XIII. Kitap
13.11. Ölümlülüğün bulaştığı ilk insanların düşüşü
Çağımızın başlangıcı ve insan soyunun doğuşu hakkındaki son derece güç soruları çözdüğümüze göre, konunun düzeni artık ilk insanın, daha doğrusu ilk insanların düşüşünü ve insanın ölümünün kaynağıyla yayılışını tartışmamızı gerektiriyor. Çünkü Tanrı insanları, melekleri kurduğu gibi, günah işleseler bile hiçbir şekilde ölemeyecek biçimde kurmamıştı. Onları öyle kurmuştu ki itaat görevini yerine getirirlerse, ölüm araya girmeden meleklere özgü ölümsüzlüğe ve mesut bir ebediyete ulaşacak, itaatsizlik ederlerse ölüm en adil hükümle onları cezalandıracaktı. Bunu bir önceki kitapta da söylemiştik.
CAPUT I. De lapsu primorum hominum, per quem est contracta mortalitas. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis, immo primorum hominum, et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Non enim eo modo, quo angelos, condiderat Deus homines, ut etiam si peccassent mori omnino non possent; sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interuentu mortis angelica inmortalitas et beata aeternitas sequeretur; inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima; quod etiam in libro superiore iam diximus.
13.22. Ne şekilde olursa olsun daima yaşayacak olan ruhun başına gelebilen ölüm ve bedenin tabi olduğu ölüm
Ama ölümün türü üzerinde biraz daha dikkatle durmam gerektiğini görüyorum. İnsan ruhunun ölümsüz olduğu haklı olarak söylenmekle birlikte, onun da kendine özgü bir ölümü vardır. Ölümsüz denmesinin sebebi, ne kadar küçük olursa olsun bir biçimde yaşamaya ve hissetmeye son vermemesidir; bedene ölümlü denmesinin sebebi ise bütün hayattan yoksun kalabilmesi ve kendi kendine hiçbir şekilde yaşamamasıdır. Demek ki ruhun ölümü Tanrı onu terk ettiğinde olur, tıpkı bedenin ölümünün ruh onu terk ettiğinde olması gibi. Dolayısıyla her ikisinin, yani bütün insanın ölümü, Tanrı'nın terk ettiği ruhun bedeni terk etmesiyle gerçekleşir. Çünkü o zaman ne ruh Tanrı'dan ne de beden ruhtan yaşar.
Bütün insanın bu ölümünü, ilâhî sözlerin otoritesinin ikinci ölüm dediği ölüm izler. Kurtarıcı'nın "Hem bedeni hem ruhu cehennemde yok etmeye gücü yetenden korkun" derken işaret ettiği ölüm budur. Bu ancak ruh bedene, bir daha hiçbir ayrılıkla kopmayacak şekilde bağlandıktan sonra olacağına göre, bedenin ruhun terk etmediği, aksine canlı ve hisseder hâlde işkence çektiği bir ölümle nasıl öldürüldüğünün söylenebildiği şaşırtıcı görünebilir. Yeri geldiğinde daha dikkatle ele alacağımız o son ve ebedî cezada, Tanrı'dan yaşamadığı için ruhun ölümünden söz etmek doğrudur. Ama beden ruhtan yaşarken bedenin ölümünden nasıl söz edilebilir? Çünkü dirilişten sonra olacak bedensel işkenceleri ancak bu şekilde hissedebilir. Yoksa hayat ne türden olursa olsun bir iyilik, acı ise bir kötülük olduğu için mi, ruhun yaşamanın değil acı çekmenin sebebi olduğu bedene yaşıyor dememek gerekir?
Ruh iyi yaşadığında Tanrı'dan yaşar; zira Tanrı onda iyi olanı işlemedikçe iyi yaşayamaz. Beden ise ruh bedende yaşadığı sürece, ruh Tanrı'dan yaşasın ya da yaşamasın, ruhtan yaşar. Dinsizlerin bedenlerindeki hayat ruhların değil, bedenlerin hayatıdır. Bu hayatı onlara ruhları, ölü olsalar bile, yani Tanrı onları terk etmiş olsa bile verebilir; çünkü ne kadar küçük olursa olsun, ölümsüz olmalarını sağlayan kendi hayatları sürüp gider. Son lanetlenmede ise insan hissetmeye son vermese de, his artık ne hazla tatlıdır ne de dinginlikle sağlıklı; acıdan ibaret bir cezadır. Bu yüzden ona hayat yerine ölüm denmesi yersiz değildir. İkinci denmesi de, birbirine bağlı tabiatların, ister Tanrı ile ruhun ister ruh ile bedenin ayrıldığı o birinci ölümden sonra gelmesindendir. O hâlde bedenin birinci ölümü için iyilere iyi, kötülere kötü olduğu söylenebilir; ikinci ölüm ise hiçbir iyiye ait olmadığı gibi kimse için de iyi değildir.
CAPUT II. De ea morte, quae animae semper utcumque uicturae accidere potest, et ea, cui corpus obnoxium est. Sed de ipso genere mortis uideo mihi paulo diligentius disserendum. Quamuis enim anima humana ueraciter inmortalis perhibeatur, habet tamen quandam etiam ipsa mortem suam. Nam ideo dicitur inmortalis, quia modo quodam quantulocumque non desinit uiuere adque sentire; corpus autem ideo mortale, quoniam deseri omni uita potest nec per se ipsum aliquatenus uiuit. Mors igitur animae fit, cum eam deserit Deus, sicut corporis, cum id deserit anima. Ergo utriusque rei, id est totius hominis, mors est, cum anima Deo deserta deserit corpus. Ita enim nec ex Deo uiuit ipsa nec corpus ex ipsa. Huius modi autem totius hominis mortem illa sequitur, quam secundam mortem diuinorum eloquiorum appellat auctoritas. Hanc Saluator significauit, ubi ait: Eum timete, qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam. Quod cum ante non fiat, quam cum anima corpori sic fuerit copulata, ut nulla diremtione separentur: mirum uideri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi, qua non anima deseritur, sed animatum sentiensque cruciatur. Nam in illa ultima poena ac sempiterna, de qua suo loco diligentius disserendum est, recte mors animae dicitur, quia non uiuit ex Deo; mors autem corporis quonam modo, cum uiuat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia, quae post resurrectionem futura sunt, sentire tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod bonum est, dolor autem malum, ideo nec uiuere corpus dicendum est, in quo anima non uiuendi causa est, sed dolendi? Viuit itaque anima ex Deo, cum uiuit bene; non enim potest bene uiuere nisi Deo in se operante quod bonum est; uiuit autem corpus ex anima, cum anima uiuit in corpore, seu uiuat ipsa seu non uiuat ex Deo. Inpiorum namque in corporibus uita non animarum, sed corporum uita est; quam possunt eis animae etiam mortuae, hoc est Deo deserente, quantulacumque propria uita, ex qua et inmortales sunt, non desistente, conferre. Verum in damnatione nouissima quamuis homo sentire non desinat, tamen, quia sensus ipse nec uoluptate suauis nec quiete salubris, sed dolore poenalis est, non inmerito mors est potius appellata quam uita. Ideo autem secunda, quia post illam primam est, qua fit cohaerentium diremtio naturarum, siue Dei et animae siue animae et corporis. De prima igitur corporis morte dici potest, quod bonis bona sit, malis mala; secunda uero sine dubio sicut nullorum bonorum est, ita nulli bona.
13.33. İlk insanların günahı yoluyla bütün insanlara geçen ölüm, azizlerde de günahın cezası mıdır
Burada geçiştirilemeyecek bir soru doğuyor: Ruhla bedeni ayıran ölüm iyiler için gerçekten iyi midir? Eğer öyleyse, onun da günahın cezası olduğu nasıl savunulabilir? Çünkü ilk insanlar günah işlemeselerdi elbette bu ölüme uğramayacaklardı. Peki yalnız kötülerin başına gelebilecek bir şey iyiler için nasıl iyi olabilir? Dahası, yalnız kötülerin başına gelebiliyorsa iyiler için iyi değil, hiç olmaması gerekirdi. Cezalandırılacak hiçbir şeyi olmayanlarda ceza niçin bulunsun?
Bu yüzden şunu kabul etmek gerekir: İlk insanlar, günah işlemezlerse ölümün hiçbir türünü tatmayacak biçimde kurulmuşlardı. Ama aynı ilk günahkârlar öylesine ölümle cezalandırıldılar ki soylarından çıkan her şey de aynı cezaya tabi oldu. Çünkü onlardan, kendilerinin olduğu şeyden başkası doğamazdı. O suçun büyüklüğüne göre hüküm tabiatı daha kötüye çevirmiş, ilk günahkâr insanlarda ceza olarak önce gelen şey, doğan öteki insanlarda tabiat olarak onları izlemiştir. İnsanın insandan oluşu, insanın topraktan oluşu gibi değildir. Toprak insanı yapmak için malzemeydi; insan ise insanı doğurmak için ebeveyndir. Bu yüzden ten topraktan yapılmış olsa da toprak ne ise ten o değildir; oysa ebeveyn olan insan ne ise, ondan doğan da odur: insandır.
Demek ki bütün insan soyu, ileride kadın yoluyla nesle geçmek üzere, o çift Tanrı'nın lanetleme hükmünü aldığında ilk insanda bulunuyordu. İnsan da yaratıldığında değil, günah işleyip cezalandırıldığında ne olduysa, günahın ve ölümün kaynağı söz konusu olduğu ölçüde onu doğurdu. Çünkü küçük çocuklarda gördüğümüz bebekçe akıl küntlüğüne, ruh ve beden zayıflığına günah ya da cezayla o düşürülmüş değildi. Bunları Tanrı, ana babalarını hayvanca bir hayata ve ölüme indirdiği yavruların ilk adımları gibi olsun istemiştir. Nitekim şöyle yazılmıştır: "İnsan onur içindeyken anlamadı; anlayışsız hayvanlara benzetildi, onlar gibi oldu." Dahası, bebekleri organlarını kullanmakta, hareket ettirmekte, yönelmeyi ve kaçınmayı hissetmekte öteki hayvanların en körpe yavrularından bile daha zayıf görürüz; sanki insanın gücü, gerilen yayın geriye çekilen oku gibi, atılışını ne kadar erteleyip geri çekilirse öteki canlıların üzerine o kadar üstün bir şekilde yükselecekmiş gibi. Demek ki ilk insan, cüretkâr bir haksızlıkla ve adil bir hükümle bu bebeklik başlangıçlarına düşmüş ya da itilmiş değildi. Ama insan tabiatı onda şu ölçüde kusurlandı ve değişti ki organlarında isyan eden arzunun itaatsizliğine katlanmak ve ölme zorunluluğuna bağlanmak zorunda kaldı. Kusur ve ceza yoluyla ne olduysa, günaha ve ölüme tabi olanları da o olarak doğurdu. Bebekler Aracı Mesih'in lütfuyla bu günah bağından çözülürlerse yalnız ruhu bedenden ayıran bu ölüme katlanabilirler; günahın bağından kurtulmuş olarak sonsuz cezalı o ikinci ölüme geçmezler.
CAPUT III. Utrum mors, quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit, etiam in sanctis poena peccati sit. Non autem dissimulanda nascitur quaestio, utrum re uera mors, qua separantur anima et corpus, bonis sit bona; quia si ita est, quo modo poterit obtineri, quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi homines, nisi peccauissent, perpessi utique non fuissent. Quo pacto igitur bona esse possit bonis, quae accidere non posset nisi malis? Et rursus si non nisi malis posset accidere, non deberet bonis bona esse, sed nulla. Quur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos, ut, si non peccassent, nullum mortis experirentur genus; sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos, ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. Non enim aliud ex eis, quam quod ipsi fuerant, nasceretur. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutauit in peius, ut, quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis, etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. Neque enim ita homo ex homine, sicut homo ex puluere. Puluis namque homini faciendo materies fuit, homo autem homini gignendo parens. Proinde quod est terra, non hoc est caro, quamuis ex terra facta sit caro; quod est autem parens homo, hoc est et proles homo. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum uniuersum genus humanum fuit, quando illa coniugum copula diuinam sententiam suae damnationis excepit; et quod homo factus est, non cum crearetur, sed cum peccaret et puniretur, hoc genuit, quantum quidem adtinet ad peccati et mortis originem. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis, quam uidemus in paruulis, peccato uel poena ille redactus est (quae Deus uoluit esse tamquam primordia catulorum, quorum parentes in bestialem uitam mortemque deiecerat; sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset, non intellexit; conparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est illis; nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu adpetendi adque uitandi, quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium; tamquam se tanto adtollat excellentius supra cetera animantia uis humana, quanto magis inpetum suum, uelut sagitta cum arcus extenditur, retrorsum reducta distulerit); — non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumtione inlicita et damnatione iusta prolapsus uel inpulsus est primus homo; sed hactenus in eo natura humana uitiata adque mutata est, ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi, adque ita id, quod uitio poenaque factus est, id est obnoxios peccato mortique generaret. A quo peccati uinculo si per Mediatoris Christi gratiam soluuntur infantes, hanc solam mortem perpeti possunt, quae animam seiungit a corpore; in secundam uero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt.
13.44. Yeniden doğuşun lütfuyla günahtan bağışlananlardan ölüm, yani günahın cezası neden kaldırılmaz
Ölüm de günahın cezası ise, suçluluğu lütufla silinmiş olanların ona neden katlandığını soran biri olursa, bu sorunu küçük çocukların vaftizi üzerine yazdığımız başka bir eserde ele alıp çözdük. Orada şunu söyledik: Suç bağı kaldırılmış olsa da ruha bedenden ayrılma deneyimi şu sebeple bırakılmıştır: Yeniden doğuş ayinini hemen bedenin ölümsüzlüğü izleseydi iman zayıflardı; oysa iman ancak henüz gerçekte görülmeyen şey umutla beklendiğinde imandır. Ölüm korkusunun da, en azından yetişkin çağlarda, imanın gücü ve mücadelesiyle yenilmesi gerekiyordu; bu en çok azizlerde, şehitlerde parladı. Yeniden doğuşun yıkanmasından sonra azizler artık bedensel ölüme katlanamayacak olsalardı bu mücadelenin hiçbir zaferi, hiçbir şanı olmazdı; çünkü mücadelenin kendisi de olamazdı. Vaftiz edilecek küçük çocuklarla birlikte kim Mesih'in lütfuna, asıl bedenden ayrılmamak için koşmazdı? Böylece iman görünmez ödülle sınanmaz, işinin ücretini hemen arayıp aldığı için artık iman da olmazdı.
Şimdi ise Kurtarıcı'nın daha büyük ve daha şaşılacak lütfuyla günahın cezası adaletin hizmetine çevrilmiştir. O zaman insana "Günah işlersen öleceksin" denmişti; şimdi şehide "Günah işlememek için öl" deniyor. O zaman "Buyruğu çiğnerseniz ölümle öleceksiniz" denmişti; şimdi "Ölümü reddederseniz buyruğu çiğneyeceksiniz" deniyor. O zaman günah işlememek için korkulması gereken şey, şimdi günah işlememek için göze alınacak şeydir. Böylece Tanrı'nın tarifsiz merhametiyle kusurların cezası bile faziletin silahına dönüşmekte, günahkârın işkencesi adilin liyakati olmaktadır. O zaman ölüm günah işleyerek kazanılmıştı; şimdi adalet ölerek yerine getiriliyor.
Bu, zulmedenin ya imanı terk etmek ya ölüme katlanmak seçeneğini önüne koyduğu aziz şehitler için böyledir. Çünkü adiller, ilk suçluların inanmayarak uğradıkları şeye inanarak katlanmayı tercih ederler. Onlar günah işlemeselerdi ölmeyeceklerdi; bunlar ise ölmezlerse günah işleyecekler. Demek ki onlar günah işledikleri için öldüler; bunlar öldükleri için günah işlemiyorlar. Onların suçuyla cezaya varıldı; bunların cezasıyla suça varılmıyor. Önceden kötü olan ölüm iyi bir şey hâline geldiği için değil; ama Tanrı imana öyle büyük bir lütuf bağışladı ki hayatın zıddı olduğu besbelli olan ölüm, hayata geçilen bir araç oldu.
CAPUT IIII. Quur ab his, qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato, non auferatur mors, id est poena peccati. Si quem uero mouet, quur uel ipsam patiantur, si et ipsa peccati poena est, quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere, quod scripsimus de baptismo paruulorum, tractata ac soluta est; ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore, quamuis ablato iam criminis nexu, quoniam, si regenerationis sacramentum continuo sequeretur inmortalitas corporis, ipsa fides eneruaretur, quae tunc est fides, quando expectatur in spe, quod in re nondum uidetur. Fidei autem robore adque certamine, in maioribus dumtaxat aetatibus, etiam mortis fuerat superandus timor, quod in sanctis martyribus maxime eminuit; cuius profecto certaminis esset nulla uictoria, nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen), si post lauacrum regenerationis iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. Cum paruulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret, ne a corpore solueretur? Adque ita non inuisibili praemio probaretur fides, sed iam nec fides esset, confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. Nunc uero maiore et mirabiliore gratia Saluatoris in usus iustitiae peccati poena conuersa est. Tunc enim dictum est homini: Morieris, si peccaueris: nunc dicitur martyri: Morere, ne pecces. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis, morte moriemini; nunc dicitur: Si mortem recusaueritis, mandatum transgrediemini. Quod tunc timendum fuerat, ut non peccaretur, nunc suscipiendum est, ne peccetur. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena uitiorum transit in arma uirtutis, et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. Tunc enim mors est adquisita peccando, nunc inpletur iustitia moriendo. Verum hoc in sanctis martyribus, quibus alterutrum a persecutore proponitur, ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. Iusti enim malunt credendo perpeti, quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. Nisi enim peccassent illi, non morerentur; peccabunt autem isti, nisi moriantur. Mortui ergo sunt illi, quia peccauerunt; non peccant isti, quia moriuntur. Factum est per illorum culpam, ut ueniretur in poenam; fit per istorum poenam, ne ueniatur in culpam; non quia mors bonum aliquod facta est, quae antea malum fuit; sed tantam Deus fidei praestitit gratiam, ut mors, quam uitae constat esse contrariam, instrumentum fieret, per quod transiretur ad uitam.
13.55. Kötüler iyi olan kanunu nasıl kötü kullanırsa, adiller de kötü olan ölümü öyle iyi kullanır
Havari, günahın lütfun yardımı olmadan zarar vermekte ne kadar güçlü olduğunu göstermek isteyince, günahı yasaklayan kanunun bile günahın gücü olduğunu söylemekten çekinmedi. "Ölümün iğnesi günahtır," diyor, "günahın gücü de kanundur." Tamamen doğru. Çünkü adalet, günah işleme arzusunu verdiği zevkle yenecek kadar sevilmediğinde, yasak, yasaklanan işe duyulan isteği artırır. Gerçek adaletin sevilmesi ve zevk vermesi için ise ancak ilâhî lütuf yardım eder. Ama kanun günahın gücü denildi diye kötü sanılmasın diye, Havari başka bir yerde aynı soruyu ele alarak şöyle diyor: "Öyleyse kanun kutsaldır, buyruk da kutsal, adil ve iyidir. Peki iyi olan şey bana ölüm mü oldu? Asla! Ama günah, günah olarak görünsün diye, iyi olan yoluyla bende ölümü işledi; öyle ki günah buyruk yoluyla ölçüyü aşan bir günahkâr olsun." "Ölçüyü aşan" dedi, çünkü günah işleme şehveti arttığında kanunun kendisi de hor görülür ve buna bir de kanunu çiğneme eklenir.
Bunu neden hatırlatmayı gerekli gördük? Çünkü kanun günahkârların arzusunu artırdığında nasıl kötü değilse, ölüm de katlananların şanını artırdığında iyi değildir. Ne var ki biri kötülük uğruna terk edilip kanun çiğneyenler yaratır, öteki hakikat uğruna üstlenilip şehitler yaratır. Bu yüzden kanun iyidir, çünkü günahın yasaklanmasıdır; ölüm ise kötüdür, çünkü günahın ücretidir. Ama adaletsizlik nasıl yalnız kötüleri değil iyileri de kötü kullanırsa, adalet de yalnız iyileri değil kötüleri de iyi kullanır. Bundan ötürü kötüler, kanun iyi bir şey olduğu hâlde kanunu kötü kullanırlar; iyiler de ölüm kötü bir şey olduğu hâlde iyi ölürler.
CAPUT V. Quod sicut iniqui male utuntur lege, quae bona est, ita iusti bene utantur morte, quae mala est. Apostolus cum uellet ostendere, quantum peccatum gratia non subueniente ad nocendum ualeret, etiam ipsam legem, qua prohibetur peccatum, non dubitauit dicere uirtutem esse peccati. Aculeus, inquit, mortis est peccatum, uirtus autem peccati lex. Verissime omnino. Auget enim prohibitio desiderium operis inliciti, quando iustitia non sic diligitur, ut peccandi cupiditas eius delectatione uincatur. Ut autem diligatur et delectet uera iustitia, non nisi diuina subuenit gratia. Sed ne propterea lex putaretur malum, quoniam uirtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco uersans huius modi quaestionem: Itaque, inquit, lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. Quod ergo bonum est, inquit, mihi factum est mors? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum. Super modum dixit, quia etiam praeuaricatio additur, cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. Quur hoc commemorandum putauimus? Quia scilicet, sicut lex non est malum, quando auget peccantium concupiscentiam, ita nec mors bonum est, quando auget patientium gloriam, cum uel illa pro iniquitate deseritur et efficit praeuaricatores, uel ista pro ueritate suscipitur et efficit martyres. Ac per hoc lex quidem bona est, quia prohibitio est peccati; mors autem mala, quia stipendium est peccati; sed quem ad modum iniustitia male utitur non tantum malis, uerum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis, sed etiam malis. Hinc fit, ut et mali male lege utantur, quamuis sit lex bonum, et boni bene moriantur, quamuis sit mors malum.
13.66. Ruh ile bedenin birlikteliğini ayıran genel ölüm kötülüğü
Bu yüzden bedenin ölümü, yani ruhun bedenden ayrılması söz konusu olduğunda, ölen dediğimiz kimseler ona katlanırken ölüm kimse için iyi değildir. Yaşayan varlıkta birleşip kaynaşmış olan iki şeyi birbirinden koparan güç, ruhla tenin kucaklaşmasından gelen bütün his yok olana kadar sürdüğü müddetçe, sert ve tabiata aykırı bir his taşır. Bütün bu sıkıntıyı bazen bedene inen tek bir darbe ya da ruhun bir anda çekilip alınması keser ve hızıyla önce davranarak hissedilmesine izin vermez. Ölenlerde hissi ağır bir hisle alıp götüren bu şey her ne ise, dindarca ve imanla katlanılınca sabrın liyakatini artırır, ama ceza adını ortadan kaldırmaz. Böylece ölüm, ilk insanın sürüp giden soyundan gelen doğan kişinin şüphesiz cezası olduğu hâlde, dindarlık ve adalet uğruna ödenirse yeniden doğanın şanı olur. Ölüm günahın karşılığı olduğu hâlde, bazen günaha hiçbir karşılık verilmemesini sağlar.
CAPUT VI. De generali mortis malo, quo animae et corporis societas separatur. Quapropter quod adtinet ad corporis mortem, id est separationem animae a corpore, cum eam patiuntur, qui morientes appellantur, nulli bona est. Habet enim asperum sensum et contra naturam uis ipsa, qua utrumque diuellitur, quod fuerat in uiuente coniunctum adque consertum, quamdiu moratur, donec omnis adimatur sensus, qui ex ipso inerat animae carnisque conplexu. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis uel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeueniente celeritate permittit. Quidquid tamen illud est in morientibus, quod cum graui sensu adimit sensum, pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae, non aufert uocabulum poenae. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis, tamen si pro pietate iustitiaque pendatur, fit gloria renascentis; et cum sit mors peccati retributio, aliquando inpetrat, ut nihil retribuatur peccato.
13.77. Yeniden doğmamış bazılarının Mesih'i itiraf için üstlendikleri ölüm
Yeniden doğuşun yıkanmasını almadan Mesih'i itiraf ederek ölenlerin hepsi için bu ölüm, günahlarının bağışlanması bakımından kutsal vaftiz suyuyla yıkanmaları kadar değerlidir. "Sudan ve ruhtan yeniden doğmayan göklerin krallığına girmeyecektir" diyen, başka bir sözüyle bunları ayrık tutmuş, aynı genellikle şöyle demiştir: "İnsanların önünde beni itiraf edeni ben de göklerdeki Babamın önünde itiraf edeceğim." Başka bir yerde de: "Canını benim uğruma kaybeden onu bulacaktır." Şu söz de buradan gelir: "Azizlerinin ölümü Rab'bin gözünde değerlidir." Bütün suçların bağışlanmasını ve liyakatlerin daha da artmasını sağlayan ölümden daha değerli ne olabilir? Çünkü ölümü erteleyemedikleri için vaftiz edilip bütün günahları silinerek bu hayattan göçenlerin liyakati, ölümü erteleyebilecekken ertelemeyenlerin liyakati kadar büyük değildir; bunlar Mesih'i inkâr ederek vaftizine ulaşmaktansa onu itiraf ederek hayatlarını bitirmeyi tercih etmişlerdir. Böyle yapsalardı, yani inkâr etselerdi, ölüm korkusuyla Mesih'i inkâr etmiş olmaları bile o yıkanmada bağışlanacaktı; Mesih'i öldürenlere dahi o yıkanmada böylesine korkunç bir cürüm bağışlanmıştır. Ama dilediği yerde esen Ruh'un lütfunun bolluğu olmadan, hayatın bu kadar tehlikede olduğu, böyle büyük bir bağışlanma umudunun bulunduğu bir anda onu inkâr edemeyecek kadar Mesih'i nasıl sevebilirlerdi?
Öyleyse azizlerin ölümü değerlidir. Mesih'in ölümü onlara öyle büyük bir lütufla önden verilmiş ve bahşedilmiştir ki onu kazanmak için kendi ölümlerini harcamaktan çekinmediler. Bu ölüm, önceden günahın cezası olarak konmuş olanın, adaletin daha bereketli meyvesi doğsun diye nasıl o hizmete çevrildiğini gösterdi. Demek ki ölüm böyle büyük bir faydaya kendi gücüyle değil, ilâhî yardımla çevrildi diye iyi görünmemelidir. Öyle bir hâle getirildi ki o zaman günah işlenmesin diye korkulacak bir şey olarak konmuşken, şimdi günah işlenmesin, işlenmişi silinsin ve büyük zaferin hak ettiği adalet ödülü verilsin diye üstlenilecek bir şey olarak konuyor.
CAPUT VII. De morte, quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lauacro pro Christi confessione moriuntur, tantum eis ualet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum caelorum, alia sententia istos fecit exceptos, ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus confitebor [et ego] eum coram Patre meo qui in caelis est; et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me, inueniet eam. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius. Quid enim pretiosius quam mors, per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti, qui, cum mortem differre non possent, baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac uita emigrarunt, quanti sunt hi, qui mortem, cum possent, ideo non distulerunt, quia maluerunt Christum confitendo finire uitam quam eum negando ad eius baptismum peruenire. Quod utique si fecissent, etiam hoc eis in illo lauacro dimitteretur, quod timore mortis negauerant Christum, in quo lauacro et illis facinus tam inmane dimissum est, qui occiderant Christum. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius, qui ubi uult spirat, tantum Christum amare possent, ut eum in tanto uitae discrimine sub tanta spe ueniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum, quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi, ut ad eum adquirendum suam non cunctarentur inpendere, in eos usus redactum esse monstrauit, quod ad poenam peccati antea fuerat constitutum, ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. Mors ergo non ideo bonum uideri debet, quia in tantam utilitatem non ui sua, sed diuina opitulatione conuersa est, ut, quae tunc metuenda proposita est, ne peccatum committeretur, nunc suscipienda proponatur, ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque uictoriae debita iustitiae palma reddatur.
13.88. Azizlerde birinci ölümün hakikat için üstlenilmesi ikinci ölümün ortadan kalkmasıdır
Daha dikkatle bakarsak, biri hakikat uğruna sadakatle ve övgüye değer biçimde öldüğünde de aslında ölümden sakınılmaktadır. Ölümün bir kısmı, bütünü başına gelmesin ve üstüne bir de hiç bitmeyecek ikinci ölüm eklenmesin diye üstlenilir. Ruhun bedenden ayrılması, Tanrı ruhtan ayrılmış hâldeyken ruh da bedenden ayrılmasın ve bütün insanın birinci ölümü tamamlanınca onu ebedî ikinci ölüm karşılamasın diye üstlenilir. Bu yüzden, söylediğim gibi, ölenler ölüme katlanırken ve ölüm onlarda ölmelerini sağlarken hiç kimse için iyi değildir; ama iyiyi korumak ya da elde etmek için övgüye değer biçimde katlanılır. Artık ölü dediğimiz kimseler ölümün içinde bulunduklarında ise, kötüler için kötü, iyiler için iyi olduğunu söylemek saçma olmaz. Çünkü bedenden ayrılan dindarların ruhları dinlenme içindedir, dinsizlerinki ise ceza çeker; ta ki birinciler ebedî hayata, ikinciler ikinci denen ebedî ölüme dirilsin diye bedenleri yeniden canlanana kadar.
CAPUT VIII. Quod in sanctis primae mortis pro ueritate susceptio secundae sit mortis abolitio. Si enim diligentius consideremus, etiam cum quisque pro ueritate fideliter et laudabiliter moritur, mors cauetur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur, ne tota contingat et secunda insuper, quae numquam finiatur, accedat. Suscipitur enim animae a corpore separatio, ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore, ac sic totius hominis prima morte conpleta secunda excipiat sempiterna. Quocirca mors quidem, ut dixi, cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit, nemini bona est, sed laudabiliter toleraretur pro tenendo uel adipiscendo bono; cum uero in ea sunt, qui iam mortui nuncupantur, non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae, inpiorum autem poenas luunt, donec istarum ad aeternam uitam, illarum uero ad aeternam mortem, quae secunda dicitur, corpora reuiuescant.
13.99. Hayatın hissinin kaldırıldığı ölüm zamanı ölenlerde mi, ölmüşlerde mi bulunur
Peki bedenden ayrılan ruhların iyi ya da kötü hâlde bulundukları o zamana ölümden sonra mı, yoksa ölümde mi demek gerekir? Ölümden sonra ise, iyi ya da kötü olan, geçip gitmiş olan ölümün kendisi değil, ondan sonraki ruhun şimdiki hayatıdır. Ölüm onlar için, var olduğu zaman, yani ölürken ona katlandıkları zaman kötüydü, çünkü ağır ve sıkıntılı bir hissi vardı; iyiler bu kötülüğü iyi kullanır. Ama tamamlanmış, artık var olmayan ölüm nasıl iyi ya da kötü olabilir?
Daha dikkatle bakarsak, ölenlerde ağır ve sıkıntılı hissinden söz ettiğimiz şeyin de ölüm olmadığı görülecektir. Çünkü hissettikleri sürece hâlâ yaşıyorlardır; hâlâ yaşıyorlarsa ölümde değil, daha çok ölümden önce olduklarını söylemek gerekir. Zira ölüm gelince, yaklaşırken sıkıntı veren bedenin bütün hissini alıp götürür. Bu yüzden henüz ölmemiş, ama yaklaşan ölümün son ve öldürücü sancısıyla kıvranan kimselere nasıl ölen dediğimizi açıklamak güçtür; bunlara haklı olarak ölen denir, çünkü ölüm yaklaşıp geldiğinde artık ölen değil, ölmüş diye anılırlar. Demek ki yaşayandan başka ölen yoktur. Çünkü can çekişiyor dediğimiz kimseler gibi hayatın en uç noktasında bile olsa, ruhunu yitirmemiş olan hâlâ yaşıyordur. Öyleyse aynı kişi hem ölen hem yaşayandır: ölüme yaklaşmakta, hayattan uzaklaşmaktadır; ama ruh bedende bulunduğu için hâlâ hayattadır, henüz bedenden çıkmadığı için de henüz ölümde değildir. Fakat ruh çıktığında da ölümde değil, ölümden sonra olacaksa, kim ne zaman ölümde olduğunu söyleyebilir? Kimse aynı anda hem ölen hem yaşayan olamıyorsa, ölen de hiç olmayacaktır. Çünkü ruh bedende olduğu sürece insanın yaşadığını inkâr edemeyiz. Yok eğer bedeninde ölüm işlemekte olana ölen demek daha doğruysa ve kimse aynı anda hem yaşayan hem ölen olamıyorsa, insanın ne zaman yaşayan olduğunu bilmiyorum.
CAPUT VIIII. Tempus mortis, quo uitae sensus aufertur, in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. Sed id tempus, quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis, utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est, iam non ipsa mors. quae transacta adque praeterita est, sed post eam uita praesens animae bona seu mala est. Mors autem tunc eis mala erat, quando erat, hoc est quando eam patiebantur, cum morerentur, quoniam grauis et molestus eius inerat sensus; quo malo bene utuntur boni. Peracta autem mors quonam modo uel bona uel mala est, quae iam non est? Porro si adhuc diligentius adtendamus, nec illa mors esse apparebit, cuius grauem ac molestum in morientibus diximus sensum. Quamdiu enim sentiunt, adhuc utique uiuunt, et si adhuc uiuunt, ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt; quia illa, cum uenerit, aufert omnem corporis sensum, qui ea propinquante molestus est. Ac per hoc quo modo morientes dicamus eos, qui nondum mortui sunt, sed inminente morte iam extrema et mortifera adflictione iactantur, explicare difficile est, etiamsi recte isti appellantur morientes, quia, cum mors quae iam inpendet aduenerit, non morientes, sed mortui nuncupantur. Nullus est ergo moriens nisi uiuens, quoniam, cum in tanta est extremitate uitae, in quanta sunt quos agere animam dicimus, profecto qui nondum anima caruit adhuc uiuit. Idem ipse igitur simul et moriens est et uiuens, sed morti accedens, uita cedens; adhuc tamen in uita, quia inest anima corpori; nondum autem in morte, quia nondum abscessit a corpore. Sed si, cum abscesserit, nec tunc in morte, sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit, si moriens et uiuens simul esse nullus potest. Quamdiu quippe anima in corpore est, non possumus negare uiuentem. Aut si moriens potius dicendus est, in cuius iam corpore agitur ut moriatur, nec simul quisquam potest esse uiuens et moriens: nescio quando sit uiuens.
13.1010. Ölümlülerin hayatına hayat değil de ölüm mü demek gerekir
Çünkü insan bu ölümlü bedende var olmaya başladığı andan itibaren, onda ölümün gelişini sağlayan süreç hiç durmaz. Değişkenliği, bu hayatın bütün zamanı boyunca —buna hayat denebilirse— ölüme varılmasına çalışır. Bir yıl sonra ölüme bir yıl öncesinden, yarın bugünden, bugün dünden, biraz sonra şimdiden, şimdi biraz öncesinden daha yakın olmayan kimse yoktur. Çünkü yaşanan her an yaşama süresinden düşülür, kalan her gün biraz daha azalır. Öyle ki bu hayatın zamanı, ölüme doğru bir koşudan başka bir şey değildir. Bu koşuda kimseye bir an durmak ya da birazcık daha yavaş gitmek izni verilmez; herkes aynı hareketle sürülür, farklı bir hızda itilmez. Hayatı daha kısa olan, gününü hayatı daha uzun olandan daha hızlı geçirmiş değildir. Her ikisinden de eşit anlar eşit biçimde çekilip alınırken, biri için aynı hızla koştukları hedef daha yakın, öteki için daha uzaktı. Daha çok yol almış olmak başka, daha yavaş yürümüş olmak başkadır. Ölüme kadar daha uzun süre yaşayan kimse daha ağır gitmez, sadece daha çok yol alır.
Dahası, insan ölümün, yani hayatın eksilmesinin kendisinde işlemeye başladığı andan itibaren ölmeye, yani ölümde olmaya başlıyorsa —çünkü eksilme bitince artık ölümde değil, ölümden sonra olacaktır— bu bedende var olmaya başladığı andan itibaren ölümdedir. Günler, saatler ve anlar teker teker geçerken olan şey bundan başka nedir? Bunlar tükenince işlemekte olan ölüm tamamlanır ve artık ölümden sonraki zaman başlar; hayat eksilirken olan zaman ise ölümdeydi. Şu hâlde, aynı anda hem hayatta hem ölümde bulunamıyorsa, insan yaşayandan çok ölmekte olan bu bedende bulunduğu andan itibaren hiçbir zaman hayatta değildir. Yoksa aynı anda hem hayatta hem ölümde mi? Hayatta, çünkü tümüyle eksilene kadar onunla yaşıyor; ölümde, çünkü hayat eksilirken zaten ölüyor. Hayatta değilse tamamen tükenene kadar eksilen nedir? Ölümde değilse bu hayat eksilmesi nedir? Çünkü bedenden hayat tümüyle eksildiğinde artık "ölümden sonra" denmesi boşuna değildir; eksilirken ölüm olduğu içindir. Hayat eksildikten sonra insan ölümde değil de ölümden sonra ise, eksilirken değilse ne zaman ölümde olacaktır?
CAPUT X. An uita mortalium mors potius quam uita dicenda sit. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit, numquam in eo non agitur ut mors ueniat. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore uitae huius (si tamen uita dicenda est), ut ueniatur in mortem. Nemo quippe est, qui non ei post annum sit, quam ante annum fuit, et cras quam hodie, et hodie quam heri, et paulo post quam nunc, et nunc quam paulo ante propinquior; quoniam, quidquid temporis uiuitur, de spatio uiuendi demitur, et cottidie fit minus minusque quod restat, ut omnino nihil sit aliud tempus uitae huius, quam cursus ad mortem, in quo nemo uel paululum stare uel aliquanto tardius ire permittitur; sed urgentur omnes pari motu nec diuerso inpelluntur accessu. Neque enim, cui uita breuior fuit, celerius diem duxit quam ille, cui longior; sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus, alter habuit propius, alter remotius, quo non inpari uelocitate ambo currebant. Aliud est autem amplius uiae peregisse, aliud tardius ambulasse. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit, non lentius pergit, sed plus itineris conficit. Porro si ex illo quisque incipit mori, hoc est esse in morte, ex quo in illo agi coeperit ipsa mors, id est uitae detractio (quia, cum detrahendo finita fuerit, post mortem iam erit, non in morte): profecto, ex quo esse incipit in hoc corpore, in morte est. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur, donec ea consumta mors, quae agebatur, inpleatur, et incipiat iam tempus esse post mortem, quod, cum uita detraheretur, erat in morte? Numquam igitur in uita homo est, ex quo est in isto corpore moriente potius quam uiuente, si et in uita et in morte simul non potest esse. An potius et in uita et in morte simul est; in uita scilicet, in qua uiuit, donec tota detrahatur; in morte autem, quia iam moritur, cum uita detrahitur? Si enim non est in uita, quid est quod detrahitur, donec eius fiat perfecta consumtio? Si autem non est in morte, quid est uitae ipsa detractio? Non enim frustra, cum uita fuerit corpori tota detracta, post mortem iam dicitur, nisi quia mors erat, cum detraheretur. Nam si ea detracta non est homo in morte, sed post mortem: quando, nisi cum detrahitur, erit in morte?
13.1111. Biri aynı anda hem yaşayan hem ölmüş olabilir mi
İnsan ölüme varmadan önce onun ölümde olduğunu söylemek saçmaysa —zira zaten ölümdeyse ömrünü tüketerek neye yaklaşıyor?— ve özellikle, uyanık ve uyuyan aynı anda olunamadığına göre, aynı anda hem yaşayan hem ölen denmesi fazlasıyla tuhafsa, ne zaman ölen olacağını araştırmak gerekir. Ölüm gelmeden önce ölen değil, yaşayandır; ölüm geldiğinde ise ölen değil, ölmüş olacaktır. Demek ki biri hâlâ ölümden önce, öteki artık ölümden sonradır. O hâlde ne zaman ölümdedir? Çünkü "ölümden önce, ölümde, ölümden sonra" dediğimizde üç şey olduğu gibi, onlara teker teker karşılık gelen üç durum vardır: yaşayan, ölen, ölmüş. Ölümden önce olan yaşayan da, ölümden sonra olan ölmüş de olmayıp ölen, yani ölümde olacağı anın ne zaman olduğunu belirlemek son derece güçtür. Ruh bedende olduğu sürece, özellikle his de varsa, ruh ve bedenden oluşan insan şüphesiz yaşar; bu yüzden ölümde değil, hâlâ ölümden önce olduğunu söylemek gerekir. Ruh çıkıp bedenin bütün hissini alıp götürdüğünde ise artık ölümden sonradır ve ölmüş diye anılır. Demek ki ikisi arasında insanın ölen ya da ölümde olduğu an kaybolur; hâlâ yaşıyorsa ölümden öncedir, yaşamaya son vermişse artık ölümden sonradır. Öyleyse ölen, yani ölümde olan hiç yakalanamaz. Zamanların akışında da şimdi aranır ama bulunamaz; çünkü gelecekten geçmişe geçişin gerçekleştiği, hiçbir uzamı olmayan andır.
Peki bu akıl yürütmeyle bedenin ölümünün hiç var olmadığı söylenmesin diye dikkat etmek gerekmez mi? Çünkü var ise, kendisi hiç kimsede, hiç kimse de onda bulunamadığına göre ne zaman vardır? Yaşanıyorsa henüz yoktur, çünkü bu ölümden öncedir, ölümde değil; yaşamaya son verilmişse artık yoktur, çünkü bu da ölümden sonradır, ölümde değil. Ama yine, ölüm hiç yoksa, öncesi de sonrası da yoksa, "ölümden önce" ya da "ölümden sonra" denen nedir? Ölüm yoksa bu da boş sözdür. Keşke cennette iyi yaşayarak gerçekten hiçbir ölümün olmamasını sağlasaydık! Şimdi ise ölüm yalnız var olmakla kalmıyor, öylesine sıkıntılı ki ne hiçbir sözle açıklanabiliyor ne hiçbir akılla önlenebiliyor.
Öyleyse âdet olduğu gibi konuşalım —başka türlü konuşmamalıyız— ve ölüm gerçekleşmeden önceye "ölümden önce" diyelim; yazıldığı gibi: "Ölümünden önce hiçbir insanı övme." Gerçekleşince de şöyle diyelim: "Falancanın ölümünden sonra şu ya da bu oldu." Şimdiki zaman hakkında da elimizden geldiğince konuşalım: "O ölürken şunu vasiyet etti", "Ölürken şu kişilere şunu bıraktı" diyelim, oysa bunu ancak yaşarken yapabilirdi ve ölümde değil, ölümden önce yapmıştır. Ölüleri ölümden sonra değil ölümde olarak anmaktan çekinmeyen ilâhî Kitap gibi de konuşalım. "Çünkü ölümde seni anan yoktur" sözü buradan gelir. Yeniden canlanana kadar onlara ölümde denmesi doğrudur; tıpkı biri uyanana kadar uykuda olduğunun söylenmesi gibi. Ne var ki uykuda olanlara "uyuyan" deriz, ama artık ölmüş olanlara aynı şekilde "ölen" diyemeyiz. Çünkü şu an konuştuğumuz bedenin ölümü bakımından, bedenlerinden ayrılmış olanlar artık ölmekte değildirler.
Hiçbir sözle açıklanamaz dediğim işte budur: Ölenlerin yaşadığı nasıl söylenebilir, ya da ölmüş olanların ölümden sonra hâlâ ölümde olduğu nasıl söylenebilir? Hâlâ ölümdeyse nasıl ölümden sonra olur? Özellikle de onlara ölen demediğimiz hâlde; oysa uykuda olanlara uyuyan, hastalıkta olanlara hastalanan, acı içinde olanlara acı çeken, hayatta olanlara yaşayan deriz. Ama ölüler dirilmeden önce ölümde olduklarının söylenmesine rağmen ölen diye adlandırılamazlar. Bu yüzden, insan çabasıyla değilse de belki ilâhî bir takdirle, Latincede moritur (ölüyor) fiilini gramercilerin benzerlerinin çekildiği kuralla çekememiş olmalarının yersiz ve uygunsuz olmadığını düşünüyorum. Oritur (doğuyor) fiilinden geçmiş zaman ortus est (doğdu) gelir; benzerleri de geçmiş zaman ortaçlarıyla çekilir. Ama moritur fiilinin geçmiş zamanını aradığımızda,
CAPUT XI. An quisquam simul et uiuens esse possit et mortuus. Si autem absurdum est, ut hominem, antequam ad mortem perueniat, iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo uitae suae tempora, si iam in illa est?), maxime quia nimis est insolens, ut simul et uiuens esse dicatur et moriens, cum uigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. Etenim antequam mors ueniat, non est moriens, sed uiuens; cum uero mors uenerit, mortuus erit, non moriens. Illud ergo est adhuc ante mortem, hoc iam post mortem. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens, ut, quem ad modum tria sunt cum dicimus 'ante mortem, in morte, post mortem', ita tria singulis singula 'uiuens, moriens, mortuus' reddantur. Quando itaque sit moriens, id est in morte, ubi neque sit uiuens, quod est ante mortem, neque mortuus, quod est post mortem, sed moriens, id est in morte, difficillime definitur. Quamdiu quippe est anima in corpore, maxime si etiam sensus adsit, procul dubio uiuit homo, qui constat ex anima et corpore, ac per hoc adhuc ante mortem, non in morte esse dicendus est; cum uero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum, iam post mortem mortuusque perhibetur. Perit igitur inter utrumque, quo moriens uel in morte sit; quoniam si adhuc uiuit, ante mortem est; si uiuere destitit, iam post mortem est. Numquam ergo moriens, id est in morte, esse conprehenditur. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens, nec inuenitur, quia sine ullo spatio est, per quod transitur ex futuro in praeteritum. Nonne ergo uidendum est, ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est, quando est, quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si uiuitur, adhuc non est, quia hoc ante mortem, non in morte; si autem uiuere iam cessatum est, iam non est, quia et hoc post mortem est, non in morte. Sed rursus si nulla mors est ante quid uel post, quid est quod dicitur ante mortem siue post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur, si mors nulla est. Adque utinam in paradiso bene uiuendo egissemus, ut re uera nulla mors esset. Nunc autem non solum est, uerum etiam tam molesta est, ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione uitari. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus 'ante mortem', priusquam mors accidat; sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius uel illius factum est illud aut illud. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus, uelut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est, et: Illis adque illis illud adque illud moriens dereliquit; quamuis hoc nisi uiuens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit, non in morte. Loquamur etiam sicut loquitur scriptura diuina, quae mortuos quoque non post mortem, sed in morte esse non dubitat dicere. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte, qui memor sit tui. Donec enim reuiuescant, recte esse dicuntur in morte, sicut in somno esse quisque, donec euigilet, dicitur; quamuis in somno positos dicamus dormientes, nec tamen eo modo possumus dicere eos, qui iam sunt mortui, morientes. Non enim adhuc moriuntur, qui, quantum adtinet ad corporis mortem, de qua nunc disserimus, iam sunt a corporibus separati. Sed hoc est, quod dixi explicari aliqua locutione non posse, quonam modo uel morientes dicantur uiuere uel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. Quo modo enim post mortem, si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus, sicuti eos, qui in somno sunt, dicimus dormientes, et qui in languore, languentes, et qui in dolore, utique dolentes, et qui in uita, uiuentes; at uero mortui, priusquam resurgant, esse dicuntur in morte, nec tamen possunt appellari morientes. Unde non inportune neque incongrue arbitror accidisse, etsi non humana industria, iudicio fortasse diuino, ut hoc uerbum, quod est moritur, in Latina lingua nec grammatici declinare potuerint, ea regula qua cetera talia declinantur. Namque ab eo quod est oritur, fit uerbum praeteriti temporis 'ortus est'; et si qua similia sunt, per temporis praeteriti participia declinantur. Ab eo uero, quod est moritur, si quaeramus praeteriti temporis uerbum,
13.11_2karşılık olarak genellikle iki u'lu mortuus est (öldü) denir. Çünkü mortuus, fatuus (ahmak), arduus (dik), conspicuus (göze çarpan) ve benzerleri gibi söylenir; bunlar geçmiş zaman değil, ad oldukları için zamansız çekilirler. Oysa o, çekilemeyen şey çekilmiş gibi olsun diye, geçmiş zaman ortacı yerine konmuş bir addır. Demek ki gösterdiği şey eylemle geçirilemediği (declinari) gibi, fiilin kendisinin de konuşmada çekilememesi (declinari) uygun düşmüştür. Yine de Kurtarıcımızın lütfunun yardımıyla hiç değilse ikinci ölümden sakınabilmemiz (declinare) sağlanabilir. O ölüm daha ağırdır, bütün kötülüklerin en kötüsüdür; ruh ile bedenin ayrılmasıyla değil, daha çok ebedî ceza içinde ikisinin kucaklaşmasıyla olur. Orada tam tersine insanlar ölümden önce ve ölümden sonra değil, daima ölümde olacaklar; bu yüzden hiçbir zaman yaşayan, hiçbir zaman ölmüş değil, sonsuza dek ölen olacaklardır. Çünkü insan için ölümde, ölümün kendisinin ölümsüz olacağı yerden daha kötü bir hâl olamaz.
responderi adsolet 'mortuus est', u littera geminata. Sic enim dicitur mortuus, quo modo fatuus, arduus, [carduus], conspicuus et si qua similia, quae non sunt praeteriti temporis, sed quoniam nomina sunt, sine tempore declinantur. Illud autem, quasi ut declinetur, quod declinari non potest, pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. Conuenienter itaque factum est, ut, quem ad modum id quod significat non potest agendo, ita ipsum uerbum non posset loquendo declinari. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemtoris nostri, ut saltem secundam mortem declinare possimus. Illa est enim grauior et omnium malorum pessima, quae non fit separatione animae et corporis, sed in aeternam poenam potius utriusque conplexu. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem adque post mortem, sed semper in morte; ac per hoc numquam uiuentes, numquam mortui, sed sine fine morientes. Numquam enim erit homini peius in morte, quam ubi erit mors ipsa sine morte.
13.1212. Tanrı buyruğunu çiğnerlerse ilk insanları hangi ölümle tehdit etti
Tanrı'nın, aldıkları buyruğu çiğnerler ve itaati korumazlarsa ilk insanları hangi ölümle tehdit ettiği, ruhun mu bedenin mi bütün insanın mı yoksa ikinci denen ölümün mü olduğu sorulduğunda cevap şudur: Hepsi. Çünkü birinci ölüm ikisinden oluşur, bütün ölüm ise hepsinden. Nasıl bütün yeryüzü birçok ülkeden, bütün kilise birçok kiliseden oluşursa, bütün ölüm de hepsinden oluşur. Birinci ölüm ruhun ve bedenin ölümü olmak üzere iki ölümden oluştuğuna göre, ruh Tanrı'sız ve bedensiz bir süre ceza çektiğinde bütün insanın birinci ölümü olur; ikinci ölüm ise ruhun Tanrı'sız, bedenle birlikte ebedî ceza çektiği yerdedir. Şu hâlde Tanrı cennete yerleştirdiği ilk insana yasak yiyecek hakkında "Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" dediğinde, tehdit yalnız ruhun Tanrı'dan yoksun kaldığı birinci ölümün ilk kısmını, yalnız bedenin ruhtan yoksun kaldığı ikinci kısmını ya da yalnız ruhun hem Tanrı'dan hem bedenden ayrılarak cezalandırıldığı bütün birinci ölümü kapsamıyordu. Tehdit, ölüm olan her şeyi, kendisinden sonrası olmayan, ikinci denen en son ölüme kadar kapsıyordu.
CAPUT XII. Quam mortem primis hominibus Deus, si mandatum eius transgrederentur, fuerit comminatus. Cum ergo requiritur, quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus, si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent, utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. Prima enim constat ex duabus, [secunda] ex omnibus tota. Sicut enim uniuersa terra ex multis terris et uniuersa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic uniuersa mors ex omnibus. Quoniam prima constat ex duabus, una animae, altera corporis; ut sit prima totius hominis mors, cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit; secunda uero, ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. Quando ergo dixit Deus primo illi homini, quem in paradiso constituerat, de cibo uetito: Quacumque die ederitis ex illo, morte moriemini: non tantum primae mortis partem priorem, ubi anima priuatur Deo, nec tantum posteriorem, ubi corpus priuatur anima, nec solam ipsam totam primam, ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur; sed quidquid mortis est usque ad nouissimam, quae secunda dicitur, qua est nulla posterior, comminatio illa conplexa est.
13.1313. İlk insanların ihlali ilk olarak hangi cezayı hissetti
Çünkü buyruk çiğnenir çiğnenmez ilâhî lütuf onları terk etti ve bedenlerinin çıplaklığından utandılar. Bu yüzden şaşkınlık içinde belki ilk buldukları incir yapraklarıyla utanç yerlerini örttüler. Bu organlar daha önce de aynı organlardı, ama utanç yerleri değildi. Demek ki itaatsiz tenlerinin yeni bir hareketini, kendi itaatsizliklerinin karşılıklı cezası gibi hissettiler. Çünkü ruh, özgürlüğün sapkın kullanımından zevk alıp Tanrı'ya hizmeti küçümseyince bedenin eski hizmetinden yoksun kaldı. Daha üstün efendisini kendi iradesiyle terk ettiği için, daha aşağıdaki hizmetkârını kendi iradesine bağlı tutamıyor ve teni bütünüyle kendine tabi kılamıyordu; oysa kendisi Tanrı'ya tabi kalsaydı onu daima tabi tutabilirdi. O zaman ten tine karşı arzulamaya başladı. Bu kavgayla doğduk: Ölümün kaynağını taşıyor, organlarımızda ve kusurlanmış tabiatımızda ilk ihlalden gelen onun çekişmesini ya da zaferini yüklenmiş bulunuyoruz.
CAPUT XIII. Praeuaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. Nam postea quam praecepti facta transgressio est, confestim gratia deserente diuina de corporum suorum nuditate confusi sunt. Unde etiam foliis ficulneis, quae forte a perturbatis prima conperta sunt, pudenda texerunt; quae prius eadem membra erant, sed pudenda non erant. Senserunt ergo nouum motum inoboedientis carnis suae, tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. Iam quippe anima libertate in peruersum propria delectata et Deo dedignata seruire pristino corporis seruitio destituebatur, et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat, inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat, nec omni modo habebat subditam carnem, sicut semper habere potuisset, si Deo subdita ipsa mansisset. Tunc ergo coepit caro concupiscere aduersus spiritum, cum qua controuersia nati sumus, trahentes originem mortis et in membris nostris uitiataque natura contentionem eius siue uictoriam de prima praeuaricatione gestantes.
13.1414. İnsan Tanrı tarafından nasıl yaratıldı ve kendi iradesinin seçimiyle hangi akıbete düştü
Tanrı, tabiatların yaratıcısıdır, kusurların değil; insanı doğru yarattı. Ama insan kendi isteğiyle bozulup adil bir hükümle lanetlenince, bozulmuş ve lanetlenmiş olanları doğurdu. Çünkü hepimiz o tek insanda bulunuyorduk; hepimiz günahtan önce kendisinden yapılan kadın yoluyla günaha düşen o tek insandık. Her birimizin içinde yaşayacağı suret henüz tek tek yaratılıp dağıtılmış değildi; ama türeyeceğimiz tohumsal tabiat zaten vardı. Bu tabiat günah yüzünden kusurlandığı, ölüm bağıyla bağlandığı ve adil bir hükümle lanetlendiği için, insandan başka bir durumda insan doğamazdı. Böylece hür iradenin kötü kullanımından bu felaket zinciri doğdu. Kökü bozulmuş bir ağaç gibi kaynağı bozulan insan soyunu, yalnız Tanrı'nın lütfuyla kurtulanlar hariç, sefaletlerin birbirine eklenmesiyle sonu olmayan ikinci ölümün yıkımına kadar sürükler.
CAPUT XIIII. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae uoluntatis arbitrio. Deus enim creauit hominem rectum, naturarum auctor, non utique uitiorum; sed sponte deprauatus iusteque damnatus deprauatos damnatosque generauit. Omnes enim fuimus in illo uno, quando omnes fuimus ille unus, qui per feminam lapsus est in peccatum, quae de illo facta est ante peccatum. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma, in qua singuli uiueremus; sed iam erat natura seminalis, ex qua propagaremur; qua scilicet propter peccatum uitiata et uinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est, quae humanum genus origine deprauata, uelut radice corrupta, usque ad secundae mortis exitium, quae non habet finem, solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur, miseriarum conexione perducit.
13.1515. Âdem günah işlemeden önce Tanrı tarafından terk edilmeden Tanrı'yı terk etmiştir; ruhun ilk ölümü Tanrı'dan uzaklaşmak olmuştur
Bu yüzden "Ölümle öleceksiniz" sözünde "ölümlerle" denmediği için yalnız ruhun kendi hayatı olan Tanrı tarafından terk edilmesiyle gerçekleşen ölümü anlasak bile —ruh terk edildiği için terk etmedi, terk ettiği için terk edildi; zira onun kötülüğünde kendi iradesi önce gelir, iyiliğinde ise Yaratıcı'nın iradesi önce gelir: Yok iken onu yapması da, düşüp mahvolmuşken onu yeniden yapması da böyledir— evet, Tanrı'nın "Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" derken bu ölümü bildirdiğini, sanki "İtaatsizlikle beni terk ettiğiniz gün ben de adaletle sizi terk edeceğim" demiş olduğunu anlasak bile, bu ölümde şüphesiz gelecek öteki ölümler de bildirilmiştir.
Çünkü itaatsiz ruhun teninde, utanç yerlerini örtmelerine yol açan itaatsiz hareket doğduğunda, Tanrı'nın ruhu terk ettiği bir ölüm hissedildi. Tanrı buna, delice bir korkuyla saklanan insana "Âdem, neredesin?" diyerek işaret etti. Bilmediği için sormuyordu; azarlayarak uyarıyordu ki insan, Tanrı'nın içinde bulunmadığı yerde olduğunun farkına varsın. Çağın yıprattığı, yaşlılığın tükettiği bedeni ruh terk ettiğinde ise ikinci ölüm yaşandı. Tanrı günahı cezalandırırken insana bu ölümden söz etmişti: "Topraksın ve toprağa döneceksin." Böylece bu ikisinden bütün insanın ölümü olan birinci ölüm tamamlandı; insan lütufla kurtulmazsa onu en sonunda ikinci ölüm izler. Çünkü topraktan olan beden kendi ölümü olmadan toprağa dönmezdi; bu ölüm de kendi hayatı, yani ruh tarafından terk edildiğinde başına gelir. Bu yüzden katolik imana gerçekten bağlı Hristiyanlar arasında şu kesindir: Bedenin ölümü bile bize, Tanrı'nın insan için hiçbir ölüm yapmadığı tabiat kanunuyla değil, günahın karşılığı olarak verilmiştir. Çünkü Tanrı günahı cezalandırırken, o sırada hepimizin içinde bulunduğu insana "Topraksın ve toprağa döneceksin" demiştir.
CAPUT XV. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum, quam relinqueretur a Deo, et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. Quam ob rem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini, quoniam non est dictum: Mortibus, eam solam intellegamus, quae fit cum anima deseritur sua uita, quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret, sed ut desereretur deseruit; ad malum quippe eius prior est uoluntas eius; ad bonum uero eius prior est uoluntas Creatoris eius; siue ut eam faceret, quae nulla erat, siue ut reficiat, quia lapsa perierat), — etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo, morte moriemini, tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam, deseram uos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt, quae procul dubio fuerant secuturae. Nam in eo, quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est, propter quem pudenda texerunt, sensa est mors una, in qua deseruit animam Deus. Ea significata est uerbis eius, quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam, ubi es? non utique ignorando quaerens, sed increpando admonens, ut adtenderet ubi esset, in quo Deus non esset. Cum uero corpus anima ipsa deseruit aetate corruptum et senectute confectum, uenit in experimentum mors altera, de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis; ut ex his duabus mors illa prima, quae totius est hominis, conpleretur, quam secunda in ultimo sequitur, nisi homo per gratiam liberetur. Neque enim corpus, quod de terra est, rediret in terram nisi sua morte, quae illi accidit, cum deseritur sua uita, id est anima. Unde constat inter Christianos ueraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae, qua nullam mortem homini Deus fecit, sed merito inflictam esse peccati, quoniam peccatum uindicans Deus dixit homini, in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis.
13.1616. Ruhun bedenden ayrılmasını ceza saymayan filozoflar; oysa Platon en yüce tanrıyı, küçük tanrılara bedenlerinden hiç soyulmayacaklarını vaat ederken gösterir
Ama iftiralarına karşı Tanrı Devleti'ni, yani onun kilisesini savunduğumuz filozoflar, ruhun bedenden ayrılmasını onun cezaları arasında saymamızla alay etmeyi bilgece bir iş sanıyorlar. Çünkü onlara göre ruhun kusursuz saadeti, her türlü bedenden tamamen soyunup yalın, yalnız ve bir bakıma çıplak olarak Tanrı'ya dönmesiyle gerçekleşir. Bu görüşü çürütecek bir şey onların yazılarında bulmasaydım, ruh için yükün beden değil çürüyen beden olduğunu göstermek daha çok emek isterdi. Bir önceki kitapta Kitabımızdan aktardığımız söz bundandır: "Çünkü çürüyen beden ruha ağırlık verir." "Çürüyen" diye ekleyerek ruhun, herhangi bir bedenle değil, günahın ardından gelen cezayla olmuş olan bir bedenle ağırlaştığını söylemiştir. Bunu eklemeseydi bile başka bir şey anlamamamız gerekirdi.
Ama Platon, en yüce Tanrı'nın yaptığı tanrıların ölümsüz bedenleri olduğunu açıkça söylüyor ve onları yapan Tanrı'yı, büyük bir iyilik olarak bedenleriyle birlikte ebediyen kalacaklarını, hiçbir ölümle onlardan ayrılmayacaklarını vaat ederken gösteriyor. O hâlde bunlar Hristiyan imanına saldırmak için bildiklerini bilmez görünüyorlar ya da bize itiraz etmeye devam edebilmek uğruna kendileriyle çelişip kendi aleyhlerine konuşmayı tercih ediyorlar. İşte Platon'un sözleri; Cicero'nun Latinceye çevirdiği hâliyle, en yüce tanrının yaptığı tanrılara seslenip şöyle dediğini aktarır: "Ey tanrıların soyundan doğmuş olan sizler, dinleyin. Babası ve yapıcısı olduğum işler, ben istemedikçe çözülmezdir; gerçi bağlanmış her şey çözülebilir, ama akılla bağlanmış olanı çözmek istemek hiç de iyi değildir. Doğmuş olduğunuz için ölümsüz ve çözülmez olamazsınız; ama asla çözülmeyeceksiniz, ölümün hiçbir kaderi sizi yok etmeyecek ve benim kararımdan güçlü olmayacaktır; bu karar süreğenliğiniz için, doğduğunuz sırada bağlandığınız bağlardan daha büyük bir bağdır."
İşte Platon tanrıların beden ve ruh bağlanmasıyla ölümlü, ama yapıcı tanrının iradesi ve kararıyla ölümsüz olduklarını söylüyor. Şu hâlde ruh için herhangi bir bedene bağlanmak ceza ise, tanrının onlara seslenip, ölmekten, yani bedenden çözülmekten kaygılanıyorlarmış gibi ölümsüzlük konusunda onları güvende kılması nedendir? Bunu, yalın değil birleşik olan tabiatlarına dayanarak değil, kendi en yenilmez iradesine dayanarak yapmaktadır; bu iradeyle doğanların ölmemesini, bağlananların çözülmemesini, bozulmadan sürüp gitmelerini sağlayabilir.
Platon'un bunu yıldızlar hakkında doğru söyleyip söylemediği ise başka bir meseledir. Çünkü bedensel ışıkla gece gündüz yeryüzünün üstünde parlayan bu ışık kürelerinin ya da dairelerinin kendilerine özgü akıllı ve mesut ruhlarla yaşadığını hemen kabul etmek gerekmez. Bütün evren için de, öteki bütün canlıları içine alan en büyük canlı olduğunu ısrarla söyler. Ama dediğim gibi bu başka bir meseledir, şu an ele almayı üstlenmedik.
Yalnız şunu, Platoncu olmakla ya da öyle anılmakla övünenlere karşı hatırlatmayı gerekli gördüm. Bu adın kibriyle Hristiyan olmaktan utanıyorlar; halkla ortak bir ad, ne kadar azsa o kadar şişkin olan felsefe cübbelilerini basit göstermesin diye. Hristiyan öğretisinde kınayacak şey arayarak bedenlerin ebediyetine saldırıyorlar; sanki hem ruhun saadetini aramak hem de onun bedende, zahmetli bir bağa bağlı gibi, daima kalmasını istemek birbirine zıtmış gibi. Oysa onların kurucusu ve öğretmeni Platon, en yüce tanrının kendi yaptığı tanrılara, hiç ölmemeleri, yani bağlandıkları bedenlerden ayrılmamaları armağanını verdiğini söylüyor.
CAPUT XVI. De philosophis, qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem, cum Plato inducat summum deum dis minoribus promittentem, quod numquam sint corporibus exuendi. a Sed philosophi, contra quorum calumnias defendimus ciuitatem Dei, hoc est eius ecclesiam, sapienter sibi uidentur inridere, quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam, quia uidelicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant, cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodam modo nuda redierit. Ubi si nihil, quo ista refelleretur opinio, in eorum litteris inuenirem, operosius mihi disputandum esset, quo demonstrarem non corpus esse animae, sed corruptibile corpus onerosum. Unde illud est quod de scripturis nostris in superiore libro commemorauimus: Corpus enim corruptibile adgrauat animam. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore, sed quale factum est ex peccato consequente uindicta, animam perhibuit adgrauari. Quod etiamsi non addidisset, nihil aliud intellegere deberemus. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere inmortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum, a quo facti sunt, inducat pro magno beneficio pollicentem, quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte soluentur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt, aut etiam sibi repugnantes aduersum se ipsos malunt dicere, dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec uerba sunt, sicut ea Cicero in Latinum uertit, quibus inducit summum deum deos quos fecit adloquentem ac dicentem: Vos, qui deorum satu orti estis, adtendite: quorum operum ego parens effectorque sum, haec sunt indissolubilia me inuito, quamquam omne conligatum solui potest; sed haudquaquam bonum est ratione uinctum uelle dissoluere. Sed quoniam estis orti, inmortales uos quidem esse et indissolubiles non potestis; ne utiquam tamen dissoluemini, neque uos ulla mortis fata periment, nec erunt ualentiora quam consilium meum, quod maius est uinculum ad perpetuitatem uestram, quam illa quibus estis [tum, cum gignebamini,] conligati). Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque conligatione mortales, et tamen inmortales dei a quo facti sunt uoluntate adque consilio. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore conligari, quid est quod eos adloquens deus tamquam sollicitos, ne forte moriantur, id est dissoluantur a corpore, de sua facit inmortalitate securos; non propter eorum naturam, quae sit conpacta, non simplex, sed propter suam inuictissimam uoluntatem, qua potens est facere, ut nec orta occidant nec conexa soluantur, sed incorruptibiliter perseuerent? Et hoc quidem utrum Plato uerum de sideribus dicat, alia quaestio est. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum siue orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis uiuere eisque intellectualibus et beatis, quod etiam de ipso uniuerso mundo, tamquam uno animali maximo, quo cuncta cetera continerentur animalia, instanter adfirmat. Sed haec, ut dixi, alia quaestio est, quam nunc discutiendam non suscepimus. Hoc tantum contra istos commemorandum putaui, qui se Platonicos uocari uel esse gloriantur, cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani, ne commune illis cum uulgo uocabulum uilem faciat palliatorum tanto magis inflatam, quanto magis exiguam paucitatem; et quaerentes, quid in doctrina Christiana reprehendant, exagitant aeternitatem corporum, tamquam haec sint inter se contraria, ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse uelimus in corpore, uelut aerumnoso uinculo conligatam; cum eorum auctor et magister Plato donum a deo summo dis ab illo factis dicat esse concessum, ne aliquando moriantur, id est a corporibus, quibus eos conexuit, separentur.
13.1717. Dünyevî bedenlerin bozulmaz ve ebedî olamayacağını ileri sürenlere karşı
Bunlar dünyevî bedenlerin ebedî olamayacağını da iddia ediyorlar; oysa bütün yeryüzünün, en yüce olmasa da büyük saydıkları tanrılarının, yani bütün bu evrenin, ortaya yerleşmiş ebedî bir organı olduğundan şüphe etmiyorlar. Öyleyse en yüce tanrı onlara tanrı saydıkları başka bir varlık, yani altındaki öteki tanrılardan üstün tutulacak bu evreni yaptıysa, onu akıllı ya da düşünen bir ruhun cisminin bu dev kütlesine kapatılmış olduğu canlı sayıyorlarsa, bu cismin organları gibi yerlerine yerleşmiş dört unsur kurduysa ve bu kadar büyük tanrıları hiç ölmesin diye bunların birleşimini çözülmez ve ebedî görmek istiyorlarsa, bu daha büyük canlının cisminde orta organ gibi olan yer neden ebedîdir de, Tanrı onun gibi olmasını dilediğinde başka dünyevî canlıların bedenleri ebedî olamaz?
"Ama," diyorlar, "hayvanların dünyevî bedenlerinin alındığı toprak, toprağa geri verilmelidir. Bu yüzden onların çözülüp ölmeleri ve bu şekilde alındıkları sabit ve ebedî toprağa iade edilmeleri zorunludur." Biri bunu ateş için de aynı şekilde ileri sürüp göksel canlılar yapılmak üzere alınan bedenlerin evrensel ateşe geri verilmesi gerektiğini söylese, Platon'un, en yüce tanrıyı konuşturarak bu tür tanrılara vaat ettiği ölümsüzlük bu tartışmanın şiddetiyle yıkılmaz mı? Yoksa orada olmaması, Platon'un dediği gibi hiçbir gücün yenemeyeceği iradesiyle Tanrı'nın istememesinden midir? Peki Tanrı'nın bunu dünyevî bedenler için de yapmasını ne engeller? Çünkü doğanların ölmemesini, bağlananların çözülmemesini, unsurlardan alınanların geri verilmemesini, bedenlerde bulunan ruhların onları hiç terk etmemesini ve onlarla birlikte ölümsüzlüğün ve ebedî saadetin tadına varmasını Tanrı'nın sağlayabileceğini Platon itiraf ediyor. O hâlde dünyevî olanların ölmemesini neden sağlayamasın? Yoksa Tanrı'nın gücü Hristiyanların inandığı kadar değil de Platoncuların istediği kadar mıdır? Gerçekten de filozoflar Tanrı'nın kararını ve kudretini bilebildiler de peygamberler bilemedi mi? Oysa tam tersine, Tanrı'nın peygamberlerine iradesini, lütfedebildiği ölçüde bildirmelerini Ruh'u öğretmiş, filozofları ise onu bilmeye çalışırken insanî tahmin yanıltmıştır.
Ama yalnız bilgisizlikle değil inatla da bu kadar yanılmamalıydılar; çünkü apaçık kendileriyle çelişiyorlar. Bir yandan büyük tartışma gücüyle ruhun mesut olabilmesi için yalnız dünyevî bedenden değil her türlü bedenden kaçınması gerektiğini ileri sürüyor, öte yandan tanrıların en mesut ruhlara sahip olduğunu, ama ebedî bedenlere bağlı olduklarını söylüyorlar: Göksel olanlar ateş bedenlere; bu evren olduğunu söyledikleri Iuppiter'in ruhu ise yerden göğe yükselen bu bütün kütleyi oluşturan bedensel unsurların tümüne kapatılmıştır. Çünkü Platon bu ruhun, yerin en içteki ortasından, geometricilerin kentron dediği yerden, musikî sayılar aracılığıyla bütün kısımlarına, göğün en üst ve en uç noktalarına kadar yayılıp uzandığını düşünüyor. Böylece bu evren en büyük, en mesut ve ebedî canlı olur; ruhu hem bilgeliğin kusursuz mutluluğuna sahiptir hem kendi bedenini terk etmez; bedeni de ebediyen ondan yaşar ve onu, yalın olmasa da böylesine çok ve büyük cisimlerden birleşmiş olduğu hâlde körletip ağırlaştıramaz.
Öyleyse kendi tahminlerine bu kadar izin veriyorlarsa, neden ilâhî irade ve kudretle dünyevî bedenlerin ölümsüz yapılabileceğine inanmak istemiyorlar? O bedenlerde ruhlar, hiçbir ölümle onlardan ayrılmadan, hiçbir yüküyle ağırlaşmadan ebedî ve mesut olarak yaşayacaklar. Bunu kendi tanrılarının ateş bedenlerde, tanrıların kralı Iuppiter'in de bütün bedensel unsurlarda yapabildiğini ileri sürüyorlar. Çünkü ruhun mesut olması için her bedenden kaçması gerekiyorsa, tanrıları yıldız kürelerinden kaçsın, Iuppiter gökten ve yerden kaçsın; kaçamıyorlarsa mutsuz sayılsınlar. Ama bunların ikisini de istemiyorlar; tanrılarına ne bedenlerden ayrılmayı verebiliyorlar, ölümlülere tapıyor görünmemek için, ne de saadetten yoksunluğu, onların bahtsız olduğunu itiraf etmemek için. Demek ki saadete ulaşmak için bütün bedenlerden değil, çürüyen, sıkıntılı, ağır ve ölüme yazgılı bedenlerden kaçmak gerekir; Tanrı'nın iyiliğinin ilk insanlara yaptığı gibi olanlardan değil, günahın cezasının böyle olmaya zorladıklarından.
CAPUT XVII. Contra eos, qui adserunt corpora terrena in corruptibilia fieri et aeterna non posse. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse, cum ipsam uniuersam terram dei sui, non quidem summi, sed tamen magni, id est totius huius mundi, membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. Cum ergo deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum, id est istum mundum, ceteris dis, qui infra eum sunt, praeferendum, eundemque esse existiment animantem, anima scilicet, sicut adserunt, rationali uel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa, ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita adque digesta quattuor constituerit elementa, quorum iuncturam, ne umquam deus eorum tam magnus moriatur, insolubilem ac sempiternam uelint: quid causae est, ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra, et aliorum animantium terrestrium corpora, si Deus sicut illud uelit, aeterna esse non possint? Sed terrae, inquiunt, terra reddenda est, unde animalium terrestria sumta sunt corpora; ex quo fit, inquiunt, ut ea sit necesse dissolui et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae, unde fuerant sumta, restitui. Si quis hoc etiam de igne similiter adfirmet et dicat reddenda esse uniuerso igni corpora, quae inde sumta sunt, ut caelestia fierent animalia: nonne inmortalitas, quam talibus dis, uelut deo summo loquente, promisit Plato, tamquam uiolentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit, quia Deus non uult, cuius uoluntatem, ut ait Plato, nulla uis uincit? Quid ergo prohibet, ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere, quandoquidem, ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt uincta soluantur nec ea quae sunt ex elementis sumta reddantur adque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis inmortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur, posse Deum facere confitetur Plato? Quur ergo non possit, ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quo usque Christiani credunt, sed quo usque Platonici uolunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi, nec potuerunt nosse prophetae; cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius, quantum dignatus est, uoluntatem Spiritus eius docuerit, philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. Verum non usque adeo decipi debuerunt, non solum ignorantia, uerum etiam peruicacia, ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum uiribus adserentes animae, ut beata esse possit, non terrenum tantum, sed omne corpus esse fugiendum, et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus inligatas, caelestes quidem igneis, Iouis autem ipsius animam, quem mundum istum uolunt, omnibus omnino corporeis elementis, quibus haec tota moles a terra in caelum surgit, inclusam. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio, quod geometrae centron uocant, per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur, ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum, cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret, cuiusque corpus et in aeternum ex illa uiueret et eam quamuis non simplex, sed tot corporibus tantisque conpactum hebetare adque tardare non posset. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant, quur nolunt credere, diuina uoluntate adque potentia inmortalia corpora fieri posse terrena, in quibus animae nulla ab eis morte separatae, nullis eorum oneribus adgrauatae sempiterne ac feliciter uiuant, quod deos suos posse adserunt in corporibus igneis Iouemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae, ut beata sit, corpus est omne fugiendum, fugiant di eorum de globis siderum, fugiat Iuppiter de caelo et terra; aut si non possunt, miseri iudicentur. Sed neutrum isti uolunt, qui neque a corporibus separationem audent dare dis suis, ne illos mortales colere uideantur, nec beatitudinis priuationem, ne infelices eos esse fateantur. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora; sed corruptibilia molesta, grauia moribunda; non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei, sed qualia esse conpulit poena peccati.
13.1818. Dünyevî olan tabiî ağırlıkla yere çekildiği için filozofların gökte bulunamayacağını ileri sürdükleri dünyevî bedenler
"Ama," diyorlar, "tabiî ağırlığın dünyevî bedenleri ya yerde tutması ya yere çekmesi zorunludur; bu yüzden gökte bulunamazlar." İlk insanlar gerçekten de ağaçlıklı ve meyveli, cennet adını alan bir yerdeydiler. Ama Mesih'in göğe çıktığı beden yüzünden de, azizlerin dirilişte olacağı bedenler yüzünden de buna cevap vermek gerektiğinden, dünyevî ağırlıklara biraz daha dikkatle baksınlar. İnsan sanatı suya konduğunda hemen batan madenlerden belli yöntemlerle yapılmış kapların yüzmesini bile sağlıyorsa, Tanrı'nın gizli bir işleyiş tarzı ne kadar daha inanılır ve etkili biçimde dünyevî kütlelere, hiçbir ağırlıkla aşağı çekilmemelerini sağlayabilir! Platon onun en güçlü iradesiyle ne doğanın yok olabileceğini ne bağlananın çözülebileceğini söylüyor; üstelik cisimsizlerin cisimlere bağlanması, cisimlerin cisimlere bağlanmasından çok daha şaşılacak bir şeydir. Tanrı en kusursuz mesut ruhlara da, dünyevî olsa da artık bozulmaz olan bedenlerini istedikleri yere koymalarını ve istedikleri yere götürmelerini, en kolay konum ve hareketle sağlayabilir. Melekler bunu yapar, dünyevî canlıları istedikleri yerden kapıp istedikleri yere koyarlarsa, bunu yapamadıklarına ya da yükü hissettiklerine mi inanmak gerekir? O hâlde azizlerin ilâhî armağanla kusursuz ve mesut kılınmış tinlerinin bedenlerini hiçbir güçlük çekmeden istedikleri yere götürüp istedikleri yerde durdurabileceğine neden inanmayalım?
Dahası, dünyevî cisimlerin kemiyeti ne kadar büyükse ağırlığı da o kadar büyüktür; yük taşırken bunu hissederiz, çok yük az yükten daha fazla bastırır. Yine de ruh kendi teninin organlarını, sağlıkta güçlüyken hastalıkta zayıfken olduğundan daha hafif taşır. Başkaları için taşınması gereken sağlam ve güçlü bir kişi, zayıf ve hasta bir kişiden daha ağır olsa da, kişi kendi bedenini hareket ettirip taşımakta, iyi sağlıktayken daha çok kütlesi olduğu hâlde, salgında ya da açlıkta en az gücü varkenkinden daha çeviktir. Çürüyen ve ölümlü olsalar bile dünyevî bedenlere sahip olurken bile önemli olan kemiyetin ağırlığı değil, karışımın ölçüsüdür. Şimdiki sağlık dediğimiz şeyle gelecekteki ölümsüzlük arasındaki farkı kim sözle açıklayabilir? Demek ki filozoflar bedenlerin ağırlıklarından yola çıkarak imanımızı çürütemezler.
Dünyevî bir bedenin neden gökte bulunamayacağına inandıklarını sormak istemiyorum; oysa bütün yeryüzü hiçlik üstünde dengede durur. Belki daha ağır her şeyin toplandığı evrenin ortası hakkında daha inandırıcı bir delil bulunabilir. Şunu söylüyorum: Platon'un dünyevî canlılar arasında insanı da yapmakla görevlendirdiği küçük tanrılar, kendisinin dediği gibi, ateşten yakma keyfiyetini kaldırıp gözlerden parlayacak aydınlatma keyfiyetini bırakabildiyse, en yüce Tanrı için ne diyeceğiz? Platon, doğanların ölmemesini, böylesine farklı ve benzemez şeylerin, yani bedensel olanla cisimsiz olanın birbirine bağlanıp hiçbir çözülmeyle ayrılmamasını onun iradesine ve kudretine bağlamıştır. Şu hâlde onun, ölümsüzlük bağışladığı insan teninden bozulmayı kaldırıp tabiatı bırakacağını, suretin ve organların uyumunu koruyup ağırlığın yavaşlığını gidereceğini kabul etmekte tereddüt mü edeceğiz? Ölülerin dirilişine iman ve onların ölümsüz bedenleri hakkında Tanrı dilerse bu eserin sonunda daha dikkatle konuşmak gerekecektir.
CAPUT XVIII. De terrenis corporibus, quae philosophi adfirmant in caelestibus esse non posse, quia, quod terrenum est, naturali pondere reuocetur ad terram. Sed necesse est, inquiunt, ut terrena corpora naturale pondus uel in terra teneat uel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa adque fructuosa, quae paradisi nomen obtinuit; sed quia et ad hoc respondendum est uel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum uel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt, intueantur paulo adtentius pondera ipsa terrena. Si enim ars humana efficit, ut ex metallis, quae in aquis posita continuo submerguntur, quibusdam modis uasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei, cuius omnipotentissima uoluntate Plato dicit nec orta interire nec conligata posse dissolui, cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur, potest molibus praestare terrenis, ut nullo in ima pondere deprimantur, ipsisque animis perfectissime beatis, ut quamuis terrena, tamen incorruptibilia iam corpora ubi uolunt ponant et quo uolunt agant, situ motuque facillimo! An uero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet, aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Quur ergo sanctorum perfectos et beatos diuino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo uoluerint et sistere ubi uoluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum, sicut onera in gestando sentire consueuimus, quanto maior est quantitas, tanto sit maior et grauitas, ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leuiora portat anima, cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. Et cum aliis gestantibus onerosior sit saluus et ualidus quam exilis et morbidus, ipse tamen ad suum corpus mouendum adque portandum agilior est, cum in bona ualetudine plus habet molis, quam cum in peste uel fame minimum roboris. Tantum ualet in habendis etiam terrenis corporibus, quamuis adhuc corruptibilibus adque mortalibus, non quantitatis pondus, sed temperationis modus. Et quis uerbis explicat, quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et inmortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. Nolo enim quaerere, quur non credant terrenum esse posse corpus in caelo, cum terra uniuersa libretur in nihilo. Fortassis enim de ipso medio mundi loco, eo quod in eum coeant quaeque grauiora, etiam argumentatio ueri similior habeatur. Illud dico: Si di minores, quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato, potuerunt, sicut dicit, ab igne remouere urendi qualitatem, lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus, cuius ille uoluntati potestatique concessit, ne moriantur quae orta sint, et tam diuersa, tam dissimilia, id est corporea et incorporea, sibimet conexa nulla possint dissolutione seiungi, ut de carne hominis, cui donat inmortalitatem, corruptionem auferat, naturam relinquat, congruentiam figurae membrorumque detineat, detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum inmortalibus diligentius, si Deus uoluerit, in fine huius operis disserendum est.
13.1919. Günah işlemeselerdi ilk insanların ölümsüz olacağına inanmayan, ruhların ebediyetinin bedensiz olmasını isteyenlerin öğretilerine karşı
Şimdi ilk insanların bedenleri hakkında üstlendiğimizi açıklayalım. Çünkü iyiler için iyi denen bu ölüm, yalnız anlayan ya da inanan birkaç kişinin değil herkesin bildiği, ruhun bedenden ayrıldığı, canlının açıkça yaşayan bedeninin açıkça öldüğü bu ölüm, günahın karşılığı gelmeseydi onların başına gelemezdi. Çünkü ölen adil ve dindar kimselerin ruhlarının dinlenme içinde yaşadığından şüphe etmek caiz değilse de, sağlıklı bedenleriyle yaşamaları onlar için o kadar daha iyi olurdu ki, bedensiz olmanın her bakımdan en mesut hâl olduğunu düşünenler bile kendi görüşlerini karşıt bir görüşle çürütürler. Çünkü hiç kimse onların bilgelerini, ister ölecek ister ölmüş, yani ister bedenlerden yoksun ister bedenlerini bırakacak olsunlar, ölümsüz tanrılardan üstün tutmaya cesaret edemeyecektir. Platon'da en yüce Tanrı onlara büyük bir armağan vaat eder: çözülmez bir hayat, yani kendi bedenleriyle ebedî birliktelik.
Aynı Platon, insanlar için en iyi durumun, bu hayatı dindarca ve adilce geçirmişlerse, bedenlerinden ayrılıp bedenlerini hiç terk etmeyen tanrıların kucağına alınmaları olduğunu düşünüyor; ama şöyle:
"Unutarak, yukarıdaki kubbeyi yeniden görsünler ve yeniden bedenlere dönmeyi istemeye başlasınlar."
Vergilius'un bunu Platon'un öğretisinden hareketle söylediği övülür. Çünkü Platon ölümlülerin ruhlarının bedenlerinde daima kalamayacağını, ölüm zorunluluğuyla çözüleceğini, ama bedensiz de sürekli kalamayacağını düşünür; ona göre sırayla, durmaksızın ölülerden yaşayanlar, yaşayanlardan ölüler olur. Bilgelerin öteki insanlardan farkı, ölümden sonra yıldızlara taşınmaları, her birinin kendine uygun bir yıldızda bir süre daha uzun dinlenmesi, sonra eski sefaletini unutup bedene sahip olma arzusuna yenilerek ölümlülerin zahmetlerine ve meşakkatlerine dönmesidir. Budalaca bir hayat sürenler ise hak ettikleri insan ya da hayvan bedenlerine hemen geri dönerler. Demek ki iyi ve bilge ruhları bile bu en zorlu duruma koymuştur: Onlara, daima ve ölümsüzce birlikte yaşayacakları türden bedenler verilmemiştir; öyle ki ne bedenlerde kalabilirler ne de bedensiz, ebedî bir saflık içinde sürebilirler.
Bu Platoncu öğretiden, daha önceki kitaplarda söylediğimiz gibi, Porphyrios Hristiyan çağında utanmış; insan ruhlarından hayvan bedenlerini kaldırmakla kalmamış, bilgelerin ruhlarının da bedensel bağlardan öyle kurtulmasını istemiştir ki her bedenden kaçarak Baba'nın yanında sonsuza dek mesut kalsınlar. Böylece azizlere ebedî hayat vaat eden Mesih'e yenilmiş görünmemek için kendisi de arınmış ruhları, eski sefaletlerine hiç dönmemek üzere ebedî mutluluğa yerleştirdi; ve Mesih'e karşı çıkmak için bozulmaz bedenlerin dirilişini inkâr ederek, onların yalnız dünyevî değil, hiçbir bedenle ebediyen yaşayacağını ileri sürdü. Yine de bu görüşle, hiç değilse ruhların cisimli tanrılara din saygısıyla tabi olmamasını emretmedi. Neden, eğer hiçbir bedene bağlı olmasalar da onlardan daha iyi olduklarına inanmadığı için değilse? Bu yüzden bunlar, cesaret edeceklerini sanmadığım gibi, insan ruhlarını en mesut ama ebedî bedenlerde bulunan tanrılardan üstün tutmaya cesaret edemiyorlarsa, Hristiyan imanının vaaz ettiği şey neden saçma görünüyor? İman der ki ilk insanlar, günah işlemeselerdi hiçbir ölümle bedenlerinden ayrılmayacak, korudukları itaatin liyakatine karşılık ölümsüzlükle ödüllendirilerek onlarla ebediyen yaşayacak şekilde kurulmuşlardı; azizler de dirilişte burada içinde çalıştıkları aynı bedenlere sahip olacak, ama öyle ki ne tenlerine bir bozulma ya da güçlük, ne saadetlerine bir acı ya da mutsuzluk gelebilecektir.
CAPUT XVIIII. Contra eorum dogmata, qui primos homines, si non peccassent, inmortales futuros fuisse non credunt, aeternitatem animarum uolunt carere corporibus. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus; quoniam nec mors ista, quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus siue credentibus, sed omnibus nota est, qua fit animae a corpore separatio, qua certe corpus animantis, quod euidenter uiuebat, euidenter emoritur, eis potuisset accidere, nisi peccati meritum sequeretur. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie uiuant dubitare fas non sit, usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene ualentibus uiuere, ut etiam illi, qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant, hanc opinionem suam sententia repugnante conuincant. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines, siue morituros siue iam mortuos, id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos, dis inmortalibus anteponere, quibus Deus summus aput Platonem munus ingens, indissolubilem scilicet uitam, id est aeternum cum suis corporibus consortium, pollicetur. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato, si tamen hanc uitam pie iusteque peregerint, ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum, qui sua corpora numquam deserunt, recipiantur sinum, Scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant Rursus et incipiant in corpora uelle reuerti; quod Vergilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur. Ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat, sed mortis necessitate dissolui, nec sine corporibus durare perpetuo, sed alternantibus uicibus indesinenter uiuos ex mortuis et ex uiuis mortuos fieri putat; ut a ceteris hominibus hoc uideantur differre sapientes, quod post mortem feruntur ad sidera, ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat adque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis uictus redeat ad labores aerumnasque mortalium; illi uero, qui stultam duxerint uitam, ad corpora suis meritis debita siue hominum siue bestiarum de proximo reuoluantur. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas adque sapientes animas, quibus non talia corpora distributa sunt, cum quibus semper adque inmortaliter uiuerent, ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis remouisse corpora bestiarum, uerum etiam sapientium animas ita uoluisse de corporeis nexibus liberari, ut corpus omne fugientes beatae aput Patrem sine fine teneantur. Itaque ne a Christo uinci uideretur uitam sanctis pollicente perpetuam, etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit; et ut Christo aduersaretur, resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis, sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse uicturas. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne dis corporatis religionis obsequio subderentur. Quid ita, nisi quia eas, quamuis nulli corpori sociatas, non credidit illis esse meliores? Quapropter, si non audebunt isti, sicut eos ausuros esse non arbitror, dis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: quur eis uidetur absurdum, quod fides Christiana praedicat, et primos homines ita fuisse conditos, ut, si non peccassent, nulla morte a suis corporibus soluerentur, sed pro meritis oboedientiae custoditae inmortalitate donati cum eis uiuerent in aeternum; et talia sanctos in resurrectione habituros ea ipsa, in quibus hic laborauerunt, corpora, ut nec eorum carni aliquid corruptionis uel difficultatis nec eorum beatitudini aliquid doloris et infelicitatis possit accidere?
13.2020. Azizlerin şimdi umut içinde dinlenen teni, ilk insanların günahtan önceki keyfiyetinden daha iyi bir keyfiyete getirilecektir
Bu yüzden şimdi ölen azizlerin ruhları için bedenlerinden ayrıldıkları ölüm ağır değildir, çünkü tenleri, artık hissetmeden ne hakaretler görmüş olursa olsun, umut içinde dinlenmektedir. Platon'un sandığı gibi unutuşla bedenleri istemezler; hiç kimseyi aldatmayan, saçlarının bile eksiksiz kalacağına dair güvence veren Tanrı'nın vaadini hatırladıkları için, içinde birçok sertliğe katlandıkları bedenlerin dirilişini, onlarda artık böyle bir şey hissetmeyeceklerini bilerek özlemle ve sabırla beklerler. Çünkü tenlerinden, zihinlerine zayıflığıyla direnirken ruhanî hukukla baskı altında tuttuklarında bile nefret etmiyorlarsa, ten de ruhanî olacağı zaman onu ne kadar daha çok seveceklerdir! Tene hizmet eden tine tenli denmesi nasıl yersiz değilse, tine hizmet eden tene de haklı olarak ruhanî denecektir. Bu, "Canlı beden ekilir, ruhanî beden kalkar" yazısından hareketle bazılarının sandığı gibi tine dönüşeceği için değil, ölümsüzlüğün çözülmez ve en güvenli iradesini yerine getirecek kadar, en yüce ve şaşılacak bir itaat kolaylığıyla tine tabi olacağı içindir. Sıkıntının bütün hissi, bütün çürüyüş ve ağırlık giderilmiş olacaktır.
Çünkü ten, en iyi sağlıkta bile şimdi olduğu gibi olmayacağı gibi, günahtan önce ilk insanlarda olduğu gibi de olmayacaktır. Onlar günah işlemeselerdi ölmeyecek olsalar da, henüz ruhanî değil hâlâ canlı dünyevî bedenler taşıdıkları için insan olarak yiyecek kullanıyorlardı. Bedenleri yaşlılıkla eskiyip zorunlu olarak ölüme sürüklenmiyordu; bu hâl onlara, cennetin ortasında yasak ağaçla birlikte bulunan hayat ağacından, Tanrı'nın şaşılacak lütfuyla sağlanıyordu. Ama yasaklanan tek ağaç dışında başka yiyecekler de alıyorlardı. O ağaç kötü olduğu için değil, akıllı yaratığın Rab Yaratıcı'ya bağlılığında büyük bir fazilet olan saf ve yalın itaatin iyiliğini öğretmek için yasaklanmıştı. Çünkü hiçbir kötüye dokunulmadığı yerde, yasak olana dokunulunca günah yalnız itaatsizlikle işlenmiş oluyordu. Demek ki aldıkları öteki yiyeceklerle canlı bedenlerin aç ve susuz kalıp sıkıntı hissetmesi önleniyor; hayat ağacından ise ölüm bir yerden sızmasın ya da zamanların akışıyla yaşlılıktan tükenip yok olmasınlar diye tadılıyordu. Sanki ötekiler besin, o ise bir sır (sacramentum) idi. Öyle ki bedensel cennetteki hayat ağacı, ruhanî, yani akıllı cennetteki Tanrı'nın Bilgeliği gibi anlaşılsın; onun hakkında şöyle yazılmıştır: "Onu kucaklayanlar için hayat ağacıdır."
CAPUT XX. Quod caro sanctorum, quae nunc requiescit in spe, in meliorem reparanda sit qualitatem, quam fuit primorum hominum ante peccatum. Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent grauem mortem, qua separatae sunt a corporibus suis, quia caro eorum requiescit in spe, quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse uideatur. Non enim, sicut Platoni uisum est, corpora obliuione desiderant, sed potius, quia meminerunt quid sibi ab eo sit promissum, qui neminem fallit, qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit, resurrectionem corporum, in quibus multa dura perpessi sunt, nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter expectant. Si enim carnem suam non oderant, quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant, quanto magis eam diligunt etiam ipsam spiritalem futuram! Sicut enim spiritus carni seruiens non incongrue carnalis, ita caro spiritui seruiens recte appellabitur spiritalis, non quia in spiritum conuertetur, sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale, sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad inplendam inmortalitatis indissolubilis securissimam uoluntatem, omni molestiae sensu, omni corruptibilitate et tarditate detracta. Non solum enim non erit tale, quale nunc est in quauis optima ualetudine, sed nec tale quidem, quale fuit in primis hominibus ante peccatum, qui licet morituri non essent, nisi peccassent, alimentis tamen ut homines utebantur, nondum spiritalia, sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. Quae licet senio non ueterescerent, ut necessitate perducerentur ad mortem (qui status eis de ligno uitae, quod in medio paradiso cum arbore uetita simul erat, mirabili Dei gratia praestabatur), tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem, quae fuerat interdicta, non quia ipsa erat malum, sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum, quae magna uirtus est rationalis creaturae sub Creatore Domino constitutae. Nam ubi nullum malum tangebatur, profecto, si prohibitum tangeretur, sola inoboedientia peccabatur. Agebatur ergo aliis quae sumebant, ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent; de ligno autem uitae propterea gustabatur, ne mors eis undecumque subreperet uel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent; tamquam cetera essent alimento, illud sacramento; ut sic fuisse accipiatur lignum uitae in paradiso corporali, sicut in spiritali, hoc est intellegibili, paradiso sapientia Dei, de qua scriptum est: Lignum uitae est amplectentibus eam.
13.2121. İlk insanların içinde bulunduğu cennet: Bedensel yerin tarihî anlatısının hakikati saklı kalmak üzere, onunla ruhanî bir şey de doğru olarak anlaşılır
Bu yüzden bazıları, ilk insanların, insan soyunun atalarının Kutsal Kitap'ın hakikatine göre içinde bulunduğu anlatılan bütün cenneti akılla kavranabilir şeylere yorumluyor, oradaki ağaçları ve meyve veren fidanları hayatın faziletleri ve ahlâka çeviriyor; sanki görünür ve bedensel değillermiş de yalnız akılla kavranabilir şeylere işaret etmek için söylenip yazılmışlar gibi. Sanki ruhanî olarak da anlaşılabildiği için bedensel bir cennet olamazmış gibi! Sanki Havari iki ahdin onlarda sembolleştiğini söylüyor diye Hacer ve Sara adında iki kadın ve Abraham'ın onlardan, biri cariyeden öteki hür kadından doğan iki oğlu olmamış gibi! Ya da yine aynı Havari'nin "Kaya ise Mesih'ti" demesiyle burada sembolik olarak Mesih anlaşılabildiği için Musa vurunca hiçbir kayadan su akmamış gibi! Şu hâlde kimse cenneti mesutların hayatı, dört ırmağını dört fazilet, yani basiret, cesaret, itidal ve adalet, ağaçlarını bütün faydalı öğretiler, ağaçların meyvelerini dindarların ahlâkı, hayat ağacını bütün iyilerin anası bilgelik, iyilik ve kötülük bilgisi ağacını çiğnenmiş buyruğun tecrübesi diye anlamayı yasaklamıyor. Çünkü Tanrı günahkârlara cezayı adil olduğu için iyi koymuştur, ama insan onu kendi iyiliğiyle tecrübe etmez.
Bunlar kilisede de, gelecek şeylerin önceden gelen peygamberce işaretleri olarak daha iyi anlaşılabilir. Şöyle ki cennet, Neşideler Neşidesi'nde hakkında okunduğu gibi kilisenin kendisidir; cennetin dört ırmağı dört İncil, meyve veren ağaçlar azizler, meyveleri onların işleri, hayat ağacı Kutsalların Kutsalı, yani Mesih, iyilik ve kötülük bilgisi ağacı iradenin kendine özgü seçimidir. Çünkü insan ilâhî iradeyi hor gördüğünde kendini ancak helâkine kullanabilir. Böylece herkes için ortak iyiye mi bağlanmak, yoksa kendi iyisinden mi zevk almak gerektiğinin farkını öğrenir. Kendini seven insan kendine bırakılır; öyle ki korkular ve kederlerle dolunca, eğer kötülüğünü hissediyorsa mezmurda şöyle söylesin: "Ruhum kendi üzerine sarsıldı"; ve düzeldikten sonra desin ki: "Kudretimi senin için saklayacağım." Bunlar ve cenneti ruhanî olarak anlamaya dair daha uygun söylenebilecek başka şeyler, yasaklayan olmaksızın söylensin; yeter ki o tarihin hakikatine de, olayların en sadık anlatısıyla bize verildiği gibi inanılsın.
CAPUT XXI. De paradiso, in quo primi homines fuerunt, quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur, salua ueritate narrationis historicae de corporali loco. Unde nonnulli totum ipsum paradisum, ubi primi homines parentes generis humani sanctae scripturae ueritate fuisse narrantur, ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in uirtutes uitae moresque conuertunt; tamquam uisibilia et corporalia illa non fuerint, sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta uel scripta sint. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis, quia potest etiam spiritalis intellegi; tamquam ideo non fuerint duae mulieres, Agar et Sarra, et ex eis duo filii Abrahae, unus de ancilla, alius de libera, quia duo testamenta in eis figurata dicit apostolus; aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit, quia potest illic figurata significatione etiam Christus intellegi, eodem apostolo dicente: Petra autem erat Christus. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum uitam beatorum, quattuor eius flumina quattuor uirtutes, prudentiam, fortitudinem, temperantiam adque iustitiam, et ligna eius omnes utiles disciplinas, et lignorum fructus mores piorum, et lignum uitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam, et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. Poenam enim peccatoribus bene utique, quoniam iuste, constituit Deus, sed non suo bono experitur homo. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi, ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum; paradisum scilicet ipsam ecclesiam, sicut de illa legitur in cantico canticorum; quattuor autem paradisi flumina quattuor euangelia, ligna fructifera sanctos, fructus autem eorum opera eorum, lignum uitae sanctum sanctorum utique Christum, lignum scientiae boni et mali proprium uoluntatis arbitrium. Nec se ipso quippe homo diuina uoluntate contemta nisi perniciose uti potest, adque ita discit, quid intersit, utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. Se quippe amans donatur sibi, ut inde timoribus maeroribusque conpletus cantet in psalmo, si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea; correctusque iam dicat: Fortitudinem meam ad te custodiam. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur, dum tamen et illius historiae ueritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur.
13.2222. Azizlerin dirilişten sonraki bedenleri, ten tine dönüşmeden ruhanî olacaktır
Adillerin dirilişteki bedenleri, hastalıkla ya da yaşlanarak ölmelerini önleyecek bir ağaca da, aç ve susuz kalma sıkıntısından kurtaracak başka bedensel yiyeceklere de ihtiyaç duymayacaktır. Çünkü ölümsüzlüğün kesin ve her bakımdan dokunulmaz armağanını giyecekler; dolayısıyla ancak istedikleri takdirde, zorunluluktan değil imkândan yiyecekler. Melekler de görünür ve dokunulur olarak belirdiklerinde, ihtiyaçları olduğu için değil, isteyip yapabildikleri için, hizmetlerinin bir tür insancıllığıyla insanlara uysunlar diye bunu yapmışlardır. Çünkü insanlar onları konuk ettiklerinde meleklerin yalnızca görünüşte yediğine inanmamak gerekir; gerçi melek olduklarını bilmeyenlere bizimki gibi bir ihtiyaçla yiyor görünüyorlardı. Bu yüzden Tobit kitabında melek şöyle der: "Yediğimi görüyordunuz, ama kendi görüşünüzle görüyordunuz"; yani sizin gibi bedenimi yenilemek zorunda olduğum için yemek aldığımı sanıyordunuz. Melekler hakkında başka bir şey daha inandırıcı biçimde tartışılabilirse de, Hristiyan imanı Kurtarıcı'nın kendisi hakkında şüphe etmez: Dirilişten sonra da, artık ruhanî ama yine de gerçek bir tende, öğrencileriyle birlikte yedi ve içti. Çünkü böyle bedenlerden yeme içme kudreti değil, yeme içme ihtiyacı kaldırılacaktır. Bu yüzden ruhanî olacaklar, beden olmaya son verecekleri için değil, hayat veren tinle varlıklarını sürdürecekleri için.
CAPUT XXII. De corporibus sanctorum post resurrectionem, quae sic spiritalia erunt, ut non in spiritum caro uertatur. Corpora ergo iustorum, quae in resurrectione futura sunt, neque ullo ligno indigebunt, quo fiat ut nullo morbo uel senectute inueterata moriantur, neque ullis aliis corporalibus alimentis, quibus esuriendi ac sitiendi qualiscumque molestia deuitetur; quoniam certo et omni modo inuiolabili munere inmortalitatis induentur, ut non nisi uelint, possibilitate, non necessitate uescantur. Quod angeli quoque uisibiliter et tractabiliter apparentes, non quia indigebant, sed quia uolebant et poterant, ut hominibus congruerent sui ministerii quadam humanitate, fecerunt. Neque enim in phantasmate angelos edisse credendum est, quando eos homines hospitio susceperunt, quamuis utrum angeli essent ignorantibus simili nobis indigentia uesci uiderentur. Unde est quod ait angelus in libro Tobiae: Videbatis me manducare, sed uisu uestro uidebatis; id est necessitate reficiendi corporis, sicut uos facitis, me cibum sumere putabatis. Sed si forte de angelis aliud credibilius disputari potest, certe fides Christiana de ipso Saluatore non dubitat, quod etiam post resurrectionem, iam quidem in spiritali carne, sed tamen uera, cibum ac potum cum discipulis sumsit. Non enim potestas, sed egestas edendi ac bibendi talibus corporibus auferetur. Unde et spiritalia erunt, non quia corpora esse desistent, sed quia spiritu uiuificante subsistent.
13.2323. Canlı beden ve ruhanî beden hakkında ne anlamak gerekir; kimler Âdem'de ölür, kimler Mesih'te hayat bulur
Çünkü henüz hayat veren tine değil, yaşayan ruha sahip olan bu bedenlere canlı bedenler denir, ama ruh değil bedendirler. Aynı şekilde o bedenlere de ruhanî bedenler denir; onların tin olacağına inanmak asla doğru değildir, onlar tenin cevherine sahip olacak, ama hayat veren tin sayesinde hiçbir tensel ağırlık ve bozulmaya uğramayacak bedenler olacaktır. O zaman insan dünyevî değil göksel olacak; topraktan yapılan beden o beden olmayacağı için değil, göksel armağanla, tabiatını yitirmeden, keyfiyeti değişerek gökte oturmaya uygun hâle geleceği için. İlk insan ise topraktan dünyevî olarak yaşayan ruh oldu, hayat veren tin olmadı; bu ona itaatin liyakatinden sonrası için saklanıyordu. Bu yüzden aç ve susuz kalmamak için yiyeceğe ve içeceğe ihtiyaç duyan, o mutlak ve çözülmez ölümsüzlükle değil, hayat ağacı sayesinde ölüm zorunluluğundan alıkonulan ve gençlik çağında tutulan bedeninin ruhanî değil canlı olduğundan şüphe yoktur. Ama buyruğu çiğneyip önceden bildiren ve tehdit eden Tanrı'nın hükmüne düşmeseydi asla ölmeyecekti. Cennetin dışında yiyecekler ona verilmemiş değildi; ama hayat ağacından men edilerek zamana ve eskimeye, sona ermek üzere teslim edildi. Sona erecek olan, canlı bir bedende de olsa, günah işlemeseydi itaatin liyakatiyle beden ruhanî olana dek cennette sürekli sahip olabileceği hayattı.
Bu yüzden Tanrı'nın "Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" sözünde ruhun bedenden ayrıldığı bu açık ölüme de işaret edildiğini anlasak bile, yasak ve ölümcül yiyeceği aldıkları gün bedenden hemen ayrılmadıkları için bu saçma görünmemelidir. Çünkü o gün tabiat daha kötüye değişip kusurlandı ve hayat ağacından en adil şekilde ayrılmayla onlarda bedensel ölümün de zorunluluğu doğdu; biz de bu zorunlulukla doğduk. Bu yüzden Havari "Beden günah yüzünden ölecektir" demiyor, "Beden günah yüzünden ölüdür, tin ise adalet yüzünden hayattır" diyor. Ardından ekliyor: "Mesih'i ölülerden dirilten Tanrı'nın tini sizde oturuyorsa, Mesih'i ölülerden dirilten, sizde oturan tini aracılığıyla ölümlü bedenlerinize de hayat verecektir." Demek ki şimdi yaşayan ruh olan beden o zaman hayat veren tin olacaktır. Yine de Havari ona ölü diyor, çünkü artık ölme zorunluluğuyla bağlanmıştır. O zaman ise beden, hayat veren tin olmasa da, yaşayan ruh olarak öyleydi ki ona ölü demek doğru olmazdı, çünkü günah işlemedikçe ölme zorunluluğu taşıyamazdı.
Tanrı "Âdem, neredesin?" diyerek, kendisi terk ettiğinde olan ruhun ölümüne, "Topraksın ve toprağa döneceksin" diyerek de ruh ayrılınca bedenin başına gelen ölüme işaret etti. İkinci ölümden ise hiç söz etmediğine inanmak gerekir, çünkü onun, yeni ahdin düzenlemesi sebebiyle gizli kalmasını istemiştir; ikinci ölüm orada apaçık bildirilmiştir. Böylece önce herkes için ortak olan bu birinci ölümün, bir kişide herkes için ortak olan o günahtan geldiği bilinsin. İkinci ölüm ise herkes için ortak değildir, çünkü Tanrı'nın amacına göre çağrılanlar vardır. Havari'nin dediği gibi, onları önceden bildi ve Oğlu'nun suretine uygun olmak üzere önceden belirledi; öyle ki O birçok kardeş arasında ilk doğan olsun. Tanrı'nın lütfu bunları Aracı yoluyla ikinci ölümden kurtarmıştır.
Havari, ilk insanın canlı bedende yapıldığını şöyle söylüyor. Şimdi canlı olanı, dirilişte olacak ruhanî olandan ayırt etmek isteyerek diyor ki:
CAPUT XXIII. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali, et qui moriantur in Adam, qui uero uiuificentur in Christo. Nam sicut ista, quae habent animam uiuentem, nondum spiritum uiuificantem, animalia dicuntur corpora, nec tamen animae sunt, sed corpora: ita illa spiritalia uocantur corpora; absit tamen ut spiritus ea credamus futura, sed corpora carnis habitura substantiam, sed nullam tarditatem corruptionemque carnalem spiritu uiuificante passura. Tunc iam non terrenus, sed caelestis homo erit; non quia corpus, quod de terra factum est, non ipsum erit; sed quia dono caelesti iam tale erit, ut etiam caelo incolendo non amissa natura, sed mutata qualitate conueniat. Primus autem homo de terra terrenus in animam uiuentem factus est, non in spiritum uiuificantem, quod ei post oboedientiae meritum seruabatur. Ideo corpus eius, quod cibo ac potu egebat, ne fame adficeretur ac siti, et non inmortalitate illa absoluta adque indissolubili, sed ligno uitae a mortis necessitate prohibebatur adque in iuuentutis flore tenebatur, non spiritale, sed animale fuisse non dubium est, nequaquam tamen moriturum, nisi in Dei praedicentis minantisque sententiam delinquendo conruisset et alimentis quidem etiam extra paradisum non negatis, a ligno tamen uitae prohibitus traditus esset tempori uetustatique finiendus, in ea dumtaxat uita, quam in corpore licet animali, donec spiritale oboedientiae merito fieret, posset in paradiso nisi peccasset habere perpetuam. Quapropter etiamsi mortem istam manifestam, qua fit animae a corpore separatio, intellegamus simul significatam in eo quod Deus dixerat: Qua die ederitis ex illo, morte moriemini: non ideo debet absurdum uideri, quia non eo prorsus die a corpore sunt soluti, quo cibum interdictum mortiferumque sumserunt. Eo quippe die mutata in deterius uitiataque natura adque a ligno uitae separatione iustissima mortis in eis etiam corporalis necessitas facta est, cum qua nos necessitate nati sumus. Propter quod apostolus non ait: Corpus quidem moriturum est propter peccatum, sed ait: Corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem uita est propter iustitiam. Deinde subiunxit: Si autem spiritus eius, qui suscitauit Christum a mortuis, habitat in uobis: qui suscitauit Christum a mortuis uiuificabit et mortalia corpora uestra per inhabitantem spiritum eius in uobis. Tunc ergo erit corpus in spiritum uiuificantem, quod nunc est in animam uiuentem; et tamen mortuum dicit apostolus, quia iam moriendi necessitate constrictum est. Tunc autem ita erat in animam uiuentem, quamuis non in spiritum uiuificantem, ut tamen mortuum dici non recte posset, quia nisi perpetratione peccati necessitatem moriendi habere non posset. Cum uero Deus et dicendo: Adam, ubi es? mortem significauerit animae, quae facta est illo deserente, et dicendo: Terra es et in terram ibis mortem significauerit corporis, quae illi fit anima discedente: propterea de morte secunda nihil dixisse credendus est, quia occultam esse uoluit propter dispensationem testamenti noui, ubi secunda mors apertissime declaratur; ut prius ista mors prima, quae communis est omnibus, proderetur ex illo uenisse peccato, quod in uno commune factum est omnibus; mors uero secunda non utique communis est omnibus propter eos, qui secundum propositum uocati sunt, quos ante praesciuit et praedestinauit, sicut ait apostolus, conformes imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus, quos a secunda morte per Mediatorem Dei gratia liberauit. In corpore ergo animali primum hominem factum sic apostolus loquitur. Volens enim ab spiritali, quod in resurrectione futurum est, hoc quod nunc est animale discernere: Seminatur, inquit, in corruptione, surget in incorruptione;
13.23_2"Çürümüşlükte ekilir, çürümezlikte kalkar; hakaret içinde ekilir, şan içinde kalkar; zayıflık içinde ekilir, güç içinde kalkar; canlı beden ekilir, ruhanî beden kalkar." Ardından bunu ispat etmek için: "Canlı beden varsa, ruhanî beden de vardır." Canlı bedenin ne olduğunu göstermek için de: "Çünkü şöyle yazılmıştır: İlk insan yaşayan ruh oldu." Böylece canlı bedenin ne olduğunu göstermek istedi; gerçi Kitap, Âdem denen ilk insan hakkında, Tanrı'nın soluğuyla ruh yaratıldığında "Ve insan canlı bedende oldu" demiyor, "Ve insan yaşayan ruh oldu" diyor. Demek ki Havari "İlk insan yaşayan ruh oldu" yazısında insanın canlı bedeninin anlaşılmasını istedi. Ruhanî bedenin nasıl anlaşılması gerektiğini ise şunu ekleyerek gösterdi: "Son Âdem hayat veren tin oldu"; şüphesiz bununla, ölülerden öyle dirilen Mesih'e işaret etti ki artık hiç ölemez. Devamında da şöyle diyor: "Ama önce ruhanî olan değil, canlı olan gelir, sonra ruhanî olan." Burada canlı bedeni, ilk insanın yaşayan ruh olduğunun yazıldığı yerde, ruhanî bedeni ise "Son Âdem hayat veren tin oldu" sözünde belirttiğini çok daha açık gösterdi.
Canlı beden önce gelir: İlk Âdem'in sahip olduğu türdendir, günah işlemeseydi ölmeyecek olsa da. Şimdi bizim de sahip olduğumuz türden olan, tabiatının, o günah işledikten sonra artık ölme zorunluluğu taşıyacak kadar değiştiği ve kusurlandığı türdendir. Böyle bir bedene Mesih de bizim için önce, zorunlulukla değil kudretle sahip olmayı lütfetmiştir. Sonra ruhanî beden gelir: O bizim başımız olan Mesih'te önceden olmuştur, üyelerinde ise ölülerin son dirilişinde gerçekleşecektir.
Havari sonra bu iki insan arasındaki en açık farkı ekliyor: "İlk insan topraktan dünyevî, ikinci insan gökten gökseldir. Dünyevî olan nasılsa dünyevîler öyledir; göksel olan nasılsa gökseller öyledir. Dünyevî olanın suretini giydiğimiz gibi, gökten olanın suretini de giyelim." Havari bunu şöyle koymuştur: Bu, başka bir yerde söylediği gibi, şimdi bizde yeniden doğuş ayinine göre gerçekleşir: "Mesih'te vaftiz edilen hepiniz Mesih'i giydiniz." Gerçekte ise doğuşla canlı olan bizde, dirilişle ruhanî olduğunda tamamlanacaktır. Yine onun sözlerini kullanırsak: "Umutla kurtulduk." Dünyevî insanın suretini ise, doğumun bize getirdiği ihlal ve ölümün yayılmasıyla giyeriz; göksel insanın suretini ise, yeniden doğuşun bize bağışladığı bağış ve ebedî hayat lütfuyla giyeriz. Bu ise ancak Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, insan Mesih İsa yoluyla olur. Havari onun göksel insan olarak anlaşılmasını istiyor; çünkü gökten dünyevî ölümlülüğün bedenini giymek için geldi, bu bedene göksel ölümsüzlüğü giydirmek için. Ötekilere göksel demesinin sebebi ise lütufla onun üyeleri olmaları, onlarla birlikte baş ve beden gibi tek Mesih olmasıdır.
Aynı mektupta bunu daha açık şöyle koyuyor: "Ölüm bir insan yoluyla geldi, ölülerin dirilişi de bir insan yoluyla. Nasıl herkes Âdem'de ölüyorsa, herkes Mesih'te hayat bulacaktır." Bu, elbette hayat veren tin olacak ruhanî bedende olacaktır. Âdem'de ölen herkes Mesih'in üyesi olacağı için değil; çünkü onlardan çok daha fazlası ikinci ölümle ebediyen cezalandırılacaktır. "Herkes" ve "herkes" denmesinin sebebi, kimsenin Âdem'den başkasında canlı bedenle ölmemesi, kimsenin de Mesih'ten başkasında ruhanî bedenle hayat bulmamasıdır. Bu yüzden dirilişte, ilk insanın günahtan önceki gibi bir bedene sahip olacağımızı asla sanmamak gerekir. "Dünyevî olan nasılsa dünyevîler öyledir" sözünü de günahın işlenmesiyle olana göre anlamamalıdır. Çünkü onun günahtan önce ruhanî bedene sahip olduğunu ve günahın karşılığı olarak bunun canlı bedene döndüğünü düşünmek doğru olmaz. Böyle düşünenler şu büyük öğretmenin sözlerine yeterince dikkat etmiyor demektir: "Canlı beden varsa, ruhanî beden de vardır; şöyle de yazılmıştır: İlk insan Âdem yaşayan ruh oldu." Bu günahtan sonra mı oldu? Oysa bu insanın ilk kuruluşudur; en mesut Pavlus canlı bedeni göstermek için kanunun bu tanıklığını almıştır.
seminatur in contumelia, surget in gloria; seminatur in infirmitate, surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Deinde ut hoc probaret: Si est, inquit, corpus animale, est et spiritale. Et ut quid esset animale corpus ostenderet: Sic, inquit, scriptum est: Factus est primus homo in animam uiuentem. Isto igitur modo uoluit ostendere quid sit corpus animale, quamuis scriptura non dixerit de homine primo, qui est appellatus Adam, quando illi anima flatu Dei creata est: Et factus est homo in corpore animali; sed: Factus est homo in animam uiuentem. In eo ergo quod scriptum est: Factus est primus homo in animam uiuentem, uoluit apostolus intellegi corpus hominis animale. Spiritale autem quem ad modum intellegendum esset, ostendit addendo: Nouissimus Adam in spiritum uiuificantem, procul dubio Christum significans, qui iam ex mortuis ita resurrexit, ut mori deinceps omnino non possit. Denique sequitur et dicit: Sed non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale. Ubi multo apertius declarauit se animale corpus insinuasse in eo quod scriptum est factum esse primum hominem in animam uiuentem, spiritale autem in eo quod ait: Nouissimus Adam in spiritum uiuificantem. Prius est enim animale corpus, quale habuit primus Adam, quamuis non moriturum, nisi peccasset; quale nunc habemus et nos, hactenus eius mutata uitiataque natura, quatenus in illo, postea quam peccauit, effectum est, unde haberet iam moriendi necessitatem; tale pro nobis etiam Christus primitus habere dignatus est, non quidem necessitate, sed potestate; postea uero spiritale, quale iam praecessit in Christo tamquam in capite nostro, secuturum est autem in membris eius ultima resurrectione mortuorum. Adiungit deinde apostolus duorum istorum hominum euidentissimam differentiam dicens: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo caelestis. Qualis terrenus, tales et terreni; qualis caelestis, tales et caelestes. Et quo modo induimus imaginem terreni, induamus et imaginem eius, qui de caelo est. Hoc apostolus ita posuit, ut nunc quidem in nobis secundum sacramentum regenerationis fiat, sicut alibi dicit: Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis; re autem ipsa tunc perficietur, cum et in nobis, quod est animale nascendo, spiritale factum fuerit resurgendo. Ut enim eius itidem uerbis utar: Spe salui facti sumus. Induimus autem imaginem terreni hominis propagatione praeuaricationis et mortis, quam nobis intulit generatio; sed induimus imaginem caelestis hominis gratia indulgentiae uitaeque perpetuae, quod nobis praestat regeneratio, non nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum; quem caelestem hominem uult intellegi, quia de caelo uenit, ut terrenae mortalitatis corpore uestiretur, quod caelesti inmortalitate uestiret. Caelestes uero ideo appellat et alios, quia fiunt per gratiam membra eius, ut cum illis sit unus Christus, uelut caput et corpus. Hoc in eadem epistula euidentius ita ponit: Per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur; iam utique in corpore spiritali quod erit in spiritum uiuificantem; non quia omnes, qui in Adam moriuntur, membra erunt Christi (ex illis enim multo plures secunda in aeternum morte plectentur); sed ideo dictum est omnes adque omnes, quia, sicut nemo corpore animali nisi in Adam moritur, ita nemo corpore spiritali nisi in Christo uiuificatur. Proinde nequaquam putandum est nos in resurrectione tale corpus habituros, quale habuit homo primus ante peccatum; nec illud, quod dictum est: Qualis terrenus, tales et terreni, secundum id intellegendum, quod factum est admissione peccati. Non enim existimandum est eum prius, quam peccasset, spiritale corpus habuisse et peccati merito in animale mutatum. Ut enim hoc putetur, parum adtenduntur tanti uerba doctoris, qui ait: Si est corpus animale, est et spiritale; sic et scriptum est: Factus est primus homo Adam in animam uiuentem. Numquid hoc post peccatum factum est, cum sit ista hominis prima conditio, de qua beatissimus Paulus ad corpus animale monstrandum hoc testimonium legis adsumsit?
13.2424. İlk insanın yaşayan ruh olduğu Tanrı'nın üflemesi ve Rab'bin öğrencilerine "Kutsal Ruh'u alın" diyerek yaptığı üfleme nasıl anlaşılmalıdır
Bu yüzden bazılarına, "Tanrı yüzüne hayat tinini verdi ve insan yaşayan ruh oldu" sözünde ilk insana o zaman ruhun verilmediği, zaten içinde bulunan ruha Kutsal Ruh'la hayat verildiği düşüncesi de pek düşünülmeden doğru görünmüştür. Onları etkileyen şudur: Rab İsa ölülerden dirildikten sonra üfleyerek öğrencilerine "Kutsal Ruh'u alın" demiştir. Bu yüzden orada da aynı şeyin yapıldığını düşünüyorlar; sanki burada da İncil yazarı devamla "Ve yaşayan ruh oldular" demiş gibi. Böyle denseydi, Tanrı'nın Ruh'unun ruhların bir tür hayatı olduğunu, akıllı ruhların onsuz, varlıklarıyla bedenler yaşıyor görünse de ölü sayılması gerektiğini anlardık. Ama insan kurulduğunda böyle olmadığına kitabın sözleri yeterince tanıklık eder. Sözler şöyledir: "Ve Tanrı insanı yerin tozundan biçimlendirdi." Bunu daha açık çevirmeyi düşünen bazıları, "Ve Tanrı insanı yerin çamurundan yoğurdu" demişlerdir; çünkü daha önce "Bir pınar yerden yükselir ve yerin bütün yüzünü sulardı" denmişti; bundan çamur, yani ıslaklık ve toprağın karışımı anlaşılmalı görünüyordu. Çünkü bu söylendikten hemen sonra, Latince çevirinin yapıldığı Yunanca nüshalarda olduğu gibi şu gelir: "Ve Tanrı insanı yerin tozundan biçimlendirdi." Yunanca eplasen sözüne "biçimlendirdi" (formavit) ya da "yoğurdu" (finxit) demenin konu bakımından bir farkı yoktur; ama asıl uygun olanı "yoğurdu"dur. "Biçimlendirdi"yi tercih edenler belirsizlikten kaçınmak istemişlerdir; çünkü Latincede fingere daha çok yalanla uydurup bir şey kuranlar için kullanılır. Yerin tozundan ya da çamurundan —zira ıslak toz çamurdur— biçimlendirilen bu insanın, Kitap'ın sözüyle daha açık söylersem bu "yerden alınan tozun", ruhu alınca canlı beden olduğunu Havari öğretir: "Ve bu insan yaşayan ruh oldu", yani bu biçimlendirilmiş toz yaşayan ruh oldu.
"Zaten ruhu vardı," diyorlar, "yoksa ona insan denmezdi; çünkü insan yalnız beden ya da yalnız ruh değil, hem ruhtan hem bedenden oluşandır." Bu doğrudur: Ruh bütün insan değil, insanın daha iyi kısmıdır; beden de bütün insan değil, insanın daha aşağı kısmıdır. İkisi birleşince insan adını alır; ama her biri ayrı ayrı konuşulduğunda bile bu adı yitirmez. Gündelik konuşmanın bir kuralıyla kim şöyle demekten men edilir: "O insan öldü ve şimdi dinlenmededir" ya da "cezadadır" (ki bu ancak ruh için söylenebilir), "O insan şu ya da bu yere gömüldü" (ki bu ancak beden için anlaşılabilir)? İlâhî Kitap'ın böyle konuşmadığını mı söyleyecekler? Aksine Kitap bize bu konuda öyle tanıklık eder ki ikisi birleşmiş ve insan yaşarken bile her birini insan adıyla anar: Ruha iç insan, bedene dış insan der; sanki iki insan varmış gibi, oysa ikisi birlikte tek insandır. Ama insanın Tanrı'nın suretinde olduğunun ve insanın toprak olup toprağa döneceğinin neye göre söylendiğini anlamak gerekir. Birincisi akıllı ruha göre söylenmiştir; Tanrı onu üfleyerek ya da daha uygun söylenirse soluğunu vererek insana, yani insanın bedenine koymuştur. İkincisi bedene göre söylenmiştir; Tanrı insanı tozdan yoğurmuş, ona ruh verilmiş, böylece canlı beden, yani yaşayan ruh olan insan olmuştur.
CAPUT XXIIII. Qualiter accipienda sit uel illa insufflatio Dei, qua primus homo factus est in animam uiuentem, uel illa, quam Dominus fecit dicens discipulis - suis: Accipite Spiritum sanctum. Unde et illud parum considerate quibusdam uisum est, in eo quod legitur: Inspirauit Deus in faciem eius spiritum uitae, et factus est homo in animam uiuentem, non tunc animam primo homini datam, sed eam, quae iam inerat, Spiritu sancto uiuificatam. Mouet enim eos, quod Dominus Iesus, postea quam resurrexit a mortuis, insufflauit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum sanctum. Unde tale aliquid factum existimant, quale tunc factum est, quasi et hic secutus euangelista dixerit: Et facti sunt in animam uiuentem. Quod quidem si dictum esset, hoc intellegeremus, quod animarum quaedam uita sit Spiritus Dei, sine quo animae rationales mortuae deputandae sunt, quamuis earum praesentia uiuere corpora uideantur. Sed non ita factum, quando est conditus homo, satis ipsa libri uerba testantur, quae ita se habent: Et formauit Deus hominem puluerem de terra. Quod quidam planius interpretandum putantes dixerunt: Et finxit Deus hominem de limo terrae, quoniam superius dictum fuerat: Fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae; ut ex hoc limus intellegendus uideretur, umore scilicet terraque concretus. Ubi enim hoc dictum est, continuo sequitur: Et formauit Deus hominem puluerem de terra, sicut Graeci codices habent, unde in Latinam linguam scriptura ipsa conuersa est. Siue autem formauit siue finxit quis dicere uoluerit, quod Graece dicitur ⟦ἔπλασεν⟧, ad rem nihil interest; magis tamen proprie dicitur finxit. Sed ambiguitas uisa est deuitanda eis, qui formauit dicere maluerunt, eo quod in Latina lingua illud magis obtinuit consuetudo, ut hi dicantur fingere, qui aliquid mendacio simulante conponunt. Hunc igitur formatum hominem de terrae puluere siue limo (erat enim puluis umectus) — hunc, inquam, ut expressius dicam, sicut scriptura locuta est, puluerem de terra animale corpus factum esse docet apostolus, cum animam accepit: 'Et factus est iste homo in animam uiuentem', id est, formatus iste puluis factus est in animam uiuentem. Iam, inquiunt, habebat animam, alioquin non appellaretur homo, quoniam homo non est corpus solum uel anima sola, sed qui et anima constat et corpore. Hoc quidem uerum est, quod non totus homo, sed pars melior hominis anima est; nec totus homo corpus, sed inferior hominis pars est; sed cum est utrumque coniunctum simul, habet hominis nomen; quod tamen et singula non amittunt, etiam cum de singulis loquimur. Quis enim dicere prohibetur cottidiani quadam lege sermonis: Homo ille defunctus est et nunc in requie est uel in poenis, cum de anima sola possit hoc dici, et: Illo aut illo loco homo ille sepultus est, cum hoc nisi de solo corpore non possit intellegi? An dicturi sunt sic loqui scripturam non solere diuinam? Immo uero illa ita nobis in hoc adtestatur, ut etiam cum duo ista coniuncta sunt et uiuit homo, tamen etiam singula hominis uocabulo appellet, animam scilicet interiorem hominem, corpus autem exteriorem hominem uocans, tamquam duo sint homines, cum simul utrumque sit homo unus. Sed intellegendum est, secundum quid dicatur homo ad imaginem Dei et homo terra adque iturus in terram. Illud enim secundum animam rationalem dicitur, qualem Deus insufflando uel, si commodius dicitur, inspirando indidit homini, id est hominis corpori; hoc autem secundum corpus, qualem hominem Deus finxit ex puluere, cui data est anima, ut fieret corpus animale, id est homo in animam uiuentem.
13.24_2Bu yüzden Rab'bin üfleyerek "Kutsal Ruh'u alın" dediğinde yaptığı şeyle, Kutsal Ruh'un yalnız Baba'nın değil Biricik Oğul'un da Ruh'u olduğunun anlaşılmasını istemiştir. Çünkü aynı Ruh hem Baba'nın hem Oğul'undur; onunla birlikte Teslis olur: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Yaratık değil, Yaratıcı'dır. Tenin ağzından çıkan o bedensel soluk Kutsal Ruh'un cevheri ve tabiatı değildi; söylediğim gibi, Kutsal Ruh'un Baba'ya ve Oğul'a ortak olduğunu, her birinin ayrı ayrı bir Ruh'u olmadığını, tek Ruh'un ikisinin Ruh'u olduğunu anlamamız için bir işaretti. Bu Ruh, Kutsal Yazılarda daima Yunanca pneuma kelimesiyle söylenir; İsa da burada, bedensel ağzının soluğuyla işaret ederek öğrencilerine verirken ona böyle demiştir. İlâhî sözlerin bütün yerlerinde onun başka bir adla anıldığına rastlamadım.
Burada ise, "Ve Tanrı insanı yerin tozundan yoğurdu ve yüzüne hayat tinini üfledi (ya da soluğunu verdi)" diye okunan yerde, Yunanca nüsha genellikle Kutsal Ruh için kullanılan pneuma kelimesini değil, pnoē kelimesini söyler; bu ad Yaratıcı'dan çok yaratık için kullanılır. Bu yüzden bazı Latinler de farkı göstermek için bu kelimeye tin demeyi değil soluk (flatus) demeyi tercih etmişlerdir. Çünkü Tanrı'nın "Bütün soluğu ben yaptım" dediği Yeşaya'daki yerde de Yunancada aynı kelime vardır; şüphesiz bununla bütün ruhları kastediyor. Bu yüzden Yunanca pnoē'yi bizimkiler, Tanrı için de söylendiğinde, bazen soluk, bazen tin, bazen üfleyiş ya da nefes diye çevirmişlerdir. Pneuma'yı ise yalnız tin diye çevirmişlerdir; ister insanın tini olsun (Havari bu konuda "İnsanlardan kim insana ait olanları, içindeki insan tininden başkası bilebilir?" der), ister hayvanın (Süleyman'ın kitabında yazıldığı gibi: "İnsanın tininin yukarı, göğe çıktığını, hayvanın tininin aşağı, yere indiğini kim bilebilir?"), ister rüzgâr da denen bedensel olan (mezmurda okunduğu üzere "Ateş, dolu, kar, buz, fırtına tini" sözünde bu ad odur), ister artık yaratılmış olan değil Yaratıcı olsun. Nitekim Rab İncil'de bedensel ağzının soluğuyla işaret ederek "Kutsal Ruh'u alın" der. "Gidin, milletleri Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına vaftiz edin" sözünde de Teslis'in kendisi en üstün ve en açık biçimde öğretilir. "Tanrı tindir" sözünde ve Kutsal Yazıların birçok başka yerinde de böyledir. Bu tanıklıkların hepsinde, Yunancaya gelince pnoē değil pneuma yazılı olduğunu, Latinceye gelince soluk değil tin yazılı olduğunu görüyoruz. Bu yüzden "soluğunu verdi" ya da daha doğru bir söyleyişle "yüzüne hayat tinini üfledi" yazısında, Yunanca nüsha oradaki gibi pnoē değil pneuma koysaydı bile, Teslis'te asıl adıyla Kutsal Ruh denen Yaratıcı Ruh'u anlamak zorunda olmazdık. Çünkü dediğimiz gibi pneuma'nın yalnız Yaratıcı için değil, yaratık için de söylendiği açıktır.
"Ama tin dediğine göre," diyorlar, "Kutsal Ruh'un anlaşılmasını istemeseydi 'hayat' sözünü eklemezdi. 'İnsan ruh oldu' dediğine göre de ruhun hayatına, ona ilâhî olarak Tanrı'nın Ruh'unun armağanıyla verilen hayata işaret etmeseydi 'yaşayan' sözünü eklemezdi. Çünkü ruh kendi hayat tarzıyla yaşadığına göre, Kutsal Ruh yoluyla kendisine verilen hayatın anlaşılması için olmasaydı 'yaşayan' sözünü eklemek neden gerekirdi?" Bu, insanî bir tahmin için özenle çabalamak ve Kutsal Yazılara özensizce dikkat etmek değil de nedir? Uzağa gitmek gerekmiyordu, aynı kitapta biraz yukarıda bütün dünyevî canlılar yaratılırken "Yer yaşayan ruh çıkarsın" sözünü okumak bu kadar büyük bir iş miydi? Biraz ara verdikten sonra, yine aynı kitapta, yeryüzünde yaşayan her şeyin tufanda yok olduğu söylenirken "Hayat tini olan her şey, karada olan herkes öldü" yazısına dikkat etmek büyük bir iş miydi? Kutsal Kitap'ın üslubuna göre hayvanlarda da yaşayan ruh ve hayat tini bulduğumuza ve bu yerde de "Hayat tini olan her şey" diye okunan sözde Yunanca nüsha pneuma değil pnoē dediğine göre, neden şöyle demiyoruz: Ruh yaşamadan var olamayacağına göre "yaşayan" demeye ne gerek vardı? Tin dediğine göre "hayat" demeye ne gerek vardı? Ama anlıyoruz ki "yaşayan ruh" ve "hayat tini" derken
Quapropter in eo, quod Dominus fecit, quando insufflauit dicens: Accipite Spiritum sanctum, nimirum hoc intellegi uoluit, quod Spiritus sanctus non tantum sit Patris, uerum etiam ipsius Unigeniti Spiritus. Idem ipse est quippe Spiritus et Patris et Filii, cum quo est trinitas Pater et Filius et Spiritus sanctus, non creatura, sed Creator. Neque enim flatus ille corporeus de carnis ore procedens substantia erat Spiritus sancti adque natura, sed potius significatio, qua intellegeremus, ut dixi, Spiritum sanctum Patri esse Filioque communem, quia non sunt eis singulis singuli, sed unus amborum est. Semper autem iste Spiritus in scripturis sanctis Graeco uocabulo ⟦πνεῦμα⟧ dicitur, sicut eum et hoc loco Iesus appellauit, quando eum corporalis sui oris flatu significans discipulis dedit; et locis omnibus diuinorum eloquiorum non mihi aliter umquam nuncupatus occurrit. Hic uero, ubi legitur: Et finxit Deus hominem puluerem de terra et insufflauit siue inspirauit in faciem eius spiritum uitae, non ait Graecus ⟦πνεῦμα⟧, quod solet dici Spiritus sanctus, sed ⟦πνοήν⟧, quod nomen in creatura quam in Creatore frequentius legitur; unde nonnulli etiam Latini propter differentiam hoc uocabulum non spiritum, sed flatum appellare maluerunt. Hoc enim est in Graeco etiam illo loco aput Esaiam, ubi Deus dicit: Omnem flatum ego feci, omnem animam sine dubitatione significans. Quod itaque Graece ⟦πνοή⟧ dicitur, nostri aliquando flatum, aliquando spiritum, aliquando inspirationem uel aspirationem, quando etiam Dei dicitur, interpretati sunt; ⟦πνεῦμα⟧ uero numquam nisi spiritum, siue hominis (de quo ait apostolus: Quis enim scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est?) siue pecoris (sicut in Salomonis libro scriptum est: Quis scit si spiritus hominis ascendat sursum in caelum et spiritus pecoris descendat deorsum in terram?) siue istum corporeum, qui etiam uentus dicitur, (nam eius hoc nomen est, ubi in psalmo canitur: Ignis, grando, nix, glacies spiritus tempestatis) siue iam non creatum, sed Creatorem, sicut est de quo dicit Dominus in euangelio: Accipite Spiritum sanctum, eum corporei sui oris flatu significans, et ubi ait: Ite, baptizate [omnes] gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, ubi ipsa trinitas excellentissime et euidentissime commendata est, et ubi legitur: Deus spiritus est, et aliis plurimis sacrarum litterarum locis. In his quippe omnibus testimoniis scripturarum, quantum ad Graecos adtinet, non πνοήν uidemus scriptum esse, sed πνεῡμα; quantum autem ad Latinos, non flatum, sed spiritum. Quapropter in eo, quod scriptum est: Inspirauit, uel si magis proprie dicendum est: Insufflauit in faciem eius spiritum uitae, si Graecus non ⟦πνοήν⟧, sicut ibi legitur, sed πνεῡμα; posuisset, nec sic esset consequens, ut Creatorem Spiritum, qui proprie dicitur in trinitate Spiritus sanctus, intellegere cogeremur; quando quidem πνεῡμα, ut dictum est, non solum de Creatore, sed etiam de creatura dici solere manifestum est. Sed cum dixisset, inquiunt, spiritum, non adderet uitae, nisi illum sanctum Spiritum uellet intellegi; et cum dixisset: Factus est homo in animam, non adderet uiuentem, nisi animae uitam significaret, quae illi diuinitus inpertitur dono Spiritus Dei. Cum enim uiuat anima, inquiunt, proprio suae uitae modo, quid opus erat addere uiuentem, nisi ut ea uita intellegeretur, quae illi per sanctum Spiritum datur? Hoc quid est aliud nisi diligenter pro humana suspicione contendere et scripturas sanctas neglegenter adtendere? Quid enim magnum erat non ire longius, sed in eodem ipso libro paulo superius legere: Producat terra animam uiuentem, quando animalia terrestria cuncta creata sunt? Deinde aliquantis interpositis, in eodem tamen ipso libro quid magnum erat aduertere quod scriptum est: Et omnia, quae habent spiritum uitae, et omnis, qui erat super aridam, mortuus est, cum insinuaret omnia quae uiuebant in terra perisse diluuio? Si ergo et animam uiuentem et spiritum uitae etiam in pecoribus inuenimus, sicut loqui diuina scriptura consueuit, et cum hoc quoque loco, ubi legitur: Omnia quae habent spiritum uitae, non Graecus πνεῡμα, sed πνοήν dixerit: quur non dicimus: Quid opus erat ut adderet uiuentem, cum anima nisi uiuat esse non possit? aut quid opus erat ut adderet uitae, cum dixisset spiritum? Sed intellegimus animam uiuentem et spiritum uitae
13.24_3Kitap kendi üslubuyla canlıları, yani içlerinde ruh yoluyla bedenin şu apaçık hissi bulunan canlı bedenleri kastetmiştir. İnsanın kuruluşunda ise Kitap'ın nasıl konuşmaya alışkın olduğunu unutuyoruz. Oysa orada tam kendi üslubuyla konuşmuştur. Bununla insanın, öteki tenli varlıklar gibi suların ve toprağın çıkardığı değil, Tanrı'nın soluğuyla yaratılan akıllı ruhu almış olmakla birlikte, kendi içinde yaşayan ruhun oluşturduğu canlı bir bedende, tıpkı "Yer yaşayan ruh çıkarsın" dediği ve kendilerinde hayat tini olduğunu söylediği hayvanlar gibi yaşayacak şekilde yapıldığını anlatmaktadır. Burada da Yunancada pneuma değil pnoē demiştir; bu adla Kutsal Ruh'u değil, onların ruhunu dile getirmiştir.
"Ama," diyorlar, "Tanrı'nın soluğu Tanrı'nın ağzından çıkmış olarak anlaşılıyor. Bunu ruh sayarsak, onun 'Ben Yüceler Yücesi'nin ağzından çıktım' diyen Bilgelikle aynı cevherden ve ona eşit olduğunu kabul etmemiz gerekir." Oysa Bilgelik Tanrı'nın ağzından üflendiğini değil, ağzından çıktığını söylemiştir. Biz üflerken, insan olduğumuz kendi tabiatımızdan değil, soluyup verdiğimiz, çevremizi saran şu havadan bir soluk yapabiliyorsak, Her Şeye Kadir Tanrı da kendi tabiatından değil, altındaki yaratıktan da değil, hatta hiçlikten bir soluk yapabilmiştir. Onu insan bedenine yerleştirirken soluk verdiği ya da üflediği çok uygun bir şekilde söylenir: cisimsiz olan cisimsizi, ama değişmez olan değişeni, yaratılmamış olan yaratılmışı. Yine de Kitap hakkında konuşmak isteyip Kitap'ın söyleyişlerine dikkat etmeyen bu kimseler bilsinler ki Tanrı'nın ağzından çıkmak yalnız eşit ve aynı tabiattan olan için söylenmez; Tanrı'nın sözü olarak yazılmış şunu duysunlar ya da okusunlar: "Ilıksın, ne sıcak ne soğuksun, seni ağzımdan kusmaya başlayacağım."
Demek ki apaçık konuşan Havari'ye karşı çıkmak için hiçbir sebep yoktur. O, canlı bedeni ruhanî bedenden, yani şimdi içinde olduğumuzu ileride içinde olacağımızdan ayırırken şöyle der: "Canlı beden ekilir, ruhanî beden kalkar. Canlı beden varsa ruhanî beden de vardır. Şöyle de yazılmıştır: İlk insan Âdem yaşayan ruh oldu, son Âdem hayat veren tin oldu. Ama önce ruhanî olan değil, canlı olan gelir, sonra ruhanî olan. İlk insan topraktan dünyevî, ikinci insan gökten gökseldir. Dünyevî olan nasılsa dünyevîler öyledir, göksel olan nasılsa gökseller öyledir. Dünyevî olanın suretini giydiğimiz gibi, gökten olanın suretini de giyelim." Havari'nin bütün bu sözlerinden yukarıda söz ettik.
Demek ki Havari'nin ilk insan Âdem'in içinde yapıldığını söylediği canlı beden, hiçbir şekilde ölemeyecek gibi değil, insan günah işlemezse ölmeyecek gibi yapılmıştı. Çünkü hayat veren tinle ruhanî ve ölümsüz olacak olan beden hiçbir şekilde ölemeyecektir; tıpkı ruhun ölümsüz yaratılmış olması gibi. Ruh günahla ölü sayılsa ve kendi bir tür hayatından, yani bilgece ve mesut yaşayabildiği Tanrı'nın Ruh'undan yoksun kalsa da, kendine özgü, sefil de olsa bir hayatla yaşamaya son vermez, çünkü ölümsüz yaratılmıştır. Terk eden melekler de öyledir: Onlar da günah işleyerek hayatın pınarı olan, içerek bilgece ve mesut yaşayabildikleri Tanrı'yı terk ettikleri için bir bakıma ölü olsalar da, yaşamaya ve hissetmeye bütünüyle son verecek şekilde ölemediler, çünkü ölümsüz yaratılmışlardır. Son yargıdan sonra ikinci ölüme atılacaklar, ama orada da hayattan yoksun kalmayacaklar; çünkü acılar içinde olacakları için hissetmekten de yoksun kalmayacaklardır. Tanrı'nın lütfuna ait olan insanlar ise, mesut hayatta kalan aziz meleklerin hemşehrileri olarak, ruhanî bedenleri öyle giyecekler ki ne bir daha günah işleyecek ne ölecekler. Meleklerinki gibi günahla alınamayacak bir ölümsüzlüğü giyecekler; tenin tabiatı kalacak, ama tenin hiçbir çürümesi ve ağırlığı kalmayacaktır.
Şimdi zorunlu olarak ele alınması ve hakikatin Rabbi Tanrı'nın yardımıyla çözülmesi gereken bir soru geliyor: İtaatsiz organların şehveti, ilâhî lütuf onları terk ettiğinde ilk insanlarda itaatsizlik günahından doğduysa —ki bu yüzden çıplaklıklarına gözlerini açtılar, yani onu daha meraklı bir şekilde fark ettiler ve utanmaz hareket iradenin seçimine direndiği için utanç yerlerini örttüler— yaratıldıkları gibi ihlal etmeden kalsalardı çocuklarını nasıl çoğaltacaklardı? Ama bu kitabı kapatmak gerektiği ve böyle büyük bir mesele sözün dar sınırlarına sıkıştırılamayacağı için onu daha uygun bir düzenlemeyle sonraki kitaba bırakıyoruz.
scripturam suo more dixisse, cum animalia, id est animata corpora, uellet intellegi, quibus inesset per animam perspicuus iste etiam corporis sensus. In hominis autem conditione obliuiscimur, quem ad modum loqui scriptura consueuerit, cum suo prorsus more locuta sit, quo insinuaret hominem etiam rationali anima accepta, quam non sicut aliarum carnium aquis et terra producentibus, sed Deo flante creatam uoluit intellegi, sic tamen factum, ut in corpore animali, quod fit anima in eo uiuente, sicut illa animalia uiueret, de quibus dixit: Producat terra animam uiuentem, et quae itidem dixit habuisse in se spiritum uitae; ubi etiam in Graeco non dixit πνεῡμα, sed; non utique Spiritum sanctum, sed eorum animam tali exprimens nomine. Sed enim Dei flatus, inquiunt, Dei ore exisse intellegitur, quem si animam crediderimus, consequens erit, ut eiusdem fateamur esse substantiae paremque illius sapientiae, quae dicit: Ego ex ore Altissimi prodii. Non quidem dixit sapientia ore Dei efflatam se fuisse, sed ex eius ore prodisse. Sicut autem nos possumus non de nostra natura, qua homines sumus, sed de isto aere circumfuso, quem spirando ac respirando ducimus ac reddimus, flatum facere cum sufflamus: ita omnipotens Deus non de sua natura neque subiacenti creatura, sed etiam de nihilo potuit facere flatum, quem corpori hominis inserendo inspirasse uel insufflasse conuenientissime dictus est, incorporeus incorporeum, sed inmutabilis mutabilem, quia non creatus creatum. Verum tamen ut sciant isti, qui de scripturis loqui uolunt et scripturarum locutiones non aduertunt, non hoc solum dici exire ex ore Dei, quod est aequalis eiusdemque naturae, audiant uel legant quod Deo dicente scriptum est: Quoniam tepidus es et neque calidus neque frigidus, incipiam te reicere ex ore meo. Nulla itaque causa est, quur apertissime loquenti resistamus apostolo, ubi ab spiritali corpore corpus animale discernens, id est ab illo in quo futuri sumus hoc in quo nunc sumus, ait: Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale; si est corpus animale, est et spiritale; sic et scriptum est: Factus est primus homo Adam in animam uiuentem, nouissimus Adam in spiritum uiuificantem. Sed non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale. Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo caelestis. Qualis terrenus, tales et terreni, et qualis caelestis, tales et caelestes. Et quo modo induimus imaginem terreni, induamus et imaginem eius qui de caelo est. De quibus omnibus apostolicis uerbis superius locuti sumus. Corpus igitur animale, in quo primum hominem Adam factum esse dicit apostolus, sic erat factum, non ut mori omnino non posset, sed ut non moreretur, nisi homo peccasset. Nam illud, quod spiritu uiuificante spiritale erit et inmortale, mori omnino non poterit, sicut anima creata est inmortalis, quae licet peccato mortua perhibeatur carens quadam uita sua, hoc est Dei Spiritu, quo etiam sapienter et beate uiuere poterat, tamen propria quadam, licet misera, uita sua non desinit uiuere, quia inmortalis est creata; sicut etiam desertores angeli, licet secundum quendam modum mortui sint peccando, quia fontem uitae deseruerunt, qui Deus est, quem potando sapienter et beate poterant uiuere, tamen non sic mori potuerunt, ut omni modo desisterent uiuere adque sentire, quoniam inmortales creati sunt; adque ita in secundam mortem post ultimum praecipitabuntur iudicium, ut nec illic uita careant, quando quidem etiam sensu, cum in doloribus futuri sunt, non carebunt. Sed homines ad Dei gratiam pertinentes, ciues sanctorum angelorum in beata uita manentium, ita spiritalibus corporibus induentur, ut neque peccent amplius neque moriantur; ea tamen inmortalitate uestiti, quae sicut angelorum, nec peccato possit auferri; natura quidem manente carnis, sed nulla omnino carnali corruptibilitate uel tarditate remanente. Sequitur autem quaestio necessario pertractanda et Domino Deo ueritatis adiuuante soluenda: Si libido membrorum inoboedientium ex peccato inoboedientiae in illis primis hominibus, cum illos diuina gratia deseruisset, exorta est; unde in suam nuditatem oculos aperuerunt, id est eam curiosius aduerterunt, et quia inpudens motus uoluntatis arbitrio resistebat, pudenda texerunt: quo modo essent filios propagaturi, si, ut creati fuerant, sine praeuaricatione mansissent? Sed quia et liber iste claudendus est nec tanta quaestio in sermonis angustias coartanda, in eum qui sequitur commodiore dispositione differtur.