Kavram
Exemplum
- Yunanca
- παράδειγμα (paradeigma); παραβολή (parabolē)
- Latince
- exemplum; similitudo; collatio
- Almanca
- Beispiel, Exempel
- Fransızca
- exemple
- İngilizce
- example
- Türkçe
- örnek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "numune, örnek, ibret". Retorikte sanata dayanan kanıtların üçüncü cinsi, davaya dışarıdan getirilen kanıttır (5.11.1). Örnek ya bütünüyle benzer, ya benzemeyen, ya da zıttır; ayrıca daha büyükten daha küçüğe ya da tersi yönde çıkarılır (5.11.5–9). Sokrates'in soru cevapla yürüttüğü istikra da bu cinse girer (5.11.3–5). Şairlerin hikâyeleri, Aisopos masalları, atasözleri, benzetmeler ve otoriteler de örneğin yakınında sayılır (5.11.17–44).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | paradeigma: retorik istikra; tarihî ve uydurma örnek | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | inductio ve ratiocinatio: bütün delillendirmenin iki kısmı; collatio örnekten ayrılır | Cicero, De inventione |
| MS 90'lar | Quintilianus | exemplum: benzer, benzemeyen, zıt; daha büyük / daha küçük; masal, atasözü, benzetme | Quintilianus, Institutio oratoria V |
Dönüşüm: Aristoteles'in mantıkla ilişkilendirdiği "retorik istikra"dan, Roma'da tarihî exempla geleneğine, yani ahlâkî ve siyasî modellerin hatırlatılmasına.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | παράδειγμα; παραβολή | Aristoteles örneği (paradeigma) "retorik istikra" sayar (Rhet. I 2, 1356b); tarihî örnek ile uydurma örneği (parabolē, masal) ayırır (Rhet. II 20). Quintilianus da paradeigma'ya "retorik istikra" (rhētorikē epagōgē) denildiğini aktarır (5.11.2). Bkz. paradeigma. |
| Latince | exemplum; similitudo "benzetme"; collatio "karşılaştırma" | eximere "çıkarmak, ayırmak" fiilinden: bir yığından seçilip alınan numune. Quintilianus'un tarifi: savunulan şeye inandırmak için yararlı olan, olmuş ya da olmuş gibi anlatılan bir olayın hatırlatılması (5.11.6). Latinler parabolē'ye similitudo, tarihî olana exemplum demeyi tercih etmiştir; Quintilianus ikisini de paradeigma sayar (5.11.1–2). |
| Almanca / Fransızca | Beispiel, Exempel / exemple | |
| İngilizce | example |
Türkçe karşılığı
örnek. misal, numune: eski ve daha dar. emsal: hukukta önceki hükümler (praeiudicia) için daha uygun. örnek hem retorik terimi hem gündelik kelime olarak anlamı tam verir.
Türkçede "örnek" kelimesi hem "kanıt olarak getirilen olay" hem de "izlenecek model" anlamına gelir; Latincede de exemplum ikisini birden taşır. Quintilianus'ta terim birincisidir: bir sanat kanıtı. Ama örneklerin teşvikteki gücü (Lucretia, Horatius; 5.11.10) ikinci anlamı, ahlâkî modeli de içine çeker.
Atıf ve kaynak notu
Örneğin "retorik istikra" sayılması Aristoteles'e aittir; Quintilianus bunu Yunanların çoğunun görüşü olarak aktarır ve Cicero'nun collatio'yu örnekten ayırmasına rağmen benzetmeyi de örnek sayar (5.11.2).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: örneklerden, örnektir, Örnekler, örneğidir, örnekleri, örnek
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.