İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XI. Kitap

11.11. Eserin, iki şehrin, yani göksel ve yeryüzü şehrinin başlangıçları ve gayelerinin gösterilmeye başlanacağı kısmı

Tanrı Devleti dediğimiz şehrin tanığı, ruhların rastgele hareketleriyle değil, en yüksek takdirin düzenlemesiyle bütün milletlerin bütün yazılarının üstünde durup ilahî otoritesiyle her türlü insan zekâsını kendine boyun eğdiren o Kitap'tır. Çünkü orada şöyle yazılıdır: "Ey Tanrı'nın şehri, senin hakkında şanlı şeyler söylendi." Başka bir mezmurda şöyle okunur: "Rab büyüktür ve Tanrımızın şehrinde, kutsal dağında çok övülmeye değer; bütün yeryüzünün sevincini genişletir." Aynı mezmurda biraz sonra: "İşittiğimiz gibi gördük de, orduların Rabbinin şehrinde, Tanrımızın şehrinde; Tanrı onu ebediyen kurdu." Yine bir başkasında: "Irmağın coşkun akışı Tanrı'nın şehrini sevindirir; Yüce Olan çadırını kutsadı; Tanrı onun ortasındadır, sarsılmayacak." Hepsini anmak çok uzun sürecek bu ve benzeri tanıklıklardan, bir Tanrı Devleti bulunduğunu öğrendik; kurucusunun bize üflediği sevgiyle onun vatandaşı olmayı arzuluyoruz. Yeryüzü şehrinin vatandaşları, kendi tanrılarını bu kutsal şehrin kurucusuna üstün tutarlar; O'nun tanrıların Tanrısı olduğunu bilmezler. Bu tanrılar, sahte tanrılar, yani O'nun değişmez ve herkese ortak ışığından yoksun kalıp bu yüzden yoksul bir iktidara düşen, bir bakıma kendi özel güçlerinin peşinden koşan ve aldattıkları tebaadan ilahî onurlar isteyen dinsiz ve kibirli tanrılar değildir. Başkalarını kendilerine boyun eğdirmektense kendilerini O tek olana boyun eğdirmekten, Tanrı yerine tapılmaktansa Tanrı'ya tapmaktan hoşlanan dindar ve kutsal tanrılardır. Bu kutsal şehrin düşmanlarına önceki on kitapta, Rabbimiz ve Kralımızın yardımıyla, elimizden geldiğince cevap verdik. Şimdi benden ne beklendiğini biliyor ve borcumu unutmuyorum: Yine her yerde aynı Rabbimiz ve Kralımızın yardımına dayanarak, bu çağda bir bakıma birbirine dolaşmış ve karışmış olduğunu söylediğimiz iki şehrin, yeryüzü şehriyle göksel şehrin doğuşunu, gidişini ve kendilerine yaraşan gayelerini, gücüm yettiğince tartışmaya girişeceğim. Önce bu iki şehrin başlangıçlarının meleklerin farklılığında nasıl önceden belirdiğini söyleyeceğim.

11.1

CAPUT I. De ea parte operis, qua duarum ciuitatum, id est caelestis adque terrenae, initia et fines incipient demonstrari. Ciuitatem Dei dicimus, cuius ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; item in alio: Fluminis inpetus laetificat ciuitatem Dei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum deorum, non deorum falsorum, hoc est inpiorum et superborum, qui eius incommutabili omnibusque communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorum piorum adque sanctorum, qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed huius sanctae ciuitatis inimicis decem superioribus libris, quantum potuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in angelorum diuersitate praecesserint.

11.22. Bilgisine insanların ancak Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan İsa Mesih aracılığıyla ulaştığı Tanrı'nın tanınması üzerine

Cisimsel ve cisimsiz bütün yaratılışı gözden geçirip değişken olduğunu anladıktan sonra, zihnin yönelimiyle onu aşmak, Tanrı'nın değişmez cevherine ulaşmak ve orada, O'nun olmayan her tabiatı O'ndan başkasının yapmadığını O'ndan öğrenmek büyük ve pek nadir bir şeydir. Çünkü Tanrı insanla bu durumda, cisimsel kulaklara ses vererek, konuşanla dinleyen arasındaki hava boşluğu titreşecek şekilde cisimsel bir yaratık aracılığıyla konuşmaz. Cisimlerin benzerlikleriyle biçimlenen, rüyadaki yahut buna benzer bir tarzdaki ruhanî bir yaratık aracılığıyla da konuşmaz (çünkü böyle de sanki bedenin kulaklarına konuşur, sanki bir beden aracılığıyla, araya cisimsel yerlerin uzaklığı girmiş gibi konuşur; bu tür görüntüler cisimlere çok benzer). O, zihinle, bedenle değil, duymaya elverişli olan kişiye hakikatin kendisiyle konuşur. İnsanda insanın oluştuğu öteki şeylerden daha iyi olana ve kendisinden ancak Tanrı'nın daha iyi olduğu şeye konuşur. Çünkü insanın Tanrı'nın suretinde yaratıldığı pek doğru olarak anlaşılır, bunu yapamıyorsak bile en azından buna inanılır. Şüphesiz insan, hayvanlarla ortak olan aşağı kısımlarını aştığı kısmıyla, üstündeki Tanrı'ya daha yakındır. Ama doğası gereği akıl ve anlayış taşıyan zihnin kendisi, karanlık ve eski kusurlar yüzünden, değişmez ışığa tadını çıkararak bağlanmakta bir yana, ona dayanmakta bile güçsüzdür. Bu yüzden, günden güne yenilenip iyileşerek böyle büyük bir mutluluğa elverişli hâle gelene kadar, önce imanla yetiştirilip arındırılması gerekiyordu. Bu imanda hakikate doğru daha güvenle yürüsün diye, hakikatin kendisi, Tanrı'nın Oğlu olan Tanrı, insanı üstlenerek ama Tanrılığını yitirmeyerek, aynı imanı kurdu ve temellendirdi; öyle ki, insan-Tanrı aracılığıyla insanın Tanrısına insan için bir yol bulunsun. Çünkü Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan İsa Mesih budur. O, insan olması sayesinde aracıdır ve aynı sayede yoldur. Çünkü giden ile gidilen yer arasında yol varsa, varma umudu vardır. Ama nereden gidileceği yoksa ya da bilinmiyorsa, nereye gidileceğini bilmek ne işe yarar? Bütün yanılgılara karşı en sağlam tek yol, aynı kişinin hem Tanrı hem insan olmasıdır: Varılacak yer Tanrı'dır, yol insandır.

11.2

CAPUT II. De cognoscendo Deo, ad cuius notitiam nemo hominum peruenit, nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum. Magnum est et admodum rarum uniuersam creaturam corpoream et incorpoream consideratam conpertamque mutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam peruenire et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam, quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo (nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus); sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerendum fruendo, uerum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renouata adque sanata fiat tantae felicitatis capax, fide primum fuerat inbuenda adque purganda. In qua ut fidentius ambularet ad ueritatem, ipsa ueritas, Deus Dei filius, homine adsumto, non Deo consumto, eandem constituit et fundauit fidem, ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. Hic est enim mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Per hoc enim mediator, per quod homo, per hoc et uia. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem aduersus omnes errores uia munitissima, ut idem ipse sit Deus et homo; quo itur Deus, qua itur homo.

11.33. Tanrı'nın Ruhu'yla yazılan kanonik Kitap'ın otoritesi üzerine

O, önce peygamberler aracılığıyla, sonra kendisi, daha sonra havariler aracılığıyla yeterli gördüğü kadar konuştu ve kanonik denen Kitap'ı da oluşturdu. Bu Kitap'ın otoritesi her şeyden üstündür; bilmememiz yararımıza olmayan, kendi başımıza bilmeye de elverişli olmadığımız şeyler hakkında ona inanırız. Hislerimizden, ister iç ister dış hislerimizden uzak olmayan şeyler kendi tanıklığımızla bilinebilir (bu yüzden onlara "hazır" [praesentia] deriz, çünkü gözlerin önünde olanlar için "göz önünde" dediğimiz gibi, onlar için de "hislerin önünde" deriz). Ama hislerimizden uzak olan şeyleri kendi tanıklığımızla bilemeyeceğimiz için, onlara dair başka tanıklar arar ve hislerinden uzak olmadığına ya da uzak olmamış olduğuna inandığımız kişilere inanırız. Görmediğimiz görünür şeyler hakkında görmüş olanlara, her birimizin bir hissine ait öteki şeylerde de aynı şekilde inandığımız gibi, ruhla ve zihinle hissedilen şeyler (çünkü buna da pek doğru olarak his denir; "kanı" [sententia] kelimesi de buradan gelir), yani iç hissimizden uzak olan görünmez şeyler hakkında da, bunları o cisimsiz ışıkta düzenlenmiş olarak öğrenmiş ya da orada kalıcı olarak seyretmekte olanlara inanmamız gerekir.

11.3

CAPUT III De auctoritate canonicae scripturae diuino spiritu conditae. Hic prius per prophetas, deinde per se ipsum, postea per apostolos, quantum satis esse iudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur, quod ita ea dicimus esse prae sensibus, sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea, quae remota sunt a sensibus nostris, quoniam nostro testimonio scire non possumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sensibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his, quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit), hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel manentia contuentur.

11.44. Evrenin kuruluşu zaman dışı değildir, Tanrı'nın yeni bir kararıyla da düzenlenmemiştir; sanki önce istemediğini sonra istemiş gibi

Görünür şeylerin en büyüğü evrendir, görünmez şeylerin en büyüğü Tanrı. Ama evrenin var olduğunu görürüz, Tanrı'nın var olduğuna inanırız. Tanrı'nın evreni yaptığına ise hiç kimseye Tanrı'nın kendisinden daha güvenle inanmayız. O'nu nerede duyduk? Şimdilik Kutsal Kitap'tan daha iyi bir yerde değil; orada O'nun peygamberi şöyle der: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı." Tanrı göğü ve yeri yaparken bu peygamber orada mıydı? Hayır; ama orada her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı'nın bilgeliği vardı. Bilgelik kutsal ruhlara da geçerek onları Tanrı'nın dostları ve peygamberleri kılar ve onlara kendi işlerini içeride, gürültüsüzce anlatır. Babanın yüzünü her zaman gören ve O'nun iradesini gerekli olanlara bildiren Tanrı'nın melekleri de onlara konuşur. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" diyen ve yazan bu peygamber onlardan biriydi. O, Tanrı'ya kendisi aracılığıyla inanılacak kadar elverişli bir tanıktır; çünkü bunların kendisine açıklandığını bildiği aynı Tanrı Ruhu'yla, bizim gelecekteki imanımızı da o kadar önceden bildirmiştir.

Peki ebedî Tanrı, önceden yapmadığı göğü ve yeri niçin o zaman yapmayı uygun gördü? Bunu diyenler, evrenin hiçbir başlangıcı olmaksızın ebedî olduğunu ve bu yüzden Tanrı tarafından yapılmadığını savunmak istiyorlarsa, hakikatten çok uzaklaşmışlar, dinsizliğin ölümcül hastalığıyla çıldırmışlardır. Çünkü peygamberlerin sesleri bir yana, evrenin kendisi, en düzenli değişkenliği ve hareketliliğiyle, bütün görünür şeylerin en güzel görünüşüyle, sessizce sanki yapılmış olduğunu ve ancak söze gelmez ve görünmez şekilde büyük, söze gelmez ve görünmez şekilde güzel olan Tanrı tarafından yapılabileceğini haykırır. Evrenin Tanrı tarafından yapıldığını kabul edip de onun zamanın değil, yalnız yaratılışının başlangıcına sahip olduğunu, güç anlaşılır bir tarzda hep yapılmış olduğunu söyleyenlere gelince, onlar Tanrı'yı bir tür rastgele düşüncesizlikten korur gibi görünen bir söz söylerler: Sanki O'nun aklına daha önce gelmemiş bir şeyin, evreni yapmanın, ansızın geldiğine ve hiçbir şekilde değişken olmadığı hâlde O'nda yeni bir irade belirdiğine inanılmasın diye. Ama bu gerekçenin öteki konularda, özellikle ruh konusunda nasıl ayakta kalabileceğini görmüyorum. Ruhun Tanrı'yla birlikte ebedî olduğunu ileri sürerlerse, ebediyet boyunca hiç olmamış yeni bir sefaletin ona nereden geldiğini asla açıklayamazlar. Çünkü ruhun sefaletiyle saadetinin hep birbirini izlediğini söylerlerse, hep birbirini izleyeceğini de söylemek zorunda kalırlar. Bu da şu saçma sonucu getirir: Ruh mesut denildiği zaman da, gelecekteki sefaletini ve utancını önceden görüyorsa, bu durumda mesut değildir; önceden görmüyor, utanç ve sefalet içinde olacağını bilmeyip hep mesut olacağını sanıyorsa, yanlış bir kanaatle mesuttur. Bundan daha akılsızca bir şey söylenemez. Öte yandan ruhun sefaletinin geçmişte sonsuz çağlar boyunca saadetle sırayla değiştiğini, ama şimdi kurtulduktan sonra bir daha sefalete dönmeyeceğini düşünüyorlarsa, yine de ruhun hiçbir zaman gerçekten mesut olmadığını, bundan sonra yeni ve aldatıcı olmayan bir saadetle mesut olmaya başladığını kabul etmek zorunda kalırlar. Böylece ona, ebediyet boyunca geçmişte hiç olmamış yeni, hem de büyük ve parlak bir şey olduğunu itiraf etmiş olurlar. Bu yeniliğin sebebinin Tanrı'nın ebedî tasarısında bulunduğunu inkâr ederlerse, O'nun aynı zamanda ruhun saadetinin yapıcısı olduğunu da inkâr etmiş olurlar ki, bu tiksinç bir dinsizliktir. Tanrı'nın bundan sonra ruhun ebediyen mesut olmasını yeni bir tasarıyla düşündüğünü söylerlerse, O'nun, kendilerinin de beğenmedikleri değişkenlikten uzak olduğunu nasıl gösterecekler? Eğer ruhun zaman içinde yaratıldığını, ama hiçbir zaman yok olmayacağını, sayı gibi başlangıcı olup sonu olmadığını, bu yüzden sefaletleri bir kez tattıktan sonra, onlardan kurtulunca bir daha hiçbir zaman sefil olmayacağını kabul ediyorlarsa, bunun Tanrı'nın tasarısı değişmeden kaldığı hâlde gerçekleştiğinden kuşku duymayacaklardır. Öyleyse evrenin de zaman içinde yapılabileceğine ve Tanrı'nın onu yapmakla ebedî tasarısını ve iradesini değiştirmediğine inansınlar.

11.4

CAPUT IIII. De conditione mundi, quae nec intemporalis sit. nec nouo Dei ordinata consilio, quasi postea uoluerit, quod ante noluerat. Visibilium omnium maximus mundus est, inuisibilium omnium maximus Deus est. Sed mundum esse conspicimus, Deum esse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum, nulli tutius credimus quam ipsi Deo. Ubi eum audiuimus? Nusquam interim nos melius quam in scripturis sanctis, ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram. Numquidnam ibi fuit iste propheta, quando fecit Deus caelum et terram? Non; sed ibi fuit sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quae in animas sanctas etiam se transferens amicos Dei et prophetas constituit eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Loquuntur eis quoque angeli Dei, qui semper uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. Qui tam idoneus testis est, per quem Deo credendum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua miseria, quae numquam antea per aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit anima in aeternum beata, quo modo eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstrabunt? Porro si ex tempore creatam, sed nullo ulterius tempore perituram, tamquam numerum, habere initium, sed non habere finem fatentur, et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium uoluntatemque mutasse.

11.55. Evrenden önceki sonsuz zaman aralıkları, evrenin dışındaki sonsuz yer aralıkları kadar düşünülmemelidir; çünkü ondan önce nasıl zaman yoksa dışında da yer yoktur

Sonra şuna da bakmak gerekir: Tanrı'nın evrenin kurucusu olduğunu kabul eden, ama evrenin zamanı hakkında bize ne cevap vereceğimizi soran bu kişiler, evrenin yeri hakkında kendileri ne cevap verirler? Çünkü evrenin niçin başka bir zamanda değil de o zaman yapıldığı sorulduğu gibi, niçin başka yerde değil de olduğu yerde bulunduğu sorulabilir. Evrenden önce sonsuz zaman aralıkları düşünüyor ve Tanrı'nın o zamanlarda işsiz kalmış olamayacağını sanıyorlarsa, aynı şekilde evrenin dışında sonsuz yer aralıkları düşünsünler. Biri orada da Her Şeye Kadir'in boş duramayacağını söyler, onlar da evrenin dışında her yana açılan uçsuz bucaksız yerlerde Tanrı'nın boş kalmasını istemez ve bu evren için düşündükleri gibi o evrenlerin de hiçbir sebeple dağılamayacağını söylerlerse, Epikuros'la birlikte sayısız evrenler hayal etmek zorunda kalmazlar mı? Şu farkla ki Epikuros bunların atomların rastgele hareketleriyle doğup çözüldüğünü ileri sürer, onlar ise Tanrı'nın eseri olduğunu söyleyeceklerdir. Çünkü biz, Tanrı'nın cisimsiz olduğunu ve O'nun olmayan bütün tabiatların yaratıcısı olduğunu bizimle birlikte kabul edenlerle tartışıyoruz; başkalarını bu din tartışmasına almak pek uygunsuzdur. Özellikle de, çok tanrıya tapınma hizmeti sunulması gerektiğini düşünenler arasında bu filozoflar, ünleri ve otoriteleriyle öteki filozofları aştılar; bunun sebebi de, uzak da olsa, ötekilerden hakikate daha yakın olmalarıdır. Yoksa Tanrı'nın cevherinin bir yerle sınırlanmadığını, kapsanmadığını, yayılmadığını, Tanrı hakkında düşünmeye yaraşır biçimde cisimsiz bir mevcudiyetle her yerde bütün olduğunu kabul edenler, O'nun evrenin dışındaki onca yerde bulunmadığını ve o sonsuzluğa kıyasla pek küçük tek bir yerle, evrenin bulunduğu yerle meşgul olduğunu mu söyleyecekler? Bu boş sözlere gideceklerini sanmıyorum. Madem tek bir evrenin, kütlesi büyük olmakla birlikte sonlu, kendi yeriyle sınırlı ve Tanrı'nın işiyle yapılmış olduğunu söylüyorlar, evrenin dışındaki sonsuz yerlerde Tanrı'nın niçin işsiz kaldığına verdikleri cevabı, evrenden önceki sonsuz zamanlarda Tanrı'nın niçin işsiz kaldığı sorusuna da versinler. Tanrı'nın evreni başka bir yere değil de bulunduğu yere yerleştirmesi nasıl ilahî akılla değil rastlantıyla olmuş sayılmazsa (oysa her yerde eşit derecede sonsuz alanlar açılmış olup burası hiçbir üstünlük liyakatiyle seçilemezdi; ama bunu yapan ilahî aklı hiçbir insan aklı kavrayamaz), aynı şekilde, Tanrı'nın evreni daha önceki bir zamanda değil de o zaman kurmasında da rastgele bir şey olduğunu düşünmek için gerekçe yoktur; oysa önceki zamanlar sonsuz geçmiş boyunca eşit olarak geçmiş ve bir zamanı öteki zamana tercih ettirecek bir fark bulunmamıştır. Evrenin dışında hiçbir yer bulunmadığı için insanların sonsuz yerler tasavvur eden düşüncelerinin boş olduğunu söylüyorlarsa, onlara şöyle cevap verilir: Evrenden önce hiçbir zaman bulunmadığı için, insanların Tanrı'nın işsiz geçirdiği geçmiş zamanları düşünmeleri de boştur.

11.5

CAPUT V. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum, quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum, quia, sicut nulla ante ipsum sunt tempora, ita nulla extra ipsum sunt loca. Deinde uidendum est, isti, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur (ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt), si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut non est consequens, ut fortuito potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam rationem, qua id factum est, nulla possit humana conprehendere: ita non est consequens, ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec fuisset aliqua differentia, unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora uacationis Dei, cum tempus nullum sit ante mundum.

11.66. Evrenin ve zamanların yaratılışının başlangıcı birdir; biri ötekinden önce gelmez

Ebediyetle zaman doğru ayırt edilirse, hareketli bir değişme olmadan zaman olmadığı, ebediyette ise hiçbir değişme bulunmadığı görülür. Öyleyse, hareketiyle bir şeyi değiştiren bir yaratık olmasaydı zamanların da olmayacağını kim görmez? Bu hareket ve değişmede bir arada var olamayan bir şey ötekine yerini bırakıp ötekinden sonra gelirken, daha kısa ya da daha uzun aralıklarla zaman izlerdi. Madem ebediyetinde hiçbir şekilde değişme bulunmayan Tanrı zamanların yaratıcısı ve düzenleyicisidir, evreni zaman aralıklarından sonra yarattığı nasıl söylenebilir, görmüyorum; meğer ki evrenden önce hareketleriyle zamanların aktığı bir yaratık bulunduğu söylensin. Öte yandan kutsal ve en doğru sözlü yazılar, Tanrı'nın başlangıçta göğü ve yeri yaptığını, önceden hiçbir şey yapmadığı anlaşılacak şekilde söylüyorsa (çünkü yaptığı bütün şeylerden önce bir şey yapmış olsaydı, onu başlangıçta yapmış olduğu söylenirdi), şüphesiz evren zaman içinde değil, zamanla birlikte yapılmıştır. Çünkü zaman içinde yapılan, bir zamandan sonra ve bir zamandan önce yapılır; geçmiş olandan sonra, gelecek olandan önce. Ama hiçbir geçmiş olamazdı, çünkü değişken hareketleriyle zamanı yürütecek hiçbir yaratık yoktu. Evren zamanla birlikte yapılmıştır, kuruluşunda değişken hareket yapıldıysa. O ilk altı ya da yedi günün düzeni de böyle görünüyor; o günlerde sabah ve akşam anılır, sonunda Tanrı'nın bu günlerde yaptığı her şey altıncı gün tamamlanır ve yedinci gün büyük bir sırla Tanrı'nın dinlenmesi tanıtılır. Bu günlerin nasıl günler olduğunu düşünmek bile bizim için çok zor, hatta belki imkânsızdır; söylemek ise hele.

11.6

CAPUT VI. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeueniri. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio, creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit et ante aliquod tempus; post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est; nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cuius mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantur, donec omnia, quae his diebus Deus fecit, sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei uacatio commendetur. Qui dies cuius modi sint, aut perdifficile nobis aut etiam inpossibile est cogitare, quanto magis dicere.

11.77. Güneş yapılmadan önce de akşamı ve sabahı olduğu aktarılan ilk günlerin keyfiyeti

Çünkü bildiğimiz günlerin akşamı ancak güneşin batışından, sabahı ancak güneşin doğuşundan olur. O günlerin ilk üçü ise güneşsiz geçmiştir; güneşin dördüncü gün yapıldığı anlatılır. Önce Tanrı'nın sözüyle ışık yapıldı ve Tanrı'nın onunla karanlık arasını ayırdığı, ışığa gün, karanlığa gece dediği anlatılır. Ama bu ışığın nasıl olduğu, hangi değişimli hareketle hangi akşam ve sabahı yaptığı hislerimizden uzaktır, olduğu gibi anlaşılamaz; yine de bundan hiç duraksamadan inanmak gerekir. Çünkü bu ya evrenin bizim bakışlarımızdan uzak yukarı kısımlarında, yahut güneşin sonradan tutuştuğu yerde bulunan cisimsel bir ışıktır; ya da ışık adıyla kutsal melekler ve mesut ruhlar içindeki kutsal Devlet işaret edilmiştir. Havari bu Devlet'ten şöyle söz eder: "Yukarıdaki Yeruşalim, göklerdeki ebedî anamız." Başka bir yerde de şöyle der: "Hepiniz ışığın ve gündüzün oğullarısınız; biz geceye ve karanlığa ait değiliz." Yeter ki bu günün akşamını ve sabahını bir ölçüde uygun şekilde anlayabilelim. Yaratığın bilgisi, Yaratıcı'nın bilgisine kıyasla bir bakıma akşam olur; Yaratıcı'nın övülmesine ve sevilmesine yöneltilince de aydınlanır ve sabah olur. Yaratık sevgisiyle Yaratıcı terk edilmedikçe geceye dönmez. Nitekim Kitap o günleri sırayla sayarken gece kelimesini hiçbir yere katmamıştır. Hiçbir yerde "gece oldu" demez; "akşam oldu, sabah oldu, bir gün" der. İkinci gün ve ötekiler de böyledir. Çünkü yaratığın kendinde tanınması, deyim yerindeyse, yapıldığı sanat gibi Tanrı'nın bilgeliğinde tanınmasından daha solgundur. Bu yüzden ona gece demektense akşam demek daha uygundur; ama dediğim gibi, Yaratıcı'yı övmeye ve sevmeye yöneltilince sabaha döner. Bunu kendi bilgisinde yaptığında bir gün olur; aşağıdaki ve yukarıdaki sular arasında bulunup gök diye adlandırılan kubbenin bilgisinde yaptığında ikinci gün; yerin, denizin ve kökleri yere bağlı olan bütün bitkilerin bilgisinde yaptığında üçüncü gün; büyük ve küçük ışık veren cisimlerle bütün yıldızların bilgisinde yaptığında dördüncü gün; sudan çıkan yüzen ve uçan bütün canlıların bilgisinde yaptığında beşinci gün; bütün kara hayvanlarının ve insanın kendisinin bilgisinde yaptığında altıncı gün olur.

11.7

CAPUT VII. De qualitate primorum dierum, qui etiam antequam sol fieret uesperam et mane traduntur habuisse. Videmus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux uerbo Dei facta adque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur et eandem lucem uocasse diem, tenebras autem noctem; sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris, nec ita ut est intellegi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est; aut lucis nomine significata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: Quae sursum est Hierusalem, mater nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei; non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus. Quoniam scientia creaturae in conparationem scientiae Creatoris quodam modo uesperascit, itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris; nec in noctem uergitur, ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. Denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis. Non enim ait alicubi: Facta est nox; sed: Facta est uespera et factum est mane dies unus. Ita dies secundus et ceteri. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, uelut in arte qua facta est. Ideo uespera quam nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et ad amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium adque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum adque ipsius hominis, dies sextus.

11.88. Tanrı'nın altı günün işlerinden sonra yedinci gün dinlenmesi nedir ve nasıl anlaşılmalıdır

Tanrı'nın yedinci gün bütün işlerinden dinlendiği ve o günü kutsadığı söylendiğinde, bu, çocukça, Tanrı iş yaparken yorulmuş gibi anlaşılmamalıdır. Çünkü O söyledi ve her şey, sesli ve zamanlı olmayan, anlaşılır ve sürekli bir sözle oldu. Ama Tanrı'nın dinlenmesi, Tanrı'da dinlenenlerin dinlenmesini işaret eder; tıpkı evin sevinci deyiminin, evi değil de başka bir şey sevindirmiş olsa bile, evde sevinenlerin sevincini işaret etmesi gibi. Aynı ev kendi güzelliğiyle içinde oturanları sevindiriyorsa bu ne kadar daha uygundur! O zaman ev yalnız kapsayanla kapsananı işaret ettiğimiz deyişle ("tiyatrolar el çırpıyor", "çayırlar böğürüyor" der, tiyatroda insanların el çırptığını, çayırda sığırların böğürdüğünü kastederiz) sevinçli denmez; yapanla yapılanı işaret ettiğimiz deyişle de sevinçli denir: Sevinçli mektup deriz; bununla okuyanları sevindirdiği kişilerin sevincini kastederiz. Bu yüzden peygamberlik otoritesi Tanrı'nın dinlendiğini anlatırken, O'nda dinlenenlerin ve O'nun dinlendirdiklerinin dinlenmesi pek uygun şekilde işaret edilir. Peygamberlik sözü, seslendiği ve kendileri için yazıldığı insanlara da şunu vaat eder: Tanrı'nın onlarda ve onlar aracılığıyla yaptığı iyi işlerden sonra, bu hayatta imanla bir bakıma O'na yaklaşmışlarsa, onlar da O'nda sonsuz dinlenmeye kavuşacaklardır. Eski Tanrı halkında kanunun buyruğuyla Sebt günü dinlenmesi de bunu simgeler; yeri gelince bunu daha dikkatle tartışmak gerektiğini düşünüyorum.

11.8

CAPUT VIII. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies, qua post opera sex dierum requieuit in septimo. Cum uero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam Deus laborauerit operando, qui dixit et facta sunt uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et temporali. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum, qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur (sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mugiunt); sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legentes efficit laetos. Conuenientissime itaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum, qui in illo requiescunt et quos facit ipse requiescere; hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendum.

11.99. Tanrı'nın tanıklıklarına göre meleklerin yaratılışı hakkında ne düşünülmelidir

Şimdi, kutsal şehrin doğuşundan söz etmeye başladığım ve önce kutsal meleklerle ilgili olanı söylemem gerektiğini düşündüğüm için (onlar bu şehrin büyük bir kısmıdır ve hiç yabancı diyarda dolaşmadıkları için daha da mesuttur), bu konudaki Tanrı tanıklıklarını, Tanrı izin verdiği ölçüde ve yeterli göründüğü kadar açıklamaya çalışacağım. Kutsal yazılar evrenin kuruluşundan söz ederken, meleklerin yaratılıp yaratılmadığı ya da hangi sırayla yaratıldığı açıkça söylenmez. Ama atlanmamışlarsa, ya "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" denirken gök adıyla, ya da daha çok sözünü ettiğim bu ışıkla işaret edilmişlerdir. Atlanmadıklarını şundan çıkarıyorum: Kitap, Tanrı'nın yedinci gün yaptığı bütün işlerden dinlendiğini söyler; oysa kitap "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" diye başlamıştır, öyle ki gökten ve yerden önce başka bir şey yapmamış görünür. Madem gökle ve yerle başladı, ilk yaptığı yer de Kitap'ın devamında söylediği gibi görünmez ve biçimsizdi, henüz ışık yapılmadığı için karanlık derinliğin, yani yerle suyun ayrışmamış karmaşasının üzerindeydi (çünkü ışık olmayan yerde karanlık bulunmak zorundadır); sonra altı günde tamamlandığı anlatılan her şey yaratılarak düzenlendiyse, melekler, sanki yedinci gün dinlendiği Tanrı işleri arasında değilmiş gibi nasıl atlanabilirdi? Meleklerin Tanrı'nın işi olduğu burada atlanmamış olsa da açıkça dile getirilmemiştir; ama Kutsal Kitap başka yerde buna en açık sesle tanıklık eder. Fırındaki üç kişinin ilahisinde "Rabbin bütün işleri, Rabbi kutsayın" dendikten sonra, bu işler sayılırken melekler de anılmıştır. Mezmurda da şöyle söylenir: "Gökten Rabbe övgü, yücelerde O'na övgü; ey bütün melekleri, O'na övgü; ey bütün orduları, O'na övgü; ey güneş ve ay, O'na övgü; ey bütün yıldızlar ve ışık, O'na övgü; ey göklerin gökleri ve göklerin üstündeki sular, Rabbin adını övsünler; çünkü O söyledi ve yapıldılar, O buyurdu ve yaratıldılar." Burada da meleklerin Tanrı tarafından yapıldığı ilahî sözle pek açık söylenmiştir; çünkü öteki göksel varlıklarla birlikte anıldıktan sonra hepsi için "O söyledi ve yapıldılar" denir. Peki altı günde sayılan bütün bu şeylerden sonra meleklerin yapıldığını kim düşünmeye cesaret edecek? Biri böyle saçmalasa bile, aynı otoriteye sahip şu yazı bu boş düşünceyi çürütür; orada Tanrı şöyle der: "Yıldızlar yapıldığında bütün meleklerim yüksek sesle beni övdü." Demek ki yıldızlar yapıldığında melekler zaten vardı. Yıldızlar ise dördüncü gün yapıldı. Peki melekleri üçüncü gün yapılmış mı diyeceğiz? Asla. O gün neyin yapıldığı açıktır: Yer sulardan ayrıldı, bu iki unsur kendi cinslerine özgü ayrı türleri aldı ve yer köklerle kendisine bağlı olan her şeyi çıkardı. İkinci gün mü? Bu da değil. Çünkü o gün üstteki ve alttaki sular arasında kubbe yapıldı ve gök diye adlandırıldı; yıldızlar bu kubbede dördüncü gün yapıldı. Öyleyse melekler bu günlerin Tanrı işlerine aitse, gün adını alan o ışık kendileridir. Bu günün birliği vurgulansın diye "birinci gün" değil, "bir gün" denmiştir. İkinci, üçüncü ve öteki günler başka bir gün değildir; aynı tek gün, altıya ve yediye dayanan bilgi yüzünden altı ya da yedi sayısını tamamlamak üzere tekrarlanmıştır: Tanrı'nın yaptığı işlere dair altılı, Tanrı'nın dinlenmesine dair yedili bilgi. Çünkü Tanrı "Işık olsun" dedi ve ışık oldu; bu ışıkta meleklerin yaratılışı doğru anlaşılıyorsa, şüphesiz ebedî ışığa pay alarak katılmışlardır. Bu ışık, Tanrı'nın biricik Oğlu dediğimiz, her şeyin kendisiyle yapıldığı değişmez bilgeliğidir. Böylece, yaratıldıkları ışıkla aydınlanarak ışık oldular ve hem kendilerinin hem her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı Sözü olan değişmez ışığa ve güne pay alarak gün diye adlandırıldılar. Çünkü bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık, her temiz meleği de aydınlatır, öyle ki melek kendinde değil, Tanrı'da ışık olsun. Melek O'ndan yüz çevirirse kirlenir; kirli ruhlar denenlerin hepsi böyledir. Onlar artık Rab'de ışık değil, kendilerinde karanlıktır, ebedî ışığa pay almaktan yoksun bırakılmışlardır. Çünkü kötülüğün hiçbir tabiatı yoktur; iyinin yitirilmesi kötülük adını almıştır.

11.9

CAPUT VIIII. De angelorum conditione quid secundum diuina testimonia sentiendum sit. Nunc, quoniam de sanctae ciuitatis exortu dicere institui et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur, non euidenter dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine, ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, uel potius lucis huius, de qua loquor, significati sunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scriptum est, requieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloquitur, inuisibilis et incomposita nondumque luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est); deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino uirorum cum praedictum esset: Benedicite omnia opera Domini Dominum, in executione eorundem operum etiam angeli nominati sunt: et in psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis, laudate eum in excelsis; laudate eum omnes angeli eius, laudate eum omnes uirtutes eius; laudate eum sol et luna, laudate eum omnes stellae et lumen; laudate eum caeli caelorum, et aquae, quae super caelos sunt, laudent nomen Domini; quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos diuinitus dictum est. cum eis inter cetera caelestia commemoratis infertur ad omnia: Ipse dixit, et facta sunt. Quis porro audebit opinari post omnia ista, quae sex diebus enumerata sunt, angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit, redarguit istam uanitatem illa scriptura paris auctoritatis, ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera, laudauerunt me uoce magna omnes angeli mei. Iam ergo erant angeli, quando facta sunt sidera. Facta sunt autem quarto die. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. In promtu est enim, quid illo die factum sit. Ab aquis utique terra discreta est et distinctas sui generis species duo ista elementa sumserunt et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. Tunc enim firmamentum factum est inter aquas superiores et inferiores caelumque appellatum est; in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli, ipsi sunt illa lux, quae diei nomen accepit. cuius unitas ut commendaretur, non est dictus dies primus, sed dies unus. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri; sed idem ipse unus ad inplendum senarium uel septenarium numerum repetitus est propter senariam uel septenariam cognitionem; senariam scilicet operum, quae fecit Deus, et septenariam quietis Dei. Cum enim dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum, profecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quem dicimus unigenitum Dei filium; ut ea luce inluminati, qua creati, fierent lux et uocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei, quod est uerbum Dei, per quod et ipsi et omnia facta sunt. Lumen quippe uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum, hoc inluminat et omnem angelum mundum, ut sit lux non in se ipso, sed in Deo; a quo si auertitur angelus. fit inmundus; sicut sunt omnes, qui uocantur inmundi spiritus, nec iam lux in Domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni mali nomen accepit.

11.1010. Tek Tanrı olan Baba Tanrı, Oğul Tanrı ve Kutsal Ruh Tanrı'nın, keyfiyeti cevherinden başka olmayan basit ve değişmez Teslis'i

Demek ki tek basit iyi vardır ve bu yüzden tek değişmez iyi odur: Tanrı. Bütün iyi şeyler bu iyiden yaratılmıştır, ama basit değillerdir ve bu yüzden değişkendirler. Yaratılmış, yani yapılmış diyorum, doğurulmuş değil. Çünkü basit iyiden doğurulan, aynı şekilde basittir ve doğurulduğu şeyle aynıdır; bu ikisine Baba ve Oğul deriz. İkisi Ruhları ile birlikte tek Tanrı'dır. Baba'nın ve Oğul'un bu Ruhu, kutsal yazılarda bu adın kendine özgü bir kullanımıyla Kutsal Ruh diye adlandırılır. O, Baba'dan ve Oğul'dan başkadır, çünkü ne Baba ne Oğul'dur; ama "başka bir kişi" dedim, "başka bir şey" demedim, çünkü O da aynı şekilde basit, aynı şekilde değişmez ve birlikte ebedî olan iyidir. Bu Teslis tek Tanrı'dır; Teslis olduğu için basit olmaktan çıkmaz. Çünkü bu iyi tabiatına, onda yalnız Baba ya da yalnız Oğul ya da yalnız Kutsal Ruh bulunduğu için basit demiyoruz; yahut Sabelliusçu sapkınların sandığı gibi kişilerin varlığı olmadan yalnız ad olarak bir Teslis bulunduğu için de değil. Basit denmesinin sebebi, kendisinde ne varsa onun kendisi olmasıdır; yalnız her bir kişinin ötekiyle ilişkisi içinde söylenenler bunun dışındadır. Çünkü Baba'nın Oğlu vardır, ama kendisi Oğul değildir; Oğul'un da Babası vardır, ama kendisi Baba değildir. Öyleyse başkasına göre değil kendine göre söylenen şeyde, kendisinde ne varsa o odur. Kendine göre canlı denir, çünkü hayata sahiptir, ama o hayat kendisidir.

Demek ki bir tabiata basit denmesinin sebebi, sahip olduğu şeyi yitirebilir durumda olmamasıdır; sahip olanla sahip olunanın ayrı olmamasıdır. Oysa kap ile içindeki sıvı, cisim ile rengi, hava ile ışığı ya da sıcaklığı, ruh ile bilgeliği ayrıdır. Bunların hiçbiri sahip olduğu şeyin kendisi değildir; kap sıvı değildir, cisim renk değildir, hava ışık ya da sıcaklık değildir, ruh da bilgelik değildir. Bu yüzden sahip oldukları şeylerden yoksun kalabilir, başka melekelere ya da keyfiyetlere dönüşüp değişebilirler: Kap dolu olduğu sıvıdan boşalır, cismin rengi solar, hava kararır ya da soğur, ruh akılsızlaşır. Azizlere dirilişte vaat edilen türden bozulmaz bir cisimde bile, bozulmazlık keyfiyeti yitirilmez, ama cismanî cevher kalmakla birlikte bozulmazlığın kendisi değildir. Çünkü bozulmazlık cismin her parçasında tamamıyla bulunur, bir yerde çok öteki yerde az değildir; hiçbir parça ötekinden daha bozulmaz değildir. Cisim ise bütününde parçasında olduğundan daha büyüktür; bir parçası daha geniş, öteki daha küçük olduğunda da, geniş olan küçük olandan daha bozulmaz değildir. Öyleyse her yerinde bütün olmayan cisim başkadır, her yerinde bütün olan bozulmazlık başkadır; çünkü bozulmaz cismin her parçası, ötekilerle eşit olmasa da eşit derecede bozulmazdır. Örneğin parmak bütün elden küçük olduğu için el parmaktan daha bozulmaz değildir. El ile parmak eşit olmasa da bozulmazlıkları eşittir. Bu yüzden bozulmazlık bozulmaz cisimden ayrılmaz olsa da, cisim denmesini sağlayan cevher başka, bozulmaz denmesini sağlayan keyfiyeti başkadır. Bu yüzden böyle bir cisim bile sahip olduğu şey değildir. Ruh da, kurtulunca ebediyen olacağı gibi hep bilge olsa bile, kendisi olmayan değişmez bilgeliğe pay alarak bilge olacaktır. Çünkü hava, içine dolan ışıktan hiç ayrılmasa bile, yine de kendisi başka, aydınlatıldığı ışık başkadır. Bunu, ruhun hava olduğunu söylemek için demiyorum; cisimsiz tabiatı düşünemeyen kimileri böyle sanmıştır. Ama büyük farka rağmen bunların arasında bir benzerlik vardır: Hava cismi cisimsel ışıkla nasıl aydınlanırsa, cisimsiz ruh da Tanrı'nın basit bilgeliğinin cisimsiz ışığıyla öyle aydınlanır; bunu söylemek uygunsuz olmaz. Hava bu ışıktan yoksun kalınca nasıl kararırsa (çünkü her türlü cisimsel yerin karanlığı dediğimiz şey, ışıktan yoksun havadan başka bir şey değildir), bilgeliğin ışığından yoksun kalan ruh da öyle kararır.

11.10

CAPUT X. De simplici et incommutabili trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti, unius Dei, cui non est aliud qualitas aliudque substantia. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum spiritu suo unus Deus est; qui spiritus Patris et Filii Spiritus sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris litteris nuncupatur. Alius est autem quam Pater et Filius, quia nec Pater est nec Filius; sed 'alius' dixi, non 'aliud', quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. Et haec trinitas unus est Deus; nec ideo non simplex, quia trinitas. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus sanctus, aut uero sola est ista nominis trinitas sine subsistentia personarum, sicut Sabelliani haeretici putauerunt; sed ideo simplex dicitur, quoniam quod habet hoc est, excepto quod relatiue quaeque persona ad alteram dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius [et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater]. In quo ergo ad semet ipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet; sicut ad se ipsum dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. Propter hoc utique natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod uel possit amittere; uel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut uas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer lux siue feruor, neque anima sapientia est. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur, habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem, sed manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera; corpus uero ipsum maius est in toto quam in parte; et cum aliqua pars est in eo amplior, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubique sui totum est, alia incorruptio, quae ubique eius tota est, quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim uerbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit, aliud est tamen substantia, qua corpus dicitur, aliud qualitas eius, qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum, participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit, quae non est quod ipsa. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua inluminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima, quod putauerunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quandam similitudinem, ut non inconuenienter dicatur sic inluminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut inluminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumcumque corporalium tenebrae quam aer carens luce), ita tenebrescere animam sapientiae luce priuatam.

11.10_2Şu anlamda, asıl ve gerçek anlamıyla ilahî olan şeylere basit denir: Onlarda keyfiyet cevherden başka değildir; başkalarından pay alarak ilahî, bilge ya da mesut olmazlar. Gerçi Kutsal Yazılar'da bilgeliğin Ruhu'na "çok yönlü" denmiştir, çünkü kendinde çok şey taşır; ama sahip olduğu şeyler kendisidir ve hepsi birdir. Çünkü birçok bilgelik değil, tek bilgelik vardır; onda anlaşılır şeylerin sonsuz ve kendisi için sonlu hazineleri vardır. Bu hazinelerde, kendisiyle yapılmış olan görünür ve değişken şeylerin bile bütün görünmez ve değişmez aklî sebepleri bulunur. Çünkü Tanrı bilmediği bir şeyi yapmamıştır; bu, herhangi bir insan sanatçı için bile doğru olmaz. Bilerek her şeyi yaptıysa, bildiği şeyleri yapmıştır. Buradan aklıma şaşırtıcı ama doğru bir şey geliyor: Bu evren var olmasaydı bize bilinemezdi; Tanrı'ya bilinmeseydi var olamazdı.

11.10_2

Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia, quae principaliter uereque diuina sunt, quod non aliud est in eis qualitas, aliud substantia, nec aliorum participatione uel diuina uel sapientia uel beata sunt. Ceterum dictus est in scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex, eo quod multa in sese habeat; sed quae habet, haec et est, et ea omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt infiniti quidam eique finiti thensauri rerum intellegibilium, in quibus sunt omnes inuisibiles adque incommutabiles rationes rerum etiam uisibilium et mutabilium, quae per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus esse non posset, nisi esset; Deo autem nisi notus esset, esse non posset.

11.1111. Hakikatte durmayan ruhların, kutsal meleklerin başlangıçlarından beri sahip oldukları saadete pay alıp almadıklarına inanmak gerekir mi

Durum böyle olduğuna göre, melek dediğimiz o ruhlar zamanın herhangi bir aralığında önce karanlık değillerdi; yapılır yapılmaz ışık oldular. Yalnız bir şekilde var olsunlar ve bir şekilde yaşasınlar diye yaratılmadılar; bilgece ve mesut yaşasınlar diye aydınlatıldılar da. Bazı melekler bu aydınlanmadan yüz çevirerek bilge ve mutlu hayatın üstünlüğünü elde edemediler. Bu hayat şüphesiz ancak ebedî, kendi ebediyetinden emin ve güvendedir. Yine de onlar, akılsız da olsa, öyle bir akıllı hayata sahiptirler ki, isteseler bile onu yitiremezler. Günah işlemeden önce o bilgeliğe ne ölçüde pay aldıklarını kim belirleyebilir? Ama ona pay almakta, kendi saadetlerinin ebediyeti konusunda hiç aldanmadıkları için gerçekten ve tam olarak mesut olanlarla eşit olduklarını nasıl söyleyebiliriz? Çünkü o bilgelikte eşit olsalardı, onlar da eşit derecede emin oldukları için eşit derecede mesut olarak ebediyetinde kalırlardı. Hayat, ne kadar sürerse sürsün hayat diye adlandırılsa da, sonu olacaksa ebedî hayat diye adlandırılamaz; çünkü hayat yalnız yaşamaktan, ebedî hayat ise sonu olmamaktan adını alır. Bu yüzden ebedî olan her şey hemen mesut olmasa da (çünkü cezanın ateşine de ebedî denir), gerçekten ve kusursuz mesut hayat ancak ebedîyse, onların hayatı böyle değildi. Çünkü bir gün sona erecekti ve bu yüzden ebedî değildi; ister bunu bilsinler, ister bilmeyip başka türlü sansınlar. Biliyorlarsa korku, bilmiyorlarsa yanılgı mesut olmalarına izin vermiyordu. Yanlış ya da belirsiz şeylere güvenmeyecek şekilde bilmiyorlarsa, ama iyilerinin sürekli mi olacağı, yoksa bir gün son mu bulacağı hakkında hiçbir yana kesin onayla gitmiyorlarsa, bu kadar büyük mutluluk hakkındaki bu duraksama da kutsal meleklerde bulunduğuna inandığımız mutlu hayatın doluluğuna sahip değildi. Çünkü mutlu hayat kelimesini öyle dar bir anlama sıkıştırmıyoruz ki yalnız Tanrı'ya mesut diyelim; gerçi O, daha büyük saadet olamayacak şekilde mesuttur. O'na kıyasla, meleklerin, meleklerde bulunabilecek en yüksek saadetle mesut olmaları nedir ya da ne kadardır?

11.11

CAPUT XI. An eius beatitudinis, quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt, etiam illos spiritus, qui in ueritate non steterunt, participes fuisse credendum sit. Quae cum ita sint, nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantum ita creati, ut quoquo modo essent et quoquo modo uiuerent; sed etiam inluminati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere pleneque beati sunt, quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur, quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura sit; si quidem uita tantummodo uiuendo, aeterna uero finem non habendo nominata est. Quapropter quamuis non, quidquid aeternum, continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus): tamen si uere perfecteque beata uita non nisi aeterna est, non erat talis istorum, quandoque desitura et propterea non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid aut quantum est?

11.1212. Henüz ilahî vaadin ödülünü almamış adillerin saadetiyle ilk insanların günahtan önce cennetteki saadetinin karşılaştırılması

Akıllı ya da düşünen yaratık söz konusu olduğunda, mesut denmesi gerekenlerin yalnız melekler olduğunu da sanmıyoruz. Çünkü o ilk insanların, saadetlerinin ne kadar süreceğinden ya da ebedî olup olmadığından emin olmasalar da (ki günah işlemeselerdi ebedî olurdu), günahtan önce cennette mesut olduklarını kim inkâr etmeye cesaret eder? Oysa bugün, adil ve dindarca, gelecek ölümsüzlük umuduyla, vicdanı yıkan bir suç işlemeden bu hayatı sürdürenlere ve bu zayıflığın günahları için Tanrı'nın merhametini kolayca bulanlara utanmadan mesut diyoruz. Bunlar sebatlarının ödülünden emin olsalar da, sebatlarının kendisinden emin değillerdir. Çünkü, bu konuda herkesi adil ve gizli bir yargıyla bilgilendirmeyen ama kimseyi aldatmayan Tanrı'nın bir vahyiyle kesin bilgi edinmedikçe, hangi insan adaletin eyleminde ve ilerleyişinde sonuna kadar sebat edeceğini bilebilir? Bu yüzden mevcut iyinin zevkine gelince, ilk insan cennette, bu ölümlü zayıflık içindeki herhangi bir adilden daha mesuttu. Ama geleceğin umuduna gelince, sonsuza kadar melekler topluluğunda, en yüce Tanrı'ya pay alarak, her türlü sıkıntıdan uzak olacağı kendisine kanaatle değil kesin hakikatle açık olan herhangi bir kişi, bedeninin hangi işkenceleri içinde olursa olsun, cennetin o büyük mutluluğu içinde kendi düşüşünden habersiz olan o insandan daha mesuttu.

11.12

CAPUT XII. De conparatione beatitudinis iustorum necdum obtinentium promissionis diuinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. Nec ipsos tantum, quod adtinet ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum, quamuis sua beatitudo quam diuturna uel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna, nisi peccassent), cum hodie non inpudenter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante conscientiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur incerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa ueritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei, quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi.

11.1313. Bütün melekler aynı mutlulukta mı yaratıldı, öyle ki düşenler düşeceklerini bilemezdi ve ayakta kalanlar düşenlerin yıkımından sonra kendi sebatlarının önbilgisini aldı

Bu yüzden artık herkes kolayca görür ki düşünen tabiatın doğru maksadıyla arzuladığı saadet iki şeyin birleşmesiyle oluşur: Hiçbir sıkıntı olmadan Tanrı olan değişmez iyinin tadına varması ve onda ebediyen kalacağından hiçbir kuşkuya düşmemesi, hiçbir yanılgıyla aldanmaması. Işık meleklerinin buna sahip olduğuna dindar bir imanla inanıyoruz. Kendi sapkınlıklarıyla o ışıktan yoksun kalan günahkâr meleklerin ise düşmeden önce buna sahip olmadıklarını akıl yürütmeyle çıkarıyoruz. Yine de, günahtan önce bir hayat sürmüşlerse, geleceği önceden bilmese de bir tür saadete sahip olduklarına inanmak gerekir. Melekler yapıldığında, kimilerinin sebatlarının ya da düşüşlerinin önbilgisini almayacak şekilde, kimilerinin ise saadetlerinin ebediyetini en kesin hakikatle bilecek şekilde yapıldığına inanmak ağır geliyorsa, hepsi başlangıçtan beri eşit mutlulukta yaratılmış, şimdi kötü olanlar kendi iradeleriyle iyiliğin o ışığından düşene kadar da böyle kalmışlardır. Ama şimdi kutsal meleklerin kendi ebedî saadetlerinden emin olmadıklarını, bizim Kutsal Kitap aracılığıyla onlar hakkında bilebildiğimizi onların kendileri hakkında bilmediklerini düşünmek şüphesiz çok daha ağırdır. Çünkü hangi katolik Hristiyan, iyi meleklerden bundan sonra yeni bir şeytan çıkmayacağını, bu şeytanın da iyi melekler topluluğuna bir daha dönmeyeceğini bilmez? Hakikat, İncil'de kutsal ve sadık kişilere Tanrı'nın meleklerine eşit olacaklarını vaat ediyor; ebedî hayata gidecekleri de onlara vaat ediliyor. Biz o ölümsüz mutluluktan asla düşmeyeceğimizden emin olsak da onlar emin değilse, onlara eşit değil, onlardan üstün oluruz. Ama Hakikat asla aldanmaz ve onlara eşit olacağımıza göre, onlar da kendi ebedî mutluluklarından şüphesiz emindir. Ötekiler ise bundan emin değillerdi (çünkü emin olacakları ebedî bir mutlulukları yoktu, sonu olacaktı). Şu hâlde geriye şu kalıyor: Ya eşit değillerdi, ya da eşitlerdi ve ötekilerin yıkımından sonra iyi meleklere kendi sürekli mutluluklarının kesin bilgisi verildi. Meğer ki biri, Rabbin İncil'de şeytan için söylediği sözün ("O başlangıçtan beri katildi ve hakikatte durmadı") şöyle anlaşılması gerektiğini söylesin: Şeytan yalnız başlangıçtan beri, yani insanın yapılıp aldatılarak öldürülebileceği insan soyunun başlangıcından beri katil olmakla kalmadı; kendi yaratılışının başlangıcından beri hakikatte durmadı ve bu yüzden kutsal meleklerle birlikte hiç mesut olmadı. Yaratıcısına boyun eğmeyi reddetti, kibirle kendine özel bir güçle sevindi. Bu yüzden yalancı ve aldatıcıdır, çünkü kimse Her Şeye Kadir'in iktidarından kaçamaz. Dindar boyun eğmeyle gerçekten var olanı tutmak istemeyen, kibirli yükselmeyle olmayan şeyi taklit etmeye kalkar. Havari Yuhanna'nın şu sözü de böyle anlaşılsın: "Şeytan başlangıçtan beri günah işler"; yani yaratıldığından beri, ancak dindar ve Tanrı'ya boyun eğen iradenin sahip olabileceği adaleti reddetti. Bu görüşe razı olan kişi, o sapkınlarla, yani Maniciler ve böyle düşünen başka zararlı topluluklarla aynı şeyi düşünmüş olmaz: Şeytanın, karşıt bir ilkeden gelen kendine özgü kötü bir tabiatı olduğunu söylerler. Bunlar o kadar boş bir akılsızlığa düşmüşlerdir ki, İncil'in bu sözlerini bizimle birlikte otorite saydıkları hâlde, Rabbin "Hakikatten uzak oldu" demediğini, "Hakikatte durmadı" dediğini fark etmezler. Oysa Rab bununla hakikatten düşmüş olduğunu anlatmak istemiştir; hakikatte dursaydı, ona pay alarak kutsal meleklerle birlikte mesut kalırdı.

11.13

CAPUT XIII. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati, ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt, et post ruinam labentium perseuerantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. Quocirca cuiuis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem, quam recto proposito intellectualis natura desiderat, hoc est, ut et bono incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus; hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores, qui sua prauitate illa luce priuati sunt, consequenti ratione colligimus; habuisse tamen aliquam, etsi non praesciam, beatitudinem, si uitam egerunt ante peccatum, profecto credendi sunt. Aut si durum uidetur, quando facti sunt angeli, alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam uel perseuerantiae uel casus sui, alios autem ita ut ueritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent, sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, qui nunc mali sunt, ab illo bonitatis lumine sua uoluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis ignorare, quod nos de illis per scripturas sanctas nosse potuimus. Quis enim catholicus Christianus ignorat nullum nouum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in euangelio sanctis fidelibusque promittit, quod erunt aequales angelis Dei; quibus etiam promittitur, quod ibunt in uitam aeternam. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa inmortali felicitate casuros, illi uero si certi non sunt, iam potiores, non aequales eis erimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus, profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent, quae finem fuerat habitura), restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod Dominus ait de diabolo in euangelio: Ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit, sic esse accipiendum, ut non solum homicida fuerit ab initio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere, uerum etiam ab initio suae conditionis in ueritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit, suo recusans esse subditus creatori et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ac per hoc falsus et fallax, quia nec quisquam potestatem Omnipotentis euadit, et qui per piam subiectionem noluit tenere quod uere est, adfectat per superbam elationem simulare quod non est, ut sic intellegatur etiam quod beatus Iohannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit, ubi a ueritate lapsum intellegi uoluit, in qua utique si stetisset, eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret.

11.1414. Şeytan hakkında "hakikatte durmadı, çünkü onda hakikat yoktur" sözü hangi deyiş tarzıyla söylenmiştir

Rab, sanki hakikatte durmadığının nereden gösterildiğini sormuşuz gibi, bir kanıt ekleyerek şöyle der: "Çünkü onda hakikat yoktur." Hakikatte dursaydı, hakikat onda bulunurdu. Ama bu söz alışılmadık bir deyişle söylenmiştir. Çünkü "Hakikatte durmadı, çünkü onda hakikat yoktur" sözü, sanki onda hakikat bulunmaması hakikatte durmamasının sebebiymiş gibi çınlıyor; oysa asıl hakikatte durmaması, onda hakikat bulunmamasının sebebidir. Bu deyiş mezmurda da vardır: "Ben seslendim, çünkü beni duydun, ey Tanrı"; oysa "Beni duydun, ey Tanrı, çünkü seslendim" denmesi gerekirdi. Ama "Ben seslendim" dedikten sonra, sanki nereden seslendiğini göstereceği sorulmuş gibi, Tanrı'nın duymasının sonucundan kendi sesleniş duygusunu göstermiştir. Sanki şöyle der: "Seslendiğimi, beni duymuş olmandan gösteriyorum."

11.14

CAPUT XIIII. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo, quod in ueritate non steterit, quia ueritas non est in eo. Subiecit autem indicium, quasi quaesissemus, unde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim uidetur sonare: In ueritate non stetit, quia ueritas non est in eo, tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamaui, quoniam exaudisti me Deus; cum dicendum fuisse uideatur: Exaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: 'Ego clamaui*, tamquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tamquam diceret: 'Hinc ostendo clamasse me, quoniam exaudisti me.'

11.1515. "Şeytan başlangıçtan beri günah işler" sözü hakkında ne düşünülmelidir

Yuhanna'nın şeytan için söylediği "Şeytan başlangıçtan beri günah işler" sözüne gelince, Maniciler, tabiat böyleyse bunun hiçbir şekilde günah olmadığını anlamıyorlar. Ama peygamber tanıklıklarına ne cevap verilir? İşaya, Babil hükümdarının mecazî kişiliğinde şeytanı göstererek şöyle der: "Sabahleyin doğan sabah yıldızı nasıl da düştü!" Hezekiel de şöyle der: "Tanrı'nın cennetinin zevkleri içindeydin, her türlü değerli taşla süslenmiştin." Buradan, bir zamanlar günahsız olduğu anlaşılıyor. Çünkü biraz sonra ona açıkça şöyle denir: "Günlerinde kusursuz yürüdün." Bunlar başka türlü daha uygun anlaşılamıyorsa, "Hakikatte durmadı" sözünü de, hakikatte bulunduğu ama kalmadığı şeklinde almalıyız. "Şeytan başlangıçtan beri günah işler" sözünde de, yaratıldığı başlangıçtan beri günah işlediği değil, günahın başlangıcından beri işlediği düşünülmelidir; çünkü günah onun kibriyle başlamıştır. Eyüp Kitabı'nda şeytandan söz edilirken yazılan "Bu, Rabbin biçimlendirdiğinin başlangıcıdır; onu melekleri alay etsin diye yaptı" sözü de (buna şu mezmur da uyuyor görünüyor: "Onunla alay etmek için biçimlendirdiğin bu ejderha") şöyle anlaşılmamalıdır: Başlangıçtan beri meleklerin alay edeceği biri olarak yaratılmıştır. Tersine, bu cezaya günahtan sonra yerleştirilmiştir. Öyleyse başlangıcı Rabbin biçimlendirdiği şeydir. Çünkü en uçtaki en küçük hayvancıklarda bile, onu kuran Tanrı'dan gelmeyen hiçbir tabiat yoktur; her ölçü, her görünüş, her düzen O'ndandır ve bunlar olmadan hiçbir şey bulunamaz, düşünülemez. Tanrı'nın kurduğu bütün öteki varlıkları tabiatının yüceliğiyle aşan melek yaratığı için bu ne kadar daha geçerlidir!

11.15

CAPUT XV. Quid sentiendum sit de eo, quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. Illud etiam, quod ait de diabolo Iohannes: Ab initio diabolus peccat, non intellegunt, si natura talis est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, siue quod ait Esaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. qui mane oriebatur; siue quod Hiezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expresses ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, ex quo creatus est, peccare putandus est, sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud, quod scriptum est in libro Iob, cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis (cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei), sic intellegendum est, ut existimemus talem ab initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius figmentum est Domini; non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae dignitate praecedit!

11.1616. Yaratıkların, fayda kullanımının bir türlü, aklın düzeninin başka türlü tarttığı basamakları ve farkları

Bir şekilde var olan ama kendilerini yapan Tanrı olmayan şeyler arasında, canlılar cansızlara üstün tutulur; doğurma ya da isteme gücü olanların bu hareketten yoksun olanlara üstün tutulması gibi. Canlılar arasında hissedenler hissetmeyenlere, örneğin hayvanlar ağaçlara üstün tutulur. Hissedenler arasında düşünenler düşünmeyenlere, örneğin insanlar hayvanlara üstün tutulur. Düşünenler arasında ölümsüzler ölümlülere, örneğin melekler insanlara üstün tutulur. Ama bunlar tabiatın düzenine göre üstün tutulur. Her birinin kendi kullanımına göre başka başka değerlendirme ölçüleri de vardır. Bu yüzden hissi olmayan bazı şeyleri hisseden bazı şeylere tercih ederiz; öyle ki, elimizden gelse bunları tabiattan tamamen kaldırmak isteriz. Bunu ya onların tabiatta hangi yere sahip olduğunu bilmediğimiz için, ya da bilsek de onları kendi çıkarlarımızın altında tuttuğumuz için yaparız. Kim evinde farelerden çok ekmek, pirelerden çok para bulunmasını istemez? Ama buna ne şaşmalı? İnsanların kendileri, tabiatları bu kadar yüce olduğu hâlde, onların değerlendirmesinde çoğu kez bir at bir köleden, bir mücevher bir hizmetçi kızdan daha pahalıya satın alınır. Demek ki yargılama özgürlüğünde, düşünenin aklı, muhtacın zorunluluğundan ya da arzulayanın hazzından çok uzaktır. Çünkü akıl, şeylerin basamakları içinde bir şeyin kendi başına neye değdiğini tartar; zorunluluk ise neyi ne için istediğini düşünür. Akıl, zihnin ışığına neyin doğru göründüğüne bakar; haz ise bedenin hislerini neyin tatlı okşadığını bekler. Ama akıllı tabiatlarda iradenin ve sevginin bir tür ağırlığı o kadar güçlüdür ki, tabiatın düzeninde melekler insanlardan üstün olsa da, adaletin kanununda iyi insanlar kötü meleklerden üstün tutulur.

11.16

CAPUT XVI. De gradibus et differentiis creaturarum, quas aliter pendit usus utilitatis, aliter ordo rationis. In his enim, quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in his, quae uiuunt, praeponuntur sentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia; et in his, quae sentiunt, praeponuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum in ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat, necessitas autem quid propter quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur.

11.1717. Kötülüğün kusuru tabiat değil, tabiata aykırıdır; günahın sebebi Kurucu değil, iradedir

Öyleyse "Bu, Rabbin biçimlendirdiğinin başlangıcıdır" sözünün şeytanın kötülüğü için değil, tabiatı için söylendiğini doğru anlıyoruz. Çünkü kötülüğün kusurunun bulunduğu yerde, şüphesiz önce kusursuz bir tabiat vardı. Kusur ise tabiata öyle aykırıdır ki, tabiata zarar vermekten başka bir şey yapamaz. Tabiata Tanrı'yla birlikte olmak daha uygun olmasaydı, Tanrı'dan uzaklaşmak onun kusuru olmazdı. Bu yüzden kötü irade bile iyi tabiatın büyük bir tanığıdır. Ama Tanrı nasıl iyi tabiatların en iyi yaratıcısıysa, kötü iradelerin de en adil düzenleyicisidir; onlar iyi tabiatları kötü kullanırken, O kötü iradeleri bile iyi kullanır. Bu yüzden, kendi kuruluşuyla iyi, kendi iradesiyle kötü olan şeytanın aşağılara yerleştirilip O'nun melekleri tarafından alay edilmesini sağladı; yani şeytanın zarar vermek istediği azizlere ayartılarının fayda sağlamasını sağladı. Tanrı onu kurarken gelecekteki kötülüğünden şüphesiz habersiz değildi ve onun kötülüğünden hangi iyi şeyleri yapacağını önceden görüyordu; bu yüzden mezmur şöyle der: "Onunla alay etmek için biçimlendirdiğin bu ejderha." Böylece, onu kendi iyiliğiyle iyi biçimlendirmiş olsa da, biçimlendirdiği anda önbilgisiyle, kötü olanı nasıl kullanacağını önceden hazırlamış olduğu anlaşılsın.

11.17

CAPUT XVII. Vitium malitiae non naturam esse, sed contra naturam, cui ad peccandum non Conditor causa est, sed uoluntas. Propter naturam igitur, non propter malitiam diaboli, dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini. Quia sine dubio, ubi esset uitium malitiae, natura non uitiata praecessit. Vitium autem ita contra naturam est, ut non possit nisi nocere naturae. Non itaque esset uitium recedere a Deo, nisi naturae, cuius id uitium est, potius conpeteret esse cum Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferioribus ordinatus inluderetur ab angelis eius, id est, ut prosint tentationes eius sanctis, quibus eas obesse desiderat. Et quoniam Deus, cum eum conderet, futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praeuidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bonum, iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo.

11.1818. Tanrı'nın düzeniyle zıtların karşılaştırılmasından daha da parlayan evrenin güzelliği

Çünkü Tanrı, kötü olacağını önceden bildiği hiçbir meleği, hatta hiçbir insanı yaratmazdı, eğer onları iyilerin hangi faydasına çevireceğini de bilmeseydi ve böylece çağların düzenini, en güzel bir şiir gibi, antitez denebilecek şeylerle süslemeseydi. Çünkü antitez denen şeyler üslubun en yakışan süslerindendir; Latincede bunlara "karşıt" ya da daha açık bir deyişle "karşılıklı konulmuş" denebilir. Bizde bu kelime kullanılmaz, ama Latince de, hatta bütün milletlerin dilleri de aynı üslup süslerini kullanır. Havari Pavlus da Korintoslulara İkinci Mektup'ta şu yeri bu antitezlerle tatlı bir şekilde açıklar: "Sağda ve solda adalet silahlarıyla; şanla ve şansızlıkla, kötü adla ve iyi adla; aldatıcılar gibi, yine de doğru sözlü; bilinmeyenler gibi, yine de tanınan; ölenler gibi, ama işte yaşıyoruz; cezalandırılanlar gibi, ama öldürülmeyen; üzgünler gibi, ama her zaman sevinen; yoksullar gibi, ama birçoklarını zengin eden; hiçbir şeyi olmayanlar gibi, ama her şeye sahip." Söylemde zıtların zıtlarla karşılaştırılması nasıl güzellik verirse, kelimelerin değil, şeylerin bir belagatiyle de zıtların karşılaştırılmasından çağın güzelliği oluşur. Bu, Ecclesiasticus kitabında çok açık söylenir: "Kötünün karşısında iyi, ölümün karşısında hayat, dindarın karşısında günahkâr vardır. Yüce Olan'ın bütün işlerine böyle bak: İkişer ikişer, biri ötekinin karşısında."

11.18

CAPUT XVIII. De pulchritudine uniuersitatis, quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit obpositione luculentior. Neque enim Deus ullum, non dico angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suauiter explicat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur; quasi morientes, et ecce uiuimus, ut coherciti et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tamquam nihil habentes et omnia possidentes. Sicut ergo ista contraria contrariis obposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non uerborum, sed rerum eloquentia contrariorum obpositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum.

11.1919. "Tanrı ışıkla karanlığı ayırdı" sözü hakkında ne düşünülmesi uygun görünüyor

Tanrı sözünün kapalılığının şu faydası da vardır: Biri onu şöyle, öteki böyle anlarken hakikate dair birçok görüş doğurur ve bilginin ışığına çıkarır. Yeter ki kapalı yerde anlaşılan şey ya açık olayların tanıklığıyla ya da hiç kuşku götürmeyen başka yerlerle desteklensin. Böylece, çok şey tartışıldığında yazanın düşündüğüne de varılır; ya da bu gizli kalır, ama derin kapalılığın tartışılması vesilesiyle başka doğru şeyler söylenir. Bu sebeple, o ilk ışık yapıldığında meleklerin yaratıldığı anlaşılıyorsa, "Tanrı ışıkla karanlığı ayırdı; Tanrı ışığa gün, karanlığa gece dedi" denen yerde kutsal meleklerle kirli meleklerin ayrıldığını söylemek, bana Tanrı'nın işlerine aykırı bir görüş gibi gelmiyor. Çünkü bunları yalnız O ayırabilirdi; onlar düşmeden önce düşeceklerini ve hakikatin ışığından yoksun kalıp karanlık kibir içinde kalacaklarını önceden bilebilen O'ydu. Bizim çok iyi bildiğimiz şu gündüzle gece arasında, yani bu ışıkla bu karanlık arasında, hislerimize pek aşina olan göğün ışık veren cisimlerinin ayırmasını O buyurdu: "Göğün kubbesinde ışıklar olsun," dedi, "yeryüzünü aydınlatsınlar, gündüzle geceyi ayırsınlar." Biraz sonra da: "Tanrı iki büyük ışık yaptı: Gündüzü yönetsin diye büyük ışığı, geceyi yönetsin diye küçük ışığı, bir de yıldızları. Tanrı bunları, yeryüzünü aydınlatsınlar, gündüze ve geceye hükmetsinler, ışıkla karanlığı ayırsınlar diye göğün kubbesine koydu." Hakikatin aydınlığıyla anlaşılır şekilde parlayan meleklerin kutsal topluluğu olan o ışıkla, ona zıt olan karanlık, yani adaletin ışığından yüz çeviren kötü meleklerin en iğrenç zihinleri arasında ise ancak Tanrı ayırabilirdi. Çünkü tabiatın değil, iradenin gelecekteki kötülüğü bile O'na gizli ya da belirsiz olamazdı.

11.19

CAPUT XVIIII. Quid sentiendum uideatur de eo quod scriptum est: Diuisit Deus inter lucem et tenebras. Quamuis itaque diuini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis, quod plures sententias ueritatis parit et in lucem notitiae producit, dum alius eum sic, alius sic intellegit (ita tamen ut, quod in obscuro loco intellegitur, uel adtestatione rerum manifestarum uel aliis locis minime dubiis adseratur: siue, cum multa tractantur, ad id quoque perueniatur, quod sensit ille qui scripsit, siue id lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam uera dicantur): non mihi uidetur ab operibus Dei absurda sententia, si, cum lux prima illa facta est, angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et inmundos fuisse discretum, ubi dictum est: Et diuisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et luminare minus in principia noctis, et stellas; et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et diuidere inter lucem et tenebras. Inter illam uero lucem, quae sancta societas angelorum est inlustratione ueritatis intellegibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum auersorum a luce iustitiae taeterrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit.

11.2020. Işıkla karanlık ayrıldıktan sonra söylenen "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" sözü

Sonunda şunu da sessizce geçmemek gerekir: Tanrı "Işık olsun" deyip ışık olduğunda, hemen arkasından "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" denir. Bu söz, ışıkla karanlığı ayırıp ışığa gün, karanlığa gece dedikten sonra söylenmez; yoksa ışıkla birlikte böyle bir karanlığa da beğenisinin tanıklığını vermiş gibi görünürdü. Çünkü karanlığın kusursuz olduğu yerde, yani bu gözlerle görülen ışıkla karanlık arasını göğün ışık veren cisimlerinin ayırdığı yerde, "Tanrı iyi olduğunu gördü" sözü önce değil, sonra gelir: "Tanrı onları, yeryüzünü aydınlatsınlar, gündüze ve geceye hükmetsinler, ışıkla karanlığı ayırsınlar diye göğün kubbesine koydu. Tanrı iyi olduğunu gördü." Her ikisi de beğenildi, çünkü her ikisi de günahsızdır. Ama Tanrı'nın "Işık olsun" deyip ışık olduğu, "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" denen yerde, sonra "Tanrı ışıkla karanlığı ayırdı; Tanrı ışığa gün, karanlığa gece dedi" sözü gelir. Burada "Tanrı iyi olduğunu gördü" sözü eklenmemiştir; ikisi de iyi diye adlandırılmasın diye, çünkü biri tabiatla değil, kendi kusuruyla kötüydü. Bu yüzden orada Kurucu'nun hoşuna giden yalnız ışıktır. Meleklerin karanlığı ise düzenlenecek olsa da onaylanmayacaktı.

11.20

CAPUT XX. De eo, quod post discretionem lucis adque tenebrarum dictum est: Et uidit Deus lucem quia bona est. Denique nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est; et postmodum infertur: Et separauit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem: non hoc loco additum est: Et uidit Deus quia bonum est, ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, uitio proprio, non natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori; tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant adprobandae.

11.2121. Yapılan her şey yapılmış olduğu gibi yapılacakken de kendisine her zaman hoş gelmiş olan Tanrı'nın ebedî ve değişmez ilmi ve iradesi

Her yerde söylenen "Tanrı iyi olduğunu gördü" sözünden, işin, Tanrı'nın bilgeliği olan sanata göre yapılmış olmasının onaylanmasından başka ne anlaşılabilir? Tanrı bir şeyin iyi olduğunu yapıldıktan sonra öğrenmiş değildir; O'nca bilinmeseydi hiçbiri yapılmazdı. Öyleyse yapılmadan önce görmeseydi kesinlikle yapılmayacak olanın iyi olduğunu gördüğünde, iyi olduğunu öğrenmez, öğretir. Platon daha da ileri gidip Tanrı'nın evrenin bütünü tamamlanınca sevinçle coştuğunu söylemeye cesaret etti. O da Tanrı'nın işinin yeniliğiyle daha mesut olduğunu sanacak kadar akılsız değildi. Yalnız, sanatta yapılması hoşuna gidenin, yapılmış olarak da sanatçısının hoşuna gittiğini göstermek istedi. Tanrı'nın ilminin herhangi bir şekilde değiştiğini, henüz olmayanların, şimdi olanların ve olmuş olanların onda farklı şeyler yaptığını kastetmedi. Çünkü O bizim gibi gelecek olanı önceden görmez, mevcut olana bakmaz, geçmiş olana geri bakmaz; düşüncelerimizin alışkanlığından çok uzak ve çok derin bir başka tarzda görür. O bundan ona düşünce değiştirerek değil, tamamen değişmez bir şekilde görür. Öyle ki, zaman içinde olanlardan gelecekler henüz yok, mevcutlar şimdi var, geçmişler artık yoktur; O ise bütün bunları kalıcı ve sürekli bir mevcudiyetle kavrar. Gözlerle bir türlü, zihinle başka türlü görmez, çünkü ruhtan ve bedenden oluşmaz. Şimdi bir türlü, önce başka, sonra başka türlü görmez; çünkü O'nun ilmi bizimki gibi, üç zamanın, yani şimdinin, geçmişin ve geleceğin farklılığıyla değişmez. O'nda "ne değişme ne bir anlık gölge" vardır. Yönelimi düşünceden düşünceye geçmez, cisimsiz bakışında bildiği her şey bir arada hazırdır. Çünkü zamanları zamansal hiçbir kavram olmadan bilir; tıpkı zamansal şeyleri zamansal hiçbir hareket olmadan hareket ettirdiği gibi. Demek ki yaptığının iyi olduğunu, yapmak için iyi olduğunu gördüğü yerde gördü; yapılmış gördüğü için ilmini ikiye katlamadı ya da bir kısmıyla artırmadı. Sanki gördüğünü yapmadan önce daha az ilimliymiş gibi değil; işlerinden hiçbir şeyin ekleyemeyeceği kusursuz bir ilimle olmasaydı, bu kadar kusursuz iş yapamazdı. Bu yüzden, bize yalnız ışığı kimin yaptığı bildirilecek olsaydı, "Tanrı ışığı yaptı" demek yeterdi. Yalnız kimin yaptığı değil, neyle yaptığı da bildirilecek olsaydı, "Tanrı 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu" demek yeterdi; böylece yalnız Tanrı'nın değil, Söz'le yaptığını da bilirdik. Ama yaratık hakkında en çok bilmemiz gereken üç şeyin bize bildirilmesi gerekiyordu: Onu kim yaptı, neyle yaptı, niçin yaptı. "Tanrı 'Işık olsun' dedi," der, "ve ışık oldu. Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü." Öyleyse kimin yaptığını soruyorsak: Tanrı. Neyle yaptığını soruyorsak: "Olsun" dedi ve oldu. Niçin yaptığını soruyorsak: İyi olduğu için. Tanrı'dan üstün bir yapıcı, Tanrı Sözü'nden daha etkili bir sanat, iyi Tanrı'nın iyiyi yaratmasından daha iyi bir sebep yoktur. Platon da evrenin kurulmasının en adil sebebinin bu olduğunu, iyi Tanrı'dan iyi işlerin çıkması olduğunu söyler. Belki bunları okumuş, belki okuyanlardan öğrenmiş, belki keskin zekâsıyla Tanrı'nın görünmeyenlerini yapılmış şeylerden anlayarak görmüş, belki bunları görmüş olanlardan kendisi de öğrenmiştir.

11.21

CAPUT XXI. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac uoluntate, qua semper illi uniuersa quae fecit sic placuerunt facienda, quem ad modum facta. Quid est enim aliud intellegendum in eo, quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est, nisi operis adprobatio secundum artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret, non utique fieret: docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus ausus est dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio mundi uniuersitate perfecta. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; sed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum est prospicit, uel quod praesens est aspicit, uel quod praeteritum est respicit; sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diuerso. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter uidet; ita ut illa quidem, quae temporaliter fiunt, et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint, ipse uero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia conprehendat; nec aliter oculis, aliter mente; non enim ex animo constat et corpore; nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea; quoniam non sicut nostra, ita eius quoque scientia trium temporum, praesentis uidelicet et praeteriti uel futuri, uarietate mutatur, aput quem non est inmutatio nec momenti obumbratio. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae nouit; quoniam tempora ita nouit nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a [Deo] bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit.

11.2222. İyi Yaratıcı'nın iyi kurduğu evrende bazı şeyleri beğenmeyen ve kötü bir tabiat bulunduğunu sananlar

Bu sebebi, yani iyi şeyleri yaratmak için Tanrı'nın iyiliğini, ki dikkatle düşünülüp dindarca üzerinde durulursa evrenin kökenini araştıranların bütün tartışmalarını bitiren bu kadar adil ve yeterli sebebi, bazı sapkınlar görmediler. Çünkü bu bedenin artık adil bir cezadan gelen muhtaç ve kırılgan ölümlülüğüne çok şey, ateş, soğuk, vahşi hayvan ve benzerleri uymaz, ona zarar verir. Bunların kendi yerlerinde ve tabiatlarında ne kadar güçlü olduğuna, ne güzel bir düzenle yerleştirildiğine bakmazlar; ortak bir devlete katkıda bulunur gibi, kendi paylarınca evrenin süsüne ne kadar katkıda bulunduğunu, onları uygun ve bilerek kullanırsak bize ne kadar fayda sağladığını görmezler. Öyle ki, uygunsuz kullanılınca öldürücü olan zehirler, uygun kullanılınca şifalı ilaçlara dönüşür. Tersine, hoşlandıkları şeylerin de, örneğin yemeğin, içeceğin ve bu ışığın, ölçüsüz ve vakitsiz kullanılınca zararlı olduğu görülür. Bu yüzden ilahî takdir bize, şeyleri akılsızca kötülememeyi, faydalarını dikkatle araştırmayı öğütler. Zekâmızın ya da zayıflığımızın yetmediği yerde, zor bulabildiğimiz başka şeyler gibi bunda da gizli bir fayda bulunduğuna inanmamızı ister. Çünkü faydanın gizlenmesi de ya alçakgönüllülüğün alıştırması ya da kibrin yıpratılmasıdır. Hiçbir tabiat kötü değildir ve bu kelime iyinin yoksunluğundan başka bir şeyin adı değildir. Ama yeryüzündekilerden göktekilere, görünürlerden görünmezlere kadar, bazı iyiler ötekilerden daha iyidir; hepsi var olsun diye eşitsizdir. Tanrı büyük şeylerde büyük sanatçı olduğu gibi, küçük şeylerde de ondan aşağı değildir. Bu küçük şeyler kendi büyüklükleriyle (çünkü büyüklükleri yoktur) değil, sanatçının bilgeliğiyle ölçülmelidir. Görünür insanın görünüşünde olduğu gibi: Bir kaş tıraş edilirse bedenden neredeyse hiçbir şey eksilmez, ama güzellikten ne kadar çok şey eksilir! Çünkü güzellik kütleden değil, uzuvların denkliğinden ve ölçüsünden oluşur. Bazı tabiatların kendi zıt ilkesinden çıkıp türeyen kötü tabiatlar olduğunu sananların, bu yaratılış sebebini, iyi Tanrı'nın iyi şeyler kurduğunu kabul etmek istememeleri pek şaşırtıcı değildir. Onlar daha çok şuna inanıyorlar: Tanrı bu dünya işlerine, kendisine karşı isyan eden kötülüğü püskürtmenin son çare zorunluluğuyla sürüklenmiş, kötülüğü bastırıp yenmek için kendi iyi tabiatını ona karıştırmış; bu tabiatı, pek utanç verici şekilde kirletilmiş ve pek zalimce tutsak edilip ezilmiş olarak büyük emekle zorlukla temizleyip kurtarıyormuş. Hepsini de değil; bu kirlenmeden arındırılamayan kısmı, yenilip kapatılan düşmanın örtüsü ve bağı olacakmış. Maniciler, Tanrı'nın tabiatının olduğu gibi değişmez ve tamamen bozulmaz olduğuna, hiçbir şeyin ona zarar veremeyeceğine inansalardı, böyle akılsızca saçmalamazlardı, daha doğrusu çıldırmazlardı. Ruhun da, iradeyle daha kötüye değişebilen, günahla bozulabilen ve böylece değişmez hakikatin ışığından yoksun kalabilen ruhun, Tanrı'nın parçası ya da Tanrı'nın tabiatından olmadığını, O'nun kurduğu ve Kurucu'sundan çok aşağı olduğunu Hristiyan sağlam aklıyla düşünürlerdi.

11.22

CAPUT XXII. De his, quibus in uniuersitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent, et putant nonnullam malam esse naturam. Hanc tamen causam, id est ad bona creanda bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uiderunt, quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio uenientem, dum ei non conueniunt, plurima offendunt, sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid eius modi; nec adtendunt, quam uel in suis locis naturisque uigeant pulchroque ordine disponantur, quantumque uniuersitati rerum pro sui portione decoris tamquam in communem rem publicam conferant uel nobis ipsis, si eis congruenter adque scienter utamur, commoditatis adtribuant, ita ut uenena ipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conuenienter adhibita in salubria medicamenta uertantur; quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quaedam, quae uix potuimus inuenire; quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis adtritio; cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi priuationis boni. Sed a terrenis usque ad caelestia et a uisibilibus usque ad inuisibilia sunt aliis alia bona meliora, ad hoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in paruis; quae parua non sua granditate (nam nulla est), sed artificis sapientia metienda sunt; sicut in specie uisibilis hominis, si unum radatur supercilium, quam propemodum nihil corpori, et quam multum detrahitur pulchritudini, quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est, quod hi, qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit adque ita incommutabilis ueritatis luce priuari, non Dei partem nec eius naturae, quae Dei est, sed ab illo conditam longe inparem Conditori Christiana sanitate sentirent.

11.2323. Origenes'in öğretisinde kınanan yanılgı

Ama şuna çok daha fazla şaşmak gerekir: Bizimle birlikte her şeyin tek ilkesi olduğuna ve Tanrı olmayan hiçbir tabiatın O kurucudan başkasından var olamayacağına inanan bazı kişiler de, evrenin yapılmasının bu kadar iyi ve basit sebebine iyi ve basit bir şekilde inanmak istemediler: İyi Tanrı iyi şeyleri kurdu, Tanrı'dan sonra, Tanrı olmayan ama iyi Tanrı'dan başkasının yapmayacağı iyi şeyler var oldu. Oysa onlar, ruhların Tanrı'nın parçası olmamakla birlikte Tanrı tarafından yapıldığını, Kurucu'dan uzaklaşarak günah işlediklerini, günahlarının farklılığına göre farklı adımlarla göklerden yere kadar farklı cisimleri bağ gibi hak ettiklerini; evrenin bu olduğunu, evrenin yapılmasının sebebinin de iyi şeylerin kurulması değil, kötülerin zapt edilmesi olduğunu söylüyorlar. Origenes bu yüzden haklı olarak kınanır. Çünkü Peri arkhōn, yani İlkeler Üzerine adını verdiği kitaplarda bunu düşündü, bunu yazdı. Kilise yazılarında bu kadar bilgili ve deneyimli bir adamın, önce bu görüşün Kutsal Yazı'nın bu kadar büyük otoritesine sahip yönelimine ne kadar zıt olduğunu fark etmemesine, söylenebileceğinden daha çok şaşıyorum. Kutsal Yazı Tanrı'nın bütün işlerinin ardından "Tanrı iyi olduğunu gördü" sözünü ekler, hepsi tamamlanınca da "Tanrı yaptığı her şeyi gördü, işte pek iyiydi" der; bununla evreni yapmanın iyi Tanrı'dan iyi şeylerin yapılmasından başka bir sebebi olduğunun anlaşılmasını istememiştir. Hiç kimse günah işlemeseydi, evren yalnız iyi tabiatlarla süslenmiş ve dolu olurdu. Günah işlendi diye de her şey günahla dolmuş değildir, çünkü göklerde iyilerin çok daha büyük sayısı kendi tabiatının düzenini korur. Kötü irade de tabiatın düzenini korumak istemediği için, her şeyi iyi düzenleyen adil Tanrı'nın kanunlarından kaçmış değildir. Çünkü siyah rengin yerinde kullanıldığı bir resim gibi, evrenin bütünü de, biri bakabilse, günahkârlarla birlikte güzeldir; onlar kendi başlarına ele alındıklarında kendi çirkinlikleri onları utandırsa da.

Sonra Origenes ve böyle düşünen herkes şunu görmeliydi: Bu kanaat doğru olsaydı, evren ruhlar günahlarının liyakatine göre ceza olarak kapatılacakları bir zindan gibi cisimler alsınlar diye yapılmış olurdu; daha az günah işleyenler daha yüksek ve daha hafif, daha çok günah işleyenler daha aşağı ve daha ağır cisimler alırdı. O zaman, kendilerinden daha kötüsü bulunmayan cinlerin, iyi insanlardan çok, kendilerinden daha aşağı ve daha ağır bir şey bulunmayan yeryüzü cisimlerine sahip olması gerekirdi. Oysa şimdi, ruhların liyakatinin cisimlerin keyfiyetleriyle tartılmayacağını anlayalım diye, en kötü cin havadan bir cisim, insan ise, şimdi kötü olsa da çok daha az ve yumuşak bir kötülükle, günahtan önce ise kesinlikle, yine de çamurdan bir cisim aldı. Şundan daha akılsızca ne söylenebilir: Bu güneşin tek evrende tek olması için sanatçı Tanrı'nın güzelliğin süsünü ya da cisimsel şeylerin kurtuluşunu gözetmediği, bunun yalnız bir ruhun böyle bir cisme kapatılmayı hak edecek şekilde günah işlemesiyle olduğu? Bu durumda bir ruh değil de iki, hatta iki değil de on ya da yüz ruh aynı ve eşit şekilde günah işleseydi, bu evrenin yüz güneşi mi olacaktı? Demek bunun olmaması, yapıcının cisimsel şeylerin kurtuluşu ve süsü için gösterdiği harikulade öngörüden değil, tek bir ruhun günahta öyle ileri gitmesinden ileri geliyormuş ki yalnız o böyle bir cismi hak etmiş! Aslında hakkında ne söylediklerini bilmedikleri ruhların değil, hakikatten çok uzak böyle şeyler düşünen kendilerinin bu ileri gidişi haklı olarak durdurulmalıdır. Yukarıda tanıttığım şu üç şey, her yaratıkta aranırken: Onu kim yaptı, neyle yaptı, niçin yaptı; cevabın Tanrı, Söz aracılığıyla, iyi olduğu için, olması, bunun bize gizemli bir derinlikle Teslis'in kendisini, yani Baba'yı, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u bildirip bildirmediği, yahut Yazılar'ın bu yerinde böyle anlaşılmasını engelleyen bir şey bulunup bulunmadığı, çok söz gerektiren bir sorudur. Her şeyi tek kitapta açıklamaya zorlanmamız gerekmez.

11.23

CAPUT XXIII. De errore, in quo Origenis doctrina culpatur. Sed multo est mirandum amplius, quod etiam quidam, qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium, ullamque naturam, quae non est quod Deus est, nisi ab illo conditore esse non posse, noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere, ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus, bona tamen, quae non faceret nisi bonus Deus; sed animas dicunt, non quidem partes Dei, sed factas a Deo, peccasse a Conditore recedendo et diuersis progressibus pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad terras diuersa corpora quasi uincula meruisse, et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi, non ut conderentur bona, sed ut mala cohiberentur. Hinc Origenes iure culpatur. In libris enim, quos appellat ἀρχω̄ν, id est de principiis, hoc sensit, hoc scripsit. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non adtendisse, primum quam hoc esset contrarium scripturae huius tantae auctoritatis intentioni, quae per omnia opera Dei subiungens: Et uidit Deus, quia bonum est, conpletisque omnibus inferens: Et uidit Deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, nullam aliam causam faciendi mundi intellegi uoluit, nisi ut bona fierent a bono Deo. Ubi si nemo peccasset, tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus; et quia peccatum est, non ideo cuncta sunt inpleta peccatis, cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem seruet; nec mala uoluntas, quia naturae ordinem seruare noluit, ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit; quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito, ita uniuersitas rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamuis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Deinde uidere debuit Origenes et quicumque ita sapiunt, si haec opinio uera esset, mundumideo factum, ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula, quibus poenaliter includerentur, corpora acciperent, superiora et leuiora quae minus, inferiora uero et grauiora quae amplius peccauerunt, daemones, quibus deterius nihil est, terrena corpora, quibus inferius et grauius nihil est, potius quam homines etiam bonos habere debuisse. Nunc uero, ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda, aerium pessimus daemon, homo autem, et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae, et certe ante peccatum, tamen luteum corpus accepit. Quid autem stultius dici potest, quam isto sole, ut in uno mundo unus esset, non decori pulchritudinis uel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum, sed hoc potius euenisse, quia una anima sic peccauerat, ut tali corpore mereretur includi? ac per hoc si contigisset, ut non una, sed duae; immo non duae, sed decem uel centum similiter aequaliterque peccassent, centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret, non opificis prouisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est, sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis, ut sola corpus tale mereretur. Non plane animarum, de quibus nesciunt quid loquantur, sed eorum ipsorum, qui talia sapiunt multum longe a ueritate, [et] merito est cohercenda progressio. Haec ergo tria, quae superius commendaui, cum in unaquaque creatura requirantur, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit, ut respondeatur Deus, per Verbum, quia bona est', utrum altitudine mystica nobis ipsa trinitas intimetur, hoc est Pater et Filius et Spiritus sanctus, an aliquid occurrat, quod hoc loco scripturarum id accipiendum esse prohibeat, multi sermonis est quaestio, nec omnia uno uolumine ut explicemus urgendum est.

11.2424. Bütün işlerine kendi işaretinin izlerini serpen ilahî Teslis

İnanıyoruz, tutuyoruz ve sadakatle vaaz ediyoruz ki Baba, Söz'ü, yani her şeyin kendisiyle yapıldığı bilgeliği, biricik Oğul'u doğurdu; bir Bir'i, ebedî birlikte ebedîyi, en yüce iyi eşit derecede iyiyi. Kutsal Ruh da hem Baba'nın hem Oğul'un Ruhu'dur ve kendisi ikisiyle aynı cevherden ve birlikte ebedîdir. Bütün bu varlık, kişilerin özelliği yüzünden Teslis, ayrılmaz Tanrılığı yüzünden tek Tanrı, ayrılmaz her şeye kadirliği yüzünden tek Her Şeye Kadir'dir. Yine de her biri hakkında sorulduğunda her birinin hem Tanrı hem her şeye kadir olduğu cevabı verilir; hepsi birlikte sorulduğunda ise üç tanrı ya da üç her şeye kadir değil, tek her şeye kadir Tanrı denir. Üçte öyle ayrılmaz bir birlik vardır ki, kendisinin böyle vaaz edilmesini istemiştir. İyi Baba'nın ve iyi Oğul'un Kutsal Ruhu, ikisine ortak olduğu için ikisinin iyiliği diye adlandırılabilir mi, buna düşüncesizce bir hüküm vermeye cesaret edemem. Yine de ona ikisinin kutsallığı demeye daha kolay cesaret ederim; ikisinin bir keyfiyeti olarak değil, kendisi de cevher ve Teslis'te üçüncü kişi olarak. Beni buna daha inandırıcı şekilde götüren şudur: Baba da ruh, Oğul da ruhtur; Baba da kutsal, Oğul da kutsaldır; ama yalnız O'na özel olarak Kutsal Ruh denir, ikisinin cevherî ve aynı cevherden kutsallığı olarak. İlahî iyilik kutsallıktan başka bir şey değilse, Tanrı'nın işlerinde, yönelimimizi çalıştıran gizli bir konuşma tarzıyla, her yaratığı kimin yaptığı, neyle yaptığı, ne için yaptığı sorularında aynı Teslis'in bize bildirildiğini anlamak, küstah bir varsayım değil, akla dayanan bir anlayıştır. Çünkü yapılması için konuşan, Söz'ün Babası anlaşılır. O konuşunca yapılan şey ise şüphesiz Söz aracılığıyla yapılmıştır. "Tanrı iyi olduğunu gördü" sözünde de, Tanrı'nın yapılanı hiçbir zorunlulukla, hiçbir fayda ihtiyacıyla değil, yalnız iyilikle, yani iyi olduğu için yaptığı yeterince işaret edilir. Bu söz yapıldıktan sonra söylenir ki, yapılan şeyin, kendisi için yapıldığı iyiliğe uygun olduğu gösterilsin. Bu iyilikten Kutsal Ruh doğru anlaşılıyorsa, bütün Teslis bize işlerinde bildirilmiş olur. Yukarıda kutsal melekler içinde bulunan kutsal Devlet'in kökeni, biçimlenmesi ve saadeti buradandır. Nereden geldiği sorulursa: Onu Tanrı kurdu; nereden bilge olduğu sorulursa: Tanrı onu aydınlatır; nereden mutlu olduğu sorulursa: Tanrı'nın tadına varır. Var olarak ölçüsünü bulur, seyrederek aydınlanır, bağlanarak sevinir; vardır, görür, sever. Tanrı'nın ebediyetinde güçlüdür, Tanrı'nın hakikatinde parlar, Tanrı'nın iyiliğinde sevinir.

11.24

CAPUT XXIIII. De trinitate diuina, quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus, quod Pater genuerit Verbum, hoc est sapientiam, per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, unus unum, aeternus coaeternum, summe bonus aequaliter bonum; et quod Spiritus sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus; adque hoc totum et trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem diuinitatem, sicut unus Omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam; ita tamen, ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur; cum uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam et tertiam in trinitate personam. Ad hoc enim me probabilius ducit, quod, cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus, proprie tamen ipse uocatur Spiritus sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. Sed si nihil est aliud bonitas diuina quam sanctitas, profecto et intellegentia rationis est, non praesumtionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo postea quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet, in bonitate Dei gaudet.

11.2525. Bütün felsefenin üç kısımlı öğretisi

Anlaşılabildiği kadarıyla, filozoflar bilgelik öğretisinin üç kısımlı olmasını buradan istediler; daha doğrusu üç kısımlı olduğunu fark edebildiler (çünkü böyle olmasını kendileri kurmadılar, böyle olduğunu buldular). Bir kısmına fizik, ikincisine mantık, üçüncüsüne ahlâk denir (bunların Latince adları da birçok yazarın yazılarında yaygınlaşmıştır: tabiî, aklî ve ahlâkî; sekizinci kitapta bunlara kısaca değindik). Bundan, onların bu üç şeyde Tanrı'ya göre Teslis hakkında bir şey düşündükleri sonucu çıkmaz; gerçi bu bölümlemeyi ilk Platon'un bulup önerdiği söylenir. Ona göre bütün tabiatların yapıcısı Tanrı'dan başkası değildir, anlayışı veren de, iyi ve mesut yaşatan sevgiyi üfleyen de O'dur. Ama şeylerin tabiatı, hakikati araştırmanın yolu ve yaptığımız her şeyi kendisine yöneltmemiz gereken iyinin gayesi hakkında farklı kişiler farklı şeyler düşünseler de, bütün yönelimleri bu üç büyük ve genel sorunun çevresinde döner. Bu yüzden her birinde kimin neyi izlediği konusunda kanaatler çok çeşitli olsa da, tabiatın bir sebebi, ilmin bir biçimi, hayatın bir özü bulunduğundan kimse kuşku duymaz. Bir şey yapmak için her insan sanatçıda da üç şeye bakılır: tabiat, öğrenim, kullanım. Tabiat yetenekle, öğrenim ilimle, kullanım ürünle değerlendirilir. Şunu da bilmiyor değilim: Asıl anlamda ürün tadını çıkaranın, kullanım kullananındır; fark şurada görünür: Başka bir şeye yöneltilmeden kendi başına bizi sevindiren şeyin tadına vardığımız, başka bir şey için aradığımız şeyi ise kullandığımız söylenir. (Bu yüzden ebedî şeylerin tadına varmayı hak etmek için, zamansal şeyleri tadına varmaktan çok kullanmak gerekir; paranın tadını çıkarmak, Tanrı'yı kullanmak isteyen sapkınlar gibi değil. Onlar parayı Tanrı için harcamazlar, Tanrı'ya para için taparlar.) Ama alışkanlığın daha çok yerleştirdiği konuşma tarzında ürünleri kullanırız, kullanımların da tadını çıkarırız; çünkü tarlaların ürünü de asıl anlamda ürün denir ve hepimiz onu zaman içinde kullanırız. İşte bu anlamda, insanda bakılması gerektiğini hatırlattığım üç şeyde, tabiat, öğrenim ve kullanımda "kullanım" dedim. Bunlardan, mutlu hayata ulaşmak için filozoflar, dediğim gibi, üç kısımlı bir öğreti buldular: tabiat için tabiî, öğrenim için aklî, kullanım için ahlâkî. Tabiatımız bizden gelseydi, şüphesiz bilgeliğimizi de kendimiz doğururduk; onu öğrenimle, yani başka yerden öğrenerek elde etmeye çalışmazdık. Bizden çıkan ve bize yöneltilen sevgimiz de mesut yaşamaya yeterdi, tadına varacağımız başka bir iyiye ihtiyaç duymazdı. Şimdi ise tabiatımızın var olması için yapıcısı Tanrı olduğuna göre, doğru şeyleri bilmek için öğretmenimizin de O olması gerekir; mesut olmak için de bize içten tatlılığı bağışlayan O olmalıdır.

11.25

CAPUT XXV. De tripertita totius philosophiae disciplina. Quantum intellegi datur, hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt), cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica (quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus); non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi diuersa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum uersatur intentio. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti autem Deo; quoniam . non nummum propter Deum inpendunt, sed Deum propter nummum colunt); uerum tamen eo loquendi modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam uitam tripertita, ut dixi, a philosophis inuenta est disciplina, naturalis propter naturam, rationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae largitorem._

11.2626. Henüz saadete erişmemiş insanın tabiatında da bir ölçüde bulunan en yüce Teslis'in sureti

Biz de kendimizde Tanrı'nın suretini, yani o en yüce Teslis'in suretini tanıyoruz. Bu suret O'na eşit değildir, hatta çok uzak bir mesafededir, O'nunla birlikte ebedî değildir ve daha kısa söylemek gerekirse Tanrı'nın cevherinden değildir; yine de O'nun yaptığı şeyler içinde tabiatça Tanrı'ya en yakın olandır ve yeniden biçimlenerek tamamlanması gerekir ki benzerlikte de en yakın olsun. Çünkü hem varız, hem var olduğumuzu biliyoruz, hem de bu var oluşu ve bilmeyi seviyoruz. Söylediğim bu üç şeyde doğruya benzeyen hiçbir yanlışlık bizi sarsmaz. Çünkü bunlara, dışarıda olan şeylere dokunduğumuz gibi herhangi bir beden hissiyle dokunmayız; görerek renkleri, duyarak sesleri, koklayarak kokuları, tadarak tatları, elleyerek sert ve yumuşağı hissederiz. Bu duyulur şeylerin onlara çok benzeyen ama artık cisimsel olmayan görüntülerini de düşüncede evirip çevirir, hafızada tutar ve onlarla bu şeyleri arzulamaya kışkırtılırız. Ama hayallerin ya da suretlerin hiçbir aldatıcı oyunu olmadan, var olduğum, bunu bildiğim ve sevdiğim benim için en kesin şeydir. Bu doğrular konusunda Akademicilerin "Ya yanılıyorsan?" diyen delillerinden hiç korkmuyorum. Çünkü yanılıyorsam, varım. Var olmayan yanılamaz; bu yüzden yanılıyorsam, varım. Madem yanılıyorsam varım, yanılsam da var olacağım kesin olduğu hâlde, var olduğum konusunda nasıl yanılabilirim? Yanılsam da yanılan ben olacağıma göre, var olduğumu bilmede şüphesiz yanılmıyorum. Bundan, bildiğimi bilmede de yanılmadığım sonucu çıkar. Çünkü var olduğumu bildiğim gibi, bildiğimi de bilirim. Bu ikisini severken, aynı sevgiyi bildiğim şeylere onlarla eşit değerde üçüncü bir şey olarak eklerim. Çünkü sevdiğim şeylerde yanılmadığıma göre, sevdiğimde de yanılmıyorum; hatta bunlar yanlış olsalar bile, yanlış şeyleri sevdiğim doğru olurdu. Eğer onları sevdiğim yanlış olsaydı, yanlışları sevmekten nasıl haklı olarak kınanır ve men edilirdim? Bunlar doğru ve kesin olduğuna göre, sevildiklerinde sevginin kendisinin de doğru ve kesin olduğundan kim kuşku duyar? Ayrıca kendi var olmasını istemeyen kimse olmadığı gibi, mesut olmak istemeyen de kimse yoktur. Çünkü hiç yoksa nasıl mesut olabilir?

11.26

CAPUT XXVI De imagine summae trinitatis, quae secundum quendam modum in natura etiam necdum beatificati hominis inuenitur. Et nos quidem in nobis, tametsi non aequalem, immo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli potest: ac per hoc sum, si fallor. Quia sum ergo si fallor, quo modo esse me fallor, quando certum est me esse, si fallor? Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest beatus esse, si nihil sit?

11.2727. Öz, ilim ve ikisine duyulan sevgi

Var olmanın kendisi, tabiî bir güçle öyle tatlıdır ki mutsuz olanlar bile yalnızca bu yüzden yok olmak istemezler; mutsuz olduklarını hissederken ortadan kaldırılmasını istedikleri şey kendileri değil, mutsuzluklarıdır. Kendi gözlerinde de son derece mutsuz olan, gerçekten de öyle bulunan, akılsız oldukları için yalnız bilgelerce değil, yoksul ve dilenci oldukları için kendini mesut sayanlarca da mutsuz diye yargılanan kimseleri düşünelim. Biri onlara, mutsuzluklarının bile ölmeyeceği bir ölümsüzlük verse ve "Bu mutsuzluğun içinde sonsuza dek kalmak istemezseniz hiç var olmayacaksınız, hiçbir yerde bulunmayacaksınız, büsbütün yok olacaksınız" dese, sevinçten havaya uçar ve hiç olmamaktansa böyle sonsuza dek var olmayı seçerlerdi. Bunun tanığı, onların herkesçe bilinen duygusudur. Ölmekten korkmaları, o sefaleti ölümle bitirmektense onun içinde yaşamayı yeğlemeleri, tabiatın yokluktan ne kadar kaçtığını yeterince göstermiyor mu? Öleceklerini bildikleri için, aynı mutsuzluk içinde biraz daha uzun yaşamalarına, biraz daha geç ölmelerine imkân veren merhameti büyük bir iyilik sayıp dilerler. Demek ki, dilenciliklerine son vermeyen bir ölümsüzlüğü bile ne büyük sevinçle karşılayacaklarını şüphesiz gösterirler. Dahası, akıldan yoksun bütün hayvanlar, böyle şeyleri düşünme yetisi kendilerine verilmemiş olanlar, dev yılanlardan minicik solucanlara kadar, var olmak istediklerini ve bu yüzden yok oluştan kaçtıklarını, ellerinden gelen her hareketle göstermiyorlar mı? Peki ağaçlar ve bütün çalılar? Yıkımdan gözle görülür bir hareketle kaçınacak hisleri yoktur, ama bir yandan tepelerindeki sürgünü güvenle havaya salarken bir yandan da kökünü toprağa çakmıyorlar mı? Böylece oradan besin çekerek kendi varlıklarını bir bakıma korurlar. Nihayet cisimlerin kendileri, hissi, hatta tohumsal bir hayatı bile olmayanlar, yine de ya yukarıya fırlar ya aşağıya iner ya da ortada dengede durur; böylece tabiatları gereği var olabilecekleri yerde özlerini korurlar.

İnsan tabiatının bilmeyi ne kadar sevdiği ve aldanmaktan ne kadar kaçındığı da şuradan anlaşılabilir: herkes aklı başında olarak yas tutmayı, delilik içinde sevinmeye yeğler. Bu büyük ve şaşılacak güç, ölümlü canlılar arasında insandan başkasında yoktur. Bazılarının bu gün ışığını görmek için gözleri bizimkilerden çok daha keskin olabilir; fakat zihnimizi bir şekilde aydınlatan o cisimsiz ışığa erişemezler; bütün bunlar hakkında doğru yargıda bulunmamız o ışık sayesindedir. Çünkü onu ne kadar alabiliyorsak o kadar yapabiliyoruz. Yine de akılsız canlıların hislerinde ilim asla bulunmaz, ama ilme benzer bir şey kesinlikle bulunur. Cisimsel şeylerin geri kalanına ise hissettikleri için değil, hissedildikleri için "duyulur" denmiştir. Bunlar arasında ağaçlarda hislere benzeyen yön, beslenmeleri ve üremeleridir. Bununla birlikte hem bunların hem de bütün cisimsel şeylerin sebepleri tabiatta gizlidir; ama bu görünür evrenin yapısını güzelleştiren suretlerini hissedilmek üzere hislere sunarlar; öyle ki, bilemedikleri için adeta bilinmek istiyor gibi görünürler. Biz onları beden hissiyle alırız, ama haklarındaki yargımızı beden hissiyle vermeyiz. Çünkü bundan çok daha üstün başka bir his, iç insanın hissi vardır bizde; adil olanı ve adaletsiz olanı onunla hissederiz: adili akılla kavranır bir suret sayesinde, adaletsizi ise bu suretin yoksunluğu sayesinde. Bu hissin görevine ne göz bebeğinin keskinliği katılır ne kulak deliği ne burun delikleri ne damağın tadı ne de herhangi bir cisimsel dokunuş. Orada hem var olduğumdan hem bunu bildiğimden eminim; bunları severim ve sevdiğimden de aynı şekilde eminim.

11.27

CAPUT XXVII. De essentia et scientia et utriusque amore. Ita uero ui quadam naturali ipsum esse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis magna adque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est, licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum; sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt, qua mens nostra quodam modo radiatur, ut de his omnibus recte iudicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verum tamen inest in sensibus inrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et gignunt. Verum tamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent; sed formas suas, quibus mundi huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt, quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis iudicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, iusta per intellegibilem speciem, iniusta per eius priuationem. Ad huius sensus officium non acies pupulae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo adque amare me similiter certus sum.

11.2828. Tanrısal Teslis'in suretine daha çok yaklaşmak için var olmayı ve bilmeyi sevdiğimiz sevginin kendisini de sevmeli miyiz

Bu ikisinin, yani özün ve bilginin bizde ne kadar sevildiğini, aşağımızdaki öteki şeylerde de farklı da olsa onlara nasıl bir benzerlik bulunduğunu, üstlendiğimiz bu eserin gerektirdiği ölçüde yeterince anlattık. Fakat onların sevildiği sevginin kendisi de sevilir mi, bundan söz etmedik. Sevilir; bunu da şuradan kanıtlıyoruz: hangi insanlar daha doğru seviliyorsa, onlarda daha çok sevilen sevginin kendisidir. Çünkü iyi insan, iyi olanı bilene değil, onu sevene hakkıyla denir. Öyleyse sevdiğimiz her iyi şeyi sevmemizi sağlayan sevginin kendisini de sevdiğimizi kendimizde niçin hissetmeyelim? Sevilmemesi gereken şeyin sevildiği bir sevgi de vardır ve sevilmesi gerekeni seven kişi, kendisindeki bu sevgiden nefret eder. Çünkü ikisi aynı insanda bulunabilir ve insan için iyi olan, iyi yaşamamızı sağlayan sevgi ilerledikçe kötü yaşamamıza yol açanın eksilmesi, sonunda bütünüyle iyileşip bütün hayatımızın iyiliğe dönüşmesidir. Hayvan olsaydık, bedensel hayatı ve onun hissine uygun olanı severdik, bu bizim yeterli iyimiz olurdu, buna göre iyi durumdayken başka bir şey aramazdık. Ağaç olsaydık, hisseden bir hareketle hiçbir şeyi sevemezdik, ama daha verimli, daha bol meyveli olmamızı sağlayan şeyi adeta istiyor gibi görünürdük. Taş, dalga, rüzgâr, alev ya da buna benzer bir şey olsaydık, his ve hayattan yoksun olurduk, ama yine de kendi yerimize ve düzenimize adeta bir istek duyardık. Çünkü cisimlerin ağırlıkları, ister ağırlıkla aşağıya ister hafiflikle yukarıya yönelsinler, onların aşkları gibidir. Ruh aşkla nereye götürülüyorsa, cisim de ağırlığıyla oraya götürülür. Öyleyse biz insanlar, gerçek ebediyeti, ebedî hakikati, ebedî ve gerçek sevgisi olan Yaratıcımızın suretinde yaratıldık; O'nun kendisi ebedî, gerçek ve sevgili Teslis'tir, ne karışmıştır ne ayrılmıştır. Bizden aşağıdaki şeyler de en yüce derecede var olan, en yüce derecede bilge ve en yüce derecede iyi olan O tarafından yapılmış olmasalardı, ne bir şekilde var olur ne bir surete sahip olur ne de bir düzene yönelir ve onu korurlardı. Bu yüzden O'nun şaşılacak sağlamlıkla yaptığı her şeyin arasında koşarak, kimi yerde daha çok, kimi yerde daha az basılmış izlerini toplayalım. Kendimizde ise O'nun suretine bakarak İncil'deki o küçük oğul gibi kendimize dönelim, kalkalım ve günah işleyerek uzaklaştığımız O'na geri gidelim. Orada var oluşumuzun ölümü, bilişimizin yanılgısı, sevişimizin sürçmesi olmayacak. Şimdi ise bu üç şeyi kesinlikle tutsak da, bunlar için başka tanıklara inanmayıp onları kendimiz mevcut olarak hissetsek ve en doğru iç bakışla görsek de, ne kadar süreceklerini, hiç son bulmayıp bulmayacaklarını, kötü kullanılırlarsa nereye, iyi kullanılırlarsa nereye varacaklarını kendi başımıza bilemediğimiz için, bu konuda başka tanıklar arıyor ya da onlara sahip bulunuyoruz. Onların güvenilirliğinden niçin şüphe edilmemesi gerektiğini tartışmanın yeri burası değil, daha sonrası olacak. Bu kitapta ise bu hayatın ölümlülüğü içinde gurbette olmayan, göklerde hep ölümsüz olan Tanrı Devleti'ni, yani Tanrı'ya bağlı olan, hiç kaçmamış ve kaçmayacak olan kutsal melekleri ele alıyoruz. Tanrı'nın onlarla, ebedî ışığı terk edip karanlık olanlar arasında başlangıçta ayrım yaptığını söylemiştik. Başladığımız işi O'nun yardımıyla gücümüz yettiğince açıklayalım.

11.28

CAPUT XXVIII. An etiam ipsum amorem, quo et esse et scire diligimus, diligere debeamus, quo magis diuinae trinitatis imagini propinquemus. Sed de duobus illis, essentia scilicet et notitia, quantum amentur in nobis, et quem ad modum etiam in ceteris rebus, quae infra sunt, eorum reperiatur, etsi differens, quaedam tamen similitudo, quantum suscepti huius operis ratio uisa est postulare, satis diximus; de amore autem, quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem; et hinc probamus, quod in hominibus, qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim uir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit Quur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est, et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene uiuimus, iste deficiat quo male uiuimus, donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod uiuimus. Si enim pecora essemus, carnalem uitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc, cum esset nobis bene, nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, uerum tamen id quasi adpetere uideremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides aut fluctus aut uentus aut flamma uel quid huius modi, sine ullo quidem sensu adque uita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum adque ordinis adpetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur. Quoniam igitur homines sumus ad nostri creatoris imaginem creati, cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera caritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus explicemus.

11.2929. Kutsal meleklerin Teslis'i Tanrılığının kendisinde bildikleri ve işlerin sebeplerini işlerin kendisinden önce işi yapanın sanatında gördükleri ilim

O kutsal melekler Tanrı'yı yankılanan sözlerle değil, değişmez hakikatin kendisinin, yani O'nun biricik Sözü'nün huzuruyla öğrenirler. Hem Söz'ü hem Baba'yı hem de ikisinin Kutsal Ruh'unu, bu Teslis'in ayrılmaz olduğunu, onda her bir kişinin cevher olduğunu, yine de hepsinin üç tanrı değil tek Tanrı olduğunu, bizim kendimizi bildiğimizden daha iyi bilirler. Yaratığın kendisini de orada, yani Tanrı'nın bilgeliğinde, yapıldığı sanatta olduğu gibi, kendisinde olduğundan daha iyi bilirler; dolayısıyla kendilerini de orada kendi içlerinde olduğundan daha iyi bilirler, ama kendi içlerinde de bilirler. Çünkü yapılmışlardır ve kendilerini yapandan başkadırlar. Yukarıda söylediğimiz gibi, orada adeta gündüz bilgisiyle, kendi içlerinde ise adeta akşam bilgisiyle bilirler. Bir şeyin kendisine göre yapıldığı planda mı yoksa kendi içinde mi bilindiği arasında büyük fark vardır. Tıpkı çizgilerin doğruluğunun ya da şekillerin gerçekliğinin, akılla görüldüğünde başka, tozun üzerine çizildiğinde başka türlü bilinmesi gibi; tıpkı adaletin değişmez hakikatte başka, adil insanın ruhunda başka türlü bilinmesi gibi. Öteki şeyler de böyledir: üstteki ve alttaki sular arasında olup gök diye adlandırılan kubbe; aşağıda suların toplanması, karanın açığa çıkması, otların ve ağaçların yerleştirilmesi; güneşin, ayın ve yıldızların kuruluşu; sulardan kuşların, balıkların ve yüzen canavarların; karada yürüyen ve sürünen her türlü canlının ve yeryüzündeki her şeyin üstüne çıkacak olan insanın kendisinin kuruluşu. Bütün bunları melekler Tanrı'nın Sözü'nde, yapıldıkları sebep ve planların değişmeden durduğu yerde başka, kendi içlerinde başka türlü bilirler: orada daha aydınlık, burada daha karanlık bir bilgiyle, sanatın ve eserlerin bilinmesi gibi. Ama bu eserler Yaratıcı'nın övgüsüne ve yüceltilmesine yöneltildiğinde, seyredenlerin zihninde adeta sabah ağarır.

11.29

CAPUT XXVIIII. De sanctorum angelorum scientia, qua trinitatem in ipsa eius deitate nouerunt et qua operum causas prius in operantis arte quam in ipsis operibus artificis intuentur. Illi quippe angeli sancti non per uerba sonantia Deum discunt, sed per ipsam praesentiam inmutabilis ueritatis, hoc est Verbum eius unigenitum, et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum sanctum, eamque esse inseparabilem trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam, et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommutabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum scilicet adque piscium beluarumque natantium; sicut quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adque operum; quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem uenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium.

11.3030. Kendi kısımlarının toplamıyla tamamlanan ilk sayı olan altının mükemmelliği

Bu işlerin altı günde, aynı günün altı kez tekrarıyla tamamlandığı altı sayısının mükemmelliği yüzünden anlatılmıştır. Yoksa Tanrı'nın zamanın geçmesine ihtiyacı olduğundan değil; sanki her şeyi, onları sonra zamanların uygun hareketlerle yürütmesini sağlayacak biçimde, bir anda yaratamazmış gibi de değil; altı sayısı işlerin mükemmelliğini gösterdiği içindir. Altı, kendi kısımlarıyla, yani altıda biri, üçte biri ve yarısıyla tamamlanan ilk sayıdır; bunlar bir, iki ve üçtür, toplandıklarında altı eder. Sayıların bu incelenişinde kısım diye, kaçta biri olduğu söylenebilen kısımlar anlaşılmalıdır: yarım, üçte bir, dörtte bir ve bir sayıdan adını alan öbürleri gibi. Örneğin dokuz sayısında dört onun bir kısmıdır, ama bu yüzden kaçta biri olduğu söylenemez. Bir için söylenebilir, çünkü dokuzda biridir; üç için de söylenebilir, çünkü üçte biridir. Fakat bu iki kısmı, dokuzda biriyle üçte birini, yani bir ile üçü birleştirince, toplamı olan dokuza çok uzak kalır. Aynı şekilde onda dört bir kısımdır, ama kaçta biri olduğu söylenemez; bir söylenebilir, çünkü onda biridir. Beşte biri de vardır, o da ikidir; yarısı da vardır, o da beştir. Fakat bu üç kısmı, onda biri, beşte biri ve yarısı, yani bir, iki ve beş, toplandığında onu tamamlamaz, sekiz eder. On iki sayısının kısımları toplandığında ise onu aşar: on ikide biri birdir, altıda biri ikidir, dörtte biri üçtür, üçte biri dörttür, yarısı altıdır; bir, iki, üç, dört ve altı ise on iki değil, daha fazlası, on altı eder. Bunu, söylediğim gibi kısımları toplandığında kendisini tamamlayan ilk sayı olan altının mükemmelliğini öne çıkarmak için kısaca hatırlatmayı uygun gördüm. Tanrı işlerini bu sayıda tamamlamıştır. Bu yüzden sayı bilgisi hor görülmemelidir; Kutsal Kitap'ın pek çok yerinde, dikkatle bakanlar için bunun ne kadar değerli olduğu açıkça görülür. Tanrı'ya övgüler arasında boşuna söylenmemiştir: "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin."

11.30

CAPUT XXX. De senarii numeri perfectione, qui primus partium. suarum quantitate conpletur. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere deposuisti.

11.3131. Doluluk ve dinlenmenin övüldüğü yedinci gün

Yedinci günde, yani yedi kez tekrarlanan aynı günde —bu sayı da başka bir bakımdan mükemmeldir—, Tanrı'nın dinlenmesi anılır; kutsama da ilk olarak onda duyulur. Tanrı bu günü işlerinin herhangi birinde değil, akşamı olmayan dinlenmesinde kutsamak istemiştir. Çünkü bu dinlenme bir yaratık değildir ki o da Tanrı'nın Sözü'nde başka, kendinde başka türlü bilinerek biri gündüz, biri akşam gibi iki bilgi doğursun. Yedi sayısının mükemmelliği hakkında daha çok şey söylenebilir; ama bu kitap zaten uzadı ve fırsat bulunca bizim küçük ilmimizi faydalı olmaktan çok hafifçe sergilemek istediğimiz sanılmasından korkuyorum. Ölçülülüğü ve ciddiyeti gözetmek gerekir ki, sayı hakkında çok konuşurken ölçüyü ve ağırlığı ihmal etmiş sayılmayalım. Şu kadarını hatırlatmak yeterli olsun: üç, tümüyle tek olan ilk sayı, dört, tümüyle çift olan ilk sayıdır; yedi bu ikisinden oluşur. Bu yüzden çoğu zaman bütünün yerine konur. Örneğin "Adil kişi yedi kez düşer ve kalkar" sözü, "Kaç kez düşerse düşsün yok olmayacak" demektir; bu söz günahlar için değil, alçakgönüllülüğe götüren sıkıntılar için anlaşılmak istenmiştir. "Günde yedi kez seni öveceğim" sözü de başka yerde başka türlü söylenmiştir: "O'nun övgüsü her zaman ağzımdadır." Tanrısal metinlerde, söylediğim gibi yedi sayısının bir şeyin bütünü yerine kullanıldığı buna benzer pek çok yer bulunur. Bu yüzden Kutsal Ruh da çoğu zaman bu sayıyla gösterilir; Rab O'nun hakkında "Size bütün hakikati öğretecek" demiştir. Tanrı'nın dinlenmesi, Tanrı'da dinlenilen dinlenme, oradadır. Çünkü dinlenme bütünde, yani tam mükemmelliktedir; kısımda ise yorgunluk vardır. Kısmen bildiğimiz sürece bu yüzden yoruluruz; ama mükemmel olan gelince kısmen olan ortadan kalkacaktır. Kutsal Kitap'ı da bu yüzden zahmetle araştırıyoruz. Bu çok yorucu gurbette topluluğuna ve cemaatine özlem duyduğumuz kutsal meleklerde ise, kalıcılığın ebediyeti gibi, bilmenin kolaylığı ve dinlenmenin mutluluğu vardır. Bize güçlük çekmeden yardım ederler, çünkü saf ve özgür ruhanî hareketlerle yorulmazlar.

11.31

CAPUT XXXI. De die septimo, in quo plenitudo et requies commendatur. In septimo autem die, id est eodem die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur, sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus sanctus, de quo Dominus ait: Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant, quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant.

11.3232. Meleklerin yaratılışını evrenden önceye koyanların kanaati

Biri çıkıp, "Işık olsun, ve ışık oldu" diye yazılmış olanda kutsal meleklerin kastedilmediğini, ilk kez o zaman cisimsel bir ışık yapıldığını ileri sürebilir ya da öğretebilir. Meleklerin, yalnız suların arasında yapılıp gök diye adlandırılan kubbeden değil, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" diye sözü edilen gökten de önce yapıldığını söyleyebilir. "Başlangıçta" sözünün de, meleklerden önce yapılmışsa bile, en önce bunun yapıldığı anlamında değil, Tanrı'nın her şeyi bilgelikte, yani Kutsal Kitap'ın "başlangıç" diye adlandırdığı Sözü'nde yaptığı anlamında söylendiğini ileri sürebilir (nitekim İncil'de Yahudiler O'na kim olduğunu sorduklarında, kendisinin başlangıç olduğunu söylemiştir). Ben buna karşı çekişmeyeceğim; özellikle de, Tekvin kitabının ta en başında Teslis'in dile getirilmesi beni çok sevindirdiği için. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" sözü, Baba'nın Oğul'da yaptığı biçiminde anlaşılırsa —ki mezmur da buna tanıklık eder: "Rab, işlerin ne büyüktür! Hepsini bilgelikle yaptın"—, az sonra Kutsal Ruh'tan da söz edilmesi son derece uygundur. Tanrı'nın başlangıçta nasıl bir yer yaptığı, yahut gök ve yer adıyla evrenin kurulacağı nasıl bir kütleyi ya da maddeyi adlandırdığı anlatıldıktan sonra, "Yer ise görünmez ve düzensizdi, enginin üstünde karanlık vardı" denmiş, Teslis'in anılması tamamlansın diye hemen ardından da "Ve Tanrı'nın ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" eklenmiştir. O hâlde herkes bu sözü istediği gibi anlasın; çünkü o kadar derindir ki okurların alıştırması için iman kuralına aykırı düşmeyen birçok görüş doğurabilir. Yeter ki kimse şundan şüphe etmesin: kutsal melekler yüce yerlerinde, Tanrı ile birlikte ebedî olmamakla birlikte, kendi sonsuz ve gerçek mutluluklarından güvende ve emindirler. Rab, küçüklerinin onların topluluğuna ait olduğunu öğretirken yalnız "Tanrı'nın melekleri gibi olacaklar" demekle kalmamış, meleklerin de hangi seyrin tadına vardığını göstererek şöyle demiştir: "Bu küçüklerden birini hor görmekten sakının. Çünkü size derim ki, onların gökteki melekleri, göklerdeki Babamın yüzünü her zaman görürler."

11.32

CAPUT XXXII, De opinione eorum, qui angelorum creationem anteriorem uolunt esse quam mundi. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant opinetur aut doceat; angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram; adque illud, quod dictum est: In principio, non ita dictum tamquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit angelos, sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum eius et ipsum scriptura principium nominauit (sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium): non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri geneseos trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram, ut Pater fecisse intellegatur in Filio, sicut adtestatur psalmus, ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim uobis, quia angeli eorum in caelis semper uident faciem Patris mei, qui in caelis est.

11.3333. Işık ve karanlık adlarıyla anıldıkları yersiz olmayan bir şekilde anlaşılan, birbirinden farklı ve eşitsiz iki melek topluluğu

Bazı meleklerin günah işlediğini ve onlara zindan gibi gelen bu dünyanın en alt yerlerine atıldığını, kıyamet günündeki son hükme kadar orada kaldıklarını, havari Petrus açıkça gösterir: Tanrı günah işleyen melekleri esirgememiş, cehennemin karanlık zindanlarına atarak yargıda cezalandırılmak üzere saklamıştır. Peki Tanrı'nın bunlarla ötekiler arasında ya önbilgisiyle ya da fiiliyle ayrım yaptığından kim şüphe eder? Ötekilere haklı olarak ışık denmesine kim itiraz eder? Biz bile hâlâ imanla yaşarken, onlara eşit olmayı hâlâ umarken, elbette henüz ona erişmemişken, havari tarafından ışık diye anılmışızdır: "Bir zamanlar karanlıktınız, ama şimdi Rab'de ışıksınız." Bu kaçaklara karanlık denmesinin pek yerinde olduğunu, onların imansız insanlardan daha kötü olduğunu anlayan ya da buna inanan herkes görür. Dolayısıyla, kitabın bu yerinde "Tanrı 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu" sözünde başka bir ışığın anlaşılması, "Tanrı ışıkla karanlığı ayırdı" sözünde başka bir karanlığın kastedilmesi gerekse bile, biz bu iki melek topluluğunu Tekvin adlı bu kitapta da ışık ve karanlık kelimeleriyle gösterilmiş saydık. Biri Tanrı'nın tadına varan, öbürü kibirle şişen iki topluluk; birine "Ey O'nun bütün melekleri, O'na tapının" denirken, öbürünün başı "Yere kapanıp bana taparsan bütün bunları sana vereceğim" der; biri Tanrı'nın kutsal aşkıyla yanar, öbürü kendi yüceliğinin kirli aşkıyla tüter. Yazıldığı gibi "Tanrı kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere lütuf verir": biri göklerin göklerinde oturur, öbürü oradan atılmış olarak bu en alttaki hava göğünde çalkalanır; biri ışıklı dindarlıkla dingin, öbürü karanlık arzularla çalkantılıdır; biri Tanrı'nın işaretiyle merhametle yardım eder, adaletle cezalandırır, öbürü kendi kibri içinde boyun eğdirme ve zarar verme şehvetiyle kaynar; biri istediği kadar iyilik etmek için Tanrı'nın iyiliğine hizmet eder, öbürü istediği kadar zarar veremesin diye Tanrı'nın kudretiyle dizginlenir; biri öbürüyle alay ederek onu zulümleriyle istemeden fayda sağlamaya zorlar; öbürü ona, kendi gurbetçilerini toplarken haset eder. İşte biri tabiatça iyi ve iradece doğru, öbürü tabiatça iyi ama iradece sapkın olan, birbirinden farklı ve zıt bu iki melek topluluğu, Kutsal Kitap'ın daha açık tanıklıklarıyla bildirilmiştir. Onların Tekvin adlı bu kitapta ışık ve karanlık kelimeleriyle gösterildiğini düşündük. Bu yeri yazan belki başka bir şey kastetmiş olsa bile, bu kapalı sözün üzerinde durmamız boşuna olmamıştır. Çünkü kitabın yazarının iradesini araştırıp bulamasak bile, aynı otoriteye sahip başka kutsal metinler sayesinde müminlerin yeterince bildiği iman kuralından ayrılmadık. Burada Tanrı'nın cisimsel işleri anılmış olsa da, bunların ruhanî işlerle şüphesiz bir benzerliği vardır; havari de buna göre şöyle der: "Hepiniz ışığın ve gündüzün çocuklarısınız; biz ne gecenin ne karanlığın değiliz." Eğer yazan da bunu kastettiyse, tartışmamız daha da mükemmel bir sonuca ulaşmış olur. Böylece, bu kadar seçkin ve tanrısal bilgeliğe sahip Tanrı adamının, daha doğrusu onun aracılığıyla Tanrı'nın Ruhu'nun, altıncı günde tamamlandığını söylediği Tanrı'nın işlerini anarken melekleri hiçbir şekilde atlamadığına inanılır. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" sözünde "başlangıçta" kelimesi ister "ilk olarak yaptı" anlamında olsun, ister daha uygun bir anlayışla "biricik Söz'de yaptı" anlamında. Bu adlarla gösterilen ya ruhanî ve cisimsel bütün yaratıktır —ki bu daha inanılırdır— ya da yaratılan her şeyi kapsayan evrenin iki büyük kısmı. Böylece yazar önce onu bütünüyle sunmuş, sonra kısımlarını günlerin gizemli sayısına göre işlemiştir.

11.33

CAPUT XXXIII. De duabus angelorum societatibus diuersis adque disparibus, quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens, quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illos Deum uel praescientia uel opere diuisisse quis dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Diuisit Deus inter lucem et tenebras: nos tamen has duas angelicas societates, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraueris me: unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis inmundo amore fumantem; et quoniam, sicut scriptum est, Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus nominibus uniuersalis est significata creatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae creata sunt continentur, ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur.

11.3434. Kubbenin kuruluşunda ayrılan suların adıyla meleklerin kastedildiğini düşünenler ve suların yaratılmadığını sananlar

Bazıları suların adıyla bir şekilde melek halklarının kastedildiğini düşünmüştür: "Su ile su arasında kubbe olsun" sözü, kubbenin üstünde melekler, altında ise ya bu görünür sular ya kötü meleklerin kalabalığı ya da bütün insan milletleri anlaşılsın demektir. Durum böyleyse, burada meleklerin nerede yapıldığı değil, nerede ayrıldığı görülür. Bazıları ise, çok sapkın ve dinsiz bir boşbağazlıkla, suların Tanrı tarafından yapılmadığını söyler, çünkü hiçbir yerde "Tanrı 'Sular olsun' dedi" diye yazılı değildir. Aynı boşbağazlıkla bunu yer için de söyleyebilirler, çünkü hiçbir yerde "Tanrı 'Yer olsun' dedi" diye okunmaz. "Ama 'Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı' diye yazılmıştır" derler. Öyleyse orada su da anlaşılmalıdır, çünkü bir adla ikisi de kapsanmıştır. Mezmurda okunduğu gibi "Deniz O'nundur, onu O yaptı; kuru toprağı da elleri biçimlendirdi."

Fakat göklerin üstündeki suların adıyla melekleri anlamak isteyenleri harekete geçiren, unsurların ağırlıklarıdır; bu yüzden suların akışkan ve ağır tabiatının evrenin üst yerlerinde konumlanabileceğini düşünmezler. Bunlar kendi akıl yürütmelerine göre insanı yapabilselerdi, onun başına, Yunanca phlegma (ϕλέγμα) denen ve bedenimizin unsurları arasında adeta suyun yerini tutan balgamı koymazlardı. Oysa balgamın yeri başımızdır. Tanrı'nın işine göre bu elbette son derece uygundur, bunların tahminine göre ise öyle saçmadır ki, bunu bilmesek ve bu kitapta benzer biçimde Tanrı'nın akışkan, soğuk ve bu yüzden ağır bir sıvıyı insan bedeninin bütün öteki kısımlarının üstüne koyduğu yazılı olsa, bu unsur tartıcıları asla inanmazlardı; Kutsal Kitap'ın otoritesine boyun eğseler bile, bundan başka bir anlam çıkarılması gerektiğini düşünürlerdi. Fakat o tanrısal kitapta evrenin kuruluşu hakkında yazılanların hepsini tek tek dikkatle inceleyecek olursak çok şey söylemek ve eserin amacından çok uzaklaşmak gerekir. Birbirinden farklı ve zıt bu iki melek topluluğu üzerine, ki insanlar arasındaki iki şehrin de başlangıçları bunlardadır ve bundan sonra onları anlatmaya koyuldum, yeterli gördüğümüz kadar tartıştık. Artık bu kitabı da kapatalım.

11.34

CAPUT XXXIIII. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos, et quod quidam aquas existimant non creatas. Quamquam nonnulli putauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumque conprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod Graece ϕλέγμα dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum uicem obtinet, in capite ponerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…