoc fortasse, inquit, satis est secundum Scevolae pontificis definitionem, nihil enim ulterius adjecit, ut sit definitio gentilium haec:

PL64.1103_2Soydaşlar, aralarında aynı adı taşıyan, özgür doğmuşlardan gelen, atalarından hiçbiri kölelik etmemiş ve medenî statü kaybı soydaşlığı yıkmamış olanlardır. Bu tarif de birçok ortak şeyin bir araya akması ve tarif edilen şeyin, yani soydaşlığın tek özelliğini yapmasıyla oluşmuştur. Tarifin bu tarzı şeylerin her iki cinsinde de geçerlidir; ister var olanlar ister var olmayanlar, yani ister cisimseller ister cisimsizler olsun. Çünkü yukarıda gösterildiği gibi Cicero cisimsel olana var olan, cisimsiz olana var olmayan der. Sonuç olarak bütün tariflerin tarzı budur: birçok ortak şeyden bir özellik yapılır. Ama tarifler şu bakımdan farklıdır: Asıl anlamda tarif denenler cevherî olan ortak şeylerden birleşir, doğru olmayıp yanlış kullanımla tarif denenler ise araz olan ortak şeylerden toplanır.

Parçalamanın ve bölmenin ne tür olduğunu gösterdik, ama birbirinden nasıl farklı olduklarını daha açık söylemek gerekir. Parçalamada adeta uzuvlar vardır: bedende baş, omuzlar, eller, yanlar, bacaklar, ayaklar ve öbürleri gibi. Bölmede ise biçimler vardır. Yunanlılar bunlara idea der; bizde bu konuları ele alanlar varsa, tür (species) der. Bu kötü bir karşılık değildir, ama konuşurken hâl çekimlerini değiştirmek bakımından elverişsizdir. Latincede söylenebilse bile specierum ve speciebus demek istemem; bu hâllerle ise sık sık konuşmak gerekir. Ama formis ve formarum demek isterim. Her iki kelime de aynı şeyi anlattığına göre, konuşmada kolaylığın ihmal edilmemesi gerektiğini düşünüyorum. Cinsi ve

PL64.1103_2

Gentiles sunt, qui inter se eodem sunt nomine, ab ingenuis oriundi, quorum majorum nemo servitutem servivit, et quorum gentilitatem nulla capitis deminutio destruxit. Haec quoque definitio facta est ex pluribus communitatibus in unum confluentibus atque unam proprietatem ejus rei quae definiebatur, id est gentilitatis, facientibus. Hic igitur definitionis modus in utroque genere rerum valet, sive quae sunt, sive quae non sunt, id est sive corporalium, sive incorporalium; nam, ut superius ostensum est, id esse Cicero dicit quod corporale sit, id non esse quod est incorporale. Ac postremo omnium definitionum modus hic est, ut ex pluribus communitatibus aliqua proprietas fiat. Sed distant a se definitiones, quod hae quae proprie definitiones vocantur ex his communitatibus conjunguntur quae substantiales sunt. Illae vero quae non verae sed abutendo definitiones dicuntur, ex accidentibus communitatibus congregantur. Partitionum autem et divisionum genus quale esset, ostendimus, sed quid inter se differant, planius dicendum est. In partitione quasi membra sunt, ut corposita, caput, humeri, manus, latera, crura, pedes et caetera. In divisione formae sunt quas Graeci ⟦ἰδέας⟧ vocant, nostri, si qui haec forte tractant, species appellant, non pessime id quidem, sed inutiliter ad mutandos casus in dicendo. Nolim enim, ne si Latine quidem dici possit, specierum et speciebus dicere, et saepe his casibus utendum est, at formis et formarum velim. Cum autem utroque verbo idem significetur, commoditatem in dicendo non arbitror negligendam. Genus et

PL64.1105*biçimi şöyle tarif ederler: Cins, birçok ayrıma ait kavramdır. Biçim, ayrımı cinsin başına, adeta kaynağına götürülebilen kavramdır. Kavram diye Yunanlıların kâh ennoia kâh prolēpsis dediğini kastediyorum. Bu, her biçimin içimize yerleşmiş, önceden kavranmış ve çözümlenmeye muhtaç bilgisidir. Biçimler, cinsin hiçbiri atlanmadan bölündüğü şeylerdir; biri hukuku kanuna, örfe ve hakkaniyete bölerse olduğu gibi. Biçimleri parçalarla aynı sanan, sanatı karıştırır ve bir benzerliğin şaşırtmasıyla ayrılması gerekenleri yeterince keskin biçimde ayıramaz. Hatipler ve şairler de çoğu zaman benzerlikten kelimeyi aktarıp bir tatlılıkla tarif yaparlar. Ama ben, zorunlu olmadıkça sizin örneklerinizden ayrılmayacağım. Meslektaşım ve dostum Aquilius, kıyılardan söz edilirken (siz hepsinin kamuya ait olmasını istiyorsunuz), ilgililer kıyının ne olduğunu sorduğunda, onu "dalgaların oynaştığı yer" diye tarif ederdi. Bu, gençliği çağın çiçeği, yaşlılığı hayatın batışı diye tarif etmeye benzer. Çünkü aktarma yoluyla şeylerin kendi uygun kelimelerinden ayrılıyordu. Tariflere ilişkin olarak bu kadar; kalanlara bakalım.*

PL64.1105

formam definiunt hoc modo: Genus est notio ad plures, differentias pertinens. Forma est notio cujus differentia ad caput generis, quasi fontem referri potest. Notionem appello quod Graeci tum ⟦ἔννοιαν⟧ tum ⟦πρόληψιν⟧ dicunt. Ea est insita et ante percepta cujusque formae cognitio enodationis indigens. Formae igitur sunt hae in quas genus sine ullius praetermissione dividitur, ut si quis jus in legem, morem, aequitatem dividat. Formas qui putat idem esse quod partes, confundit artem, et similitudine quadam conturbatus non satis acute quae sunt secernenda distinguit. Saepe etiam definiunt et oratores et poetae per translationem verbi ex similitudine cum aliqua suavitate. Sed ego a vestris exemplis nisi necessario non recedam. Solebat igitur Aquilius collega et familiaris meus, cum de littoribus ageretur, omnia publica esse vultis quaerentibus iis ad quos id pertinebat, quid esset littus, ita definire, qua fluctus eluderet. Hoc est quasi qui adolescentiam florem aetatis, senectutem occasum vitae velit definire. Translatione enim discedebat a verbis propriis rerum, ac suis. Quod ad definitiones attinet, hactenus; reliqua videamus.

PL64.1105_2Tariflerin biçimlerini parçalama ve bölme diye dağıttığı için, dinleyici konuların benzerliğiyle şaşırmasın diye bölme ile parçalamanın farklarını veriyor ve önce parçaların başka, türlerin başka olduğunu gösteriyor. Çünkü türlere çoğu zaman parça denir, parçalara ise hiçbir zaman tür denmez. Bunlar birbirinden şöyle ayrılır: Parçalar bütünün uzuvlarını birleştirir, türleri ise cins böler ve dağıtır. Çünkü yukarıda da söylediğimiz gibi parçalar birleştirdikleri şeyin bütününün adını almaz. Temellere ya da çatıya ev denemez; birleşip bir şey meydana getirmedikçe tek tek bütünün adını taşımazlar. Türler ise tek tek de cinsin adını alır: insan hayvan adını aldığı gibi. Bundan şu fark da anlaşılır: Parçalar bütünün parçaları, türler ise bütünün değil, küllî şeyin, yani cinsin türleri olarak anılır. Bütün cinsten şöyle ayrılır: cins küllîdir, bütün ise değildir. Bu şöyle kanıtlanır: Bütün denen şey, ev gibi, küllî olsaydı, parçaları da bütünün adını alırdı; oysa almazlar, bu çok kez gösterildi. Demek ki bütün olan şey küllî değildir. Cinsin küllî olduğu ise açıktır, çünkü ondan çıkarılan biçimler onun adını alır. Başka bir fark daha: Cins her zaman türlerinden öncedir, bütün ise parçalarından sonra bulunur. Çünkü parçalar olmadan bütün birleşemez. Bu yüzden cins yok olursa türler de yok olur; tür yok olursa cins kalır. Parçalarda ve bütünde ise durum tersinedir. Herhangi bir parça yok olursa bütünün yok olması zorunludur; ama parçaların birleştirdiği bütün dağılırsa, parçalar dağınık olarak kalır. Ev, çatı, duvarlar ve temeller birbirinden ayrı konmuş düşünülürse, ev olmaz, çünkü birleşme yıkılmıştır, ama parçalar kalır. Marcus Tullius bunları kendi adlarıyla anar: parçalara bütünün uzuvları, türlere biçimler der. Bunun nedeni species adından gelen hâl çekiminin kendisine yeterince uygun görünmemesidir. Birçokları bu adı kullanmış olsa da, speciei, specierum, speciebus denildiğinde bu adın çekimi sert olduğu için, kendi dediği gibi konuşmada kolaylığı ihmal edilmemesi gereken bir şey sayarak, çekimlerinde hiçbir sertlik duyulmayan "biçim" adını kullanmıştır.

Biçim cinsin dışında var olamayacağından (çünkü hiçbir şey kendi ilkesinin dışında var olamaz) ikisinin de tarifini verdi ve cinsin, birçok ayrıma ait kavram olduğunu söyledi. Kavram, birbirinden farklı birçok şeye ait olan bir anlayış ve zihnin yalın kavrayışıdır. Bunun cins olduğu çok açık bir örnekle ortaya çıkar. Hayvanın kavranışı birçok ayrıma aittir: akıllıya ve akılsıza, ölümlüye ve ölümsüze, yürüyene, sürünene, uçana, yüzene; ve bu ayrımların altında bulunan hepsinin cinsidir. Bu tarif, eskilerin verdiği tarifle aynı şeyi söyler; o şöyledir: Cins, türce farklı birçok şey hakkında "ne olduğu" bakımından yüklenendir. Hayvan, türce farklı birçok şeyin, yani insanın ve atın cinsidir, "ne olduğu" bakımından yüklenir. Çünkü insanın ya da atın ne olduğunu soranlara "hayvan" denir. Biçimin tarifini de şöyle vermiştir: Biçim, ayrımı cinsin başına, adeta kaynağına götürülebilen kavramdır; doğru söylemiştir. Biçimler cinsten çıkarıldığına göre, türlerin cinse götürülmesi zorunludur. Demek ki cins biçimin ilkesi ve kaynağı ise, biçimin kavranışının kendi başlangıcına, yani cinsin kavramına dönmesi gerekir. Çünkü insanın kavranışı hayvana götürülür, atın ve öbürlerinin de öyle. Kavram derken Yunanlıların ennoia dediğini kastediyor; onun tarifi şudur: Kavram, her biçimin içimize yerleşmiş, önceden kavranmış ve çözümlenmeye muhtaç bilgisidir. Bu tarif, Platon'un birtakım ideaların, yani cisimsiz türlerin ve sabit cevherlerin olduğunu, bunların tabiatın aklıyla öbür şeylerden kendi başlarına ayrı bulunduğunu öne sürmesinden alınmıştır: "insan"ın kendisi gibi ki, öbür şeyler pay alarak insan ya da hayvan olurlar. Aristoteles ise bunların dışında hiçbir cevher olduğunu düşünmez; birbirinden farklı birçok şeyin kavranmış cevherî benzerliğinin cins ya da tür olduğunu düşünür. İnsan ve at akıllılık ve akılsızlıkla farklı olsa da, kavranmış benzerlikleri cinsi meydana getirir.

PL64.1105_2

Quoniam definitionum formas in partitionem divisionemque visionemque, distribuit nequaquam rerum auditor similitudine turba retur, divisionis ac partitionis differentias prodit, ac primum aliud partes, aliud species esse demonstrat. Species enim saepe partes, partes vero nunquam species appellantur. Differunt vero haec a se, quoniam partes totius membra conjungunt jungunt, species vero genus dividit atque dispertit. Nam, ut superius quoque dictum est, partes ejus quod copulant non suscipiunt nomen totius. Neque enim fundamenta vel tectum domus esse dici possunt, nam nisi omnia quae quid efficiunt juncta sint, totius vocabulum singula non habebunt: at vero species etiam singulae generis suscipiunt nomen, ut homo animalis. Quo fit, ut in his illa quoque differentia possit agnosci, quod partes quidem, totius partes, species vero non totius, scilicet universalis rei, id est generis, species esse dicuntur. Differt vero totum a genere, quod genus quidem universale est totum vero minime, quod probatur hoc modo. Si enim id quod totum dicitur, ut domus, universale esset, partes quoque ejus totius susciperent nomen; at non suscipiunt, ut saepe monstratum est; quod igitur totum est, universale non est. Genus vero universale esse manifestum est, quoniam ejus nomen deductae ab eo formae suscipiunt. Item alia differentia. Genus semper speciebus suis prius est, totum vero suis partibus posterius invenitur. Nisi enim partes fuerint, totum non potest conjungi. Quo fit ut si genus pereat, species quoque perimantur; si species intereat, maneat genus quod in partibus totoque contrarium est. Nam si pars quaelibet una pereat, totum necesse est interire; si vero totum, quod partes junxerant, dissipetur, partes maneant distributae: veluti si domus, tecta et parietes, et fundamenta a semetipsis extrinsecus posita intelligantur, domus quidem non erit, quia conjunctio destructa est, partes tamen manebunt. Propriis igitur nominibus M. Tullius partes quidem veluti totius membra appellat, species vero formas. Idcirco, quoniam non satis ei apta videtur inflexio casuum ab eo nomine quod est species. Et licet plures, inquit, usurpaverint hoc nomen, tamen quoniam dura est hujus nominis per casus inflexio, cum dicitur speciei, specierum, speciebus, idcirco commoditatem in dicendo, ut ipse ait, non arbitratus est negligendum, ut formas vocaret in cujus nominis casibus nulla sentitur asperitas. Et quoniam forma praeter genus esse non potest (nihil enim praeter suum potest esse principium), utrorumque apposuit definitiones, dicens genus esse notionem ad plures differentias pertinentem. Notio vero intellectus est quidam et simplex mentis conceptio, quae ad res plures pertineat a se invicem differentes. Id vero genus esse manifestum est, quod apertissimo liquet exemplo. Animalis quippe intellectus ad plures differentias pertinet, ad rationale scilicet atque irrationale, ad mortale etiam atque immortale, ad ambulabile, reptibile, volatile, natabile, et est eorum omnium quae sub his differentiis sita sunt, genus. Idem vero significat haec definitio quod etiam vetus, haec est hujusmodi: Genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid est praedicatur, velut animal, genus ad plures res specie differentes, id est ad hominem atque equum, in eo quod quid est praedicatur. Nam interrogantibus quid est homo vel equus, animal dicitur. Item formae definitionem talem dedit. Forma est notio cujus differentia ad caput generis, quasi fontem, referri potest, et recte. Nam si formae a genere deducuntur, species necesse est referantur ad genus. Si igitur principium quoddam et fons formae genus est, necesse est ut intellectus formae ad primordium suum, id est notionem generis, revertatur. Intellectus enim hominis refertur ad animal, itemque equi et caeterorum. Notionem vero appellat quod Graeci ⟦ἔννοιαν⟧ dicunt, hujus haec est definitio: Notio est insita et ante percepta cujusque formae cognitio enodationis indigens. Haec vero definitio hinc tracta est quod Plato ideas quasdam esse ponebat, id est species incorporeas substantiasque constantes, et per se ab aliis naturae ratione separatas, ut hoc ipsum homo quibus participantes caeterae res homines vel animalia fierent. At vero Aristoteles nullas putat extra esse substantias, sed intellectam similitudinem plurimorum inter se differentium substantialem genus putat esse, vel speciem. Nam cum homo atque equus differant rationabilitate atque irrationabilitate, horum intellecta similitudo efficit genus.

PL64.1105_3Çünkü at ile insanın cevherî benzerliği şudur: İkisi de cevher, ikisi de canlı, ikisi de duyumsayan şeydir; bunlar birleşince hayvanı meydana getirir, çünkü hayvan canlı duyumsayan cevherdir. Şu halde insan ile atın benzerliği, cins olan hayvandır. Yine Platon ile Cicero sayıca ve arazlarca ayrı olsa da, anlayış ve ruhla biçimlenen benzerlikleri, yani insanlık, türdür. Demek ki

PL64.1105_3

Nam similitudo equi et hominis substantialis in eo est, quod uterque substantia est, uterque animatus, uterque sensibilis, quae juncta efficiunt animal, est animal namque substantia animata sensibilis. Igitur hominis atque equi similitudo est animal, quod est genus. Rursus cum Plato atque Cicero numero accidentibusque distarent, horum similitudo, quae est humanitas intellectus atque animo formata, species est. Ergo communis

ortak olan ve birbirinden farklı birçok şeyin benzerliği olan bir şey kavramdır; bu kavramın kimi cins, kimi biçimdir. Ama her kavram benzerlerin anlayışı olduğundan ve benzer şeylerde ayrımların ayrılması gerekli olduğundan, kavram hâlâ bir çözümleme ve bölmeye muhtaçtır. Hayvanın kavranışı kendi kendine yetmez; ruh hemen belli bir hayvanı, yani insanı ya da atı araştırmaya yönelir; insanın kavramı da Tullius'a, Platon'a ya da herhangi bir tek kişiye götürülür. Durum böyle olduğundan, cins biçimlere bölündüğünde hiçbiri atlanmamalıdır. Bölen kişinin bir biçimi atlaması belki de en büyük kusurdur; biri hukuku bölmek isterse onu kanun, örf ve hakkaniyete ayırmak zorundadır. Çünkü kanun, örf ve hakkaniyet hem tek tek hem ortaklaşa hukuk adının altındadır. Türleri ya da biçimleri parçalarla aynı sananların bilgisizliğini kınıyor, bilgisizliğin onları şaşırttığını, birbirinden çok farklı şeyleri beceriksizce ve dikkatsizce ayırmaya özen göstermediklerini söylüyor. Tariften söz ettiği için, tarifin yukarıda saydığımız başka bir türünü ekliyor. Bu tür, özelliğin ve hakikatin değil, parlaklığın ve süsün gereği olarak istiareyle yapılır; bunu, sözün parlak olmasına özen gösteren şairlere ve hatiplere özgü sayar. Tullius bu tarifin örneğini medenî hukuktan alıyor ve Trebatius'un daha iyi bildiği örneklerden ancak zorunluluk olursa ayrılacağını söylüyor. İstiareyle yapılan tarif şudur: Aquilius kıyıyı tarif etmek isterken kıyının "dalgaların oynaştığı yer" olduğunu söylerdi. Bu "oynaşmak", oyun için bir devinimle hareket edenlerden aktarılmıştır. Yine "gençlik çağın çiçeğidir" sözü, meyvelerinden önce çiçek açan ağaçlardan alınmıştır. "Yaşlılık hayatın batışıdır" sözü de güneş batınca son bulan günden alınmıştır. Bu istiareler asıl anlamdan ayrılır ve bir benzerlikle konularını gösterir. Bir şeyin kendi adı varken, başka bir şeye benzediği için benzer şeyden ad konduğunda istiare olur. Hareketin kendi adı vardır, oyun da kendi kelimesiyle anılır. Ama "dalgaların oynaştığı" diyen kişi, devinim benzerliğinden kelimeyi dalgaların hareketine aktarır.

Tarifler üzerine tartışma bitiyor ve parçalamalara geçiliyor. Ama üçüncü cilt için bu kadarı yeter; kalanlar sonraya bırakılsın.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…