İçeriğe geç

Kavram

Exemplum

Yunanca
παράδειγμα (paradeigma); παραβολή (parabolē)
Latince
exemplum; similitudo; collatio
Almanca
Beispiel, Exempel
Fransızca
exemple
İngilizce
example
Türkçe
örnek

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "numune, örnek, ibret". Retorikte sanata dayanan kanıtların üçüncü cinsi, davaya dışarıdan getirilen kanıttır (5.11.1). Örnek ya bütünüyle benzer, ya benzemeyen, ya da zıttır; ayrıca daha büyükten daha küçüğe ya da tersi yönde çıkarılır (5.11.5–9). Sokrates'in soru cevapla yürüttüğü istikra da bu cinse girer (5.11.3–5). Şairlerin hikâyeleri, Aisopos masalları, atasözleri, benzetmeler ve otoriteler de örneğin yakınında sayılır (5.11.17–44).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles paradeigma: retorik istikra; tarihî ve uydurma örnek —
MÖ 1. yy Cicero inductio ve ratiocinatio: bütün delillendirmenin iki kısmı; collatio örnekten ayrılır Cicero, De inventione
MS 90'lar Quintilianus exemplum: benzer, benzemeyen, zıt; daha büyük / daha küçük; masal, atasözü, benzetme Quintilianus, Institutio oratoria V

Dönüşüm: Aristoteles'in mantıkla ilişkilendirdiği "retorik istikra"dan, Roma'da tarihî exempla geleneğine, yani ahlâkî ve siyasî modellerin hatırlatılmasına.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca παράδειγμα; παραβολή Aristoteles örneği (paradeigma) "retorik istikra" sayar (Rhet. I 2, 1356b); tarihî örnek ile uydurma örneği (parabolē, masal) ayırır (Rhet. II 20). Quintilianus da paradeigma'ya "retorik istikra" (rhētorikē epagōgē) denildiğini aktarır (5.11.2). Bkz. paradeigma.
Latince exemplum; similitudo "benzetme"; collatio "karşılaştırma" eximere "çıkarmak, ayırmak" fiilinden: bir yığından seçilip alınan numune. Quintilianus'un tarifi: savunulan şeye inandırmak için yararlı olan, olmuş ya da olmuş gibi anlatılan bir olayın hatırlatılması (5.11.6). Latinler parabolē'ye similitudo, tarihî olana exemplum demeyi tercih etmiştir; Quintilianus ikisini de paradeigma sayar (5.11.1–2).
Almanca / Fransızca Beispiel, Exempel / exemple
İngilizce example

Türkçe karşılığı

örnek. misal, numune: eski ve daha dar. emsal: hukukta önceki hükümler (praeiudicia) için daha uygun. örnek hem retorik terimi hem gündelik kelime olarak anlamı tam verir.

Türkçede "örnek" kelimesi hem "kanıt olarak getirilen olay" hem de "izlenecek model" anlamına gelir; Latincede de exemplum ikisini birden taşır. Quintilianus'ta terim birincisidir: bir sanat kanıtı. Ama örneklerin teşvikteki gücü (Lucretia, Horatius; 5.11.10) ikinci anlamı, ahlâkî modeli de içine çeker.

Atıf ve kaynak notu

Örneğin "retorik istikra" sayılması Aristoteles'e aittir; Quintilianus bunu Yunanların çoğunun görüşü olarak aktarır ve Cicero'nun collatio'yu örnekten ayırmasına rağmen benzetmeyi de örnek sayar (5.11.2).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: örneklerden, örnektir, Örnekler, örneğidir, örnekleri, örnek

Metinlerde işaretlendiği yerler

7 yer · 7 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.