İçeriğe geç
Tanrı Devleti

Augustinus · Tanrı Devleti

XII. Kitap

12.11. İyi ve kötü meleklerin tek tabiatı

İnsanın kuruluşundan söz etmeden önce —orada akıllı ölümlüler soyu bakımından iki şehrin doğuşu görünecektir, tıpkı bir önceki kitapta meleklerde göründüğü gibi— önce meleklerin kendileri hakkında bazı şeyler söylemem gerektiğini görüyorum. Böylece insanların meleklerle topluluğunun ne kadar uygun ve yerinde olduğunu gücümüz yettiğince gösterelim; öyle ki dört değil (ikisi melek, ikisi insan), yalnızca iki şehir, yani iki topluluk bulunduğu, birinin iyilerden, öbürünün kötülerden oluştuğu, her birinin de hem melekleri hem insanları içerdiği haklı olarak söylensin.

İyi ve kötü meleklerin birbirine zıt isteklerinin farklı tabiatlardan ya da ilkelerden değil, iradelerden ve arzulardan doğduğundan şüphe etmek yakışmaz; çünkü bütün cevherlerin iyi yapıcısı ve kurucusu olan Tanrı hepsini yaratmıştır. Kimileri herkesin ortak iyiliğinde, yani kendileri için Tanrı'nın kendisinde, O'nun ebediyetinde, hakikatinde ve sevgisinde sebatla kalmıştır. Kimileri ise kendi güçlerinden hoşlanarak, sanki kendi iyilikleri kendileriymiş gibi, herkesin ortak ve mesut edici yüce iyiliğinden kendilerine özgü olana doğru akıp gittiler; en yüce ebediyet yerine yükselmenin kibrini, en kesin hakikat yerine boşluğun kurnazlığını, bölünmez sevgi yerine hizip hırslarını edinerek kibirli, yalancı ve hasetçi oldular. Öyleyse onların saadetinin sebebi Tanrı'ya bağlanmaktır; ötekilerin mutsuzluğunun sebebi de bunun tersi, Tanrı'ya bağlanmamaktır. Bunun için, "Onlar niçin mesut?" diye sorulduğunda doğru cevap "Tanrı'ya bağlandıkları için" ise, "Bunlar niçin mutsuz?" diye sorulduğunda doğru cevap "Tanrı'ya bağlanmadıkları için" ise, akıllı ya da düşünen yaratığın mesut olacağı iyilik Tanrı'dan başkası değildir. Her yaratık mesut olamaz (vahşi hayvanlar, ağaçlar, taşlar ve benzerleri bu armağanı ne elde eder ne de alabilir); ama mesut olabilen de bunu kendiliğinden yapamaz, çünkü yoktan yaratılmıştır; kendisini yaratan sayesinde yapabilir. Onu elde edince mesut, yitirince mutsuz olur. Oysa başka bir iyiyle değil, kendi iyiliğiyle mesut olan, kendini yitiremeyeceği için mutsuz olamaz.

Dolayısıyla değişmez iyinin ancak tek, gerçek, mesut Tanrı olduğunu söylüyoruz. O'nun yaptığı şeyler O'ndan oldukları için iyidir, ama O'ndan değil yoktan yapıldıkları için değişkendir. Bunlar en yüce iyi değildir, çünkü Tanrı onlardan daha büyük bir iyidir; yine de mesut olmak için değişmez iyiye bağlanabilen bu değişken iyiler büyüktür, çünkü o iyi onlar için öyle iyidir ki onsuz mutsuz olmaları kaçınılmazdır. Yaratık âleminin öteki varlıkları da mutsuz olamadıkları için daha iyi değildir. Bedenimizin öteki uzuvlarının kör olamadıkları için gözlerden daha iyi olduğunu söyleyemeyiz. Hisseden tabiat acı çekerken bile, hiç acı çekemeyen taştan daha iyidir; akıllı tabiat da mutsuzken bile, akıl ya da histen yoksun olduğu için mutsuzluğa düşemeyen tabiattan üstündür. Durum böyle olunca, kendisi değişken olsa da değişmez iyiye, yani en yüce Tanrı'ya bağlanarak saadete erebilecek yükseklikte yaratılan, mesut olmadan eksikliğini gideremeyen, bu eksikliği gidermeye de Tanrı'dan başkası yetmeyen bu tabiat için, O'na bağlanmamak elbette bir kusurdur. Her kusur tabiata zarar verir ve bu yüzden tabiata aykırıdır. Demek ki Tanrı'ya bağlanan tabiattan bu tabiat, tabiatça değil, kusuruyla ayrılır. Yine de bu kusurla tabiatın kendisinin çok büyük ve övgüye değer olduğu görülür. Çünkü kusuru haklı olarak kınanan şeyin tabiatı şüphesiz övülmüş olur. Kusurun haklı kınanması, övgüye değer tabiatı lekelemesindendir. Gözlerin kusuruna körlük dendiğinde görmenin gözlerin tabiatına ait olduğu gösterildiği gibi, kulakların kusuruna işitmezlik dendiğinde duymanın onların tabiatına ait olduğu ispatlandığı gibi, melek yaratığının kusuruna Tanrı'ya bağlanmamak dendiğinde de Tanrı'ya bağlanmanın onun tabiatına uygun olduğu apaçık bildirilmiş olur. O'nun için yaşamak, O'ndan bilgelik almak, O'nunla sevinmek, bu kadar büyük iyiliğin ölümsüz, yanılgısız ve sıkıntısız tadına varmak demek olan Tanrı'ya bağlanmanın ne büyük övgü olduğunu kim layıkıyla düşünebilir ya da söyleyebilir? Bundan dolayı kötü meleklerin Tanrı'ya bağlanmama kusurundan da, her kusur tabiata zarar verdiği için, Tanrı'nın onların tabiatını, Tanrı ile birlikte olmamanın zarar vereceği kadar iyi yarattığı yeterince açığa çıkar.

12.1

CAPUT I. De una bonorum angelorum malorumque natura. Antequam de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas, ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum), sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitus non naturis principiisque diuersis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono * ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est), ea tamen, quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata, quo amisso misera est. Ille uero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere. Dicimus itaque incommutabile bonum non esse nisi unum uerum beatum Deum; ea uero, quae fecit, bona quidem esse, quod ab illo, uerum tamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quamquam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura laudabilis. Sicut ergo, cum uitium oculorum dicitur caecitas, id ostenditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitium creaturae angelicae dicitur, quo non adhaeret Deo, hinc apertissime declaratur, eius naturae ut Deo adhaereat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo.

12.22. Tanrı'ya zıt hiçbir öz yoktur; çünkü en yüce derecede ve her zaman var olana büsbütün aykırı görünen, var olmayandır

Bunları, dinden dönen meleklerden söz ederken kimse onların başka bir ilkeden gelen başka bir tabiata sahip olabileceğini, tabiatlarının yapıcısının Tanrı olmadığını sanmasın diye söyledim. Bu yanılgının dinsizliğinden, Tanrı'nın melek aracılığıyla Musa'yı İsrailoğullarına gönderirken söylediği "Ben, Ben olanım" sözünü ne kadar iyi anlayabilirse o kadar kolay kurtulur. Tanrı en yüce özdür, yani en yüce derecede vardır ve bu yüzden değişmezdir. Yoktan yarattığı şeylere var olmayı verdi, ama kendisi gibi en yüce derecede var olmayı vermedi; kimine daha çok, kimine daha az var olmayı verdi ve böylece özlerin tabiatlarını derecelere göre düzenledi. (Sapere "bilge olmak"tan sapientia "bilgelik" denmesi gibi, esse "var olmak"tan da essentia "öz" denir; bu yeni bir kelimedir, Latin dilinin eski yazarları kullanmamıştır, ama çağımızda yerleşmiştir ki Yunanların ousia dediği şey bizim dilimizde de eksik olmasın; çünkü bu kelime kelimesi kelimesine çevrilerek essentia denmiştir.) Dolayısıyla en yüce derecede var olan ve var olan her şeyin kendisiyle var olduğu tabiata, var olmayandan başka zıt bir tabiat yoktur. Çünkü var olana zıt olan, var olmamaktır. Bu yüzden Tanrı'ya, yani en yüce öze ve her türlü özün yapıcısına zıt hiçbir öz yoktur.

12.2

CAPUT II. Nullam essentiam Deo esse contrariam, quia ab eo, qui summe et semper est, hoc in totum uidetur diuersum esse quod non est. Haec dicta sint, nec quisquam, cum de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam uelut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cuius erroris inpietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intellegere potuerit, quod per angelum Deus dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit (sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant ⟦οὐσίαν⟧; hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur essentia); ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contraria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod est, non esse contrarium est. Et propterea Deo, id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum, essentia nulla contraria est.

12.33. Tanrı'nın düşmanları tabiatça değil zıt iradeyle düşmandır; bu irade onlara zarar verirken iyi tabiatlara zarar verir, çünkü zarar vermeyen kusur kusur değildir

Kutsal Kitap'ta Tanrı'nın düşmanları diye, O'nun hükmüne tabiatça değil kusurlarıyla karşı çıkanlara denir; O'na hiçbir zarar veremezler, ancak kendilerine verirler. Çünkü zarar verme gücüyle değil, karşı koyma iradesiyle düşmandırlar. Tanrı değişmezdir ve her bakımdan bozulmazdır. Bu yüzden Tanrı'nın düşmanı denenlerin O'na karşı koymalarını sağlayan kusur, Tanrı için değil kendileri için kötüdür; bunun tek sebebi de kendilerindeki tabiat iyiliğini bozmasıdır. Öyleyse Tanrı'ya zıt olan tabiat değil, kusurdur; çünkü kötü iyiye zıttır. Tanrı'nın en yüce iyi olduğunu kim inkâr edebilir? O hâlde kusur, kötünün iyiye zıt olduğu gibi Tanrı'ya zıttır. Üstelik bozduğu tabiat da iyidir, dolayısıyla bu iyiye de zıttır; ama Tanrı için yalnız iyiye karşı kötüdür, bozduğu tabiat için ise kötü olmakla kalmaz, zararlıdır da. Hiçbir kötülük Tanrı'ya zarar vermez, yalnızca değişken ve bozulabilir tabiatlara zarar verir; bunlar da kusurların kendi tanıklığıyla iyidir. İyi olmasalardı kusurlar onlara zarar veremezdi. Zarar verirken yaptıkları, bütünlüğü, güzelliği, sağlığı, gücü ve tabiattan kusur yoluyla eksiltilebilecek her türlü iyiliği almak değilse nedir? Bu iyilik hiç yoksa, hiçbir iyilik almadığı için zarar vermez, dolayısıyla kusur da değildir. Çünkü hem kusur olup hem zarar vermemek imkânsızdır. Buradan şu çıkar: kusur değişmez iyiye zarar veremese de, iyiden başkasına da zarar veremez, çünkü ancak zarar verdiği yerde bulunur. Şöyle de denebilir: kusur ne en yüce iyide ne de bir iyi olmayan yerde bulunabilir. Demek ki tek başına iyiler bir yerde bulunabilir, tek başına kötüler hiçbir yerde bulunamaz. Çünkü kötü iradenin başlangıcıyla bozulan tabiatlar da kusurlu oldukları ölçüde kötü, tabiat oldukları ölçüde iyidir. Kusurlu tabiat cezalar içindeyken de, tabiat oluşu bir yana, cezasız kalmayışı da onda iyi olan bir şeydir. Çünkü bu adildir ve her adil şey şüphesiz iyidir. Kimse tabiatın kusurlarından değil, iradeyle işlenen kusurlardan ceza çeker. Alışkanlıkla ya da aşırı ilerlemeyle güçlenip adeta tabiatlaşan kusur da başlangıcını iradeden almıştır. Şimdi söz konusu olan, kendisinde adili adaletsizden ayıran akılla kavranır ışığı alabilen zihin bulunan tabiatın kusurlarıdır.

12.3

CAPUT III. De inimicis Dei non per naturam, sed per contrariam uoluntatem, quae cum ipsis nocet, bonae utique naturae nocet, quia uitium, si non nocet, non est. Dicuntur autem in scripturis inimici Dei, qui non natura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mutabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uitiorum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam; quoniam naturae etiam illae, quae ex malae uoluntatis initio uitiatae sunt, in quantum uitiosae sunt, malae sunt, in quantum autem naturae sunt, bonae sunt. Et cum in poenis est natura uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab iniusto.

12.44. Akıldan ya da hayattan yoksun tabiatlar kendi türleri ve düzenleri içinde bütünün güzelliğine aykırı düşmez

Hayvanların, ağaçların ve akıldan, histen ya da hayattan büsbütün yoksun öteki değişken ve ölümlü şeylerin kusurlarını, yani çözülebilir tabiatlarını bozan kusurları, kınanacak saymak gülünçtür. Çünkü bu yaratıklar Yaratıcı'nın işaretiyle öyle bir ölçü almıştır ki, biri gidip öbürü gelerek zamanların en alt güzelliğini, bu evrenin kısımlarına kendi türünde uygun olanı tamamlarlar. Yeryüzündeki şeylerin göktekilerle eşit olması gerekmezdi; onlar daha iyi diye bunların bütünde bulunmaması da gerekmezdi. Bu tür şeylerin bulunması uygun olan yerlerde, kimileri yok olurken kimileri doğar, küçükler büyüklere yenik düşer, yenilenler yenenlerin niteliklerine dönüşür: geçici şeylerin düzeni budur. Bu düzenin güzelliği bizi hoşnut etmez, çünkü ölümlülük durumumuz gereği onun bir kısmına dokunmuşuzdur ve bizi rahatsız eden küçük kısımların çok uygun ve yakışır biçimde uyduğu bütünü hissedemeyiz. Bunun için onu seyretmeye yetenekli olmadığımız yerlerde Yaratıcı'nın takdirine inanmamız çok doğru bir şekilde emredilmiştir; böylece insanca bir pervasızlığın boşluğuyla bu kadar büyük bir ustanın eserinde herhangi bir şeyi kınamaya cesaret etmeyelim. Yine de yeryüzü şeylerinin iradî ve cezaî olmayan kusurları, dikkatlice bakarsak, hiçbirinin yapıcısı ve kurucusu Tanrı'dan başkası olmayan tabiatların kendilerini aynı gerekçeyle över; çünkü bunlarda da kusur yüzünden kaldırılmasına üzüldüğümüz şey, tabiatta hoşumuza gidendir. Ama tabiatların kendileri insanlara zarar verdiklerinde de çoğu zaman hoşlarına gitmez; o zaman bakılan tabiatın kendisi değil, kendi çıkarlarıdır: Mısırlıların kibrini kırbaçlayan o bol hayvanlar gibi. Ama bu şekilde güneşi de kınayabilirler, çünkü suçlular ya da borçlarını ödemeyenler yargıçların emriyle güneşe bırakılır. Tabiat, bizim yararımız ya da zararımızla değil, kendi başına ele alındığında ustasına şan verir. Ebedî ateşin tabiatı da, yargılanan dinsizlere ceza olacaksa da, şüphesiz övgüye değerdir. Yanan, canlı, ışıldayan ateşten daha güzel ne vardır? Isıtan, iyileştiren, pişiren ateşten daha faydalı ne vardır? Yakan ateşten daha rahatsız edici bir şey de yoktur. Aynı ateş uygun olmayan yere konulunca yıkıcı, uygun biçimde kullanılınca çok elverişli olur. Bütün evrende ateşin faydalarını sözle anlatmaya kimin gücü yeter? Ateşin ışığını övüp yakıcılığını kınayanları dinlememek gerekir; onlar tabiatın gücüne değil, kendi yarar ve zararlarına bakarlar. Görmek isterler, yanmak istemezler. Ama hoşlarına giden aynı ışığın da uyumsuzluk yüzünden zayıf gözlere zarar verdiğini, hoşlarına gitmeyen o yakıcılığın içinde de bazı hayvanların uyum sayesinde sağlıkla yaşadığını yeterince fark etmezler.

12.4

CAPUT IIII. De naturis inrationalium aut uita carentium, quae in suo genere adque ordine ab uniuersitatis decore non discrepant. Ceterum uitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium adque mortalium uel intellectu uel sensu uel uita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare ridiculum est, cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniuersitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa meliora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti uniuersum, cui particulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit auctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura placet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitatem suam, sicut illa animalia, quorum abundantia Aegyptiorum superbia uapulauit. Sed isto modo possunt et solem uituperare, quoniam quidam peccantes uel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. Non itaque ex commodo uel incommodo nostro, sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamuis damnatis inpiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante uigente lucente pulchrius? quid calfaciente curante coquente utilius? quamuis eo nihil sit urente molestius. Idem igitur ipse aliter adpositus perniciosus, qui conuenienter adhibitus commodissimus inuenitur. Nam eius in uniuerso mundo utilitates uerbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem uituperant, uidelicet non ex ui naturae, sed ex suo commodo uel incommodo. Videre enim uolunt, ardere nolunt. Sed parum adtendunt eam ipsam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconuenientiam nocere, et in illo ardore, qui eis displicet, nonnulla animalia per conuenientiam salubriter uiuere.

12.55. Tabiatın her suretinde ve ölçüsünde Yaratıcı övgüye değerdir

Bütün tabiatlar var oldukları, dolayısıyla kendi ölçüleri, kendi suretleri ve kendi içlerinde bir barışları bulunduğu için şüphesiz iyidir. Tabiatın düzenine göre bulunmaları gereken yerde olduklarında, aldıkları kadarıyla varlıklarını korurlar. Her zaman var olma armağanını almamış olanlar, Yaratıcı'nın kanunuyla tabi oldukları şeylerin kullanımına ve hareketine göre daha iyiye ya da daha kötüye değişirler; tanrısal takdirle, bütünün yönetiminin planındaki sona doğru giderler. Değişken ve ölümlü tabiatları yok oluşa kadar götüren kadar büyük bozulma bile, olan şeyi öyle yok etmez ki ondan sırası geldiğinde olması gereken olmasın. Durum böyle olunca, en yüce derecede var olan ve bu yüzden en yüce derecede var olmayan her özün O'nun tarafından yapıldığı Tanrı'yı (çünkü yoktan yapılmış bir şeyin O'na eşit olması gerekmezdi, O yapmamış olsa da hiçbir şekilde var olamazdı) hiçbir kusurun rahatsızlığıyla kınamamak, bütün tabiatlara bakarak övmek gerekir.

12.5

CAPUT V. Quod in omni naturae specie ac modo laudabilis sit Creator. Naturae igitur omnes, quoniam sunt et ideo habent modum suum, speciem suam et quandam secum pacem suam, profecto bonae sunt; et cum ibi sunt, ubi esse per naturae ordinem debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilo facta esset, neque ullo modo esse posset, si ab illo facta non esset), nec ullorum uitiorum offensione uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est.

12.66. İyi meleklerin saadetinin sebebi ve kötü meleklerin mutsuzluğunun sebebi

Dolayısıyla iyi meleklerin saadetinin en gerçek sebebi, en yüce derecede var olana bağlanmalarıdır. Kötü meleklerin mutsuzluğunun sebebi arandığında ise haklı olarak şu görülür: en yüce derecede var olandan yüz çevirip en yüce derecede var olmayan kendilerine döndüler. Bu kusurun adı kibirden başka ne olabilir? "Çünkü her günahın başlangıcı kibirdir." Güçlerini O'nda korumak istemediler; en yüce derecede var olana bağlansalar daha çok var olacakken, kendilerini O'na tercih ederek daha az olanı tercih ettiler. En yüce derecede var olmamakla birlikte, saadete ulaşmak için en yüce var olanın tadına varabilecek şekilde yaratılmış tabiatın ilk eksilmesi, ilk yoksulluğu, ilk kusuru budur. O'ndan yüz çevirince bu tabiat hiçe inmedi, ama daha az var oldu ve bu yüzden mutsuz oldu. Peki bu kötü iradenin etkin sebebi aranırsa, hiçbir şey bulunmaz. İradeyi kötü yapan nedir? Kötü işi yapan iradenin kendisidir. Dolayısıyla kötü işin etkin sebebi kötü iradedir, kötü iradenin ise etkin sebebi yoktur. Çünkü böyle bir şey varsa, ya iradesi vardır ya da yoktur. Varsa ya iyidir ya kötüdür. İyiyse, iyi iradenin kötü iradeyi yaptığını söyleyecek kadar akılsız kim olabilir? Öyleyse iyi irade günahın sebebi olurdu ki bundan saçması düşünülemez. Kötü iradeyi yaptığı sanılan şeyin kendisinde de kötü irade varsa, onunkini de neyin yaptığını sorarım; böylece, araştırmanın bir sınırı olsun diye, ilk kötü iradenin sebebini ararım. Çünkü başka bir kötü iradenin yaptığı kötü irade, ilk değildir; ilk olan, hiçbirinin yapmadığıdır. Kendisini yapan başka bir irade ondan önce gelmişse, onu yapan daha öncedir. "Onu hiçbir şey yapmadı, her zaman vardı" denirse, bir tabiatta mı vardı diye sorarım. Hiçbir tabiatta yoksa hiç var olmamıştır. Bir tabiattaysa, onu bozuyor, ona zarar veriyor, dolayısıyla onu iyilikten yoksun bırakıyordu. Demek ki kötü irade kötü tabiatta bulunamazdı, ancak iyi ama değişken ve bu kusurun zarar verebileceği bir tabiatta bulunabilirdi. Zarar vermediyse kusur da değildi, dolayısıyla kötü irade de denemez. Zarar verdiyse, iyiyi kaldırarak ya da azaltarak zarar vermiştir. Demek ki kötü iradenin zarar vererek alabileceği tabiî bir iyiliğin önceden bulunduğu bir şeyde sonsuz bir kötü irade olamazdı. Sonsuz değilse, onu kimin yaptığını soruyorum. Kalan seçenek, kötü iradeyi iradesi olmayan bir şeyin yaptığıdır. Bu şey üstün mü, aşağı mı, eşit mi diye soruyorum. Üstünse elbette daha iyidir.

12.6

CAPUT VI. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima reperitur, quod ei adhaerent qui summe est. Cum uero causa miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit, quod ab illo, qui summe est, auersi ad se ipsos conuersi sunt, qui non summe sunt; et hoc uitium quid aliud quam superbia nuncupetur? Initium quippe omnis peccati superbia. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam, et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque uitium eius naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam eo, qui summe est, frui posset, a quo auersa non quidem nulla, sed tamen minus esset adque ob hoc misera fieret. Huius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil inuenitur. Quid est enim quod facit uoluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala uoluntas efficiens est operis mali, malae autem uoluntatis efficiens nihil est. Quoniam si res aliqua est, aut habet aut non habet aliquam uoluntatem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam; si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona uoluntas faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa quoque habet uoluntatem malam, etiam eam quae fecerit res consequenter interrogo, adque ita, ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae uoluntatis inquiro. Non est enim prima uoluntas mala, quam fecit uoluntas mala; sed illa prima est, quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, uitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit, non utique uitium fuit, ac per hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. Porro si nocuit, bonum auferendo uel minuendo utique nocuit. Non igitur esse potuit sempiterna uoluntas mala in ea re, in qua bonum naturale praecesserat, quod mala uoluntas nocendo posset adimere. Si ergo non erat sempiterna, quis eam fecerit quaero. Restat ut dicatur, quod ea res fecerit malam uoluntatem, in qua nulla uoluntas fuit. Haec utrum superior sit, requiro, an inferior, an aequalis. Sed superior utique melior;

12.6_2O hâlde nasıl iradesiz olur, nasıl iyi iradeli olmaz? Eşit olan için de aynısı söylenir. İki varlık ikisi de iyi iradeye sahip olduğu sürece biri öbüründe kötü irade yapmaz. Geriye kalan, iradesi olmayan aşağı bir şeyin, ilk günahı işleyen melek tabiatının kötü iradesini yaptığıdır. Ama en alttaki toprağa kadar aşağı olan her şey, tabiat ve öz olduğu için, kendi türünde ve düzeninde ölçüsü ve sureti olan iyi bir şeydir. Öyleyse iyi bir şey nasıl kötü iradenin etkin sebebi olur? İyi nasıl kötünün sebebi olur, diyorum. İrade üstün olanı bırakıp aşağıdakilere döndüğünde kötüleşir; yöneldiği şey kötü olduğu için değil, yönelişin kendisi sapkın olduğu için. Bu yüzden kötü iradeyi aşağıdaki şey yapmadı; irade, kendisi yapılmış olduğu için, aşağıdaki şeyi sapkın ve düzensiz biçimde istedi. İki kişi ruh ve beden bakımından aynı durumda olsun, bir bedenin güzelliğini görsünler; onu görünce biri yasak yoldan tadına varmaya sürüklensin, öbürü iffetli iradesinde sağlam kalsın. Birinde kötü iradenin oluşmasının, öbüründe oluşmamasının sebebi nedir sanıyoruz? Oluştuğu kişide onu yapan nedir? O bedenin güzelliği değil, çünkü ikisinde de yapmamıştır; ikisinin de gözüne eşit olarak görünmüştür. Bakanın eti mi sebep? Öbürününki niçin olmasın? Ruhu mu? Niçin ikisininki olmasın? Çünkü ruh ve beden bakımından eşit durumda olduklarını baştan söyledik. Yoksa birinin kötü ruhun gizli telkiniyle ayartıldığını mı söylemeliyiz? Sanki bu telkine ve ne olursa olsun bu ikna edişe kendi iradesiyle onay vermemiş gibi! İşte bu onayı, kötü öğüt verene sunduğu bu kötü iradeyi kendisinde neyin yaptığını arıyoruz. Bu engeli de sorudan kaldıralım: ikisi aynı ayartıya uğrasın, biri ona yenik düşüp onay versin, öbürü olduğu gibi kalsın. Bu durumda, birinin iffetten ayrılmak istemediğinden, öbürünün istediğinden başka ne görülür? Ruh ve beden durumu ikisinde aynı olduğuna göre, bu kendi iradesinden başka nereden gelir? Aynı güzelliği ikisinin de gözü eşit olarak görmüş, aynı gizli ayartı ikisini de eşit olarak sıkıştırmıştır. O hâlde birindeki kötü iradeyi neyin yaptığını bilmek isteyenler iyi bakarlarsa hiçbir şey göremezler. Onu kendisinin yaptığını söylersek, kötü iradeden önce o kişi, yapıcısı değişmez iyi olan Tanrı'nın iyi tabiatından başka neydi? Diyelim ki biri, ayartana ve ikna edene onay verip ikisinin de önüne eşit olarak gelen güzel bedeni yasak biçimde kullanmaya yönelen kişinin, kötü iradeyi kendi kendine yaptığını söylüyor. Öbürü buna onay vermemiştir; o görme ve ayartıdan önce ikisi ruh ve beden bakımından benzerdi; bu kişi de kötü iradeden önce elbette iyiydi. O zaman söyleyen şunu sorsun: bunu niçin yaptı, tabiat olduğu için mi, yoksa yoktan yapıldığı için mi? O zaman kötü iradenin tabiat olmaktan değil, yoktan yapılmış tabiat olmaktan başladığını görecektir. Çünkü kötü iradenin sebebi tabiatsa, kötünün iyiden yapıldığını ve iyinin kötünün sebebi olduğunu söylemekten başka ne yapabiliriz? İyi tabiat kötü irade yapıyorsa, öyledir. İyi tabiatın, değişken de olsa, kötü iradeye sahip olmadan önce bir kötülük, yani kötü iradenin kendisini yapması nasıl mümkün olabilir?

12.6_2

quo modo ergo nullius, ac non potius bonae uoluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Duo quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae, non facit alter in altero uoluntatem malam. Relinquitur ut inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae, quae prima peccauit, uoluntatem malam. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam natura et essentia est, procul dubio bona est, habens modum et speciem suam in genere adque ordine suo. Quo modo ergo res bona efficiens est uoluntatis malae? Quo modo, inquam, bonum est causa mali? Cum enim se uoluntas relicto superiore ad inferiora conuertit, efficitur mala, non quia malum est, quo se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio. Idcirco non res inferior uoluntatem malam fecit, sed rem inferiorem praue adque inordinate, ipsa quia facta est, adpetiuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore uideant. unius corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite fruendum moueatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat uoluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. An caro intuentis in causa est? quur non et illius? An uero animus? quur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione tentatum, quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria uoluntate consenserit? Hanc igitur consensionem, hanc malam quam male suadenti adhibuit uoluntatem, quae in eo res fecerit, quaerimus. Nam ut hoc quoque inpedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem tentatione ambo tententur, et unus ei cedat adque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret: quid aliud apparet, nisi unum noluisse, alterum uoluisse a castitate deficere? Unde, nisi propria uoluntate. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter uisa est eadem pulchritudo, ambobus pariter institit occulta tentatio; propriam igitur in uno eorum uoluntatem malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur, nihil occurrit. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius auctor Deus, qui est inmutabile bonum? Qui ergo dicit eum, qui consensit tentanti adque suadenti, cui non consensit alius, ad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendum ambobus pariter adfuit, cum ante illam uisionem ac tentationem similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse uoluntatem malam, qui utique bonus ante uoluntatem malam fuerit: quaerat quur eam fecerit, utrum quia natura est, an quia ex nihilo facta est, et inueniet uoluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Nam si natura causa est uoluntatis malae, quid aliud cogimur dicere, nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit uoluntas mala. Quod unde fieri potest, ut natura bona, quamuis mutabilis, antequam habeat uoluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est ipsam uoluntatem malam?

12.77. Kötü iradenin etkin sebebi aranmamalıdır

Öyleyse kimse kötü iradenin etkin sebebini aramasın; çünkü o, yapan (efficiens) değil eksilen (deficiens) sebeptir; zira kötü irade bir yapma değil, bir eksilmedir. En yüce derecede var olandan daha az olana eksilmek, kötü iradeye sahip olmaya başlamaktır. Söylediğim gibi yapan değil eksilen sebepler olan bu eksilmelerin sebeplerini bulmaya çalışmak, karanlığı görmek ya da sessizliği duymak istemeye benzer. Yine de ikisi de bize bilinir; birini ancak gözle, öbürünü ancak kulakla biliriz, ama suret olarak değil, suretin yoksunluğu olarak. O hâlde bilmediğimi bildiğim şeyi kimse benden öğrenmeye çalışmasın; meğer ki bilinemeyeceğini bilmek gereken şeyi bilmemeyi öğrenmek istesin. Çünkü suretle değil suretin yoksunluğuyla bilinen şeyler, eğer böyle denebilir ya da anlaşılabilirse, bir bakıma bilinmeyerek bilinir, bilinerek bilinmez. Bedensel gözün keskin bakışı cisimsel suretler üzerinde gezerken, ancak görmemeye başladığı yerde karanlığı görür. Sessizliği hissetmek de başka bir hisse değil yalnız kulaklara aittir, ama o da ancak duymamakla hissedilir. Aynı şekilde zihnimiz akılla kavranır suretleri anlayarak görür; ama eksildikleri yerde bilmeyerek öğrenir. "Hataları kim anlayabilir?"

12.7

CAPUT VII. Causam efficientem malae uoluntatis non esse quaerendam. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae uoluntatis; non enim est efficiens sed deficiens, quia nec illa effectio sed defectio. Deficere namque ab eo, quod summe est, ad id, quod minus est, hoc est incipere habere uoluntatem malam. Causas porro defectionum istarum, cum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, uelle inuenire tale est, ac si quisquam uelit uidere tenebras uel audire silentium, quod tamen utrumque nobis notum est, neque illud nisi per oculos, neque hoc nisi per aures, non sane in specie, sed in speciei priuatione. Nemo ergo ex me scire quaerat, quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat, quod sciri non posse sciendum est. Ea quippe quae non in specie, sed in eius priuatione sciuntur, si dici aut intellegi potest, quodam modo nesciendo sciuntur, ut sciendo nesciantur. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales, nusquam tenebras uidet, nisi ubi coeperit non uidere. Ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas aures pertinet sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit; sed ubi deficiunt, nesciendo condiscit. Delicta enim quis intellegit?

12.88. İradenin değişmez iyiden değişken iyiye eksildiği sapkın sevgi

Şunu biliyorum: Tanrı'nın tabiatı hiçbir zaman, hiçbir yerde, hiçbir bakımdan eksilemez; yoktan yapılmış şeyler ise eksilebilir. Yine de bunlar ne kadar çok var olup iyi şeyler yaparlarsa (çünkü ancak o zaman bir şey yapmış olurlar) o kadar etkin sebeplere sahiptirler. Eksildikleri ve bu yüzden kötü şeyler yaptıkları ölçüde ise (o zaman boş şeylerden başka ne yaparlar ki?) eksilen sebeplere sahiptirler. Ayrıca şunu da biliyorum: kötü irade kimde oluşuyorsa, onda istemese oluşmayacak bir şey oluşur; bu yüzden adil ceza zorunlu değil, iradî eksilmelerin ardından gelir. Çünkü kötü şeylere doğru değil, kötü biçimde eksilinir; yani kötü tabiatlara doğru değil, tabiatların düzenine aykırı olarak en yüce derecede var olandan daha az olana doğru eksilindiği için kötü biçimde. Açgözlülük altının kusuru değildir, altını sapkınca seven ve altından kıyas kabul etmez biçimde üstün tutması gereken adaleti terk eden insanın kusurudur. Sefahat güzel ve tatlı bedenlerin kusuru değildir, bedensel hazları sapkınca seven ve bizi ruhça daha güzel, bozulmaz biçimde daha tatlı şeylere uyduran itidali ihmal eden ruhun kusurudur. Övünme insanların övgüsünün kusuru değildir, vicdanın tanıklığını hor görüp insanlarca övülmeyi sapkınca seven ruhun kusurudur. Kibir de iktidarı verenin ya da iktidarın kendisinin kusuru değildir, daha kudretli olanın daha adil iktidarını hor görüp kendi iktidarını sapkınca seven ruhun kusurudur. Dolayısıyla herhangi bir tabiatın iyiliğini sapkınca seven, onu elde etse bile, iyinin içinde kötü ve daha iyiden yoksun kalarak mutsuz olur.

12.8

CAPUT VIII. De amore peruerso, quo uoluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. Hoc scio, naturam Dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere, et ea posse deficere, quae ex nihilo facta sunt. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt), causas habent efficientes; in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi uana?). causas habent deficientes. Itemque scio, in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri, quod si nollet non fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta poena consequitur. Deficitur enim non ad mala, sed male, id est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. Neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro debuit anteponi; nec luxuria uitium est pulchrorum suauiumque corporum, sed animae peruerse amantis corporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. Ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiamsi adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus.

12.99. Kutsal meleklerin tabiatlarının yaratıcısı, Kutsal Ruh aracılığıyla içlerine yayılan sevgiyle iyi iradelerinin de yapıcısı mıdır

Kötü iradenin tabiî ya da, böyle denebilirse, özsel hiçbir etkin sebebi yoktur. Çünkü değişken ruhların kötülüğü, tabiatın iyiliğini azaltıp bozan kötülük, onunla başlar ve böyle bir iradeyi ancak Tanrı'nın terk edildiği eksilme yapar; bu eksilmenin sebebi de elbette eksiktir. Peki iyi iradenin de etkin sebebi olmadığını söylersek, iyi meleklerin iyi iradesinin yapılmamış, Tanrı ile birlikte ebedî olduğuna inanılmasından sakınmak gerekir. Melekler yapılmış olduklarına göre, iyi iradeleri nasıl yapılmamış olur? Yapıldıysa, onlarla birlikte mi yapıldı, yoksa önce iradesiz mi var oldular? Onlarla birlikte yapıldıysa, kendilerini yapan tarafından yapıldığı şüphesizdir; yapıldıkları anda, kendileriyle birlikte yapıldıkları sevgiyle kendilerini yapana bağlandılar. Ötekilerin topluluğundan da şununla ayrıldılar: bunlar aynı iyi iradede kaldı, ötekiler ondan eksilerek değişti; yani iyi iradeden eksilmekle kötü iradeye sahip oldular. İstemeselerdi elbette ondan eksilmezlerdi. Eğer iyi melekler önce iyi iradesiz var olup onu Tanrı işlemeden kendilerinde kendileri yaptıysa, kendi kendilerini O'nun yaptığından daha iyi yapmış olurlar. Hâşâ! İyi iradesiz ne olabilirlerdi ki, kötüden başka? Yahut kötü irade de kendilerinde bulunmadığı için kötü değillerse (çünkü henüz sahip olmaya başlamadıkları bir iradeden eksilmemişlerdi), en azından henüz iyi iradeyle olmaya başladıkları kadar iyi değillerdi. Kimsenin O'ndan daha iyi bir şey yapamadığı Yapıcı'nın yaptığından kendilerini daha iyi yapamadılarsa, daha iyi olmalarını sağlayacak iyi iradeye de Yaratıcı'nın işleyen yardımı olmadan sahip olamazlardı. İyi iradeleri, daha az var olan kendilerine değil en yüce derecede var olana dönmelerini, O'na bağlanarak daha çok var olmalarını, O'ndan pay alarak bilgece ve mesut yaşamalarını sağladığında, şundan başka ne gösterilmiş olur? İyi tabiatı yoktan yaparken kendisini alabilecek şekilde yapan O, önce uyandırarak daha istekli kılmasaydı ve kendisinden doldurarak daha iyi yapmasaydı, ne kadar iyi olursa olsun irade yoksul ve yalnızca bir özlem olarak kalırdı.

Şu da incelenmelidir: iyi melekler iyi iradeyi kendilerinde kendileri yaptılarsa, onu bir iradeyle mi yaptılar, iradesiz mi? İradesizse, elbette yapmış olmazlar. Bir iradeyle ise, kötü iradeyle mi, iyi iradeyle mi? Kötüyse, kötü irade nasıl iyi iradenin yapıcısı olabilir? İyiyse, ona zaten sahiptiler. Bunu da, onları iyi iradeyle, yani kendisine bağlanmalarını sağlayan temiz sevgiyle yaratan, onlara hem tabiatlarını kurup hem lütuf bağışlayan O'ndan başka kim yapmıştır? Bu yüzden kutsal meleklerin iyi iradesiz, yani Tanrı sevgisiz hiç var olmadıklarına inanmak gerekir. Ötekiler ise iyi yaratıldıkları hâlde kötüdürler; bu kötülük iyi tabiatın ancak iyiden kendiliğinden eksilerek yaptığı kendi kötü iradelerinden gelir, öyle ki kötünün sebebi iyi değil, iyiden eksilmedir. Bunlar ya sebat edenlerden daha az tanrısal sevgi lütfu almıştır ya da ikisi de eşit iyi yaratıldıysa, bunlar kötü iradeyle düşerken öbürleri daha çok yardım görerek, bir daha asla düşmeyeceklerinden kesin emin olacakları saadetin doluluğuna ulaşmıştır. Bunu bir önceki kitapta da ele aldık.

Öyleyse Yaratıcı'ya borçlu olduğumuz övgüyle şunu itiraf etmeliyiz: "Tanrı'nın sevgisi, kendilerine verilen Kutsal Ruh aracılığıyla içlerine yayılmıştır" sözü yalnız kutsal insanlar için geçerli değildir, kutsal melekler için de söylenebilir. "Bana gelince, Tanrı'ya bağlanmak iyidir" diye yazılmış olan iyilik de yalnız insanların değil, önce ve özellikle meleklerin iyiliğidir. Bu iyiliği paylaşanların hem bağlandıkları O'nunla hem de kendi aralarında kutsal bir toplulukları vardır; onlar tek bir Tanrı Devleti, O'nun canlı kurbanı ve canlı tapınağıdır. Bu şehrin ölümsüz meleklere katılmak üzere ölümlü insanlardan toplanan, şimdi yeryüzünde ölümlü olarak gurbette yaşayan ya da ölmüş olanlarda ruhların gizli barınaklarında ve yerlerinde dinlenen kısmı, aynı Tanrı'nın yaratmasıyla nasıl doğdu? Meleklerle ilgili söylendiği gibi, şimdi bunu söylemek gerektiğini görüyorum. Kutsal Kitap'a inanılırsa insan soyu, Tanrı'nın ilk kurduğu tek insandan başlamıştır. Bu Kitap'ın dünyada ve bütün milletler arasında şaşılacak otoritesi boşuna değildir; söylediği öteki gerçeklerin yanı sıra, bu milletlerin kendisine inanacağını da gerçek tanrısallıkla önceden haber vermiştir.

12.9

CAPUT VIIII. An sancti angeli, quem habent creatorem naturae, eundem habeant bonae uoluntatis auctorem per Spiritum sanctum in eis caritate diffusa. Cum ergo malae uoluntatis efficiens naturalis uel, si dici potest, essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum, quo minuitur adque deprauatur naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua deseritur Deus. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam uoluntatis bonae, cauendum est, ne uoluntas bona bonorum angelorum non facta, sed Deo coaeterna esse credatur. Cum ergo ipsi facti sint, quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est, utrum cum ipsis facta est, an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit, a quo et ipsi; simulque ut facti sunt, ei. a quo facti sunt, amore. cum quo facti sunt, adhaeserunt; eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in eadem bona uoluntate manserunt, isti ab ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet uoluntate hoc ipso quod a bona defecerunt; a qua non defecissent. si utique noluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona uoluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt. Absit. Quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? Aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat (neque enim ab ea, quam nondum coeperant habere, defecerant), certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona uoluntate coeperunt. At si non potuerunt se ipsos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit: profecto et bonam uoluntatem, qua meliores essent, nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. Et cum id egit eorum uoluntas bona, ut non ad se ipsos, qui minus erant, sed ad illum, qui summe est, conuerterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent: quid aliud ostenditur nisi uoluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille, qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso faceret inplendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem? Nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam uoluntatem, utrum aliqua eam an nulla uoluntate fecerunt. Si nulla, utique nec fecerunt. Si aliqua. utrum mala an bona? Si mala, quo modo esse potuit mala uoluntas bonae uoluntatis effectrix? Si bona, iam ergo habebant. Et istam quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona uoluntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent, creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est Dei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Isti autem, qui, cum boni creati essent, tamen mali sunt (mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono), aut minorem acceperunt diuini amoris gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt, aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt; sicut iam etiam in libro, quem sequitur iste, tractauimus. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere, uerum etiam de sanctis angelis posse dici, quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum, qui datus est eis; nec tantum hominum, sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una ciuitas Dei eademque uiuum sacrificium eius uiuumque templum eius. Cuius pars. quae coniungenda inmortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis, qui mortem obierunt, secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit, eodem Deo creante quem ad modum exorta sit, sicut de angelis dictum est, iam uideo esse dicendum. Ex uno quippe homine. quem primum Deus condidit, humanum genus sumsit exordium secundum sanctae scripturae fidem. quae mirabilem auctoritatem non inmerito habet in orbe terrarum adque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras inter cetera uera, quae dixit, uera diuinitate praedixit.

12.1010. İnsan soyunun evren gibi her zaman var olduğunu düşünenlerin kanaati

İnsan soyunun tabiatı ya da kuruluşu hakkında ne söylediklerini bilmeyen insanların tahminlerini bir yana bırakalım. Kimileri, evrenin kendisi hakkında inandıkları gibi, insanların da her zaman var olduğunu sanır. Apuleius bu canlı türünü anlatırken onun için şöyle der: "Tek tek ölümlü, ama bir bütün olarak soyca ebedîdirler." Onlara, insan soyu her zaman var olduysa, tarihleri kimlerin nelerin mucidi olduğunu, kimlerin özgür bilgilerin ve öteki sanatların ilk kurucuları olduğunu, şu ya da bu bölgede, dünyanın şu kısmında, şu adada ilk kimlerin oturmaya başladığını anlatırken nasıl doğru söyleyebilir diye sorulduğunda, şu cevabı verirler: belli zaman aralıklarıyla tufanlar ve yangınlar yeryüzünün her yerini değilse de çoğunu öyle harap eder ki insanlar az sayıda kalır, onların soyundan eski kalabalık yeniden oluşur. Böylece aşırı yıkımlarla kesintiye uğramış ve sönmüş olan şeyler tekrar tekrar kurulur ve sanki ilkmiş gibi bulunur, oysa yalnızca yenilenmektedirler. İnsanın insandan başka bir şeyden var olması ise imkânsızdır. Fakat bunlar bildiklerini değil, sandıklarını söylerler.

12.10

CAPUT X. De opinione eorum, qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura uel institutione generis humani. Alii namque, sicut de ipso mundo crediderunt, semper fuisse homines opinantur. Unde et ait Apuleius, cum hoc animantium genus describeret: "Singillatim mortales, cuncti tamen uniuerso genere perpetui." Et cum illis dictum fuerit, si semper fuit humanum genus, quonam modo uerum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inuentores, qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. uel a quibus primum illa uel illa regio parsque terrarum. illa adque illa insula incoli coeperit, respondent diluuiis et conflagrationibus per certa interualla temporum non quidem omnia, sed plurima terrarum ita uastari, ut redigantur homines ad exiguam paucitatem, ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur; ac sic identidem reperiri et institui quasi prima, cum restituantur potius, quae fuerant illis nimiis uastationibus interrupta et extincta; ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Dicunt autem quod putant. non quod sciunt.

12.1111. Geçmiş zamana binlerce yıl veren tarihin yanlışlığı

Onları bazı son derece yalancı yazılar da aldatır. Söylediklerine göre, bu yazılar zamanların tarihi içinde binlerce yılı kapsar; oysa kutsal metinlerden hesapladığımız kadarıyla insanın kuruluşundan bu yana henüz altı bin yıl dolmamıştır. Çok daha fazla yıl bildiren o yazıların boşluğunun nasıl çürütüldüğünü, onlarda bu konuda yeterli bir otorite bulunmadığını uzun uzun tartışmayayım. Büyük İskender'in annesi Olympias'a yazdığı o mektup, bir Mısırlı rahibin kendi aralarında kutsal sayılan yazılardan aktardığı anlatıyı haber verir; orada Yunan tarihinin de bildiği krallıklar yer alır. İskender'in mektubunda Asur krallığı beş bin yılı aşar; Yunan tarihinde ise, o Mısırlının da krallığın başına kral olarak koyduğu Belus'un hükümranlığından itibaren yaklaşık bin üç yüz yıl tutar. Pers ve Makedon hükümranlıklarını da o rahip, konuştuğu İskender'e kadar sekiz bin yıldan fazla sayar; oysa Yunanlarda Makedonlarınki İskender'in ölümüne kadar dört yüz seksen beş yıl, Perslerinki ise İskender'in zaferiyle son bulana kadar iki yüz otuz üç yıl tutar. Bu sayılar Mısırlılarınkinden çok küçüktür, üç katı alınsa bile onlara eşit olmaz. Çünkü söylendiğine göre Mısırlıların yılları bir zamanlar öyle kısaydı ki dört ayda biterdi; bu yüzden şimdiki gibi bizde de onlarda da olan daha dolu ve daha gerçek yıl, onların üç eski yılını kapsıyordu. Söylediğim gibi, böyle bile olsa Yunan tarihi zaman sayısı bakımından Mısır tarihiyle uyuşmaz. Bu yüzden Yunan tarihine daha çok güvenmek gerekir, çünkü bizim gerçekten kutsal olan yazılarımızda bulunan yılların gerçeğini aşmaz. İskender'in bu en çok tanınan mektubu zaman aralıkları bakımından olayların inanılır gerçeğinden bu kadar uzaksa, en bilinen tanrısal kitapların otoritesine karşı ileri sürmek istedikleri, efsanevi sözde eskiliklerle dolu o yazılara ne kadar daha az inanmak gerekir? Oysa bu Kitap bütün dünyanın kendisine inanacağını önceden söylemiş, bütün dünya da söylediği gibi ona inanmıştır; gelecekle ilgili önceden bildirdikleri bu kadar doğrulukla gerçekleşerek, geçmiş hakkında da doğruyu anlattığını göstermektedir.

12.11

CAPUT XI. De falsitate eius historiae, quae multa milia annorum praeteritis temporibus adscribit. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere, cum ex litteris sacris ab institutione hominis nondum conpleta annorum sex milia conputemus. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum, in quibus longe plura annorum milia referuntur, uanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam, quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans, quam protulit ex litteris quae sacrae aput illos haberentur, continet etiam regna, quae Graeca quoque nouit historia; in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum; in Graeca uero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu, quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio; Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum, cui loquebatur, plus quam octo annorum milia ille constituit, cum aput Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur, Persarum uero, donec ipsius Alexandri uictoria finiretur, ducenti et triginta tres conputentur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. nec eis, etiamsi ter tantum conputarentur, aequarent. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breues annos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur; unde annus plenior et uerior, qualis nunc et nobis et illis est, tres eorum annos conplectebatur antiquos. Sed ne sic quidem. ut dixi, Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. Et ideo Graecae potius fides habenda est, quia ueritatem non excedit annorum, qui litteris nostris, quae uere sacrae sunt. continentur. Porro si haec epistula Alexandri, quae maxime innotuit, multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris, quas. plenas fabulosis uelut antiquitatibus proferre uoluerint contra auctoritatem notissimorum diuinorumque librorum, quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit, et cui totus orbis, sicut ab ea praedictum est, credidit; quae uera se narrasse praeterita ex his, quae futura praenuntiauit, cum tanta ueritate inplentur, ostendit.

12.1212. Bu evrenin sonsuz olmadığını düşünen, ama ya sayısız evren bulunduğunu ya da aynı tek evrenin belli devirlerin sonunda hep doğup çözüldüğünü sananlar

Bu evrenin sonsuz olmadığını düşünenler de vardır. Bunlar ister tek olmayıp sayısız evren bulunduğunu, ister tek olup belli devir aralıklarıyla sayısız kez doğup battığını sansınlar, insan soyunun önce doğuran insanlar olmadan var olduğunu itiraf etmek zorundadırlar. Ötekiler tufanların ve yangınların bütün dünyayı sarmadığını, bu yüzden eski kalabalığı yeniden oluşturacak az sayıda insanın hep kaldığını ileri sürerler. Bunlar ise evren yok olurken evrende insandan bir şey kaldığını düşünemezler. Evrenin kendi maddesinden yeniden doğduğunu sandıkları gibi, onun unsurlarından insan soyunun doğduğunu, sonra öteki hayvanlar gibi ölümlülerin soyunun ana babadan türediğini düşünürler.

12.12

CAPUT XII. De his, qui hunc quidem mundum non sempiternum putant, sed aut innumerabiles aut eundem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolui opinantur. Alii uero, qui mundum istum non existimant sempiternum, siue non eum solum, sed innumerabiles opinentur. siue solum quidem esse, sed certis saeculorum interuallis innumerabiliter oriri et occidere, necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim ut alluuioibus incendiisque terrarum, quas illi non putant toto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines, ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo; sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant, ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum animalium.

12.1313. İnsanın ilk yaratılışının gecikmiş olduğunu ileri sürenlere ne cevap verilmeli

Evrenin kökeni tartışılırken, onun her zaman var olmadığına, başladığına inanmak istemeyenlere verdiğimiz cevabı —ki bazıları Platon'un dediğinin aksini düşündüğüne inansa da, Platon da bunu apaçık kabul eder— insanın ilk yaratılışı konusunda da vereceğim. Çünkü bazıları da aynı şekilde insanın geriye doğru sayısız, sonsuz zamanlar boyunca niçin yaratılmadığına, niçin bu kadar geç yaratıldığına, kutsal metinlere göre var oluşunun henüz altı bin yılı bulmadığına takılırlar. Zamanın kısalığı onları rahatsız ediyorsa, metinlerimizde okunan insanın kuruluşundan bu yana geçen yıllar az görünüyorsa, şunu düşünsünler: sonu olan hiçbir şey uzun süreli değildir; devirlerin sınırlı bütün süreleri, sınırsız ebediyetle karşılaştırıldığında az değil, hiç sayılmalıdır. Tanrı'nın insanı yaptığından bu yana beş ya da altı bin değil, altmış ya da altı yüz bin yıl, altı milyon, altmış milyon, hatta altmış milyar yıl geçtiği söylense, yahut bu toplam, adını söyleyecek sayımız kalmayacak kadar kendisiyle çarpılsa, yine aynı şekilde "Niçin daha önce yapmadı?" diye sorulabilirdi. Tanrı'nın insanı yaratmadan önceki geriye doğru başlangıçsız ve ebedî duruşu o kadar büyüktür ki, ne kadar büyük ve anlatılmaz olursa olsun sonu olan, belli bir süreyle sınırlı bir zaman çokluğu onunla karşılaştırıldığında, küçücük bir su damlasını okyanusun çevrelediği bütün denizle karşılaştırmak kadar bile büyük görünmemelidir. Çünkü bu ikisinden biri pek küçük, öbürü kıyas kabul etmez ölçüde büyüktür, ama ikisi de sonludur. Bir başlangıçtan yola çıkıp bir sınırla kuşatılan zaman süresi ise, ne kadar büyük olursa olsun, başlangıcı olmayanla karşılaştırıldığında en küçük mü yoksa hiç mi sayılmalı, bilemiyorum. Çünkü bu sonlu süreden en kısa anlar teker teker sondan çıkarılsa, sayı adını bulamayacak kadar büyük olsa da, geriye doğru azalarak (tıpkı bir insanın yaşadığı günden doğduğu güne kadar günlerini çıkarmak gibi) bu çıkarma bir gün başlangıca varır. Fakat hiçbir başlangıcı olmayan süreden geriye doğru çıkarma yapılsa, tek tek küçücük anları, saat, gün, ay ya da yıl miktarlarını demiyorum, hiçbir hesapçının söyleyemeyeceği, yine de anların tek tek çıkarılmasıyla tükenen o yıllar toplamı kadar büyük süreler çıkarılsa ve bu kadar büyük süreler bir, iki, birkaç kez değil, her zaman çıkarılsa, ne olur, ne elde edilir? Hiçbir zaman başlangıca varılmaz, çünkü başlangıç hiç yoktur. Bu yüzden şimdi bizim beş bin küsur yıl sonra sorduğumuzu, insanların ölümlülüğü doğuşlar ve batışlarla, bilgisiz zayıflığıyla o kadar sürse, gelecek kuşaklar altmış milyar yıl sonra da aynı merakla sorabilirdi. Bizden öncekiler de, insanın yaratıldığı zamanlara yakınken, bu soruyu sorabilirlerdi. Nihayet ilk insanın kendisi de, yapıldığı günün ertesinde ya da aynı gün, niçin daha önce yapılmadığını sorabilirdi. Ne zaman daha önce yapılmış olsaydı, zamansal şeylerin başlangıcı hakkındaki bu tartışma o zaman da şimdi de, sonra da başka bir güç bulamazdı.

12.13

CAPUT XIII. Quid respondendum sit his, qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. Quod autem respondimus, cum de mundi origine quaestio uerteretur, eis, qui nolunt credere non eum semper fuisse, sed esse coepisse, sicut etiam Plato apertissime confitetur, quamuis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim, propter eos, qui similiter mouentur, quur homo per innumerabilia adque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus, ut minus quam sex milia sint annorum, ex quo esse coepisse in sacris litteris inuenitur. Si enim breuitas eos offendit temporis, quod tam pauci eis uidentur anni, ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum, in quo est aliquid extremum, et omnia saeculorum spatia definita, si aeternitati interminae comparentur, non exigua existimanda esse, sed nulla. Ac per hoc si non quinque uel sex, uerum etiam sexaginta milia siue sescenta, aut sexagiens, aut sescentiens, aut sescentiens miliens dicerentur annorum, aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa, ubi iam nullum numeri nomen haberemus, ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset, quur ante non fecerit. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est, ut, si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum, quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur, nec saltem tanta uideri debeat, quanta si umoris breuissimam guttam uniuerso mari, etiam quantum oceanus circumfluit, conparemus; quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est, alterum incomparabiliter magnum, sed utrumque finitum; illud uero temporis spatium, quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. magnitudine quantacumque tendatur, conparatum illi, quod initium non habet, nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Hinc enim si a fine uel breuissima siugillatim momenta detrahantur, decrescente numero licet tam ingenti, ut uocabulum non inueniat, retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo, in quo nunc uiuit, usque ad illum, in quo natus est, detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod a nullo coepit exordio, non dico singillatim minuta momenta uel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates, sed tam magna spatia, quanta illa summa conprehendit annorum, quae iam dici a quibuslibet conputatoribus non potest, quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur, et detrahantur haec tanta spatia non semel adque iterum saepiusque, sed semper: quid fit, quid agitur, quando numquam ad initium, quod omnino nullum est, peruenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et inperita perseueraret infirmitas. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam mouere quaestionem. Ipse denique primus homo uel postridie uel eodem die postea quam factus est potuit inquirere, quur non ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum temporalium controuersia reperiret.

12.1414. Belli bir sonla kapanan devirlerin dönüşü: bazı filozoflar her şeyin hep aynı düzene ve aynı biçime döneceğine inanmıştır

Bu evrenin filozofları bu soruyu ancak zamanların döngülerini ileri sürerek çözebileceklerini, çözmeleri gerektiğini sanmışlardır. Onlara göre tabiatta aynı şeyler hep yenilenmiş ve tekrarlanmıştır, gelip geçen devirlerin dönüşleri de böylece durmadan sürecektir. Bu döngüler ister evren kalırken gerçekleşsin, ister evren belli aralıklarla doğup batarak geçmiş ve gelecek aynı şeyleri hep yeniymiş gibi sergilesin. Bu oyundan ölümsüz ruhu, bilgeliğe erişse bile kurtaramazlar: ruh durmadan sahte saadete gider, durmadan gerçek mutsuzluğa döner. Ebediyetinden hiçbir zaman emin olunmayan saadet nasıl gerçek saadet olur? Çünkü ruh gelecek mutsuzluğu ya hakikat içinde cahilce bilmez ya da saadet içinde talihsizce ondan korkar. Ama ruh mutsuzluktan bir daha hiç dönmemek üzere saadete geçiyorsa, zamanın içinde sonu olmayan yeni bir şey oluyor demektir. Öyleyse evren de, evrende yapılan insan da niçin öyle olmasın? Böylece sağlam öğretide doğru yolun izinden yürünerek, sahte ve aldatıcı bilgelerin bulduğu bu sahte döngülerden kaçınılır.

Bazıları Süleyman'ın Vaiz adlı kitabında okunan şu sözü de, her şeyi aynı noktaya döndüren ve geri getiren bu döngüler için söylenmiş olarak anlamak isterler: "Olmuş olan nedir? Olacak olanın kendisi. Yapılmış olan nedir? Yapılacak olanın kendisi. Güneşin altında yeni hiçbir şey yoktur. 'Bak, bu yeni' diyebilecek kimse var mı? Bu, bizden önceki devirlerde zaten vardı." Oysa Süleyman bunu ya yukarıda sözünü ettiği şeyler, yani giden ve gelen kuşaklar, güneşin dönüşleri, ırmakların akışı için söylemiştir ya da doğup batan şeylerin bütün türleri için. Çünkü bizden önce insanlar vardı, bizimle de var, bizden sonra da olacak; bütün canlılar ve ağaçlar da böyledir. Alışılmadık biçimde doğan garip yaratıklar bile, birbirinden farklı olsalar ve bazılarının bir kez olduğu anlatılsa da, genel olarak mucize ve garip yaratık olmaları bakımından hem vardılar hem olacaklar; güneşin altında garip bir yaratığın doğması yeni bir şey değildir. Bazıları bu sözleri, o bilgenin her şeyin Tanrı'nın önceden belirlemesinde zaten yapılmış olduğunu, bu yüzden güneşin altında yeni hiçbir şey bulunmadığını anlatmak istediği şeklinde anlamıştır. Ama doğru imandan uzak olsun ki Süleyman'ın bu sözleriyle o döngülerin kastedildiğine inanalım. Çünkü onlar zamanların ve zamansal şeylerin dönüşlerinin şöyle tekrarlandığını sanırlar: tıpkı bu çağda filozof Platon'un Atina şehrinde, Akademi denen okulda öğrencilere ders vermesi gibi, geriye doğru sayısız devir boyunca, çok uzun ama belli aralıklarla, aynı Platon, aynı şehir, aynı okul ve aynı öğrenciler tekrarlanmıştır, ileride de sayısız devir boyunca tekrarlanacaktır. Hâşâ, diyorum, bunlara inanmamız mümkün değil! Çünkü Mesih günahlarımız için bir kez ölmüştür; ölümden dirilerek artık ölmez, ölüm artık O'na hükmetmez. Biz de dirilişten sonra hep Rab ile olacağız; kutsal mezmurun öğüt verdiği gibi şimdi O'na diyoruz ki: "Rab, sen bizi korursun, bu kuşaktan ebediyete kadar bizi gözetirsin." Sanırım onlara sonraki söz de yeterince uyuyor: "Dinsizler döngü içinde dolaşacak." Hayatları, sandıkları gibi dairelerle dönecek olduğu için değil, şimdi yanılgılarının, yani yanlış öğretilerinin yolu böyle olduğu için.

12.14

CAPUT XIIII. De reuolutione saeculorum, quibus certo fine conclusis uniuersa semper in eundem ordinem eandemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse uel debere dissoluere, nisi ut circuitus temporum inducerent, quibus eadem semper fuisse renouata adque repetita in rerum natura adque ita deinceps fore sine cessatione adseuerarent uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum; siue in mundo permanente isti circuitus fierent, siue certis interuallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi noua, quae transacta et uentura sunt, exhiberet. A quo ludibrio prorsus inmortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit, liberare non possunt, euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad ueram miseriam sine cessatione redeuntem. Quo modo enim uera beatitudo est, de cuius numquam aeternitate confiditur, dum anima uenturam miseriam aut inperitissime in ueritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid noui in tempore, quod finem non habet temporis. Quur non ergo et mundus? quur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque conperti in doctrina sana tramite recti itineris euitentur. Nam quidam et illud, quod legitur in libro Salomonis, qui uocatur ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet; et non est omne recens sub sole. Qui loquetur et dicet: Ecce hoc nouum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos, propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta reuocantes dictum intellegi uolunt; quod ille aut de his rebus dixit, de quibus superius loquebatur, hoc est de generationibus aliis euntibus. aliis uenientibus, de solis anfractibus, de torrentium lapsibus: aut certe de omnium rerum generibus, quae oriuntur adque occidunt. Fuerunt enim homines ante nos, sunt et nobiscum, erunt et post nos: ita quaeque animantia uel arbusta. Monstra quoque ipsa, quae inusitata nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum semel facta narrentur, tamen secundum id, quod generaliter miracula et monstra sunt, utique et fuerunt et erunt. nec recens et nouum est, ut monstrum sub sole nascatur. Quamuis haec uerba quidam sic intellexerint, tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille uoluisset intellegi, et ideo nihil recens esse sub sole. Absit autem a recta fide, ut his Salomonis uerbis illos circuitus significatos esse credamus, quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum uolumina repeti, ut uerbi gratia, sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola, quae Academia dicta est, discipulos docuit, ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis interuallis. sed tamen certis, et idem Plato et eadem ciuitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. Absit, inquam, ut nos ista credamus. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris; surgens autem a mortuis iam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur; et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus, cui modo dicimus, quod sacer admonet psalmus: Tu, Domine, seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Satis autem istis existimo conuenire quod sequitur: In circuitu inpii ambulabunt; non quia per circulos, quos opinantur, eorum uita est recursura, sed quia modo talis est erroris eorum uia, id est falsa doctrina.

12.1515. Tanrı'nın ne yeni bir kararla ne de değişken bir iradeyle kurduğu insan soyunun zaman içinde yaratılışı

Bu döngülerde yolunu şaşıranların ne giriş ne çıkış bulamaları neden şaşırtıcı olsun? Çünkü insan soyunun ve bu ölümlülüğümüzün hangi başlangıçla başladığını, hangi sonla kapanacağını bilmezler. Tanrı'nın derinliğine nüfuz edemezler; O ebedî ve başlangıçsız olduğu hâlde, zamanları bir başlangıçtan başlatmış, daha önce hiç yapmadığı insanı zamanda yapmıştır, ama yeni ve ani bir kararla değil, değişmez ve ebedî bir kararla. Tanrı kendisinden önce hiçbir insan bulunmayan zamansal insanı değişken olmayan bir iradeyle zamanda kurmuş, insan soyunu tek bir kişiden çoğaltmıştır. O'nun bu izi sürülemez derinliğinin izini kim sürebilir, araştırılamaz olanı kim araştırabilir? Mezmur da önce "Rab, sen bizi korursun, bu kuşaktan ebediyete kadar bizi gözetirsin" demiş, sonra ruhun kurtuluşu ve saadeti için hiçbir ebediyet bırakmayan aptal ve dinsiz öğretiyi benimseyenleri "Dinsizler döngü içinde dolaşacak" diyerek reddetmiştir. Sonra sanki ona şöyle denmiş gibidir: "O hâlde sen neye inanıyorsun, ne düşünüyorsun, ne anlıyorsun? Kendisine yeni hiçbir şeyin arız olamayacağı, kendisinde değişken hiçbir şey bulunmayan Tanrı'nın, geriye doğru sonsuz bir ebediyet boyunca hiç yapmadığı insanı yapmaktan birdenbire hoşlandığı mı düşünülmeli?" Mezmur hemen Tanrı'ya seslenerek cevap verir: "Derinliğine göre insanoğullarını çoğalttın." İnsanlar diyor, istedikleri gibi düşünsünler, istedikleri kanaate varsınlar, tartışsınlar: Hiçbir insanın bilemeyeceği derinliğine göre insanoğullarını çoğalttın. Çünkü hem her zaman var olmak hem de daha önce hiç yapmadığı insanı bir zamandan itibaren ilk kez yapmak istemek, üstelik kararını ve iradesini değiştirmemek, gerçekten çok derin bir şeydir.

12.15

CAPUT XV. De temporali conditione generis humani, quam Deus nec nouo consilio instituerit nec mutabili uoluntate. Quid autem mirum est, si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inueniunt? quia genus humanum adque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt, nec quo fine claudatur; quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt, qua, cum ipse sit aeternus et sine initio, ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem, quem numquam antea fecerat, fecit in tempore, non tamen nouo et repentino, sed inmutabili aeternoque consilio. Quis hanc ualeat altitudinem inuestigabilem uestigare et inscrutabilem perscrutari, secundum quam Deus hominem temporalem, ante quem nemo umquam hominum fuit, non mutabili uoluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicauit? Quando quidem psalmus ipse cum praemisisset adque dixisset: Tu, Domine, seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum, ac deinde repercussisset eos, in quorum stulta inpiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae seruatur aeternitas, continuo subiciens: In circuitu inpii ambulabunt: tamquam ei diceretur: "Quid ergo tu credis, sentis, intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere, quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil noui accidere potest, in quo mutabile aliquid non est?" continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Sentiant, inquit, homines quod putant, et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam, quam nullus potest nosse hominum, multiplicasti filios hominum. Valde quippe altum est et semper fuisse, et hominem, quem numquam fecerat, ex aliquo tempore primum facere uoluisse, nec consilium uoluntatemque mutasse.

12.1616. Tanrı'nın her zaman Rab olduğunu anlamak için, hükmedeceği yaratığın da hiç eksik olmadığına inanmak mı gerekir ve Tanrı ile birlikte ebedî denemeyen şey nasıl her zaman yaratılmış denebilir

Ben Rab Tanrı'nın bir zaman Rab olmadığını söylemeye cesaret edemem; insanın daha önce hiç var olmadığından, belli bir zamandan itibaren ilk insanın yaratıldığından da şüphe etmemem gerekir. Ama yaratık her zaman var olmadıysa O'nun neyin Rabbi olduğunu düşündüğümde bir şey ileri sürmekten korkarım; çünkü kendime bakıyorum ve şu yazılanı hatırlıyorum: "Hangi insan Tanrı'nın kararını bilebilir, Rabbin ne istediğini kim düşünebilir? Ölümlülerin düşünceleri çekingen, buluşlarımız belirsizdir. Çünkü bozulabilir beden ruhu ağırlaştırır, dünyevî mesken çok düşünen zihni aşağı çeker." Bu dünyevî meskende birçok şey düşünüyorum; birçok şey düşünmemin sebebi, onların içinden ya da onların dışında, belki düşünmediğim tek gerçek olanı bulamamamdır. Bunlardan biri şudur; ama söylersem sakınmam gereken bir şey var. Hep Rab olan, Rab olmadığı hiçbir zaman bulunmayan Tanrı'nın kendisine Rab olacağı bir yaratık her zaman var olmuştur; ama zamanın farklı süreleri boyunca bazen o yaratık, bazen başka bir yaratık vardı, böylece iman ve sağlam aklın reddettiği gibi herhangi birinin Yaratıcı ile birlikte ebedî olduğunu söylemeyelim. Sakınmam gereken saçmalık, hakikatin ışığından uzak düşüş şudur: ölümlü yaratık zamanların değişimiyle her zaman var olmuş, biri gitmiş biri gelmiş; ölümsüz yaratık ise ancak bizim çağımıza gelinince, melekler de yaratıldığında var olmaya başlamıştır. Tabii o ilk yapılan ışık onları doğru gösteriyorsa ya da daha çok, hakkında "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" denen gök onları gösteriyorsa. Yine de yapılmadan önce var olmamışlardır; yoksa ölümsüz olanlar her zaman var olmuş denince, Tanrı ile birlikte ebedî sanılırlar. Meleklerin zamanda yaratılmadığını, her zaman Rab olan Tanrı'nın Rabbi olduğu bu varlıkların bütün zamanlardan önce var olduğunu söylersem, bana şu da sorulacaktır: bütün zamanlardan önce yapıldılarsa, yapılmış olanlar her zaman var olmuş olabilir mi? Burada belki şöyle cevap vermek uygun görünür: Her zamanda var olana "her zaman vardır" demek yersiz olmadığına göre, nasıl her zaman var olmazlar? Bunlar her zamanda öyle var olmuşlardır ki, bütün zamanlardan önce yapılmışlardır; yeter ki zamanlar gökle başlamış ve melekler gökten önce var olmuş olsun. Zaman gökle değil de gökten önce başladıysa, saatlerde, günlerde, aylarda, yıllarda değildir (çünkü alışılagelen ve asıl anlamda zaman denen bu zaman süreleri ölçülerinin yıldızların hareketiyle başladığı açıktır; Tanrı da bunları kurarken "İşaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar" demiştir). Bir kısmı önce, bir kısmı sonra geçen, ikisi aynı anda var olamayan değişken bir harekette başlamıştır. Gökten önce meleklerin hareketlerinde böyle bir şey varsa, dolayısıyla zaman zaten vardıysa, melekler yapıldıklarından beri zamansal olarak hareket ediyordu. Bu durumda da her zamanda var olmuşlardır, çünkü zamanlar onlarla birlikte yapılmıştır. Her zamanda var olan için kim "Her zaman var olmadı" diyebilir?

Fakat böyle cevap verirsem bana denecek ki: Tanrı her zaman var olmuşsa, onlar da her zaman var olmuşsa, nasıl Yaratıcı ile birlikte ebedî olmazlar? Her zaman var oldukları anlaşılıyorsa, nasıl yaratılmış denebilir? Buna ne cevap verilecek? Şöyle mi denmeli:

12.16

CAPUT XVI. An ut Deus semper etiam dominus fuisse intellegatur, credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur, et quo modo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo, ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit, si semper creatura non fuit, adfirmare aliquid pertimesco, quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei, aut quis poterit cogitare quid uelit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinuentiones nostrae. Corruptibile enim corpus adgrauat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Ex his igitur, quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa, quia unum, quod ex illis uel praeter illa. quod forte non cogito, uerum est, inuenire non possum), si dixero semper fuisse creaturam, cuius dominus esset. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit; sed nunc illam, nunc aliam per alia adque alia temporum spatia, ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus, quod fides ratioque sana condemnat: cauendum est, ne sit absurdum et a luce ueritatis alienum mortalem quidem per uices temporum semper fuisse creaturam, decedentem aliam, aliam succedentem; inmortalem uero non esse coepisse, nisi cum ad nostrum saeculum uentum est, quando et angeli creati sunt, si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum, de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, cum tamen non fuerint, antequam fierent, ne inmortales, si semper fuisse dicuntur, Deo coaeterni esse credantur. Si autem dixero non in tempore creatos angelos, sed ante omnia tempora et ipsos fuisse, quorum Deus dominus esset, qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam, si ante omnia tempora facti sunt, utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Hic respondendum forte uideatur: Quo modo non semper, cum id. quod est omni tempore, non inconuenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint; si tamen a caelo coepta sunt tempora, et illi iam erant ante caelum. At si tempus non a caelo, uerum et ante caelum fuit; non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur tempora, manifestum est quod a motu siderum coeperint; unde et Deus, cum haec institueret, dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos), sed in aliquo mutabili motu, cuius aliud prius, aliud posterius praeterit, eo quod simul esse non possunt; — si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit adque angeli, ex quo facti sunt, temporaliter mouebantur: etiam sic omni tempore fuerunt, quando quidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat: Non semper fuit, quod omni tempore fuit? Sed si hoc respondero, dicetur mihi: Quo modo ergo non coaeterni Creatori, si semper ille, semper illi fuerunt? Quo modo etiam creati dicendi sunt, si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper

12.16_2Onlar her zamanda var oldukları için her zaman var olmuşlardır, zamanla birlikte yapılmışlardır ya da zamanlar onlarla birlikte yapılmıştır, yine de yaratılmışlardır? Çünkü zamanların da yaratıldığını inkâr etmeyeceğiz, ama kimse zamanın her zamanda var olduğundan şüphe etmez. Çünkü zaman her zamanda var olmadıysa, hiçbir zamanın bulunmadığı bir zaman var demektir. Hangi aptal bunu söyler? "Roma'nın bulunmadığı bir zaman vardı, Kudüs'ün bulunmadığı bir zaman vardı, İbrahim'in bulunmadığı bir zaman vardı, insanın bulunmadığı bir zaman vardı" ve benzerlerini doğru olarak söyleyebiliriz. Nihayet evren zamanın başlangıcıyla değil de bir zaman sonra yapıldıysa, "Evrenin bulunmadığı bir zaman vardı" diyebiliriz. Ama "Hiçbir zamanın bulunmadığı bir zaman vardı" demek, "Hiçbir insanın bulunmadığı zaman bir insan vardı" ya da "Bu evrenin bulunmadığı zaman bu evren vardı" demek kadar yersizdir. Farklı varlıklar kastedilirse bir şekilde söylenebilir: "Bu insanın bulunmadığı zaman başka bir insan vardı." Aynı şekilde "Bu zamanın bulunmadığı başka bir zaman vardı" diyebiliriz; ama en akılsız kişi bile "Hiçbir zamanın bulunmadığı bir zaman vardı" diyebilir mi? Zaman her zamanda var olduğu için her zaman var olmuş denmesine rağmen yaratılmış diyorsak, melekler her zaman var oldularsa bunun yaratılmamış olmalarını gerektirmesi de söz konusu değildir. Her zaman var olmuş denmeleri her zamanda var olmalarından, her zamanda var olmaları da zamanların onlarsız hiçbir şekilde var olamayacağındandır. Değişken hareketleriyle zamanların akacağı hiçbir yaratığın bulunmadığı yerde zamanlar da bulunamaz. Dolayısıyla her zaman var olsalar da yaratılmışlardır ve her zaman var olmaları onları Yaratıcı ile birlikte ebedî kılmaz. Çünkü Yaratıcı her zaman değişmez ebediyetle var olmuştur; melekler ise yapılmışlardır. Her zaman var oldukları söylenir, çünkü onlarsız zamanların var olamayacağı için her zamanda var olmuşlardır. Zaman değişkenlikle akıp gittiği için de değişmez ebediyetle birlikte ebedî olamaz. Bu yüzden meleklerin ölümsüzlüğü zaman içinde geçmese, artık yokmuş gibi geçmiş ya da henüz yokmuş gibi gelecek olmasa da, zamanların akmasını sağlayan hareketleri gelecekten geçmişe geçer. Bu yüzden, hareketinde artık olmayan geçmişten ya da henüz olmayan gelecekten söz edilemeyecek Yaratıcı ile birlikte ebedî olamazlar.

Dolayısıyla Tanrı her zaman Rab olduysa, her zaman kendi hükmüne hizmet eden bir yaratığa sahip olmuştur. Ama bu yaratık O'ndan doğmamış, O'nun tarafından yoktan yapılmıştır ve O'nunla birlikte ebedî değildir. Çünkü Tanrı ondan önce vardı, ama hiçbir zamanda onsuz değildi; ondan akıp giden bir süreyle değil, kalıcı süreklilikle önce geliyordu. Fakat yaratık her zaman hizmet etmediyse nasıl her zaman Yaratıcı ve Rab oldu, her zaman var olduysa nasıl yaratıldı ve Yaratıcı ile birlikte ebedî olmadı diye soranlara böyle cevap verirsem, bildiğimi öğretmekten çok bilmediğimi ileri sürmüş sayılmaktan korkarım. O yüzden Yaratıcımızın bilmemizi istediği şeye dönüyorum. Bu hayatta daha bilgelere bilmeyi bıraktığı ya da öbür hayatta mükemmel olanlar için saklı tuttuğu şeylerin ise gücümü aştığını itiraf ediyorum. Bunları kesin yargıda bulunmadan ele almayı uygun gördüm ki okuyanlar sorunların hangi tehlikelerinden sakınmaları gerektiğini görsünler, kendilerini her şeye yetkin saymasınlar. Havarinin yararlı öğüdüne ne kadar uymak gerektiğini daha iyi anlasınlar: "Bana verilen Tanrı lütfuyla aranızdaki herkese şunu söylüyorum: Gerekenden fazla bilge olmaya çalışmayın, Tanrı'nın her birine dağıttığı iman ölçüsüne göre itidalle bilge olun." Çocuk gücüne göre beslenirse, büyüyüp daha fazlasını alır; alabileceği gücü aşarsa, büyümeden önce söner.

12.16_2

eos fuisse, quoniam omni tempore fuerunt, qui cum tempore facti sunt, aut cum quibus facta sunt tempora, et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus, quamuis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus, quando non erat Roma; erat tempus, quando non erat Hierusalem; erat tempus, quando non erat Abraham; erat tempus, quando non erat homo, et si quid huius modi; postremo si non cum initio temporis, sed post aliquod tempus factus est mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat mundus. Si enim de alio adque alio intellegatur, potest dici aliquo modo, hoc est: Erat alius homo, quando non erat iste homo; sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, quis uel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus, cum ideo semper fuisse dicatur, quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens, ut, si semper fuerunt angeli, ideo non sint creati, ut propterea semper fuisse dicantur, quia omni tempore fuerunt, et propterea omni tempore fuerunt, quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. Ubi enim nulla creatura est, cuius mutabilibus motibus tempora peragantur, tempora omnino esse non possunt; ac per hoc etsi semper fuerunt, creati sunt, nec si semper fuerunt, ideo Creatori coaeterni sunt. Ille enim semper fuit aeternitate inmutabili; isti autem facti sunt; sed ideo semper fuisse dicuntur, quia omni tempore fuerunt, sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt; tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit, aeternitati inmutabili non potest esse coaeternum. Ac per hoc etiamsi inmortalitas angelorum non transit in tempore, nec praeterita est quasi iam non sit, nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus, quibus tempora peraguntur, ex futuro in praeteritum transeunt, et ideo Creatori, in cuius motu dicendum non est uel fuisse quod iam non sit, uel futurum esse quod nondum sit, coaeterni esse non possunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit, semper habuit creaturam suo dominatui seruientem; uerum tamen non de ipso genitam, sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam; erat quippe ante illam, quamuis nullo tempore sine illa; non eam spatio transcurrente, sed manente perpetuitate praecedens. Sed hoc si respondero eis qui requirunt, quo modo semper creator, semper dominus fuit, si creatura seruiens non semper fuit; aut quo modo creata est et non potius creatori coaeterna est, si semper fuit: uereor ne facilius iudicer adfirmare quod nescio, quam docere quod scio. Redeo igitur ad id, quod creator noster scire nos uoluit; illa uero, quae uel sapientioribus in hac uita scire permisit uel omnino perfectis in alia uita scienda seruauit, ultra uires meas esse confiteor. Sed ideo putaui sine adfirmatione tractanda, ut qui haec legunt uideant, a quibus quaestionum periculis debeant temperare, nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit apostolo obtemperandum praecipienti salubriter, ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in uobis, non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei. Si enim pro uiribus suis alatur infans, fiet, ut crescendo plus capiat; si autem uires suae capacitatis excedat, deficiet antequam crescat.

12.1717. Tanrı'nın ebedî zamanlardan önce insana vaat ettiği ebedî hayat nasıl anlaşılmalı

İnsan soyu kurulmadan önce hangi devirlerin geçtiğini bilmediğimi itiraf ediyorum; ama hiçbir yaratığın Yaratıcı ile birlikte ebedî olmadığından şüphem yoktur. Havari de ebedî zamanlardan söz eder, gelecek değil, daha şaşırtıcı olarak geçmiş zamanlardan. Şöyle der: "Yalan söylemeyen Tanrı'nın ebedî zamanlardan önce vaat ettiği ebedî hayat umuduyla; ama sözünü kendi zamanlarında açıkladı." Görüyorsunuz, geriye doğru ebedî zamanların bulunduğunu, ama bunların Tanrı ile birlikte ebedî olmadığını söylemiştir. Çünkü Tanrı ebedî zamanlardan önce yalnız var olmakla kalmamış, kendi zamanlarında, yani uygun zamanlarda açıkladığı ebedî hayatı da vaat etmiştir; bu da O'nun Sözü'nden başka nedir? Çünkü ebedî hayat budur. Peki ebedî zamanlardan önce henüz var olmayan insanlara nasıl vaat etti? Kuşkusuz O'nun ebediyetinde ve kendisiyle birlikte ebedî olan Sözü'nde, zamanı gelince olacak şey önceden belirlenmiş olduğu için.

12.17

CAPUT XVII. Quo modo intellegenda sit promissa homini a Deo uita aeterna ante tempora aeterna. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum, me fateor ignorare; non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. Dicit etiam apostolus tempora aeterna, nec ea futura, sed, quod magis est mirandum, praeterita. Sic enim ait: In spem uitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna; manifestauit autem temporibus suis uerbum suum. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna, quae tamen non fuerint Deo coaeterna, si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat, uerum etiam promisit uitam aeternam, quam manifestauit temporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim uita aeterna. Quo modo autem promisit, cum hominibus utique promiserit, qui nondum erant ante tempora aeterna, nisi quia in eius aeternitate adque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat, quod suo tempore futurum erat?

12.1818. Tanrı'nın işlerinin ebediyetten beri tekrarlandığını ve hep aynı devir döngüleriyle döndüğünü ileri sürenlerin akıl yürütmelerine karşı, sağlam iman Tanrı'nın değişmez kararı ve iradesi hakkında neyi savunur

Şundan da şüphem yoktur: ilk insan yaratılmadan önce hiçbir insan var olmamıştır; ne aynı insan bilmem hangi döngülerle bilmem kaç kez dönüp gelmiştir ne de tabiatça ona benzeyen başka biri. Filozofların delilleri beni bu inançtan caydırmaz. En keskini sayılan delilleri şudur: hiçbir ilim sonsuz şeyleri kavrayamaz. Dolayısıyla, derler, Tanrı yaptığı bütün sonlu şeylerin bütün sonlu planlarını kendinde bulundurur. O'nun iyiliğinin ise hiçbir zaman boş kaldığına inanılmamalıdır; yoksa geriye doğru ebedî bir duruşun ardından fiili zamansal olur, sanki önceki başlangıçsız işsizliğinden pişman olup bu yüzden işe başlamış olur. Bu nedenle, diyorlar, aynı şeylerin hep tekrarlanması ve hep tekrarlanmak üzere geçmesi zorunludur. Bu, ya evren kalırken değişerek olur —evren var olmadığı bir zaman bulunmamakla birlikte, zamanın başlangıcı olmaksızın yapılmıştır— ya da evrenin doğuşu ve batışı da o döngülerle hep tekrarlanmış ve tekrarlanacaktır. Yoksa Tanrı'nın işlerine bir zaman ilk kez başlandığı söylenirse, önceki başlangıçsız işsizliğini tembel ve uyuşuk bulup kendi hoşuna gitmediği için bir şekilde kınadığı ve bu yüzden değiştiği sanılır. Yok eğer her zaman zamansal işler yaptığı, ama bunların farklı farklı olduğu, böylece bir gün daha önce hiç yapmadığı insanı yapmaya da geldiği söylenirse, yaptıklarını sonsuz şeyleri kavrayamayacağını sandıkları ilimle değil, adeta o anda aklına geldiği gibi, rastlantısal bir kararsızlıkla yapmış görünür. Fakat evren kalırken ya da kendi dönüşlü doğuş ve batışlarını da aynı döngülere katarak aynı zamansal şeylerin tekrarlandığı bu döngüler kabul edilirse, derler, Tanrı'ya ne bu kadar uzun, başlangıçsız bir tembel boşluk ne de işlerinde bir öngörüsüzlük ve pervasızlık yakıştırılır. Çünkü aynı şeyler tekrarlanmazsa, sonsuz çeşitlilikle değişen şeyler O'nun ne ilmiyle ne de önbilgisiyle kavranabilir.

Dinsizlerin bizim sade dindarlığımızı kendileriyle birlikte döngü içinde dolaşmaya, doğru yoldan ayırmaya çalıştıkları bu akıl yürütmeleri, akıl çürütemese bile iman alaya almalıdır. Üstelik Rab Tanrımızın yardımıyla, kanaatin uydurduğu bu dönen çemberleri açık akıl kırıp geçirir. Bunların gerçek ve doğru yolda değil de sahte döngüde dolaşmayı yeğleyecek kadar yanılmalarının başlıca sebebi şudur: bütünüyle değişmez, her türlü sonsuzluğu alabilen, düşünceyi değiştirmeden sayısız şeyin hepsini sayan tanrısal zihni, kendi değişken ve dar insan zihinleriyle ölçerler. Havarinin söylediği başlarına gelir: "Kendilerini kendileriyle karşılaştırarak anlamazlar." Onların aklına yapacakları yeni bir şey gelince yeni bir kararla yaparlar, çünkü zihinleri değişkendir. Böylece Tanrı'yı düşünemedikleri için O'nun yerine kendilerini düşünerek, O'nu değil kendilerini, O'na değil kendilerine kıyaslarlar. Biz ise Tanrı'nın durunca bir türlü, iş yapınca başka türlü etkilendiğine inanamayız. O'nun etkilendiği bile söylenemez, sanki tabiatında daha önce bulunmayan bir şey oluyormuş gibi. Çünkü etkilenen edilgindir, edilgin olan her şey de değişkendir. O'nun durmasında tembellik, uyuşukluk, atalet düşünülmemelidir; işinde de yorgunluk, çaba, çalışkanlık düşünülmemelidir. O, dururken yapmasını, yaparken durmasını bilir. Yeni bir işe yeni bir kararla değil, sonsuz bir kararla girişebilir. Önce durduğu için pişman olarak yapmadığını yapmaya başlamamıştır. Önce durup sonra iş yaptıysa bile (ki bunun bir insan tarafından nasıl anlaşılabileceğini bilmiyorum), "önce" ve "sonra" denen şey, şüphesiz önce var olmayan, sonra var olan şeylerdedir. O'nda sonraki bir irade önceki iradeyi değiştirmemiş ya da kaldırmamıştır. Kurduğu şeylerin, tek ve aynı sonsuz ve değişmez iradesiyle, var olmadıkları sürece önce var olmamalarını, var olmaya başladıklarında sonra var olmalarını sağlamıştır. Böylece bunları görebilenlere belki şaşılacak bir şekilde şunu göstermektedir: onlara ihtiyacı yoktu, onları karşılıksız bir iyilikle kurdu; çünkü başlangıçtan yoksun ebediyet boyunca onlarsız, daha az olmayan bir mutlulukla kalmıştı.

12.18

CAPUT XVIII. Quid de incommutabili consilio ac uoluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper uolunt saeculorum redire circuitus. Illud quoque non dubito, antequam homo primus creatus esset, numquam quemquam fuisse hominem; nec eundem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens reuolutum, nec alium aliquem, natura similem. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent, quorum acutissimum illud putatur, quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse conprehendi; ac per hoc Deus, inquiunt, rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas aput se rationes habet; bonitas autem eius numquam uacua fuisse credenda est, ne sit temporalis eius operatio, cuius retro fuerit aeterna cessatio, quasi paenituerit eum prioris sine initio uacationis ac propterea sit operis adgressus initium; et ideo necesse est, inquiunt, eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere, uel manente mundo mutabiliter, qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est, uel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo; ne uidelicet, si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur, priorem suam sine initio uacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo adque ob hoc mutasse credatur; si autem semper quidem temporalia, sed alia adque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum, quem numquam antea fecerat, peruenisse, non scientia, qua putant non posse quaecumque infinita conprehendi, sed quasi ad horam, sicut ueniebat in mentem, fortuita quadam inconstantia uideatur fecisse quae fecit. Porro si illi circuitus admittantur, inquiunt, quibus uel manente mundo uel ipso quoque reuolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur, nec ignauum otium, praesertim tam longae sine initio diuturnitatis, Deo tribuitur, nec inprouida temeritas operum suorum; quoniam si non eadem repetantur, non possunt infinita diuersitate uariata ulla eius scientia uel praescientia conprehendi. Has argumentationes, quibus inpii nostram simplicem pietatem, ut cum illis in circuitu ambulemus, de uia recta conantur auertere, si ratio refutare non posset, fides inridere deberet. Huc accedit, quod in adiutorio Domini Dei nostri hos uolubiles circulos, quos opinio confingit, ratio manifesta confringit. Hinc enim maxime isti errant, ut in circuitu falso ambulare quam uero et recto itinere malint, quod mentem diuinam omnino inmutabilem, cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem, de sua humana mutabili angustaque metiuntur; et fit illis quod ait apostolus: Conparantes enim semet ipsos sibimet ipsis non intellegunt. Nam quia illis quidquid noui faciendum uenit in mentem, nouo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed semet ipsos pro illo cogitantes, non illum, sed se ipsos, nec illi, sed sibi conparant. Nobis autem fas non est credere, aliter affici Deum cum uacat, aliter cum operatur; quia nec affici dicendus est, tamquam in eius natura fiat aliquid, quod ante non fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et mutabile est omne quod aliquid patitur. Non itaque in eius uacatione cogitetur ignauia desidia inertia, sicut nec in eius opere labor conatus industria. Nouit quiescens agere et agens quiescere. Potest ad opus nouum non nouum, sed sempiternum adhibere consilium; nec paenitendo, quia prius cessauerat, coepit facere quod non fecerat. Sed et si prius cessauit et posterius operatus est (quod nescio quem ad modum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio, quod dicitur prius et posterius, in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit; in illo autem non alteram praecedentem altera subsequens mutauit aut abstulit uoluntatem, sed una eademque sempiterna et inmutabili uoluntate res, quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu non fuerunt, et ut posterius essent, quando esse coeperunt, hinc eis. qui talia uidere possunt, mirabiliter fortassis ostendens, quam non eis indiguerit, sed eas gratuita bonitate condiderit, cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit.

12.1919. Sonsuz şeylerin Tanrı'nın ilmiyle de kavranamayacağını söyleyenlere karşı

Sonsuz şeylerin Tanrı'nın ilmiyle bile kavranamayacağını söylemelerine gelince, geriye Tanrı'nın bütün sayıları bilmediğini söyleme cesaretini gösterip kendilerini bu derin dinsizlik uçurumuna atmak kalır. Sayıların sonsuz olduğu çok kesindir. Çünkü hangi sayıda dururuz diye düşünürseniz düşünün, o sayı bir eklenerek büyütülmekle kalmaz; ne kadar büyük olursa olsun, ne kadar kocaman bir çokluğu içerirse içersin, sayıların hesabı ve ilmi gereği iki katına çıkarılabilir, hatta çarpılabilir. Her sayı kendi özellikleriyle öyle sınırlanmıştır ki hiçbiri bir başkasına eşit olamaz. Demek ki birbirlerinden farklı ve ayrıdırlar, her biri tek tek sonludur, hepsi birlikte sonsuzdur. Peki Tanrı bütün sayıları sonsuz oldukları için bilmez mi, Tanrı'nın ilmi belli bir sayı toplamına kadar varıp ötesini bilmez mi? En çılgın kişi bile bunu söyleyebilir mi? Sayıları hor görüp onların Tanrı'nın ilmine ait olmadığını söylemeye de cesaret edemezler; çünkü kendi okullarında Platon, büyük bir otoriteyle, Tanrı'yı evreni sayılarla işleyen olarak anlatır. Bizde de Tanrı'ya şöyle dendiğini okuruz: "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin." Peygamber de O'nun için "Dünyayı sayıyla ortaya çıkaran" der; Kurtarıcı da İncil'de "Saçlarınızın hepsi sayılıdır" der. Demek ki mezmurda söylendiği gibi "anlayışının sayısı olmayan" O'nun her sayıyı bildiğinden şüphe etmek bize yakışmaz. Dolayısıyla sayıların sonsuzluğu, sonsuz sayıların bir sayısı olmasa da, anlayışının sayısı olmayan O'nun için kavranamaz değildir. Bu yüzden, ilimle kavranan her şey bilenin kavrayışıyla sınırlanıyorsa, her sonsuzluk da Tanrı için anlatılmaz bir şekilde sonludur, çünkü O'nun ilmi için kavranamaz değildir. Sayıların sonsuzluğu, kendisini kavrayan Tanrı'nın ilmi için sonsuz olamıyorsa, biz zavallı insancıklar kim oluyoruz da O'nun ilmine sınır koymaya kalkışıyor, "Aynı zamansal şeyler aynı zaman döngüleriyle tekrarlanmazsa Tanrı yaptığı her şeyi ne yapmak için önceden bilebilir ne de yaptıktan sonra bilebilir" diyoruz? O'nun sade ama çok yönlü, tek biçimli ama çok biçimli bilgeliği, kavranamaz bütün şeyleri o kadar kavranamaz bir kavrayışla kavrar ki, öncekilerden yeni ve farklı şeyleri ardı ardına yapmak istese bile, bunlar O'nun için düzensiz ve öngörülmemiş olamaz; onları yakın bir zamanda öngörmez, ebedî önbilgisinde tutar.

12.19

CAPUT XVIIII. Contra eos, qui dicunt ea, quae infinita sunt, nec - Dei posse scientia conprehendi. Illud autem aliud quod dicunt, nec Dei scientia quae infinita sunt posse conprehendi: restat eis, ut dicere audeant adque huic se uoragini profundae inpietatis inmergant, quod non omnes numeros Deus nouerit. Eos quippe infinitos esse, certissimum est; quoniam in quocumque numero finem faciendum putaueris, idem ipse, non dico uno addito augeri, sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens, in ipsa ratione adque scientia numerorum non solum duplicari, uerum etiam multiplicari potest. Ita uero suis quisque numerus proprietatibus terminatur, ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. Ergo et dispares inter se adque diuersi sunt, et singuli quique finiti sunt, et omnes infiniti sunt. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus, et usque ad quandam summam numerorum scientia Dei peruenit, ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere, aput quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem. Et aput nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti; de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum, et Saluator in euangelio: Capilli, inquit, uestri omnes numerati sunt. Absit itaque ut dubitemus, quod ei notus sit omnis numerus, cuius intellegentiae, sicut in psalmo canitur, non est numerus. Infinitas itaque numeri, quamuis infinitorum numerorum nullus sit numerus, non est tamen inconprehensibilis ei, cuius intellegentiae non est numerus. Quapropter si, quidquid scientia conprehenditur, scientis conprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est, quia scientiae ipsius inconprehensibilis non est. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei, qua conprehenditur, esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi, qui eius scientiae limites figere praesumamus, dicentes quod, nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur, non potest Deus cuncta quae facit uel praescire ut faciat, uel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam inconprehensibili conprehensione omnia inconprehensibilia conprehendit, ut, quaecumque noua et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere uellet, inordinata et inprouisa habere non posset, nec ea prouideret ex proximo tempore, sed aeterna praescientia contineret.

12.2020. Devirlerin devirleri

Tanrı bunu böyle mi yapıyor; "devirlerin devirleri" denen şeyler kesintisiz bir bağlantıyla birbirine eklenip, düzenli bir farklılıkla ilerliyor mu, ama mutsuzluktan kurtulanlar mesut ölümsüzlükleri içinde sonsuza dek mi kalıyor? Yoksa "devirlerin devirleri", Tanrı'nın bilgeliğinde sarsılmaz bir sağlamlıkla kalan devirlerin, zamanla geçen bu devirlerin adeta etkin sebepleri olduğunu mu anlatıyor? Buna kesin karar vermeye cesaret edemem. Belki "devir", "devirler"in toplamına denebilir; böylece "devrin devri" "devirlerin devirleri"nden başka bir şey olmaz, tıpkı "göğün göğü"nün "göklerin gökleri"nden başka olmaması gibi. Çünkü Tanrı üzerinde sular bulunan kubbeye gök adını vermiştir; yine de mezmur "Göklerin üstündeki sular Rabbin adını övsün" der. Bu ikisinden hangisi doğru, yahut devirlerin devirlerinden bunların dışında başka bir şey anlaşılabilir mi, çok derin bir sorudur. Bunu şimdilik çözmeden ertelemek işimizi engellemez. Belki bir şey belirleyebiliriz, belki de daha dikkatli inceleme bizi, bu kadar karanlık konularda pervasızca bir şey ileri sürmekten sakındırır. Çünkü şimdi tartıştığımız, aynı şeylerin zaman aralıklarıyla hep tekrarlanmasının zorunlu olduğu sanılan bu döngüleri ileri süren kanaattir. Devirlerin devirleri hakkındaki bu görüşlerden hangisi doğru olursa olsun, bu döngülerle ilgisi yoktur. Devirlerin devirleri aynı şeylerin tekrarı değil, kurtulanların saadeti mutsuzluğa hiç dönmeden kesin olarak kalırken, birbirini çok düzenli bağlantıyla izleyen devirler de olsa, zamansal olanlara kendilerine tabi olanlar gibi hükmeden ebedî devirler de olsa, aynı şeyleri döndüren döngülere yer yoktur. Onları en çok çürüten de azizlerin ebedî hayatıdır.

12.20

CAPUT XX. De saeculis saeculorum. Quod utrum ita faciat, et continuata sibi conexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum. alia tamen adque alia ordinata dissimilitudine procurrentia, eis dumtaxat, qui ex miseria liberantur, in sua beata inmortalitate sine fine manentibus; an ita dicantur saecula saeculorum, ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum, quae cum tempore transeunt, tamquam efficientia saeculorum, definire non audeo. Fortassis enim possit dici saeculum, quae sunt saecula, ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum, sicut nihil aliud dicitur caelum caeli quam caeli caelorum. Nam caelum Deus uocauit firmamentum super quod sunt aquae; et tamen psalmus: Et aquae, inquit, quae super caelos, laudent nomen Domini. Quid ergo istorum duorum sit, an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi, profundissima quaestio est, neque hoc quod nunc agimus inpedit, si indiscussa interim differatur; siue aliquid in ea definire ualeamus, siue nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio, ne in tanta obscuritate rerum adfirmare temere aliquid audeamus. Nunc enim contra opinionem disputamus, qua illi circuitus adseruntur, quibus semper eadem per interualla temporum necesse esse repeti existimantur. Quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum uera sit, ad hos circuitus nihil pertinet; quoniam siue saecula saeculorum sint non eadem repetita, sed alterum ex altero conexione ordinatissima procurrentia, liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente, siue saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum, circuitus illi eadem reuoluentes locum non habent, quos maxime refellit aeterna uita sanctorum.

12.2121. En yüce ve gerçek saadetten pay almış ruhların zaman döngüleriyle tekrar tekrar aynı mutsuzluklara ve zahmetlere döneceğini ileri sürenlerin dinsizliği

Dindar insanların hangisinin kulağı buna dayanabilir? Bunca büyük felaketle geçirilmiş bir hayattan sonra (buna hayat denebilirse; ölümden çok ölüm olan bu hayat öyle ağırdır ki, insan bu ölümü sevdiği için kendisini ondan kurtaracak ölümden korkar), bu kadar büyük, çok ve korkunç kötülükler nihayet gerçek din ve bilgelikle arındırılıp son bulduktan sonra, Tanrı'nın huzuruna varılacak, cisimsiz ışığı seyrederek, elde etme aşkıyla yandığımız o değişmez ölümsüzlükten pay alarak mesut olunacak; ama bunun bir gün terk edilmesi zorunlu olacak ve onu terk edenler o ebediyetten, hakikatten ve mutluluktan atılarak cehennem gibi bir ölümlülüğe, çirkin bir akılsızlığa, lanetli mutsuzluklara bulaşacak, Tanrı'nın yitirildiği, hakikatten nefret edildiği, kirli kötülüklerle saadetin arandığı bir yere düşecek. Bu da önceki ve sonraki devirlerin belli aralıklarıyla sonsuza dek hep tekrarlanmış ve tekrarlanacak. Üstelik bütün bunlar, Tanrı kendi işlerini bilebilsin diye olacak; çünkü O ne yapmaktan durabilir ne de sonsuz şeyleri ilmiyle kavrayabilirmiş. İşlerini ancak bizim sahte saadetlerimiz ve gerçek mutsuzluklarımız boyunca, sıra sıra ama hiç durmayan dönüşle sonsuza dek giden belirli döngülerle bilirmiş. Bunu kim dinler? Kim inanır? Kim dayanır? Bunlar doğru olsaydı, yalnızca susmak daha basiretli olmakla kalmaz, ne istediğimi elimden geldiğince söyleyeyim, bilmemek daha bilgili bir tutum olurdu. Çünkü orada bunlar hafızamızda bulunmayacak ve bu yüzden mesut olacaksak, burada bunları bilerek mutsuzluğumuz niçin daha da ağırlaşsın? Yok eğer orada bunları zorunlu olarak bileceksek, hiç olmazsa burada bilmeyelim ki buradaki bekleyiş, oradaki en yüce iyiye erişmekten daha mutlu olsun. Çünkü burada ulaşılacak ebedî hayat beklenir, orada ise mesut ama ebedî olmayan, bir gün yitirilecek bir hayat bilinir.

Eğer kimse bu hayatın eğitiminde saadetle mutsuzluğun nöbetleştiği bu döngüleri öğrenmeden o saadete varamaz derlerse, nasıl olur da bir yandan herkesin Tanrı'yı ne kadar çok severse saadete o kadar kolay varacağını kabul ederken, bir yandan sevgiyi uyuşturan şeyler öğretirler? Çünkü kim, saadetin mükemmelliğiyle O'nu kapasitesi ölçüsünde tam olarak bilmeye eriştikten sonra bile zorunlu olarak terk edeceğini, hakikatine ve bilgeliğine karşı çıkacağını düşündüğü birini daha gevşek, daha soğuk sevmez? Düşmanı olacağını bildiği bir insan dostunu bile kimse sadakatle sevemez. Ama bizi gerçek bir mutsuzlukla, hiç bitmeyecek, yalnız araya giren sahte saadetlerle sık sık ve sonsuza dek kesilecek bir mutsuzlukla tehdit eden şeylerin doğru olması uzak olsun! Çünkü ileride mutsuz olacağımızı hakikatin bu kadar büyük ışığı içinde ya bilmediğimiz ya da mutluluğun en yüksek zirvesinde ondan korktuğumuz saadetten daha sahte ve daha aldatıcı ne olabilir? Çünkü gelecek felaketi bilmeyeceksek, gelecek saadeti bildiğimiz buradaki mutsuzluğumuz daha bilgilidir. Yaklaşan felaket orada bizden gizli kalmayacaksa, ruh mutsuzken, geçince saadete yükseleceği zamanları, mesutken geçince mutsuzluğa döneceği zamanlardan daha mutlu geçirir. Böylece mutsuzluğumuzun umudu mesut, mutluluğumuzun umudu mutsuz olur. Bu yüzden burada mevcut kötülüklere katlanır, orada yaklaşanlardan korkarsak, bir gün mesut olmaktan çok, her zaman mutsuz olmamız daha gerçektir.

Ama dindarlık haykırdığı, hakikat ispatladığı için bunlar yanlıştır (çünkü bize vaat edilen gerçek mutluluk, kesin güvencesi hep elde tutulacak ve hiçbir mutsuzlukla kesilmeyecek olan mutluluktur). Bizim için Mesih olan doğru yolu izleyerek, O'nun önderliği ve kurtarıcılığıyla imanın yolunu ve zihnimizi dinsizlerin boş ve anlamsız döngüsünden çevirelim.

12.21

CAPUT XXI. De inpietate eorum, qui adserunt animas summae ueraeque beatitudinis participes iterum adque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus uitam (si tamen uita ista dicenda est, quae potius mors est, ita grauis, ut mors, quae ab hac liberat, mortis huius amore timeatur), post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per ueram religionem adque sapientiam expiata adque finita ita peruenire ad conspectum Dei adque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem inmutabilis inmortalitatis eius, cuius adipiscendae amore flagramus, ut eam quandoque necesse sit deseri et eos, qui deserunt, ab illa aeternitate ueritate felicitate deiectos tartareae mortalitati, turpi stultitiae, miseriis exsecrabilibus inplicari, ubi Deus amittatur, ubi odio ueritas habeatur, ubi per inmundas nequitias beatitudo quaeratur, et hoc itidem adque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis interuallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum; et hoc propterea, ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper adque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et ueras miserias alternatim quidem, sed reuolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua, quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea, quae infinita sunt, indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si uera essent, non solum tacerentur prudentius, uerum etiam (ut quo modo ualeo dicam quod uolo) doctius nescirentur. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus, quur hic per eorum scientiam grauatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus, hic saltem nesciamus, ut hic felicior sit expectatio quam illic adeptio summi boni; quando hic aeterna uita consequenda expectatur; ibi autem beata, sed non aeterna, quandoque amittenda cognoscitur. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem peruenire, nisi hos circuitus, ubi beatitudo et miseria uicissim alternant, in huius uitae eruditione cognouerit: quo modo ergo fatentur, quanto plus quisque amauerit Deum, tanto eum facilius ad beatitudinem peruenturum, qui ea docent, quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum, quem se cogitat necessario deserturum et contra eius ueritatem sapientiamque sensurum, et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione peruenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter, cui se futurum nouit inimicum. Sed absit ut uera sint, quae nobis minantur ueram miseriam numquam finiendam, sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. Quid enim illa beatitudine falsius adque fallacius, ubi nos futuros miseros aut in tanta ueritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim uenturam calamitatem ignoraturi sumus, peritior est hic nostra miseria, ubi uenturam beatitudinem nouimus; si autem nos illic clades inminens non latebit. beatius tempora transigit anima misera, quibus transactis ad beatitudinem subleuetur, quam beata, quibus transactis in miseriam reuoluatur. Adque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. Unde fit, ut, quia hic mala praesentia patimur, ibi metuimus inminentia, uerius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate, conuincente ueritate (illa enim nobis ueraciter promittitur uera felicitas, cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): uiam rectam sequentes, quod nobis est Christus, eo duce ac saluatore a uano et inepto inpiorum circuitu iter fidei mentemque auertamus. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem

12.21_2Platoncu Porphyrios, bu döngüler ve ruhların durmadan gidip gelmesi konusunda kendi okulunun kanaatini izlemek istememiş, ya bu işin boşluğundan etkilenmiş ya da Hıristiyan çağına saygı göstermiştir. Onuncu kitapta andığım gibi, ruhun kötüleri bilmek için evrene verildiğini, onlardan kurtulup arındıktan sonra Baba'ya dönünce bir daha böyle bir şey çekmeyeceğini söylemeyi yeğlemiştir. O hâlde biz Hıristiyan imanına düşman bu yanlışlıktan ne kadar daha çok nefret edip sakınmalıyız! Bu döngüler boşa çıkarılınca, hiçbir zorunluluk bizi insan soyunun var olmaya başladığı bir zaman başlangıcı bulunmadığını düşünmeye zorlamaz; yani bilmem hangi döngülerle dünyada önceden belli zaman aralıklarıyla var olmamış, sonra da olmayacak yeni hiçbir şey bulunmadığını düşünmeye. Eğer ruh daha önce hiç kurtulmadığı biçimde, mutsuzluğa dönmemek üzere kurtuluyorsa, onda daha önce hiç olmamış bir şey olur, üstelik çok büyük bir şey: hiç bitmeyecek ebedî mutluluk. Ölümsüz tabiatta hiçbir döngüyle tekrarlanmamış ve tekrarlanmayacak bu kadar büyük bir yenilik oluyorsa, ölümlü şeylerde olamayacağı niçin ileri sürülüyor? Ruhun saadetinde bir yenilik olmadığını, çünkü hep içinde bulunduğu saadete döndüğünü söylerlerse, en azından kurtuluşun kendisi yenidir, çünkü içinde hiç bulunmadığı mutsuzluktan kurtulmaktadır; hiç var olmamış mutsuzluğun yeniliği de ruhta olmuştur. Bu yenilik tanrısal takdirle yönetilen şeylerin düzeninde değil de rastlantıyla olduysa, içinde yeni hiçbir şeyin olmadığı, var olmuş aynı şeylerin tekrarlandığı o belirli ve ölçülü döngüler nerede? Bu yenilik de takdirin düzeninden dışarıda değilse, ruh ister verilmiş ister düşmüş olsun, daha önce yapılmamış ama şeylerin düzenine yabancı olmayan yeni şeyler olabilir. Ruh basiretsizlikle kendine, tanrısal takdirin önceden gördüğü yeni bir mutsuzluk yaratabildiyse —takdir bunu da şeylerin düzenine katmış ve ruhu ondan öngörerek kurtarmıştır—, hangi insanî pervasızlıkla tanrısallığın kendisi için değil evren için yeni olan şeyleri, daha önce yapmadığı ama hiçbir zaman öngörmemiş olmadığı şeyleri yapamayacağını söylemeye kalkışıyoruz? Kurtulan ruhların mutsuzluğa dönmeyeceğini, ama bunda dünyada yeni bir şey olmadığını, çünkü hep başka başka ruhların kurtulmuş, kurtulmakta ve kurtulacak olduğunu söylerlerse, en azından şunu kabul ederler: öyleyse yeni ruhlar oluşur, onların hem yeni mutsuzluğu hem yeni kurtuluşu vardır. Çünkü her gün yeni insanların doğduğu, bilgece yaşarlarsa bedenlerinden bir daha mutsuzluğa dönmemek üzere kurtulacak olan ruhların eski ve geriye doğru sonsuz olduğunu söylerlerse, bunların sonsuz olduğunu da söylemek zorunda kalırlar. Çünkü ruhların sayısı ne kadar büyük ama sonlu olursa olsun, geriye doğru sonsuz devirlere yetmezdi; ondan hep insanlar oluşamazdı, ruhları bu ölümlülükten hep kurtulup bir daha ona dönmeyecek olan insanlar. Tanrı'ya bilinebilmesi için şeylerin sonlu olmasını isteyenler, ruhların sayısının nasıl sonsuz olduğunu hiçbir şekilde açıklayamazlar.

Dolayısıyla ruhun aynı mutsuzluklara zorunlu olarak döneceği sanılan döngüler reddedildiğine göre, Tanrı'nın hiç yapmadığı yeni şeyleri yapmasının imkânsız olmadığına, anlatılmaz önbilgisiyle iradesinin değişken olmadığına inanmaktan daha dindarca ne kalır? Kurtulmuş ve bir daha mutsuzluğa dönmeyecek ruhların sayısı hep artabilir mi, buna sonsuzluğun sınırlanması hakkında bu kadar ince tartışanlar baksın. Biz akıl yürütmemizi her iki tarafa göre sonuçlandıralım. Artabiliyorsa, daha önce hiç var olmayan kurtulmuş ruhların sayısı yalnız bir kez olmakla kalmayıp hiç durmadan oluşuyorken, daha önce hiç yaratılmamış bir şeyin yaratılabileceği neden inkâr edilsin? Eğer kurtulmuş, mutsuzluğa hiç dönmeyecek ruhların sayısı belli olmalıysa ve bu sayı daha fazla artmayacaksa, bu sayı her ne olursa olsun şüphesiz daha önce hiç var olmamıştır; bir başlangıcı olmadan büyüyüp miktarının sınırına ulaşamaz; bu başlangıç da böyle bir şekilde daha önce hiç var olmamıştır. İşte bu var olsun diye, kendisinden önce kimsenin bulunmadığı insan yaratılmıştır.

12.21_2

sequi noluit, siue ipsius rei uanitate permotus siue iam tempora Christiana reueritus, et, quod in libro decimo commemoraui, dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo, ut ab eis liberata adque purgata, cum ad Patrem redierit, nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac deuitare debemus! His autem circuitibus euacuatis adque frustratis nulla necessitas nos conpellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum, quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus noui, quod non et antea certis interuallis temporum fuerit et postea sit futurum. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias, sicut numquam antea liberata est, fit in illa aliquid, quod antea numquam factum est, et hoc quidem ualde magnum, id est quae numquam desinat aeterna felicitas. Si autem in natura inmortali fit tanta nouitas nullo repetita, nullo repetenda circuitu, quur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis nouitatem, quoniam ad eam reuertitur, in qua semper fuit, ipsa certe liberatio noua fit, cum de miseria liberatur in qua numquam fuit, et ipsa miseriae nouitas in ea facta est quae numquam fuit. Haec autem nouitas si non in rerum, quae diuina prouidentia gubernantur, ordinem uenit, sed casu potius euenit, ubi sunt illi determinati dimensique circuitus, in quibus nulla noua fiunt, sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec nouitas ab ordinatione prouidentiae non excluditur, siue data sit anima siue lapsa sit: possunt fieri noua, quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. Et si potuit anima per inprudentiam facere sibi nouam miseriam, quae non esset inprouisa diuinae prouidentiae, ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non inprouide liberaret: qua tandem temeritate humanae uanitatis audemus negare diuinitatem facere posse res, non sibi, sed mundo nouas, quas neque antea fecerit nec umquam habuerit inprouisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reuersuras, sed cum hoc fit in rebus nihil noui fieri, quoniam semper aliae adque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt, si ita est, nouas animas fieri, quibus sit et noua miseria et noua liberatio. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas, ex quibus cottidie noui fiant homines, de quorum corporibus, si sapienter uixerint, ita liberentur, ut numquam ad miserias reuoluantur, consequenter dicturi sunt infinitas. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum, infinitis retro saeculis sufficere non ualeret, ut ex illo semper homines fierent, quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae, numquam ad eam deinceps rediturae. Nec ullo modo explicabunt, quo modo in rebus, quas, ut Deo notae esse possint, finitas uolunt, infinitus sit numerus animarum. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt, quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat conuenientius pietati quam credere non esse inpossibile Deo et ea, quae numquam fecerit, noua facere et ineffabili praescientia uoluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri, ipsi uiderint, qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant; nos uero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. Si enim potest, quid causae est, ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset, si liberatarum animarum numerus, qui numquam antea fuit, non solum factus est semel, sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum, quae ad miseriam numquam redeant, neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio, quicumque erit, ante utique numquam fuit; qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum peruenire sine aliquo non posset initio; quod initium eo modo antea numquam fuit. Hoc ergo ut esset, creatus est homo, ante quem nullus fuit.

12.2222. Tek ilk insanın ve onda insan soyunun yaratılışı

İradesinde hiçbir yenilik olmadan yeni şeyler yaratan Tanrı'nın ebediyeti yüzünden çok zor olan bu soruyu elimizden geldiğince açıkladıktan sonra, insan soyunu ilk kurduğu tek insandan çoğaltmasının birçok kişiden başlatmasından çok daha iyi olduğunu görmek güç değildir. Bazı hayvanları yalnızlığı seven, bir şekilde tek başına dolaşan hayvanlar olarak yarattı: kartallar, çaylaklar, aslanlar, kurtlar ve benzerleri gibi. Bazılarını da toplu ve sürü hâlinde yaşamayı seven hayvanlar olarak yarattı: güvercinler, sığırcıklar, geyikler, karacalar ve benzerleri gibi. Ama her iki türü de tek tek bireylerden üretmedi, birçoğunun birden var olmasını emretti. İnsanı ise, tabiatını bir şekilde melekler ile hayvanlar arasında orta bir yerde kurarak yarattı. Yaratıcısına gerçek Rabbi olarak tabi olur, emrini dindar bir itaatle korursa, meleklerin ortaklığına geçecek, araya ölüm girmeden hiç bitmeyen mesut ölümsüzlüğü elde edecekti. Yok eğer hür iradesini kibirle ve itaatsizlikle kullanarak Rab Tanrısını gücendirirse, ölüme mahkûm olarak hayvanca yaşayacak, şehvetin kölesi olacak, ölümden sonra ebedî cezaya uğrayacaktı. Tanrı onu tek ve bir olarak yarattı; elbette insan topluluğu olmadan yalnız bırakmak için değil, böylece topluluğun birliği ve uyum bağı ona daha güçlü bir şekilde hatırlatılsın diye; insanlar birbirine yalnız tabiat benzerliğiyle değil, akrabalık duygusuyla da bağlansın diye. Bu yüzden erkeğe eş olacak kadını bile erkek gibi yaratmak istemedi, erkekten yaptı; böylece insan soyu bütünüyle tek bir insandan yayıldı.

12.22

CAPUT XXII. De conditione unius primi hominis adque in eo generis humani. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei noua creantis sine nouitate aliqua uoluntatis, quantum potuimus, explicata non est arduum uidere multo fuisse melius quod factum est, ut ex uno homine, quem primum condidit, multiplicaret genus humanum, quam si id incohasset a pluribus. Nam cum animantes alias solitarias et quodam modo soliuagas, id est, quae solitudinem magis adpetant, sicuti sunt aquilae milui, leones lupi et quaecumque ita sunt, alias congreges instituerit, quae congregatae adque in gregibus malint uiuere, ut sunt columbi sturni, cerui damulae et cetera huius modi: utrumque tamen genus non ex singulis propagauit, sed plura simul iussit existere. Hominem uero, cuius naturam quodam modo mediam inter angelos bestiasque condebat, ut, si Creatori suo tamquam uero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret, in consortium transiret angelicum, sine morte media beatam inmortalitatem absque ullo termino consecutus; si autem Dominum Deum suum libera uoluntate superbe adque inoboedienter usus offenderet, morti addictus bestialiter uiueret, libidinis seruus aeternoque post mortem supplicio destinatus, unum ac singulum creauit, non utique solum sine humana societate deserendum, sed ut eo modo uehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas uinculumque concordiae, si non tantum inter se naturae similitudine, uerum etiam cognationis affectu homines necterentur; quando ne ipsam quidem feminam copulandam uiro sicut ipsum creare illi placuit, sed ex ipso, ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum.

12.2323. Tanrı ilk kurduğu insanın günah işleyeceğini önceden bilmiş, aynı zamanda lütfuyla onun soyundan ne kadar büyük bir dindar halkı meleklerin ortaklığına geçireceğini de öngörmüştür

Tanrı insanın günah işleyeceğini, artık ölüme tabi olarak ölecek olanları üreteceğini, ölümlülerin günah işlemede öyle bir vahşete varacaklarını da biliyordu ki, kökeni sulardan ve topraktan birçok fertle fışkıran, akıllı iradeden yoksun, kendi türünden hayvanlar, soyu uyumu hatırlatmak için tek kişiden üretilen insanlardan daha güvenli ve barış içinde yaşayacaktı. Çünkü aslanlar da ejderhalar da kendi aralarında hiçbir zaman insanlarınki gibi savaşlar yapmamıştır. Ama Tanrı, lütfuyla evlatlığa çağrılacak, günahları bağışlanıp Kutsal Ruh ile aklanacak, son düşman ölüm yok edildikten sonra ebedî barış içinde kutsal meleklere katılacak bir dindarlar halkını da öngörüyordu. Bu halka, Tanrı'nın çoklukta bile birliğin kendisine ne kadar hoş geldiğini insanlara göstermek için insan soyunu tek insandan kurması üzerinde düşünmek faydalı olacaktı.

12.23

CAPUT XXIII. Quod praescierit Deus hominem, quem primum condidit, peccaturum simulque praeuiderit, quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi inmanitate mortales, ut tutius adque pacatius inter se rationalis uoluntatis expertes bestiae sui generis uiuerent, quarum ex aquis et terris plurium pullulauit exordium, quam homines, quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones, qualia homines, bella gesserunt. Sed praeuidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem uocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum, nouissima inimica morte destructa; cui populo esset huius rei consideratio profutura, quod ex uno homine Deus ad commendandum hominibus. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas, genus instituisset humanum.

12.2424. Tanrı'nın suretinde yaratılan insan ruhunun tabiatı

Tanrı insanı kendi suretinde yaptı. Ona öyle bir ruh yarattı ki, akıl ve anlayış sayesinde, böyle bir zihne sahip olmayan bütün kara, su ve hava hayvanlarından üstün oldu. Erkeği yerin tozundan biçimlendirip ona söylediğim gibi bir ruh verdikten sonra —ya daha önce yaptığı bir ruhu üfleyerek koymuştur ya da daha çok üfleyerek yapmış ve üfleyerek yaptığı bu soluğun insanın ruhu olmasını istemiştir (çünkü üflemek, soluk yapmaktan başka nedir?)—, üremede yardımcı olsun diye onun böğründen bir kemik alarak eşini de yaptı; ama bunu Tanrı olarak yaptı. Bunları bedensel alışkanlıkla düşünmemek gerekir; ustaların herhangi bir toprak maddesinden bedensel uzuvlarıyla, sanatlarının çalışkanlığıyla yapabildiklerini yaptıklarını görmeye alışık olduğumuz gibi. Tanrı'nın eli, görünen şeyleri de görünmez biçimde işleyen Tanrı'nın kudretidir. Fakat Tanrı'nın, tohumlar olmadan bile tohumların kendisini yapmayı bilen ve yapabilen gücünü ve bilgeliğini bu alışılmış, gündelik işlerle ölçenler, bunları gerçekten çok masal sayarlar. Başlangıçta kurulmuş şeyleri bilmedikleri için onlara imansızca bakarlar. Sanki insanın gebeliği ve doğumu hakkında bildikleri şeyler, tecrübe etmemişlere anlatılsa daha da inanılmaz görünmezmiş gibi! Gerçi bunların çoğunu da pek çokları tanrısal zihnin işlerine değil, tabiatın cisimsel sebeplerine bağlar.

12.24

CAPUT XXIIII. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam. Talem quippe illi animam creauit, qua per rationem adque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et uolatilibus, quae mentem huius modi non haberent. Et cum uirum terreno formasset ex puluere eique animam qualem dixi siue quam iam fecerat sufflando indidisset siue potius sufflando fecisset eumque flatum, quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?), animam hominis esse uoluisset, etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt, ut uidere solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricantes. Manus Dei potentia Dei est, qui etiam uisibilia inuisibiliter operatur. Sed haec fabulosa potius quam uera esse arbitrantur, qui uirtutem ac sapientiam Dei, qua nouit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina, ex his usitatis et cottidianis metiuntur operibus; ea uero, quae primitus instituta sunt, quoniam non nouerunt, infideliter cogitant; quasi non haec ipsa, quae nouerunt de humanis conceptibus adque partubus, si inexpertis narrarentur, incredibiliora uiderentur; quamuis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus diuinae mentis adsignent.

12.2525. Melekler en küçük bir yaratığın bile yaratıcısı olabilir mi

Bu kitaplarda, tanrısal zihnin bunları yaptığına ya da ilgilendiğine inanmayanlarla bir işimiz yoktur. Fakat Platon'larına inanarak bütün ölümlü canlıların, ki aralarında insan tanrılarla akraba, seçkin bir yere sahiptir, evreni işleyen o en yüce Tanrı tarafından değil, O'nun yarattığı daha küçük tanrılar tarafından, O'nun izniyle ya da emriyle yapıldığını sananlar, yaratıcılarına sunar gibi adil görünen ayinleri ve kurbanları yapmak için sebep arayan batıl inançtan kurtulurlarsa, bu kanaatin yanılgısından da kolayca kurtulurlar. Çünkü ne kadar küçük ve ölümlü olursa olsun herhangi bir tabiatın yaratıcısının Tanrı'dan başkası olduğuna, daha anlaşılmadan önce bile, inanmak da söylemek de yanlıştır. Onların daha seve seve tanrı dedikleri melekler, emirle ya da izinle evrende doğan şeylere işlerini katsalar da, nasıl çiftçilere ürünlerin ve ağaçların yaratıcısı demiyorsak, onlara da canlıların yaratıcısı demiyoruz.

12.25

CAPUT XXV. An ullius uel minimae creaturae possint dici angeli creatores. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium, qui diuinam mentem facere uel curare ista non credunt. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo, qui fabricatus est mundum, sed ab aliis minoribus, quos quidem ipse creauerit, permissu siue iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia, in quibus homo praecipuum disque ipsis cognatum teneret locum, si superstitione careant, qua quaerunt unde iuste uideantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis, facile carebunt etiam huius opinionis errore. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere, et antequam possit intellegi. Angeli autem, quos illi deos libentius appellant, etiamsi adhibent uel iussi uel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo, tam non eos dicimus creatores animalium, quam nec agricolas frugum adque arborum.

12.2626. Bütün yaratığın her tabiatı ve her sureti yalnız Tanrı'nın işiyle olur ve biçimlenir

Bir suret, herhangi bir cisimsel maddeye dışarıdan verilir: çömlekçiler, marangozlar ve benzeri ustalar böyle çalışır, onlar canlıların bedenlerine benzeyen biçimleri de boyar ve yontarlar. Başka bir suret ise, etkin sebeplerini içeriden, canlı ve akıllı bir tabiatın gizli ve saklı iradesinden alır; bu, kendisi yapılmadan yalnız cisimlerin tabiî suretlerini değil, canlıların ruhlarını da yapar. Yukarıda sözü edilen suret her türlü ustaya verilsin; öbürü ise tek ustaya, yaratıcı ve kurucu Tanrı'ya verilebilir, O ki evrenin kendisini de melekleri de, hiçbir evren ve hiçbir melek olmadan yapmıştır. Evren yapılırken göğün ve güneşin yuvarlaklığı hangi tanrısal ve etkin güçle, yapılmayı değil yapmayı bilen güçle suret aldıysa, gözün yuvarlaklığı da elmanın yuvarlaklığı da, doğan şeylerde dışarıdan verilmediğini gördüğümüz öteki tabiî şekiller de aynı tanrısal ve etkin güçle, yapılmayı değil yapmayı bilen güçle suret almıştır. Bu şekiller Yaratıcı'nın derin kudretiyle olur; O, "Göğü ve yeri ben doldururum" demiştir ve bilgeliği "bir uçtan bir uca güçle uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler." İlk yapılan meleklerin, öteki şeyleri yapan Yaratıcı'ya nasıl bir hizmette bulunduklarını bilmiyorum. Yapamayacakları şeyi onlara yüklemeye cesaret edemem, yapabildikleri şeyi de ellerinden alamam. Yine de, tabiatların var olmasını sağlayan bütün tabiatların yaratılmasını ve kurulmasını, onların da onayıyla, kendilerinin de varlıklarını borçlu olduklarını şükranla bildikleri Tanrı'ya veriyorum. Dolayısıyla "Ne eken bir şeydir ne sulayan, büyüten Tanrı'dır" diye okuduğumuz için yalnız çiftçilere ürünlerin yaratıcısı demekle kalmıyoruz, "Tanrı ona istediği gibi beden verir, her tohuma kendi bedenini verir" diye okuduğumuz için, her şeyin bereketli annesi gibi görünse, filizlenenleri ortaya çıkarsa ve köklerle bağlananları tutsa da, toprağın kendisine bile yaratıcı demiyoruz. Kadına da kendi doğurduğu çocuğun yaratıcısı diyemeyiz; bir kuluna "Seni rahimde biçimlendirmeden önce tanıyordum" diyen O'na yaratıcı dememiz gerekir. Hamile kadının şu ya da bu şekilde etkilenen ruhu çocuğa bazı nitelikler giydirebilir; Yakup'un alacalı dallarla yaptığı gibi, koyunlar renkli doğar. Ama doğan tabiatı, kendisini yapmadığı gibi, onu da yapmamıştır. Öyleyse doğacak şeylerde hangi cisimsel ya da tohumsal sebepler kullanılırsa kullanılsın, ister meleklerin, insanların ya da herhangi bir hayvanın işleriyle ister erkekle dişinin birleşmesiyle olsun; annenin ruhunun hangi istekleri ya da hareketleri, taze ve yumuşak ceninlere çizgi ve renk serpebilirse serpsin, kendi türünde şu ya da bu şekilde etkilenen tabiatların kendilerini ancak en yüce Tanrı yapar. O'nun gizli kudreti her şeye nüfuz ederek, kirlenmez bir huzurla bir şekilde var olan her şeyi, ne kadar varsa o kadar var kılar. Çünkü O yapmasa, ne şöyle ne böyle olurdu, var bile olamazdı. Dolayısıyla ustaların dışarıdan cisimsel şeylere verdikleri surette, Roma ve İskenderiye şehirlerinin kurucuları olarak marangozları ve mimarları değil, iradeleri, kararları ve emirleriyle bunların yapıldığı kralları, birinde Romulus'u, öbüründe İskender'i anıyorsak, Tanrı'dan başkasına tabiatların kurucusu dememeliyiz; O, kendi yapmadığı bir maddeden bir şey yapmaz, kendi yaratmadığı işçileri yoktur. Kendi yapıcı kudretini, böyle diyebilirsek, şeylerden çekse, yapılmadan önce olmadıkları gibi olmazlar. Ama "önce" derken ebediyetle diyorum, zamanla değil. Çünkü hareketleriyle zamanların aktığı şeyleri yapandan başka zamanların yaratıcısı kim olabilir?

12.26

CAPUT XXVI. Omnem naturam et omnem speciem uniuersae creaturae non nisi opere Dei fieri adque formari. Cum enim alia sit species, quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali, sicut operantur homines figuli et fabri adque id genus opifices, qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium; alia uero, quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae uiuentis adque intellegentis arbitrio, quae non solum naturales corporum species, uerum etiam ipsas animantium animas, dum non fit, facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur; haec autem altera non nisi uni artifici, creatori et conditori Deo, qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. Qua enim ui diuina et, ut ita dicam, effectiua, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem, cum mundus fieret, rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem ui diuina et effectiua, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales, quas uidemus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi, sed intima Creatoris potentia, qui dixit: Caelum et terram ego inpleo, et cuius sapientia est, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter. Proinde facti primitus angeli cuius modi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio; nec tribuere illis audeo quod forte non possunt, nec debeo derogare quod possunt. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum, qua fit ut omnino naturae sint, eis quoque fauentibus illi Deo tribuo, cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione nouerunt. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores, cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus; sed ne ipsam quidem terram, quamuis mater omnium fecunda uideatur, quae germinibus erumpentia promouet et fixa radicibus continet, cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quo modo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus, sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero, noui te. Et quamuis anima sic uel sic affecta praegnantis ualeat aliquibus uelut induere qualitatibus fetum, sicut de uirgis uariatis fecit Iacob, ut pecora colore uaria gignerentur: naturam tamen illam, quae gignitur, tam ipsa non fecit, quam nec ipsa se fecit. Quaelibet igitur corporales uel seminales causae gignendis rebus adhibeantur, siue operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium siue marium feminarumque mixtionibus; quaelibet etiam desideria motusue animae matris ualeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas, quae sic uel sic in suo genere afficiantur, non facit nisi summus Deus, cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est, in quantumcumque est; quia nisi faciente illo non tale uel tale esset, sed prorsus esse non posset. Quapropter si in illa specie, quam forinsecus corporalibus opifices rebus inponunt, urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos, sed reges, quorum uoluntate consilio imperio fabricatae sunt, illam Romulum, illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum, qui neque ex ea materia facit aliquid, quam ipse non fecerit, nec operarios habet, nisi quos ipse creauerit; et si potentiam suam, ut ita dicam, fabricatoriam rebus subtrahat, ita non erunt, sicut ante quam fierent non fuerunt. Sed ante dico aeternitate, non tempore. Quis enim alius creator est temporum, nisi qui fecit ea, quorum motibus currerent tempora?

12.2727. Meleklerin Tanrı tarafından kurulduğunu, ama insan bedenlerinin kurucularının onlar olduğunu sanan Platoncuların kanaati

Platon, en yüce Tanrı'nın yaptığı küçük tanrıların öteki canlıları oluşturmasını öyle istemiştir ki, ölümsüz kısmı O'ndan alsınlar, ölümlü kısmı kendileri dokusunlar. Dolayısıyla onları ruhlarımızın değil, bedenlerimizin yaratıcısı saymıştır. Porphyrios ruhun arınması için bütün bedenden kaçılması gerektiğini söyler ve kendi Platon'uyla ve öteki Platoncularla birlikte, ölçüsüz ve ahlâksızca yaşayanların ceza çekmek için ölümlü bedenlere döndüklerini düşünür: Platon hayvanların bedenlerine de, Porphyrios yalnız insanlarınkine. Buradan onların, bizden ana babamız ve kurucularımız gibi tapılmasını istedikleri bu tanrıların, zincirlerimizin ve zindanlarımızın demircilerinden başka bir şey olmadığını, bizi eğiten değil, kederli hücrelere ve çok ağır bağlara kapatıp bağlayan kişiler olduğunu söylemeleri gerekir. O hâlde Platoncular ya ruhları bu bedenlerden gelen cezalarla tehdit etmekten vazgeçsinler ya da bizde yaptıkları işten elimizden geldiğince kaçıp kurtulmamızı öğütledikleri bu varlıkları tapılacak tanrılar olarak bize önermesinler. Oysa ikisi de son derece yanlıştır. Çünkü ruhlar bu hayata yeniden döndüklerinde böyle ceza çekmezler; gökte ve yerde yaşayan bütün varlıkların da, göğü ve yeri yapandan başka kurucusu yoktur. Bu bedende yaşamanın sebebi yalnız ceza ödemekse, aynı Platon, evrenin bütün canlı türleriyle, yani ölümsüz ve ölümlü türlerle dolmadan en güzel ve en iyi olamayacağını nasıl söyler? Bizim ölümlü olarak kurulmamız bile tanrısal bir armağansa, bu bedenlere, yani tanrısal iyiliklere dönmek nasıl ceza olur? Tanrı, Platon'un sürekli andığı gibi, bütün evrenin ve bütün canlıların suretlerini ebedî akılda tutuyorsa, nasıl her şeyi kendisi kurmazdı? Anlatılmaz ve anlatılmaz biçimde övgüye değer zihni bunları yapma sanatına sahipken, bazılarının ustası olmak istemez miydi?

12.27

CAPUT XXVII. De Platonicorum opinione, qua putauerunt angelos quidem a Deo conditos, sed ipsos esse humanorum corporum conditores. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse uoluit animalium ceterorum, ut inmortalem partem ab ipso sumerent, ipsi uero mortalem adtexerent. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse, sed corporum. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos, qui inmoderate adque inhoneste uixerint, propter luendas poenas ad corpora redire mortalia, Plato quidem etiam bestiarum, Porphyrius tantummodo ad hominum: sequitur eos, ut dicant deos istos, quos a nobis uolunt quasi parentes et conditores nostros coli, nihil esse aliud quam fabros conpedum carcerumue nostrorum, nec institutores, sed inclusores adligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et grauissimis uinculis. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari, aut eos nobis deos colendos non praedicent, quorum in nobis operationem, ut quantum possumus fugiamus et euadamus, hortantur, cum tamen sit utrumque falsissimum. Nam neque ita luunt poenas animae, cum ad istam uitam denuo reuoluuntur, et omnium uiuentium siue in caelo siue in terra nullus est conditor, nisi a quo facta sunt caelum et terra. Nam si nulla causa est uiuendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quo modo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum adque optimum, nisi omnium animalium, id est et inmortalium et mortalium, generibus inpleretur? Si autem nostra institutio, qua uel mortales conditi sumus, diuinum munus est: quo modo poena est ad ista corpora, id est ad diuina beneficia, remeare? Et si Deus, quod adsidue Plato commemorat, sicut mundi uniuersi, ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quo modo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet, quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet?

12.2828. İnsan soyunun bütün doluluğu ilk insanda doğmuştur; Tanrı orada hangi kısmın ödülle onurlandırılacağını, hangi kısmın cezayla hükümlü kılınacağını öngörmüştür

Bundan dolayı gerçek din, bütün evrenin kurucusunu bütün canlıların, yani ruhların ve bedenlerin de kurucusu olarak haklı biçimde tanır ve duyurur. Bu yeryüzü varlıkları içinde en seçkin olan insan, söylediğim sebepten ve belki gizli kalan daha büyük bir sebepten dolayı, O'nun suretinde tek olarak yapıldı, ama yalnız bırakılmadı. Çünkü bu soy kadar kusuruyla kavgacı, tabiatıyla toplumsal hiçbir soy yoktur. İnsan tabiatı, kavga kusuruna karşı, onun doğmasından sakınmak ya da doğduğunda iyileştirmek için, Tanrı'nın kendisinden çokluğun üremesi için tek yaratmak istediği o atayı hatırlamaktan daha uygun bir şey söyleyemez; bu hatırlatmayla çokluğun içinde de uyumlu birlik korunsun diye. Kadının erkeğin böğründen yapılması da, karı koca birliğinin ne kadar sevgili olması gerektiğini yeterince gösterir. Tanrı'nın bu işleri ilk oldukları için elbette alışılmadıktır. Bunlara inanmayanlar, gerçekleşen hiçbir harikaya inanmamalıdır; çünkü alışılmış tabiat akışında doğsalardı harika denmezdi. Tanrısal takdirin bu kadar büyük yönetimi altında, sebebi gizli kalsa da, boşuna doğan ne vardır? Kutsal bir mezmur der ki: "Gelin Rabbin işlerini görün, yeryüzüne koyduğu harikaları." Kadının niçin erkeğin böğründen yapıldığını, bu ilk harikanın neyi önceden işaret ettiğini, Tanrı yardım ettiği ölçüde başka bir yerde söyleyeceğim.

Şimdi bu kitabı kapatmak gerektiği için, ilk yapılan bu insanda, henüz görünür bir şekilde değil ama Tanrı'nın önbilgisine göre, insan soyu içinde iki şehir gibi iki topluluğun doğduğunu düşünelim. Çünkü ondan, kimileri ceza içinde kötü meleklere, kimileri ödül içinde iyi meleklere katılacak insanlar gelecekti. Tanrı'nın yargısı gizlidir, ama adildir. Çünkü "Rabbin bütün yolları merhamet ve hakikattir" diye yazılmıştır: O'nun lütfu adaletsiz, adaleti de zalim olamaz.

12.28

CAPUT XXVIII. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani, in qua praeuiderit Deus, quae pars honoranda esset praemio, quae damnanda supplicio. Merito igitur uera religio, quem mundi uniuersi, eum animalium quoque uniuersorum, hoc est et animarum et corporum, conditorem agnoscit et praedicat. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam, quam dixi, et si qua forte alia maior latet, factus est unus, sed non relictus est solus. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum uitio, tam sociale natura. Neque commodius contra uitium discordiae uel cauendum ne existeret, uel sanandum cum extitisset, natura loqueretur humana, quam recordationem illius parentis, quem propterea Deus creare uoluit unum, de quo multitudo propagaretur, ut hac admonitione etiam in multis concors unitas seruaretur. Quod uero femina illi ex eius latere facta est, etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata, quia prima. Qui autem ista non credunt, nulla facta prodigia debent credere; neque enim et ipsa, si usitato naturae curriculo gignerentur, prodigia dicerentur. Quid autem sub tanta gubernatione diuinae prouidentiae, quamuis eius causa lateat, frustra gignitur? Ait quidam psalmus sacer: Venite et uidete opera Domini, quae posuit prodigia super terram. Quur ergo ex latere uiri femina facta sit, et hoc primum quodam modo prodigium quid praefigurauerit, dicetur alio loco, quantum me Deus adiuuerit. Nunc quoniam liber iste claudendus est, in hoc [primo] homine, qui primitus factus est, nondum quidem secundum euidentiam, iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam ciuitates duas. Ex illo enim futuri erant homines, alii malis angelis in supplicio, alii bonis in praemio sociandi, quamuis occulto Dei iudicio, sed tamen iusto. Cum enim scriptum sit: Uniuersae uiae Domini misericordia et ueritas: nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…